A-tỳ-đạt-ma Câu-xá Luận · Quyển 3
阿毘達磨俱舍論 · T1558
Hán văn
尊者世親造 三藏法師玄奘奉 詔譯 2 分別根品1 分別根品第二之一 如是因界已列諸根，即於此中根是何 義？最勝自在光顯名根，由此總成根增上 義。此增上義誰望於誰？頌曰： 傳說五於四，四根於二種， 五八染淨中，各別為增上。 論曰：眼等五根各於四事能為增上：一莊嚴 身、二導養身、三生識等、四不共事。且眼耳根 莊嚴身者，謂若盲聾身醜陋故。導養身者，謂 因見聞避險難故。生識等者，謂發二識及 相應故。不共事者，謂能見色聞聲別故。鼻 舌身根莊嚴身者，如眼耳說。導養身者，謂 於段食能受用故。生識等者，謂發三識及 相應故。不共事者，謂嗅甞覺香味觸故。女、 男、命、意各於二事能為增上。且女、男根二 增上者，一有情異、二分別異。有情異者，由 此二根令諸有情女男類別。分別異者，由 此二根形相言音乳房等別。有說：此於染淨 增上故言於二。所以者何？本性損壞。扇搋 半擇及二形人無不律儀無間斷善諸雜 染法，亦無律儀得果離染諸清淨法。命根二 者，謂於眾同分能續及能持。意根二者，謂 能續後有及自在隨行。能續後有者，如契 經言：時健達縛於二心內隨一現前，謂或愛 俱、或恚俱等。自在隨行者，如契經言： 心能導世間，心能遍攝受， 如是心一法，皆自在隨行。 樂等五受、信等八根，於染淨中如次增上。 樂等五受染增上者，貪等隨眠所隨增故。信 等八根淨增上者，諸清淨法隨生長故。有餘 師說：樂等於淨亦為增上。如契經說：「樂故 心定」、「苦為信依」，亦「出離依喜及憂、捨」。毘婆沙 師傳說如此。有餘師說：能導養身非眼等 用，是識增上，識了方能避於險難，受段食 故。見色等用亦非異識，故不共事於眼等 根，不可立為別增上用，故非由此眼等成 根。若爾，云何？頌曰： 了自境增上，總立於六根， 從身立二根，女男性增上， 於同住雜染，清淨增上故。 應知命五受，信等立為根， 未當知已知，具知根亦爾， 於得後後道，涅槃等增上。 論曰：了自境者，謂六識身。眼等五根於能 了別各別境識有增上用，第六意根於能 了別一切境識有增上用，故眼等六各立 為根。豈不色等於能了識亦有增上應立 為根？境於識中無增上用。夫增上用謂勝 自在，眼於所發了色識中最勝自在故名 增上，於了眾色為通因故，識隨眼根有 明昧故。色則不然，二相違故。乃至意根於 法亦爾。從身復立女男根者，女男性中有 增上故。女男根體不離身根，身一分中立 此名故。如其次第，女男性中，此女男根有 增上用，此處少異餘處身根，故從身根別 立為二。女身形類音聲作業志樂差別，名為 女性。男身形類音聲作業志樂不同，名為男 性。二性差別由女男根，故說女男根於二 性增上，於眾同分住中命根有增上用，於 雜染中樂等五受有增上用。所以者何？由 契經說：於樂受貪隨增，於苦受瞋隨增，於 不苦不樂受無明隨增故。於清淨中信等 五根有增上用。所以者何？由此勢力伏諸 煩惱引聖道故。言應知者，勸許一一各能 為根，三無漏根於得後後道涅槃等有增 上用。言亦爾者，類顯一一各能為根，謂未 知當知根於得已知根道有增上用，已知 根於得具知根道有增上用，具知根於 得涅槃有增上用，非心未解脫能般涅 槃故。等言為顯復有異門。云何異門？謂 見所斷煩惱滅中未知當知根有增上用， 於修所斷煩惱滅中已知根有增上用，於 現法樂住中具知根有增上用，由此能領 受解脫喜樂故。若增上故立為根者，無明等 性應立為根，無明等因於行等果各各別 有增上用故。又語具等應立為根，語具手 足大小便處，於語執行棄樂事中如其次 第有增上故。如是等事不應立根，由所 許根有如是相。頌曰： 心所依此別，此住此雜染， 此資糧此淨，由此量立根。 論曰：心所依者，眼等六根。此內六處是有情 本，此相差別由女男根，復由命根此一期 住。此成雜染由五受根，此淨資糧由信等 五，此成清淨由後三根，由此立根事皆究 竟。是故不應許無明等及語具等亦立為 根，彼無此中增上用故。復有餘師別說根 相。頌曰： 或流轉所依，及生住受用， 建立前十四，還滅後亦然。 論曰：或言顯此是餘師意，約流轉還滅立 二十二根。流轉所依謂眼等六，生由女男 從彼生故。住由命根，仗彼住故。受用由 五受因，彼領納故。約此建立前十四根。還 滅位中即約此四義類別故立後八根。還滅 所依謂信等五，於三無漏由初故生，由次 故住，由後受用，根量由此無減無增。即由 此緣經立次第，不應語具於語為根，待 學差別語方成故。手足不應於執行事各 立為根，無異性故，謂即手足異處異相差 別生時名執行故。又離手足亦有執行，如 腹行類。是故手足不可於彼建立為根。出 大便處於能棄事不應立根，重物於空遍 墮落故，又由風力引令出故。出小便處於 生樂事不應立根，即女男根起此樂故。又 諸喉齒眼瞼支節應立為根，於能吞嚼開 閉屈申有力用故。或一切因於自所作有 力用故皆應立根，彼雖有用非增上故。不 立根者，此語具等亦非增上不應立根。 此中眼等乃至男根如前已說。命根體是不 相應故，不相應中自當廣辯。信等體是心所 法故，心所法中亦當廣辯。樂等五受、三無漏 根，更無辯處故今應釋。頌曰： 身不悅名苦，即此悅名樂， 及三定心悅，餘處此名喜， 心不悅名憂，中捨二無別， 見修無學道，依九立三根。 論曰：身謂身受，依身起故，即五識相應受。 言不悅者是損惱義，於身受內能損惱者名 為苦根。所言悅者是攝益義，即身受內能 攝益者名為樂根。及第三定心相應受能攝 益者亦名樂根，第三定中無有身受，五識 無故心悅名樂。即此心悅除第三定，於下 三地名為喜根。第三靜慮心悅安靜，離喜 貪故唯名樂根。下三地中心悅麁動有喜 貪故，唯名喜根。意識相應能損惱受，是心不 悅，名曰憂根。中謂非悅非不悅，即是不苦不 樂受，此處中受名為捨根。如是捨根為是 身受、為是心受？應言通二。何因此二總立 一根？此受在身心，同無分別故。在心苦樂 多分別生，在身不然，隨境力故。阿羅漢等 亦如是生，故此立根，身心各別，捨無分別任 運而生，是故立根，身心合一。又苦樂受在身 在心為損為益，其相各異，故別立根。捨在 身心同無分別，非損非益其相無異，故總 立根。意樂喜捨信等五根，如是九根在於 三道，如次建立三無漏根。謂在見道依意 等九立未知當知根，若在修道即依此 九立已知根，在無學道亦依此九立具 知根。如是三名因何而立？謂在見道有未 曾知當知行轉故，說彼名未知當知。若在 修道無未曾知，但為斷除餘隨眠故，即 於彼境復數了知，是故說彼名為已知。在 無學道知己已知故名為知，有此知者名 為具知。或習此知已成性者名為具知，謂 得盡智、無生智故如實自知：我遍知苦，不 復遍知。乃至廣說。彼所有根名為未知當知 根等，如是已釋根體不同，當辯諸門義類 差別。此二十二根中幾有漏、幾無漏？頌曰： 唯無漏後三，有色命憂苦， 當知唯有漏，通二餘九根。 論曰：次前所說最後三根，體唯無漏是無垢 義。垢之與漏名異體同。七有色根及命憂苦 一向有漏。七有色者，眼等五根及女男根，色 蘊攝故。意樂喜捨信等五根，此九皆通有漏 無漏。有餘師說：信等五根亦唯無漏，故世尊 說：若全無此信等五根，我說彼住外異生 品。此非誠證，依無漏根說此言故。云何知 然？先依無漏信等五根建立諸聖位差別 已說此言故。或諸異生略有二種：一內、二 外。內謂不斷善根，外謂善根已斷。依外異 生作如是說：若全無此信等五根，我說彼 住外異生品。又契經說：有諸有情處在世 間，或生或長，有上中下諸根差別。是佛猶未 轉法輪時，故知信等亦通有漏。又世尊說： 我若於此信等五根，未如實知是集沒味 過患出離，未能超此天人世間及魔梵等， 乃至未能證得無上正等菩提。乃至廣說。 非無漏法可作如是品類觀察故，信等五 根通有漏無漏。如是已說有漏無漏。二十 二根中幾是異熟、幾非異熟？頌曰： 命唯是異熟，憂及後八非， 色意餘四受，一一皆通二。 論曰：唯一命根定是異熟。若如是者，諸阿羅 漢留多壽行此即命根，如是命根誰之異熟？ 如本論說：云何苾芻留多壽行？謂阿羅漢成 就神通得心自在。若於僧眾、若於別人以 諸命緣衣鉢等物隨分布施，施已發願，即 入第四邊際靜慮，從定起已心念口言：諸我 能感富異熟業，願皆轉招壽異熟果。時彼 能感富異熟業，則皆轉招壽異熟果。復有 欲令引取宿業殘異熟果。彼說前生曾所 受業有殘異熟，由今所修邊際定力引取受 用。云何苾芻捨多壽行？謂阿羅漢成就神通 得心自在，於僧眾等如前布施，施已發願， 即入第四邊際靜慮，從定起已心念口言：諸 我能感壽異熟業，願皆轉招富異熟果。時 彼能感壽異熟業，則皆轉招富異熟果。尊 者妙音作如是說：彼起第四邊際定力，引 色界大種令身中現前，而彼大種或順壽 行或違壽行，由此因緣或留壽行或捨壽 行。應如是說，彼阿羅漢由此自在三摩地 力，轉去曾得宿業所生諸根大種住時勢分， 引取未曾定力所起諸根大種住時勢分，故 此命根非是異熟，所餘一切皆是異熟。因論 生論，彼阿羅漢有何因緣留多壽行？謂為 利益安樂他故，或為聖教久住世故，觀 知自身壽行將盡，觀他無此二種堪能。復 何因緣捨多壽行？彼阿羅漢自觀住世於 他利益安樂事少，或為病等苦逼自身。如 有頌言： 梵行妙成立，聖道已善修， 壽盡時歡喜，猶如捨眾病。 此中應知，依何處所誰能如是留捨壽行？ 謂三洲人女男相續，不時解脫得邊際定諸 阿羅漢，由彼身中有自在定無煩惱故。經 說：世尊留多命行、捨多壽行。命壽何別？有 言：無別。如本論言：云何命根？謂三界壽。有 餘師說：先世業果名為壽行，現在業果名為 命行。有說：由此眾同分住名為壽行，由此 暫住名為命行。多言為顯留捨多念，命行 壽行非一剎那，命行壽行有留捨故。有說： 此言為遮有一命壽實體經多時住。有 說：此言為顯無一實命壽體，但於多行假 立如是命壽二名。若謂不然，不應言行。世 尊何故捨多壽行留多命行？為顯於死得 自在故捨多壽行，為顯於活得自在故留 多命行。唯留三月不增減者，越此更無所 化事故，減此利生不究竟故。又為成立先 自稱言我：善修行四神足故，欲住一劫或 一劫餘，如心所期則便能住。毘婆沙師作 如是說：顯今能伏蘊死二魔。世尊先於菩 提樹下，已伏天魔煩惱魔故。傍論已竟，正 論應辯。憂根及後信等八根皆非異熟，是有 記故，餘皆通二。義准已成。謂七色意根除 憂餘四受，十二一一皆通二類。七有色根若 所長養則非異熟，餘皆異熟。意及四受若善 染污。若威儀路及工巧處并能變化，隨 其所應亦非異熟，餘皆異熟。若說憂根非異 熟者，此經所說當云何通？如契經言。：有三 種業：順喜受業、順憂受業、順捨受業。依受 相應言順無過，謂業與憂相應故名順憂 受業，如觸與樂相應說名順樂受觸。若爾， 順喜順捨受業亦應如是，一經說故。隨汝 所欲，於我無違，異熟相應理皆無失，無逃 難處。作此通經理實何因？憂非異熟，以憂 分別差別所生，止息亦然；異熟不爾。若爾， 喜根應非異熟，亦由分別生及止息故。若 許憂根是異熟者，造無間業已因即生憂， 此業爾時應名果已熟。亦應如是徵難喜 根，若許喜根是異熟者，造勝福業已因即 生喜，此業爾時應名果已熟。毘婆沙師咸 作是說：已離欲者無憂根故，異熟不然，故 非異熟。若爾，應說離欲有情異熟喜根。何相 知有？隨彼有相此相亦然，謂善喜根此位 容有，無記異熟應類非無。於此位中憂一 切種無容有故定非異熟，眼等八根若在 善趣是善異熟，若在惡趣是惡異熟，意根 隨在善趣惡趣是俱異熟，喜樂捨根隨在 何趣是善異熟，苦根隨在善趣惡趣是惡異 熟。於善趣中有二形者唯根處所，不善業 招善趣色根，善業引故。如是已說是異熟 等。二十二根中幾有異熟、幾無異熟？頌曰： 憂定有異熟，前八後三無， 意餘受信等，一一皆通二。 論曰：如前所諍，憂根當知定有異熟，依唯 越義頌說定聲，謂顯憂根唯有異熟兼具 二義故越次說。具二義者，憂非無記，強思 起故；亦非無漏，唯散地故。由此越次先說， 憂根定有異熟。眼等前八及最後三定無異 熟，八無記故，三無漏故，餘皆通二。義准已 成，謂意根餘四受信等言等取精進等四根， 此十一一皆通二類。意樂喜捨若不善善有 漏有異熟，若無記無漏無異熟。苦根若善不 善有異熟，若無記無異熟。信等五根若有漏 有異熟，若無漏無異熟。如是已說有異熟 等。二十二根中幾善、幾不善、幾無記？頌曰： 唯善後八根，憂通善不善， 意餘受三種，前八唯無記。 論曰：信等八根一向是善，數次雖居後，乘 前故先說。憂根唯通善不善性，意及餘受一 一通三，眼等八根唯無記性。如是已說善 不善等。二十二根中幾欲界繫、幾色界繫、幾 無色界繫？頌曰： 欲色無色界，如次除後三， 兼女男憂苦，并除色喜樂。 論曰：欲界除後三無漏根，由彼三根唯不 繫故，准知欲界繫唯有十九根。色界如前， 除三無漏兼除男、女、憂、苦四根，准知十五根 亦通色界繫。除女男者，色界已離婬欲法 故、由女男根身醜陋故。若爾，何故說彼為 男？於何處說？契經中說。如契經言：無處無 容女身為梵，有處有容男身為梵。別有男 相，謂欲界中男身所有。無苦根者，身淨妙 故，又彼無有不善法故。無憂根者，由奢 摩他潤相續故，又彼定無惱害事故。無色 如前，除三無漏、女、男、憂、苦，并除五色及喜、 樂根，准知餘八根通無色界繫，謂意、命、捨、信 等五根。如是已說欲界繫等。二十二根中 幾見所斷、幾修所斷、幾非所斷？頌曰： 意三受通三，憂見修所斷， 九唯修所斷，五修非三非。 論曰：意、喜、樂、捨一一通三，皆通見、修、非所斷 故。憂根唯通見修所斷，非無漏故。七色、命、 苦唯修所斷，不染污故、非六生故、皆有漏故。 信等五根，或修所斷、或非所斷，非染污故、皆 通有漏及無漏故。最後三根唯非所斷，皆無 漏故、非無過法是所斷故。已說諸門義類 差別。何界初得幾異熟根？頌曰： 欲胎卵濕生，初得二異熟， 化生六七八，色六上唯命。 論曰：欲胎、卵、濕生初受生位，唯得身與命二 異熟根，由此三生根漸起故。彼何不得意、 捨二根？此續生時定染污故。化生初位得六 七八，謂無形者初得六根，如劫初時。何等 為六？所謂眼、耳、鼻、舌、身、命。若一形者初得七 根，如諸天等。若二形者初得八根。豈有二 形受化生者？惡趣容有二形化生。說欲界 中初得根已。今次當說色無色界。欲界欲 勝故但言欲，色界色勝故但言色。契經亦 言：寂靜解脫，過色無色。色界初得六異熟根， 如欲化生無形者說。上唯命者，謂無色界定 勝生勝，故說上言。無色界中最初所得異熟 根者，唯命非餘。說異熟根最初得已。何界 死位幾根後滅？頌曰： 正死滅諸根，無色三色八， 欲頓十九八，漸四善增五。 論曰：在無色界將命終時，命、意、捨三於最 後滅。若在色界將命終時，即前三根及眼 等五，如是八種於最後滅。一切化生必具 諸根而生死故。若在欲界頓命終時，十九 八根於最後滅，謂二形者後滅十根，即女 男根并前八種。若一形者後滅九根，於女男 中隨除一種。若無形者後滅八根，謂無女 男，唯有前八。如是所說依頓命終。若漸命 終後唯捨四，謂在欲界漸命終時，身、命、意、 捨於最後滅，此四必無前後滅義。如是所 說，應知但依染無記心而命終者。若在三 界善心死時，信等五根必皆具有，故於前說 一切位中其數皆應加信等五，謂於無色 增至八根，乃至欲界漸終至九，中間多少如 理應知。分別根中一切根法皆應思擇，二 十二根幾能證得何沙門果？頌曰： 九得邊二果，七八九中二， 十一阿羅漢，依一容有說。 論曰：邊謂預流、阿羅漢果，於沙門果居 初後故。中謂一來及不還果，此觀初後 在中間故。初預流果由九根得，謂意及捨、 信等五根、未知當知、已知為九。未知根在無 間道，已知根在解脫道，此二相資得最初 果。如其次第，於離繫得能為引因，依因 性故。阿羅漢果亦九根得，謂意、信等五、已知、 具知，及喜、樂、捨中隨一為九。已知根在無間 道，具知根在解脫道，此二相資得最後果。 如其次第，於離繫得能為引因，依因性故。 中間二果，隨其所應，各為七八九根所得。所 以者何？且一來果次第證者，依世間道由 七根得，謂意及捨、信等五根；依出世道由 八根得，謂即前七根、已知根第八。倍離欲貪 超越證者，如預流果由九根得；若不還果 次第證者，依世間道由七根得，依出世道 由八根得。如前次第得一來果。全離欲貪 超越證者，由九根得，如前超越得一來果。 總說雖然而有差別，謂此依地有差別故， 樂、喜、捨中可隨取一。前果超越唯一捨根。又 次第證不還果者，若於第九解脫道中入 根本地，依世間道由八根得。彼無間道捨 受相應，解脫道中復有喜受，此二相資得第 三果。於離繫得二因如前，依出世道由九 根得，八根如前，已知第九，無間解脫此俱有 故。豈不根本阿毘達磨問：由幾根得阿羅 漢？答：十一根。云何乃言由九根得？實得第 四，但由九根。而本論言十一根者，依一身 中容有故說。謂容有一補特伽羅從無學 位數數退已，由樂、喜、捨隨一現前，數復證 得阿羅漢果。由斯本論說十一根，然無一 時三受俱起，是故今說定由九根。於不還 果中何不如是說？以無樂根證不還果，而 於後時得有退義。亦無退已，由樂復得， 非先離欲超證第三有還退義。此離欲果 二道所得，極堅牢故。今應思擇，成就何根？ 彼諸根中幾定成就？頌曰： 成就命意捨，各定成就三， 若成就樂身，各定成就四， 成眼等及喜，各定成五根， 若成就苦根，彼定成就七， 若成女男憂，信等各成八， 二無漏十一，初無漏十三。 論曰：命、意、捨中隨成就一，彼定成就如是 三根，非此三中隨有所闕可有成就。所餘 根者，除此三根餘皆不定，謂或成就或不 成就。此中眼耳鼻舌四根，生無色界定不 成就，若生欲界未得已失亦不成就。身根， 唯有生無色界定不成就。女男二根，生上二 界定不成就，若生欲界未得已失亦不成 就。樂根，異生生第四定及無色界定不成就。 喜根，異生生三四定及無色界定不成就。苦 根，若生色無色界定不成就。憂根，一切離欲 貪者定不成就。信等五根，善根斷者定不成 就。初無漏根，一切異生及已住果定不成就。 次無漏根，一切異生見道無學定不成就。後 無漏根，一切異生及有學位定不成就。於非 遮位應知如前，所說諸根皆定成就。若 成樂根定成就四，謂命、意、捨及此樂根。若 成身根亦定成四，謂命、意、捨及此身根。若 成眼根定成就五，謂命、意、捨、身根、眼根。耳 鼻舌根應知亦五，前四如眼，第五自根。若 成喜根亦定成五，謂命、意、捨、樂根、喜根。 第二靜慮地生未得第三靜慮，捨下未得 上，此成何樂根？當言成就第三靜慮染污 樂根，餘未得故。若成苦根定成就七，謂身、 命、意、四受除憂。若成女根定成就八，七 如苦說，第八女根。若成男根亦定成八，七 如苦說，第八男根。若成憂根亦定成八，七 如苦說，第八憂根。若成信等亦各成八，謂 命、意、捨、信等五根。若成具知根定成就十 一，謂命與意、樂、喜、捨根、信等五根及具知根。 若成已知根亦定成十一，十根如上及已 知根。若成未知根定成就十三，謂身、命、意、 苦、樂、喜、捨、信等五根及未知根。諸極少者成 就幾根？頌曰： 極少八無善，成受身命意， 愚生無色界，成善命意捨。 論曰：已斷善根名為無善。彼若極少成就 八根，謂五受根及身、命、意。受謂能受，能領 納故。或是受性故名為受，如圓滿性立 圓滿名。如斷善根極少成八，愚生無色 亦成八根。愚謂異生，未見諦故。何等為 八？謂信等五、命、意、捨根。信等五根，一向善故 總名為善。若爾，應攝三無漏根。不爾，此中 依八根故，又說愚生無色界故。諸極多者 成就幾根？頌曰： 極多成十九，二形除三淨， 聖者未離欲，除二淨一形。 論曰：諸二形者具眼等根，除三無漏成餘 十九。無漏名淨，離二縛故。二形必是欲界 異生，未離欲貪故有十九。唯此具十九、為 更有耶？聖者未離欲亦具十九，謂聖有學未 離欲貪，成就極多亦具十九，除二無漏及 除一形。若住見道，除已知根及具知根。若 住修道，除未知根及具知根。女男二根隨 除一種，以諸聖者無二形故。因分別界根 非根差別，乘茲廣辯二十二根竟。
Việt dịch
[style*='display: none'] { display: none !important; }
#btn-ngung:not([style*='display: none']) { display: flex !important; z-index: 2; }
#btn-ngung:not([style*='display: none']) ~ #btn-doc { display: none !important; }
/* ===== DẢI SÓNG ===== */
.wave-visualizer {
flex-grow: 1 !important;
display: flex !important;
align-items: center !important;
gap: 3px !important;
height: 30px !important;
}
.wave-bar {
width: 3px !important;
height: 4px ;
background: #cbd5e0 !important;
border-radius: 2px !important;
/* Animation LUÔN tồn tại */
animation-name: wavePulse;
animation-timing-function: ease-in-out;
animation-iteration-count: infinite;
animation-direction: alternate;
animation-play-state: paused;
}
/* Khi đang play → chỉ mở play-state */
.tts-player-final.is-playing .wave-bar {
background: #2ecc71 !important;
animation-play-state: running;
}
/* Nhịp lệch pha cố định – 18 thanh, KHÔNG dùng delay */
.wave-bar:nth-child(1) { animation-duration: 0.34s; }
.wave-bar:nth-child(2) { animation-duration: 0.52s; }
.wave-bar:nth-child(3) { animation-duration: 0.41s; }
.wave-bar:nth-child(4) { animation-duration: 0.67s; }
.wave-bar:nth-child(5) { animation-duration: 0.38s; }
.wave-bar:nth-child(6) { animation-duration: 0.59s; }
.wave-bar:nth-child(7) { animation-duration: 0.46s; }
.wave-bar:nth-child(8) { animation-duration: 0.71s; }
.wave-bar:nth-child(9) { animation-duration: 0.43s; }
.wave-bar:nth-child(10) { animation-duration: 0.56s; }
.wave-bar:nth-child(11) { animation-duration: 0.36s; }
.wave-bar:nth-child(12) { animation-duration: 0.62s; }
.wave-bar:nth-child(13) { animation-duration: 0.48s; }
.wave-bar:nth-child(14) { animation-duration: 0.69s; }
.wave-bar:nth-child(15) { animation-duration: 0.40s; }
.wave-bar:nth-child(16) { animation-duration: 0.58s; }
.wave-bar:nth-child(17) { animation-duration: 0.44s; }
.wave-bar:nth-child(18) { animation-duration: 0.73s; }
@keyframes wavePulse {
from { height: 4px; }
to { height: 26px; }
}
🪷 Nam An
🔊 Hoài My
🔔 Việt Cường
🎵 Thúy Liễu
||
Nghe đọc
document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
const player = document.querySelector('.tts-player-final');
const btnDoc = document.getElementById('btn-doc');
const btnNgung = document.getElementById('btn-ngung');
if (btnDoc) {
btnDoc.addEventListener('click', function () {
player.classList.add('is-playing');
});
}
if (btnNgung) {
btnNgung.addEventListener('click', function () {
player.classList.remove('is-playing');
});
}
});
function tangfont1() {
document.getElementById('vietdich').style.fontSize = 'medium';
}
function tangfont2() {
document.getElementById('vietdich').style.fontSize = 'large';
}
function tangfont3() {
document.getElementById('vietdich').style.fontSize = 'x-large';
}
function tangfont4() {
document.getElementById('vietdich').style.fontSize = 'xx-large';
}
Font chữ: + A
+ A
+ A
+ A
CHƯƠNG 2: PHÂN BIỆT CĂN Phần 3
Trong chương nói về giới trước đây đã có liệt kê các căn (indriya), như vậy căn có nghĩa là gì?
Ngữ căn ind có nghĩa là năng lực tối thượng (paramaiśvarya) (Dhātupāṭtha, i. 64). Loại pháp có được năng lực tối thượng có tên là căn. Như vậy ý nghĩa tổng quát của căn là tăng thượng (adhipati).
(Hỏi) Ý nghĩa tăng thượng của căn nằm ở những sự việc nào?
Tụng đáp:
[Theo truyền thuyết, năm căn nhãn, v.v., có bốn sự.
Mỗi một trong bốn căn nam, v.v., đều có hai loại.
Năm căn thọ, v.v., tám căn tín, v.v., đối với các pháp nhiễm tịnh
Đều có riêng ý nghĩa tăng thượng.]
Luận: mỗi một trong năm căn nhãn, v.v., có ý nghĩa tăng thượng đối với (1) sự trang nghiêm của thân (ātmabhāvaśobha), (2) sự bảo dưỡng thân (parirakṣaṇa), (3) sự sinh khởi thức (vijñāna) và các tâm sở tương ưng với thức, (4) sự hoạt động riêng biệt.
Các căn nhãn, nhĩ có ý nghĩa tăng thượng vì (1) làm trang nghiêm thân, nếu không có hai căn này thì sẽ bị đui điếc, xấu xí, (2) bảo dưỡng thân, tức nhờ thấy và nghe mà tránh được những điều nguy hiểm, (3) phát sinh nhãn thức, nhĩ thức và các tâm sở pháp tương ưng, (4) hoạt động riêng biệt, như khả năng nhìn thấy chỉ thuộc về nhãn căn, khả năng nghe tiếng chỉ thuộc về nhĩ căn.
Các căn tỷ, thiệt và thân có ý nghĩa tăng thượng bởi vì (1) làm trang nghiêm thân, (2) bảo dưỡng thân nhờ hấp thụ các thức ăn cứng (đoạn thực, kavaḍīkahāra), (3) sinh khởi ba thức, (4) họat động riêng biệt, (như ngửi mùi, nếm vị, xúc chạm).
Bốn căn nam, nữ, mạng và ý có ý nghĩa tăng thượng đối với hai việc (Vibhāṣā, 147, 10).
Nam và nữ căn (1) giúp phân loại chúng sinh (hữu tình dị, sattavbheda), tức vì có hai căn nên chúng sinh được xếp thành hai loại nam nữ khác nhau; (2) giúp phân biệt chúng sinh (phân biệt dị, sattvavikalpabheda), tức nhờ có hai căn nên mới có sự khác biệt giữa hai giới tính về hình dáng (saṃsthāna), giọng nói (svara), phong cách sinh hoạt (ācāra).
Có luận sư (cổ đức, pūrvācārya) không chấp nhận giải thích trên. Họ cho rằng hai căn nam nữ chỉ cho thấy sự khác biệt giữa những chúng sinh ở Sắc giới không có các căn nam nữ và sự phân loại về giới tính dựa vào sự khác biệt này. Vì thế nếu hai căn nam nữ có được ý nghĩa tăng thượng đối với hai việc thì hai việc đó là sự ô nhiễm và sự thanh tịnh. Thật vậy ba loại hoạn quan (phiến suy, bán trạch) và lưỡng trạch (nhị hình nhân) đều nằm ngoài (1) các pháp tạp nhiễm (saṃkleśika) như không đắc luật nghi, tạo vô gián nghiệp, đoạn thiện căn; và cũng nằm ngoài (2) các pháp thanh tịnh (vāiyavadanika) như đắc luật nghi, đắc quả ly nhiễm (vairāgya).
Mạng căn có ý nghĩa tăng thượng vì (1) làm cho chúng đồng phần (niākayasabhāga) được tương tục (saṃbandha), tức tạo ra (utpatti) một hiện hữu; và (2) duy trì () chúng đồng phần này, tức sự kéo dài của một hiện hữu từ khi sinh ra cho đến khi chết.
Ý căn có ý nghĩa tăng thượng vì (1) làm cho đời sống kế tiếp (hậu hữu) được tương tục (punarbhavasaṃbandha), như kinh có nói: “lúc bấy giờ Kiện-đạt-phược (Gandharva), tức một chúng sinh đang ở vào giai đoạn trung hữu (antarābhava), có một trong hai tâm là ái hoặc sân…”; và (2) có khả năng tự tại (vaśībhāvānuvartana): Tất cả các pháp đều phải tùy thuộc vào ý, như kinh (Saṃyutta, i, 39) nói: “Tâm có khả năng dẫn đường cho thế gian, bao nhiếp thế gian; tất cả các pháp đều phải tùy phục một tâm này”. Năm căn thọ là lạc, khổ,hỷ, ưu, xả và tám căn tín, cần, niệm, định, tuệ, vị tri đương tri, dĩ tri, cụ tri đều có ý nghĩa tăng thượng đối với các pháp nhiễm và tịnh.
Các căn lạc, v.v., có ý nghĩa tăng thượng đối với nhiễm pháp bởi vì thường bị các pháp tùy miên như tham, v.v., đeo bám, tăng trưởng. Tám căn tín, v.v., có ý nghĩa tăng thượng đối với tịnh pháp bởi vì tất cả các pháp thanh tịnh đều dựa vào chúng để sinh khởi và tăng trưởng.
Có luận sư (Vibhāṣā, 142, 11) cho rằng các thọ cũng có ý nghĩa tăng thượng đối với tịnh pháp, như kinh có nói: “nhờ lạc nên tâm định, nhờ khổ nên có tín, nhờ hỷ, ưu, xả nên có xuất ly”.
Đây là giải thích của Tỳ-bà-sa.
Các luận sư (Sautrāntika) lại nói rằng (1) sự tăng thượng của các căn nhãn, v.v., không phải là bảo dưỡng thân mà đó là khả năng của các thức nhãn, v.v.; bởi vì nhờ có phân biệt nên mới tránh được nguy hiểm và thọ dụng các loại thức ăn cứng; và (2) sự hoạt động riêng biệt như thấy sắc, v.v., là thuộc về nhãn thức chứ không phải nhãn căn. Vì thế những giải thích trước đây về ý nghĩa tăng thượng của các căn nhãn, v.v., đều không hợp lý.
(Hỏi) Nếu vậy, ý nghĩa tăng thượng của các căn là gì?
Tụng đáp:
[Vì tăng thượng đối với sự liễu biệt cảnh
Cho nên cả sáu căn đều được lập thành.
Từ thân lập thành hai căn
Vì tăng thượng đối với nữ tánh đối với nữ tánh và nam tánh.
Đối với sự đình trụ của đồng phần, nhiễm pháp
Và tịnh pháp vì có tăng thượng
Cho nên biết rằng mạng, năm thọ,
Và tín, v.v., đều được lập làm căn.
Các căn vị tri đương tri, dĩ tri
Và cụ tri cũng như vậy.
Vì đối với việc đắc được các đạo quả kế tiếp
Như Niết-bàn, v.v., đều có tăng thượng.]
Luận: Liễu biệt (upalabdhi) tự cảnh chính là sáu thức thân. Năm căn nhãn, v.v., có tác dụng tăng thượng đối với loại thức có khả năng liễu biệt các cảnh sở duyên riêng của mình và ý căn có tác dụng tăng thượng đối với loại thức có khả năng liễu biệt tất cả các cảnh; vì thế nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý đều được gọi là căn.
(Hỏi) Các cảnh sắc, v.v., cũng có ý nghĩa tăng thượng đối với các thức liễu biệt lẽ ra cũng nên gọi là căn?
(Đáp) Cảnh không có tác dụng tăng thượng bởi vì tăng thượng (ādhipatya) có nghĩa là năng lực thù thắng (ādhikaprabhuta). Nhãn căn được gọ là tăng thượng bởi vì có năng lực tự tại trong việc phát khởi loại thức liễu biệt sắc và là nhân cho tất cả các thức liễu biệt sắc; trong khi mỗi cảnh chỉ hỗ trợ cho việc phát một thức độc nhất. Hơn nữa, nhãn thức có được rõ ràng hay mơ hồ, mạnh hay yếu là tùy thuộc vào năng lực của nhãn căn trong khi sắc lại không có khả năng này. Đối với các căn và các cảnh khác cũng như vậy.
Từ thân căn (kāyendriya) lại lập thành hai căn nam và nữ bởi vì chúng có tác dụng tăng thượng đối với nữ tánh và nam tánh. Hai căn này không khác với thân căn vì chúng vẫn tri nhận xúc. Tuy nhiên có một phần của thân căn có tên là nam căn hoặc nữ căn là vì phần này có tác dụng tăng thượng đối với tánh chất nam hay nữ. Nữ tánh bao hàm hình dáng (ākṛti), âm thanh (svara), cử chỉ (ceṣṭā), chí hướng (abhiprāya) thuộc riêng về nữ giới; đối với nam giới cũng như vậy. Sự khác biệt giữa hai giới là nhờ vào hai phần này của thân cho nên biết rằng hai phần này có tác dụng tăng thượng đối với hai tánh và vì thế được lập thành căn.
Vì có tác dụng tăng thượng đối với sự đình trú của chúng đồng phần, đối với các nhiễm pháp và các tịnh pháp mà mạng căn, năm thọ và năm căn tín, v.v., đã được lập thành căn.
Mạng căn có tác dụng tăng thượng đối với sự kéo đài đời sống từ khi sinh cho đến khi chết; tuy nhiên các luận sư Tỳ-bà-sa lại cho rằng không phải là sự kéo dài đời sống mà là sự nối kết đời sống này với đời sống khác và sự nối kết này hoàn toàn tùy thuộc vào ý (mana).
Năm căn lạc, v.v., có tác dụng tăng thượng đối với các nhiễm pháp, như kinh (Madhyamāgama 17, 11; Saṃyutta, iv. 208) nói: “tham nương vào lạc thọ mà tăng trưởng, sinh nương vào khổ thọ mà tăng trưởng, vô minh nương vào bất lạc bất khổ mà tăng trưởng”. (Về điểm này các luận sư thuộc Kinh bộ đều đồng ý với Tỳ-bà-sa.)
Năm căn tín, v.v., có tác dụng tăng thượng đối với các tịnh pháp bởi vì nhờ có thế lực của chúng mà hàng phục (viṣkambhyante) được các phiền não (kleśa) và dẫn dắt (āvāhyate) được thánh đạo. Ở đây nói “ưng tri” là hàm ý là hành giả nên thừa nhận rằng mỗi một pháp được bàn đến ở trên đều có khả năng được lập thành căn.
Ba căn vị tri đương tri, dĩ tri và cụ tri đều có tác dụng tăng thượng đối với việc đắc được các quả cao hơn như Niết-bàn, cho nên cũng giống như vậy. Nói “cũng giống như vậy” (diệc nhĩ) là hàm ý cả ba căn này đều được lập thành.
Vị tri đương tri căn có tác dụng tăng thượng đối với việc đắc được đạo quả là dĩ tri căn.
Dĩ tri căn có tác dụng tăng thượng đối với đắc được đạo quả là cụ tri căn.
Cụ tri căn có tác dụng tăng thượng đối với việc đắc được đạo quả là Niết-bàn (nirupadhiśeṣanivāṇa) bởi vì không có trường hợp tâm chưa được giải thoát mà lại có thể nhập Niết-bàn (parinivāṇa).
Chữ “đẳng” (vân vân) của tụng văn hàm ý có thêm một giải thích khác:
Vị tri đương tri căn có tác dụng tăng thượng đối với sự hủy diệt của các phiền não được đoạn trừ ở kiến đạo (kiến sở đoạn phiền não).
Dĩ tri căn có tác dụng tăng thượng đối với sự hủy diệt của các phiền não được đoạn trừ ở tu đạo (tu sở đoạn phiền não).
Cụ tri căn có tác dụng tăng thượng đối với hiện pháp lạc trụ (dṛṣṭadharmasukhavihāra); nhờ nó mới có khả năng lãnh thọ (pratisaṃvedanā) hỷ (prīti = saumanasya) và lạc (sukha = praśrabdhisukha) của sự giải thoát các phiền não.
(vấn nạn của Số luận, [Saṃkhya]) Tại sao chỉ lập hai mươi hai căn? Nếu vì có tác dụng tăng thượng nên được lập làm căn thì vô minh (avidyā) và các chi khác thuộc mười hai nhân duyên (pratītyasamutpāda) cũng nên lập làm căn bởi vì các nhân vô minh, v.v., có tác dụng tăng thượng đối với các quả là hành (saṃskāra), v.v.; ngoài ra tiếng nói (vāk), tay, chân, giang môn, dương vật (upastha) đều có tác dụng tăng thượng đối với lời nói, sự cầm nắm, sự bước đi, sự bài tiết, sự vui thích (ānanda) cũng nên được lập thành căn.
(đáp) không có chỗ dành cho vô minh, v.v., trong số hai mươi hai căn mà Thế tôn đã thuyết giảng. Khi kể ra các căn, Thế tôn đã căn cứ vào các tính chất như sau:
[Làm sở y cho tâm, giúp phân biệt nam nữ,
Giúp đình trụ, làm cho tạp nhiễm,
Làm hành trang tu tập, làm cho thanh tịnh,
Vì các tính chất trên nên được lập làm căn.]
Luận: Sở y (āśraya) của tâm là sáu căn của thức, từ nhãn căn cho đến ý căn. Chúng là sáu xứ (āyatana) ở bên trong, là những thành phần cấu tạo đầu tiên của một chúng sinh (maulasattvadravya).
Các tính chất khác biệt của chúng sinh này là do nữ hoặc nam căn.
Chúng sinh này có đình trụ trong một thời gian là do mạng căn.
Chúng sinh này bị nhiễm ô là vì năm thọ.
Chúng sinh này có thể chuẩn bị cho sự tu tập giải thoát là nhờ có năm căn tín, v.v.
Chúng sinh này được thanh tịnh là nhờ ba căn vô lậu.
Các pháp này có tính chất tăng thượng đối với sự tạo thành, sự phân loại, v.v., của chúng sinh nên được gọi là căn. Các pháp khác như tiếng nói không có tính chất này nên không lập thành căn.
Có luận sư đã đưa một giải thích khác về tính chất của căn như sau:
[Hoặc vì làm sở y cho lưu chuyển, vì giúp sinh khởi, đình trụ và thọ dụng,
Nên lập thành mười bốn căn đầu.
Về sau đối với hoàn diệt cũng như vậy]
Luận: Chữ “hoặc” ở đây là chỉ cho ý kiến của các luận sư khác:
Sáu căn nhãn, v.v., (lục xứ, ṣaḍāyatana) là sở y (āśraya) của lưu chuyển (luân hồi, saṃsāra).
Sáu xứ sinh khởi là nhờ có nữ hoặc nam căn, đình trụ được là nhờ có mạng căn, lãnh thọ được là nhờ có năm thọ. Như vậy đã dựa vào các ý nghĩa trên để lập thành mười bốn căn thuộc giai đoạn lưu chuyển.
Ở giai đoạn hoàn diệt (Niết-bàn, nīrvāṇa) cũng dựa vào bốn ý nghĩa này để lập thành tám căn: Năm căn tín, v.v., là sở y của Niết-bàn; Niết-bàn sinh khởi nhờ có loại căn vô lậu thứ nhất, đình trụ nhờ có loại căn vô lậu thứ hai, và thọ dụng là nhờ có loại căn vô lậu thứ ba bởi vì nhờ có loại căn này mới có thể thọ hỷ và lạc (prītisukha) của giải thoát. Như vậy số lượng và thứ tự của các căn vẫn giống như đã được kinh lập thành.
Về tiếng nói (vāc), tay (pāṇi), chân (pāda), cửa đại tiểu tiện (pāya), bộ phận sinh dục (upastha), đều không phải là căn.
Tiếng nói không có tác dụng tăng thượng đối với lời nói (vacana) bởi vì lời nói hình thành được là nhờ sự học tập. Tay và chân không có tác dụng tăng thượng đối với sự cầm nắm (ādāna) và đi lại (viharaṇa) bởi vì sự cầm nắm và đi lại chỉ là sự sinh khởi của tay và chân ở sát-na kế tiếp trong một vị trí khác với một hình dạng khác; hơn nữa không có tay chân vẫn có thể cầm nắm và đi lại như trong trường hợp các loại bò sát. Các cửa đi đại tiểu tiện không có tác dụng tăng thượng đối với sự bài tiết bởi vì những vật nào nặng (gurudravya) thì luôn luôn rơi xuống trong khoảng không, hơn nữa chính sức gió (phong giới, vāyudhātu) đẩy các chất thải này ra ngoài. Các bộ phận sinh dục cũng không có tác dụng tăng thượng đối với sự vui thích (ānanda) bởi vì sự vui thích phát sinh là do nữ căn hoặc nam căn.
Nếu cho rằng tay, chân, v.v., là căn thì cổ họng (kaṇṭha), răng (danta), mí mắt (akṣivartman), các khớp xương (angulīparvan) cũng phải được lập thành căn bởi vì chúng cũng có tác dụng nuốt (abhyavaharaṇa), nhai (carvaṇa), mở đóng (unmeṣanimeṣa), co duỗi các đốt xương (saṃkocavikāśa); hoặc tất cả các nhân có tác động (puruṣakāra) đến quả đều phải được lập làm căn. Tuy nhiên căn chỉ được lập thành khi có tác dụng tăng thượng (ādhipatya).
Trên đây đã giải thích về các căn nhãn, v.v., và hai căn nam nữ. Mạng căn sẽ được trình bày trong phần nói về các pháp tâm bất tương ưng (cittaviprayukta) bởi vì nó cũng là một trong số các pháp này. Năm căn tín, v.v., là các tâm sở (caitta) cho nên sẽ được đề cập cùng với các tâm sở. Năm căn thọ và ba căn vô lậu sẽ được trình bày tiếp sau đây bởi vì chúng không còn được nói đến ở nơi nào khác.
[Thân không vui gọi là khổ;
Nếu vui thì gọi là lạc
Ở đệ tam định, tâm vui cũng gọi như vậy
Ở các chỗ khác, tâm vui gọi là hỷ
Tâm không vui gọi là ưu
Xả nằm ở giữa vì không phân biệt khổ hay lạc
Ở kiến đạo, tu đạo và Vô học đạo
dựa vào chín căn để lập ba căn.]
Luận: “Thân” là thân thọ vì nương vào thân để khởi và tương ưng với năm thức nhãn, v.v.; “bất duyệt” (không thích ý, asātā) là làm (upaghātikā). Loại thọ tương ưng với năm thức thân và làm tổn não được gọi là khổ căn (duḥkhendriya).
“Duyệt” (thích ý, sātā) là làm thoải mái, dễ chịu (anugrāhikā). Loại thân thọ làm cho thích ý được gọi là lạc căn (sukhendriya).
Ở đệ tam thiền, loại thọ tương ưng với tâm và làm cho thích ý cũng được gọi là lạc căn. Nói “thọ tương ưng với căn” (tâm thọ) là hàm ý ở đệ tam thiền không có thân thọ bởi vì không có năm thức thân cho nên thọ chỉ tương ưng với tâm (ý thức, manovijñāna); khi tâm cảm thấy thoải mái dễ chịu thì gọi loại tâm thọ này là lạc căn.
Ở ba địa dưới (Dục giới, sơ thiền, đệ nhị thiền) loại thọ này được gọi là hỷ căn (saumanasyendriya).
Ở các địa bên trên đệ tam thiền đều không có loại thọ này.
Ở đệ tam thiền, loại tâm thọ này vốn an tịnh (kṣema, śānta) bởi vì hành giả khi nhập định đã xả ly hỷ tham (prītivītarāgatvāt) vì thế chỉ có lạc mà không có hỷ. Trong khi ở các địa dưới loại tâm thọ này vốn thô động bởi vì hành giả chưa xả ly hỷ tham cho nên chỉ gọi là hỷ.
Loại tâm thọ (thọ tương ưng với ý thức) thường làm tổn não được gọi là ưu căn.
Chữ “trung” (ở giữa) có nghĩa là “không phải thích ý cũng không phải không thích ý” tức chỉ cho loại thọ không khổ không lạc (bất khổ bất lạc, aduḥkhāsukhā). Ở đây, loại thọ nằm ở giữa (trung thọ) này được gọi là xả căn (upekṣendriya).
(Hỏi) Như vậy xả căn thuộc về thân thọ hay tâm thọ?
(Đáp) thuộc về cả hai.
(Hỏi) Tại sao vừa thuộc thân vừa thuộc tâm mà chỉ có một căn?
(Đáp) Bởi vì dù thuộc thân hay tâm, xả thọ đều không có sự phân biệt (vikalpa). Các tâm thọ khổ, lạc sinh khởi là do sự phân biệt về “khả ái”, “không khả ái”, v.v.. Trái lại các thân thọ sinh khởi là do cảnh ở ngoài (viṣayavaśāt). Các bậc a-la-hán cũng như vậy, tức không còn phân biệt về khả ái, bất khả ái, v.v., nhưng vẫn còn có các thân thọ sinh khởi do cảnh ở ngoài.
Vì thế đã dựa vào hai loại thân và tâm thọ khác nhau để lập thành các căn khổ, lạc.
Xả căn thì khác, sinh khởi một cách tự nhiên (svarasena, anabhisaṃskāreṇa) giống như tất cả các loại thân thọ khác nhưng lại sinh khởi ở một người không có bất cứ khái niệm phân biệt nào cả (avikalpayata, anabhinirūpayata) vì thế chỉ lập thành một căn cho cả hai loại thân và tâm.
Hơn nữa, các loại thọ khổ lạc khi ở thân và khi ở tâm đều làm tổn não hay vui thich theo cách riêng của mỗi loại. Vì thế phải lập riêng thành hai loại thuộc thân và tâm khác nhau.
Trong khi xả căn dù ở thân hay tâm đều không có tính chất phân biệt (vikalpana), không làm tổn não cũng không làm vui thích. Vì tính chất không khác nhau này mà ở thân và tâm chỉ lập chung làm một căn.
Chín căn ý, lạc, hỷ, xả, tín, cần, niệm, định và tuệ lập thành vị tri đương tri căn ở giai đoạn kiến đạo (darśanamārga), lập thành dĩ tri căn ở giai đoạn tu đạo (bhāvanāmārga) và lập thành cụ tri căn ở Vô học đạo (Aśaikṣamārga).
(Hỏi) Vì sao ba loại căn ở trên được gọi tên như vậy?
(Đáp) Khi hành giả ở kiến đạo nỗ lực tìm hiểu những điều chưa hiểu được (anājñātam āñātuṃ pravṛtta) là tứ đế thì suy nghĩ răng: “ta sẽ hiểu được”. Vì thế loại căn này có tên là vị tri đương tri căn (anājñātamājñāsyāmīndriya). Khi ở vào giai đoạn tu đạo (bhāvanāmārga, con đường của sự thiền quán về [tứ đế], hành giả không có gì mới để tìm hiểu và là người “đã biết” (ājña). Tuy nhiên để đoạn trừ các phiền não (anuśaya) còn lại, hành giả phải thường xuyên quán sát tứ đế đã được liễu tri; vì thế loại căn này có tên là dĩ tri căn (ājñām evendriyam iti vā). Khi ở Vô học đạo, hành giả biết được là mình đã biết, hành giả biết được (āva = avagama) rằng tứ đế đã được liễu tri (ājñātām-iti). Vì có được “cái biết là mình đã biết” (ājñātā-āva) này mà hành giả được gọi là người cụ tri (ājñātāvin người biết rằng mình đã biết) và loại căn này được gọi là cụ tri căn (ājñātāvīdriya). Hoặc vì hành giả (ājñātāvin) thường thực hành “cái biết (avitum) rằng lý tứ đế đã được liễu tri (ājñāta)” này lâu ngày thành tánh (thói quen, śīla) nên nói là cụ tri. Thật vậy khi hành giả đắc được tận trí (kṣyajñāna) và vô sinh trí (anutpādajñāna) thì tự biết được như thật rằng: “tất cả những gì về khổ ta đã biết hết, không còn gì để biết về nó nữa”; “tất cả những gì về tập ta đã biết hết, không còn…”; v.v..
Trên đây đã giải thích các tính chất riêng biệt của các căn; tiếp theo là phần nói về các nội dung khác nhau của chúng. Trong hai mươi hai loại căn này, căn nào thuộc hữu lậu và căn nào thuộc vô lậu?
[Chỉ có ba căn cuối cùng là vô lậu.
Các sắc căn, mạng căn, ưu căn, khổ căn chỉ là hữu lậu.
Chín căn còn lại thuộc cả hai loại.]
Luận: Ba căn cuối cùng thuộc vô lậu. Vô lậu (anāsrava, không có khuyết điểm) có nghĩa là vô cấu (amala, không có vết bẩn) bởi vì cấu và lậu tuy gọi tên khác nhau nhưng có nghĩa giống nhau.
Bảy sắc căn (rūpin) (gồm nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn, nữ căn và nam căn bởi vì đều thuộc về sắc uẩn) mạng căn, khổ căn và ưu căn đều thuộc hữu lậu.
Ý căn, lạc căn, hỷ căn, xả căn, và năm căn tín, v.v., có thể vô lậu hoặc hữu lậu.
Có luận sư (Vibhāṣā, 2, 10) cho rằng năm căn tín, v.v., chỉ thuộc vô lậu, bởi vì Thế tôn có nói: “những người nào ở vào mức độ nào đó, hoàn toàn không có năm căn tín, v.v., thì ta gọi người đó là người ở ngoài, thuộc về hàng dị sinh”. (Saṃyutta, v. 204). Như vậy nếu đắc được năm căn tín, v.v., ở một mức độ nào đó thì đó là một a-la-hán và thuộc về vô lậu.
Trích dẫn trên đây không thể làm luận chứng. Thế tôn nói như vậy là để chỉ cho những người không có năm căn tín, v.v., vô lậu; bởi vì trước đây Thế tôn đã dựa vào năm căn tín, v.v., vô lậu để lập thành các hàng thánh giả khác nhau. Như vậy ngài đã ám chỉ năm loại tín, v.v., dành riêng cho hàng thánh giả, tức phải thuộc về vô lậu; và những ai thiếu các căn vô lậu này hiển nhiên phải thuộc về dị sinh (pṛthagjana). Hoặc có thể là bản kinh này đã nói một cách tổng quát về năm loại tín, v.v., bởi vì có hai loại dị sinh: Loại ở ngoài (bāhyaka) và loại ở trong (ābhyantaraka). Loại ở ngoài (ngoại dị sinh) đã đoạn thiện căn nhưng loại ở trong (nội dị sinh) thì không đoạn thiện căn. Chính vì muốn ám chỉ hàng ngoại dị sinh mà Thế tôn đã nói: “ta gọi người đó là người ở ngoài, thuộc về hàng dị sinh”. Hơn nữa kinh (Dīgha, ii. 38; Majjhima, i. 169) có nói rằng trước khi chuyển pháp luân có những người ở tại thế gian, hoặc sinh ra hoặc lớn lên đều có các căn cao, thấp, trung bình khác nhau, vì thế biết rằng năm căn tín, v.v., cũng thuộc về hữu lậu.
Cuối cùng đức Thế tôn còn nói: “nếu ta không biết được như thật nguồn gốc, sự thối thất, sự lợi ích (āsvāda), sự bất lợi (ādīnava), sự xuất ly (niḥsaraṇa) của năm căn tín, v.v., thì ta không thể cởi bỏ (mukta) ra khỏi (niḥsṛta) tách rời (visaṃyukta) giải thoát (vipramukta) thế gian của người, trời, ma (Māra), phạm (Brahmā), v.v.; ta sẽ không thể chứng đắc vô thượng chánh đẳng Bồ-đề…” (Saṃyktāgama, 26, 4). Như vậy có thể thấy rằng đoạn kinh ở trên không chỉ bàn riêng đến các pháp vô lậu bởi vì các pháp vô lậu vốn không có các tính chất như “lợi ích”, “bất lợi”, “xuất ly”, v.v., vì thế năm căn tín, v.v., đều thuộc về vô lậu và hữu lậu.
(Hỏi) Trong hai mươi căn, căn nào dị thục, căn nào không phải dị thục?
Tụng đáp:
[Mạng căn luôn luôn thuộc về dị thục
Ưu căn và tám căn cuối không phải là dị thục
Sắc căn, ý căn và bốn thọ còn lại đều thuộc cả hai loại.]
Luận: Mạng căn chỉ thuộc về dị thục.
(Hỏi) Khi một bí-sô a-la-hán (Bhikṣu Arhat) ổn định hoặc kéo dài (sthāpayati, adhitiṣṭhati) các năng lực sinh tồn (thọ hành, āyuḥsaṃskāra) của mình thì năng lực này chính là mạng căn. Như vậy loại mạng căn này là dị thục của loại nghiệp nào?
(Đáp) Bổn luận (Mūlaśāstra) (Jñānaprasthāna, 12, 14) viết: “Một bí-sô ổn định thọ hành như thế nào? - Khi một vị a-la-hán thành tựu thần thông (ṛddhimān = prāptābhijñāḥ), đắc tâm tự tại (cetovaśita), và đem các vật dụng cần thiết cho cuộc sống (jīvatapariṣkāra), y phục, bình bát, v.v., bố thí cho tăng chúng (saṃgha) hay cho chỉ một người; sau đó phát nguyện nhập đệ tứ biên tế tĩnh lự (prātakoṭika) khi xuất định vị này suy nghĩ rồi nói rằng: “nguyện cho loại nghiệp có khả năng chiêu cảm một quả dị thục có tính chất hưởng thụ (phú dị thục quả, bhogavipāka) này có thể chuyển biến mà chiêu cảm một quả dị thục về sự sống (thọ dị thục quả, āyurvipāka)!” Lúc bấy giờ loại nghiệp (bố thí và thiền định) lẽ ra phải chiêu cảm quả phú dị thục của vị này liền chuyển biến mà chiêu cảm quả thọ dị thục.”
Các luận sư khác lại cho rằng thọ mạng kéo dài của một a-la-hán là quả dị thục của một nghiệp xa xưa. Họ nói rằng sự lưu lại (uccheṣa) của một quả thọ dị thục lẽ ra đã chín ở kiếp trước nhưng bị gián đoạn chết trước định kỳ, nay nhờ có định lực của đệ tứ biên tế tĩnh lự dẫn dắt cho nên có thể thọ dụng trở lại.
(Bổn luận lại viết tiếp): “các bí-sô xả bỏ các thọ hành như thế nào? - Một vị a-la-hán thành tựu thần thông, đắc tâm tự tại, bố thí các thứ như trên cho tăng chúng, sau đó phát nguyện nhập đệ tứ biên tế tĩnh lự. Khi xuất định vị này suy nghĩ rồi nói rằng: “nguyện cho loại nghiệp có khả năng chiêu cảm quả thọ dị thục có thể chuyển biến mà chiêu cảm một quả phú dị thục!”. Lúc bấy giờ loại nghiệp lẽ ra phải chiêu cảm quả thọ dị thục của vị này đã chuyển biến mà chiêu cảm một quả phú dị thục.”
Tôn giả Diệu âm (Bhadanta Ghoṣaha) nói: Nhờ năng lực của đệ tứ biên tế tĩnh lự dẫn dắt mà các đại chủng (mahābhūta) thuộc Sắc giới có thể hiện khởi (saṃmukhibhūta) trong thân của vị a-la-hán; tuy nhiên các đại chủng này có thể thuận hoặc nghịch với thọ hành vì thế một vị a-la-hán mới có thể kéo dài hoặc xả bỏ đời sống.
Đúng như giải thích trên (của kinh bộ), nhờ vào sự tự tại của định (samādhivaśita) mà một a-la-hán có thể làm ngừng lại (vyāvartayante) sự phát khởi kéo dài trong một thời gian (sthitikālāvedha) của các đại chủng tạo thành căn, một sự phát khởi do nghiệp đời trước tạo ra; và rồi lại tạo ra một sự phát khởi mới từ định. Vì thế mạng căn, trong trường hợp thọ mạng được kéo dài của một vị a-la-hán không phải là dị thục. Tất cả các trường hợp khác đều là dị thục.
Từ vấn đề trên đây lại phát sinh một vấn đề khác: Tại sao a-la-hán lại kéo dài thọ hành? - Vì muốn làm lợi ích cho người khác, vì muốn cho chánh pháp trụ thế lâu dài hơn (śāsanacirasthiti), vì quán sát đời sống của mình sắp diệt, vì quán sát người khác không thể đảm đương hai mục đích trên.
Tại sao a-la-hán xả bỏ thọ hành? - Vì quán sát thấy sự có mặt của mình ở thế gian không đem lại nhiều lợi lạc cho người khác hoặc vì bị bệnh tật bức khổ thân như có bài tụng nói rằng: “đã khéo thành tựu các phạm hạnh; đã khéo tu tập các thánh đạo; hoan hỷ khi thọ mạng chấm dứt; giống như xả bỏ được bệnh tật”.
(Hỏi) Dựa vào chỗ nào để kéo dài hoặc xả bỏ thọ hành? Và những ai có thể làm việc này?
(Đáp) Trong ba châu (dvīpas) nam giới và nữ giới cũng như a-la-hán thuộc bất thời giải thoát (asamayavimukta) đã đắc biên tế tĩnh lự đều có thể kéo dài hoặc xả bỏ thọ hành bởi vì đã có tự tại định và không còn phiền não.
(Hỏi) Kinh (Divyāvadāna, 203; Dīgha, ii. 90) nói Thế tôn sau khi kéo dài nhiều mạng hành (jīvitasaṃskāra) đã xả bỏ nhiều thọ hành (āyuḥsaṃskāra); như vậy mạng hành và thọ hành khác nhau như thế nào?
(Dáp) Có luận sư nói rằng không khác nhau. Bổn luận (Mūlaśāstra) (Jñānaprasthāna, 14, 19) viết: “mạng căn là gì? - Đó là các thọ (āyus) trong tam giới”.
Có luận sư nói rằng thọ hành là quả của các nghiệp thuộc tiền kiếp; và mạng hành là quả của các nghiệp hiện tại.
Có luận sư cho rằng thọ hành giúp cho chúng đồng phần đình trụ lâu dài (nikāyasabhāgasthiti) nhưng mạng hành chỉ giúp chúng đồng phần tạm thời đình trụ.
Ở đây nói “nhiều” (đa) là hàm ý kéo dài hoặc xả bỏ mạng hành và thọ hành trong nhiều niệm chứ không phải chỉ một sát-na. (bởi vì chỉ nhờ vào sự tương tục trong nhiều sát-na, a-la-hán mới có thể làm lợi lạc cho người khác; hơn nữa chỉ một sát-na không thể là nhanh của sự đình trụ.
Có luận sư cho rằng kinh nói “nhiều” là hàm ý bác bỏ chủ trương (Sāṃmitīyas) mạng và thọ là một thực thể kéo dài qua nhiều sát-na (kālāntarasthāvara).
Có luận sư (Sautrāntika) cho rằng nói “nhiều” là hàm ý bác bỏ chủ trương (Sarvāstivādins) có một thực thể gọi là mạng, thọ. Thật ra mạng và thọ chỉ được giả lập dựa vào các hành. Nếu không phải vậy lẽ ra kinh không nên phải dùng đến chữ “mạng hành” mà phải nói là “Thế tôn kéo dài các mạng (jīvitas), xả bỏ các thọ (āyus)”.
(Hỏi) Tại sao Thế tôn xả bỏ nhiều thọ hành mà kéo dài nhiều mạng hành?
(Trả lời của luận chủ) Để chứng tỏ rằng đã được tự tại đối với sự chết nên xả bỏ nhiều thọ hành; và để chứng tỏ đã được tự tại đối với sự sống nên kéo dài các mạng hành. Thế tôn kéo dài mạng hành chỉ trong ba tháng, không nhiều hơn cũng không ít hơn; bởi vì sau ba tháng thì việc giáo hóa (hóa sự, vineyakārya) của ngài đã xong, nhưng nếu ít hơn thì việc hoằng pháp lợi sinh (phật sự, buddhakārya) của ngài lại không được rốt ráo.
(Giải thích của Tỳ-bà-sa [Vibhāṣā, 126, 6]) Hoặc vì để thực hiện những điều phật đã nói trước đây (pratijñātasaṃpādanārtham): “tất cả bí-sô đã khéo tu tập tứ thần túc (ṛdhipāda) có thể tùy ý kéo dài một kiếp hay nhiều hơn một kiếp”. (Dīgha, ii. 103, iii. 77; Divya, 201).
Các luận sư Tỳ-bà-sa (Vaibhāṣikas) nói rằng Thế tôn xả bỏ và kéo dài là để chứng tỏ đã chế phục được hai loại uẩn ma và tử ma. Trước đây khi ngồi dưới cây Bồ-đề, ngài đã hàng phục hai loại thiên ma và phiền não ma. (Ekottarikā, 39, 1).
Như vậy ưu căn và tám căn cuối cùng là tín, v.v., đều không phải dị thục bởi vì chúng thuộc hữu ký.
Mười hai căn còn lại là bảy sắc căn nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, nam, nữ, cọng thêm ý căn và bốn thọ còn lại, tức trừ đi ưu căn; tất cả đều có thể đều là dị thục hoặc không.
Bảy sắc căn nếu thuộc trưởng dưỡng (aupacayika) thì không phải dị thục; ngoài ra đều là dị thục.
Ý căn và bốn căn thọ không phải là dị thục nếu chúng thuộc về thiện (kuśala) hoặc nhiễm (kliṣṭa) bởi vì dị thục đều là vô ký; hoặc nếu chúng là vô ký nhưng tùy theo từng loại riêng lại thuộc về uy nghi lộ (airyāpathika), hoặc công xảo xứ (śailpasthānika), hoặc năng biến hóa (nairmāṇika). Các trường hợp khác đều là dị thục.
Các căn cuối là tín, v.v., đều là thiện nên không phải là dị thục.
(Luận chủ) Làm sao có thể khẳng định ưu căn không phải là dị thục khi kinh (Ekottarāgama, 72, 9) nói rằng: “Có một loại nghiệp đưa đến quả là hỷ thọ (thuận hỷ thọ nghiệp), có một loại nghiệp đưa đến quả là ưu thọ (thuận ưu thọ nghiệp), có một loại nghiệp đưa đến quả là xả thọ (thuận xả thọ nghiệp)”
(Tỳ-bà-sa) Khi nói thuận ưu thọ nghiệp (daurmanasya karma) không có nghĩa là “loại nghiệp phải được kinh qua, phải đưa đến ưu thọ” mà chỉ hàm nghĩa “một loại nghiệp có ưu thọ tương ưng với nó”; như khi kinh nói về trường hợp của xúc (sparśa) là “thuận lạc thọ” (sukhavedanīya): Như vậy lạc (sukha) không phải là quả dị thục của xúc. Rõ ràng loại xúc “thuận lạc thọ” này là loại xúc có lạc thọ tương ưng với nó. Vì thế loại nghiệp “thuận ưu thọ” chỉ là loại nghiệp có ưu thọ tương ưng với nó (chứ không phải là loại nghiệp đưa đến quả là ưu thọ).
(Luận chủ) Nếu đã giải thích về thuận ưu thọ nghiệp theo cách trên thì đối với thuận hỷ thọ nghiệp và thuận xả thọ nghiệp cũng phải được giải thích như vậy. Và kết quả thuận hỷ thọ nghiệp chỉ là một loại “nghiệp có hỷ thọ tương ưng” chứ không phải là loại “nghiệp đưa đến quả là hỷ thọ” và điều này có nghĩa hỷ thọ không phải là dị thục.
(Tỳ-bà-sa) Không có gì sai khi giải thích thuận hỷ thọ nghiệp là loại nghiệp “đưa đến quả hỷ thọ” hay “có hỷ thọ tương ưng với nó”. Tuy nhiên cách giải thích thứ hai về chữ “thuận” (vedanīya) thì có giá trị hơn đối với trường hợp của “thuận ưu thọ nghiệp” bởi vì nó nhằm chỉ cho một loại nghiệp có ưu thọ tương ưng.
(Luận chủ) Dù có giải thích kinh theo cách trên thì vẫn chưa có thể giải thích được vấn nạn này. Vì nguyên nhân nào mà ưu thọ không phải là dị thục?
(Tỳ-bà-sa) Ưu thọ sinh khởi là do phân biệt (parikalpa), tức khi nghĩ về những điều đáng lo sợ và khi ưu thọ chấm dứt cũng như vậy, tức khi nghĩ về những điều được hy vọng. Vì thế ưu thọ không thể thuộc về dị thục.
(Luận chủ) Nếu vậy hỷ thọ cũng không phải dị thục bởi vì cũng sinh khởi và chấm dứt giống như ưu thọ.
(Tỳ-bà-sa) Nếu cho rằng ưu căn là dị thục thì khi một người tạo nghiệp vô gián (ānantarya) và sau đó sinh ưu thì loại nghiệp này lẽ ra phải gọi là “quả dị thục” (qủa đã chín). Tuy nhiên điều này không thể chấp nhận được.
(Luận chủ) Vẫn có thể đưa ra một vấn nạn như thế đối với trường hợp của hỷ căn. Nếu các ông cho rằng hỷ căn là dị thục thì khi một người tạo được một nghiệp phước thù thắng và sau đó sinh hỷ thì loại nghiệp này lẽ ra cũng phải gọi là “quả dị thục”.
(Tỳ-bà-sa) Những người đã ly dục (vītarāga) thì không có ưu căn vì thế những căn mà họ có chỉ là dị thục, như nhãn căn, v.v.. Như vậy ưu căn không phải là dị thục.
(Luận chủ) Nếu vậy những người đã ly dục làm thế nào để có được hỷ vốn là dị thục?
Chắc chắn những người này đều có hỷ căn sinh khởi từ định. Tuy nhiên về nhĩ căn này thuộc thiện cho nên không phải là dị thục. Vì thế những người đã ly dục không có tất cả các căn thuộc về dị thục.
Sự thực là những người đã ly dục vẫn có hỷ căn cho dù hỷ căn này có thể là dị thục hay không phải là dị thục. Trong khi ưu căn thì không bao giờ sinh khởi ở những người này. Vì thế mà Tỳ-bà-sa đã kết luận rằng ưu căn không phải là dị thục.
Tám căn nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, mạng, nữ, và nam nếu sinh vào con đường lành (thiện thú, sugati) là quả dị thục của việc thiện, nếu sinh vào con đường ác (ác thú, durgati) là quả dị thục của ác nghiệp.
Ý căn ở vào thiện thú cũng như ác thú đều là quả dị thục của thiện nghiệp và ác nghiệp.
Lạc căn, hỷ căn và xả căn là quả dị thục của thiện nghiệp.
Khổ căn là quả dị thục của ác nghiệp.
Các sắc căn của thiện thú là quả dị thục của thiện nghiệp. Đối với những người lưỡng tính (dị hình nhân) ở thiện thú thì nữ căn hoặc nam căn là quả dị thục của thiện nghiệp; nhưng tính chất lưỡng tính là do ác nghiệp chiêu cảm.
(Hỏi) trong hai mươi hai căn, căn nào có dị thục (savipāka) căn nào không có dị thục (avipāka)?
Tụng đáp:
[Ưu căn luôn luôn có dị thục
Tám căn đầu, ba căn cuối không có
Ý căn, bốn căn thọ còn lại, năm căn tín, v.v.,
Đều có cả hai loại.]
Luận: Như nội dung đã được tranh luận ở trên, ưu căn luôn luôn là dị thục. Tụng văn nói “định” là vì tính chất “luôn luôn” này; đồng thời ưu căn được nói đến trước tiên là vì hai ý nghĩa sau: (1) Ưu căn không bao giờ thuộc về vô ký (avyākṛta) bởi vì sinh khởi từ một loại phân biệt rất cường mạnh (cường tư, vikalpaviśeṣa) (như các phân biệt về khả ái, khả ố v.v.); và (2) ưu căn không bao giờ thuộc về vô lậu (anāsrava) bởi vì không bao giờ sinh khởi ở thiền định (tức chỉ có ở tám định).
Tám căn đầu (gồm năm căn nhãn, v.v., mạng căn, nữ căn và nam căn) không bao giờ thuộc về dị thục bởi vì đều là vô ký. Ba căn cuối (gồm vị tri, dĩ tri và cụ tri) không bao giờ thuộc về dị thục bởi vì đều vô lậu.
Mười căn còn lại đều có cả hai loại:
Ý căn và ba căn lạc, hỷ và xả đều có dị thục nếu thuộc bất thiện (akuśala) hoặc thiện hữu lậu (kuśalasāsrava); nếu thuộc vô ký hoặc vô lậu thì không có dị thục.
Khổ căn (duḥkha) có dị thục nếu thuộc thiện hoặc bất thiện; nếu thuộc vô ký thì không có dị thục.
Năm căn tín, v.v., có hoặc không có dị thục tùy theo chúng có hữu lậu hay vô lậu.
(Hỏi) Trong hai mươi hai căn, có bao nhiêu căn thiện, bất thiện và vô ký?
[Tám căn cuối luôn luôn thuộc thiện.
Ưu căn thuộc thiện hoặc bất thiện.
Ý và các thọ còn lại thuộc cả ba loại.
Tám căn đầu luôn luôn vô ký.]
Luận: tám căn cuối là tín, v.v., chỉ thuộc thiện. (Tám căn này tuy nằm ở sau nhưng dựa theo thứ tự câu hỏi nên được trình bảy trước.)
Ưu căn thuộc về thiện hoặc bất thiện.
Ý căn và bốn căn thọ là lạc, khổ, hỷ, xả có thể thuộc thiện, bất thiện hoặc vô ký.
Tám căn đầu là nhãn, v.v., đều vô ký.
(Hỏi) trong hai mươi hai giới, có bao nhiêu căn hệ thuộc Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới?
Tụng đáp:
[Ở Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới
Theo thứ tự trên (ở Dục giới) trừ ba căn cuối;
(ở Sắc giới) trừ các căn nữ, nam, ưu, khổ;
(ở Vô sắc giới) trừ các sắc căn, hỷ và lạc.]
Luận: Ở Dục giới có tất cả các căn, ngoại trừ ba căn cuối vốn thuộc bất nhiễm (amala), tức vô lậu (anāsrava). Ba căn này không hệ thuộc ba giới dục, sắc và vô sắc và đã vượt qua các giới này (āpratisaṃyukta = adhātupattita).
Ở Sắc giới có mười lăm căn, tức trừ ba căn ở trên và bốn căn nam, nữ, khổ, ưu. Tất cả mười lăm căn này rất thường thấy ở hai tầng thiền đầu tiên. Sở dĩ không có hai căn nam nữ là vì các chúng sinh ở Sắc giới đã xả ly dâm dục và vì hai căn này làm cho thân tướng xấu xí.
(Hỏi) Tại sao kinh nói “không có trường hợp nữ thân làm Phạm thiên, mà chỉ có nam thân”? (Vibhanga, tr. 336).
(Đáp) chúng sinh ở Sắc giới đều là nam thân nhưng không có nam căn. Họ chỉ có các tính chất thường thấy ở nam giới của Dục giới như thân hình, giọng nói, v.v..
Khổ căn không có ở Sắc giới bởi vì (1) sự tịnh diệu của thân (accha = bhāsvara) cho nên không có khổ thọ sinh khởi do sự đối kháng (abhighātaja); (2) không có các bất thiện nghiệp chiêu cảm cho nên không có khổ thọ sinh khởi từ dị thục (dị thục sinh, vipāja).
Ưu căn không có ở Sắc giới bởi vì (1) tâm của chúng sinh ở Sắc giới luôn luôn nằm sau tâm định (śamathasnigdhasaṃtāna); và (2) không có các nhân làm não hại (āghātavastu). (Dīgha, iii. 262; Anguttara, iv. 408, v. 150)
Ở Vô sắc giới có tám căn là ý căn, mạng căn, xả căn, và năm căn tín, v.v.; tức trừ ba căn vô lậu, năm sắc căn nhãn, v.v., lạc căn và hỷ căn.
(hỏi) trong hai mươi hai căn, căn nào thuộc kiến sở đoạn, thuộc tu sở đoạn hoặc phi đoạn?
Tụng đáp:
[Ý và ba thọ có cả ba loại.
Ưu thuộc kiến và tu đoạn.
Chín căn chỉ thuộc tu đoạn.
Năm căn thuộc tu đoạn, phi đoạn, ba căn thuộc phi đoạn.]
Luận: Ý căn, lạc căn, hỷ căn và xả căn thuộc về cả ba loại.
Ưu căn thuộc cả kiến đoạn và tu đoạn bởi vì không bao giờ là pháp vô lậu.
Chín căn nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, nam, nữ, mạng và khổ chỉ thuộc tu đoạn bởi vì (1) tám căn đầu không phải là pháp nhiễm ô (kliṣṭa); (2) căn thứ chín không phải là “lục sinh” (aṣaṣthaja); và (3) tất cả đều là hữu lậu.
Năm căn tín, v.v., vì (1) không phải nhiễm pháp nên thuộc về kiến đoạn; và (2) có thể là vô lậu nên không thuộc các pháp bị đoạn (phi đoạn).
Ba căn cuối thuộc phi đoạn bởi vì (1) chúng là pháp vô lậu, (2) và vì các pháp không có khuyết điểm (vô quá pháp, ādīnava, apakṣāla) thì không bị đoạn trừ.
(Hỏi) Có bao nhiêu căn thuộc dị thục được chúng sinh ở các giới đắc được đầu tiên?
Tụng đáp:
[Thai sinh, noãn sinh và thấp sinh ở Dục giới
Đầu tiên đắc được hai căn dị thục;
Hóa sinh đắc được sáu bảy hoặc tám
Sắc giới đắc được sáu.
Vô sắc giới chỉ đắc mạng căn.]
Luận: Ở Dục giới các chúng sinh sinh từ thai, trứng hoặc nơi ẩm thấp vào giai đoạn mới thọ sinh đắc được hai căn dị thục là thân căn (kāyendriya) và mạng căn (jīvitendriya). Các căn khác sẽ từ từ đắc được.
(Hỏi) Tại sao không kể đến ý căn và xả căn?
(Đáp) Vì lúc mới sinh hai căn này đều thuộc nhiễm ô cho nên không phải là dị thục.
Các chúng sinh thuộc về hóa sinh đắc được sáu, bảy hoặc tám căn. Loại không có nam căn hoặc nữ căn (vô tính), tức sinh vào thời kỳ đầu tiên của vũ trụ, đắc được sáu căn là năm căn nhãn, v.v., và mạng căn; nếu là loại có nữ hoặc nam căn thì đắc được bảy căn; nếu là loại lưỡng tính thì đắc được tám căn.
(Hỏi) Một chúng sinh thuộc về lưỡng tính có thể hoá sinh không?
(đáp) Ở các cõi ác (ác thú) có thể có loại hóa sinh lưỡng tĩnh.
Trên đây đã nói về Dục giới; tiếp theo là phần nói về Sắc giới và Vô sắc giới.
Được gi là Dục giới bởi vì ở giới này dục (kāma) có vai trò chủ chốt (pradhānatva), bao hàm các tính chất thuộc về tham dục (kāmaguṇas) và các sự vật được thụ hưởng. Được gọi là Sắc giới bởi vì ở giới này các sắc pháp (rūpa) đóng vai trò chủ yếu. Kinh cũng đã từng nói như thế: “giải thoát tịch tĩnh vượt ra ngoài sắc, vô sắc”. (Saṃyutta, ii. 123).
Ở Sắc giới các chúng sinh lúc đầu cũng đắc được các căn dị thục, giống như loài hóa sinh vô tính của Dục giới.
Tụng văn nói “thượng” (cao) là chỉ cho Vô sắc giới. Thật ra không phải giới này nằm cao hơn Sắc giới, nhưng vẫn được gọi như vậy là vì các tầng thiền định ở giới này thù thắng (para) hơn: Phải tu tập các tầng thiền ở Sắc giới trước rồi sau đó mới đến các tầng thiền Vô sắc giới; và vì ở giới này có (pradhānatara) khả năng tồn tại lâu dài hơn (upapattitas).
Ở Vô sắc giới các chúng sinh bắt đầu đắc được một căn dị thục là mạng căn.
(hỏi) có bao nhiêu căn dị thục bị diệt ở các giới vào lúc chết?
Tụng đáp:
[Các căn bị diệt khi chết:
Vô sắc giới có ba; Sắc giới có tám;
Dục giới nếu nhanh thì có mười, chín, tám; nếu chậm thì có bốn.
Nếu thuộc tâm thiện thì cọng thêm năm.]
Luận: Ở Vô sắc giới, chúng sinh vào lúc lâm chung có ba căn bị diệt sau cùng là mạng căn, ý căn và xả căn.
Ở Sắc giới có thêm năm căn nhãn, v.v.. Tất cả chúng sinh thuộc loại hóa sinh (upapāduka) đều sinh và diệt cùng với tất cả các căn (samagrendriya).
Ở Dục giới nếu chết nhanh (yugapat) thì có tám căn, chín căn hoặc mười căn bị diệt sau cùng tùy theo người chết thuộc loại vô tính, hữu tính hay lưỡng tính. Loại vô tính có tám căn bị diệt sau cùng là các căn đã nói ở trên; loại hữu tính có chín căn vì cộng thêm một căn nam hoặc nữ; loại lưỡng tính có mười căn vì cộng thêm hai căn nam và nữ vào số tám căn ở trên. Nếu chết chậm thì có bốn căn bị diệt sau cùng là thân căn, mạng căn, ý căn và xả căn. Tất cả bốn căn này đều diệt cùng một lúc.
Tất cả các trường hợp trên đây đều chỉ cho các tâm nhiễm ô (kliṣṭa) hoặc vô phú vô ký (anivṛtāvyākṛta) vào lúc mạng chung. Nếu tâm này thuộc thiện (kuśala) thì trong số các căn bị diệt sau cùng ở cả ba giới phải cộng thêm năm căn tín, v.v..
Cần nghiên cứu kỹ thể và dụng của tất cả các căn được bàn đến trong phẩm phân biệt căn này (indriyaprakaraṇe). Như vậy trong số hai mươi hai căn, những căn nào đắc được quả vị sa-môn (śrāmaṇyaphala)?
Tụng đáp:
[Chín căn đắc được hai quả ở biên.
Bảy căn, tám căn hoặc chín căn đắc được hai quả giữa.
Mười một căn đắc quả a-la-hán,
Có thể căn cứ vào một người đắc quả để nói như vậy.]
Luận: “biên” (ở hai đầu) là chỉ cho hai quả Dự lưu (Srotāpanna) và a-la-hán (Arhat) bởi vì trong số các quả Sa-môn thì đây là hai quả nằm ở đầu và cuối. Chữ “trung” (ở giữa) là chỉ cho hai quả Nhất lai (Sakṛdāgāmin) và Bất hoàn (Anāgāmin) bởi vì hai quả này nằm giữa quả đầu và quả cuối.
Quả Dự lưu đắc được nhờ có chín căn là ý, xả, năm căn tín, v.v., vị tri đương tri và dĩ tri.
Vị tri đương tri (anājñātamājñāsyāmi) lập thành vô gián đạo (ānantaryamārga) dĩ tri (ājña) lập thành giải thoát đạo (vimuktamārga). Nhờ có hai căn này nên mới đắc được quả Dự lưu. Vị tri đương tri căn là dẫn nhẫn, tức có khả năng dẫn đến (āvāhaka) việc đắc được (prāpti) việc xả ly các hệ phược (ly hệ đắc) và dĩ tri căn là y nhân, tức có khả năng làm nơi nương tựa và trì giữ của việc đắc được này.
Quả a-la-hán cũng đắc được nhờ có chín căn là ý, một căn thọ thuộc hỷ, lạc hoặc xả, năm căn tín, v.v., dĩ tri và cụ tri. Trong trường hợp này dĩ tri căn lập thành vô gián đạo và cụ tri căn (ājñātāvīndriya) lập thành giải thoát đạo.
Quả nhất lai có thể đắc được trong hai trường hợp: (1) Thứ đệ chứng (ānupūrvaka) là hành giả trước khi đắc quả nhất lai đã đắc được quả Dự lưu; (2) Siêu việt chứng (bhūyovitarāga) là hành giả trước khi bước vào vô lậu đạo, tức là giai đoạn liễu tri tứ đế (satyābhisamaga), đã nương vào thế gian đạo hữu lậu mà cởi bỏ được sáu phẩm phiền não đầu tiên thuộc Dục giới; vì thế khi đạt đến kiến đạo thì thánh giả này đắc được quả nhất lai mà không cần đắc quả Dự lưu trước đó.
Hành giả thuộc thứ đệ chứng, tức đang ở vào hàng Dự lưu, có thể đắc quả nhất lai bằng thế gian đạo - tức không có tu tập thiền quán về tứ đế - nhờ vào bảy căn là ý, xả và năm căn tín, v.v.; hoặc có thể đắc được quả nhất lai bằng vô lậu đạo (anāsrava) hay còn gọi là xuất thế đạo, nhờ vào tám căn là dĩ tri căn và bảy căn ở trên.
Hành giả thuộc siêu việt chứng, tức đang ở vào hàng dị sinh (pṛthagjana), có thể đắc quả nhất lai nhờ vào chín căn, tức ngoài bảy căn ở trên phải có thêm hay căn là vị tri đương tri và dĩ tri cũng giống như trường hợp đắc quả Dự lưu.
Quả bất hoàn có thể đắc được qua hai trường hợp: (1) thứ đệ chứng là hành giả đã đắc được các quả trước đó; hoặc (2) siêu việt chứng là hành giả không nhập vào vô lậu đạo nhưng đã xả bỏ chín phẩm phiền não thuộc Dục giới hoặc các phiền não thuộc thượng địa.
Hành giả thuộc trường hợp thứ đệ chứng đắc được quả bất hoàn bằng thế gian đạo hoặc vô lậu đạo nhờ vào bảy căn hoặc tám căn, giống như trường hợp thứ đệ chứng đắc quả nhất lai ở trên.
Hành giả thuộc siêu việt chứng đắc quả bất hoàn bằng sự liễu tri tứ đế (kiến đạo, darśanamārga) nhờ vào chín căn, giống như trường hợp siêu việt chứng đắc quả nhất lai ở trên.
Các định nghĩa tổng quát trên đây cần phải được chi tiết hơn:
(1) Hành giả thuộc siêu việt chứng đắc quả bất hoàn bằng “sự liễu tri tứ đế”. Để có được sự liễu tri này, hành giả phải nhập đinh thuộc tầng thiền thứ ba; hoặc phải nhập định thuộc tầng thiền thứ nhất hoặc thứ hai (căn bổn địa); hoặc phải nhập vị chí định (anāgamya) hoặc trung gia định (dhyānāntara) hoặc tầng thiền thứ tư: tùy theo từng trường hợp mà các căn thọ của hành giả có thể là lạc, hỷ hoặc xả.
Trái lại một hành giả thuộc Siêu việt chứng (bhūyovitarāga) luôn luôn đắc quả nhất lai với xả căn.
(2) Hành giả thuộc Thứ đệ chứng, vốn phải tiếp tục tu tập để đắc quả nhất hoàn ở vị chí định, nếu có năm căn tín, v.v., mãnh lợi thì ở giải thoát đạo thứ chín có thể xuất vị chí định để nhập tầng thiền thứ nhất hoặc thứ hai (căn bổn địa).
Khi hành giả xả ly các phiền não bằng thế gian đạo thì đắc được quả nhờ vào tám căn chứ không phải bảy căn: Thật vậy, vị chí định ở vô gián đạo thứ chín có xả căn; và tầng thiền thứ nhất hoặc thứ hai, ở giải thoát đạo thứ chín, lại có hỷ thọ. Vì thế việc đắc được ly hệ xuất phát từ xả căn và hỷ căn, cũng giống như việc đắc được ly hệ trong trường hợp của Dự lưu phát xuất từ vị tri căn và dĩ tri căn.
Khi hành giả xả ly các phiền não bằng xuất thế đạo, tức bằng sự tu tập thiền quán về tứ đế (tu đạo) thì phải thêm vào căn thứ chín là dĩ tri căn; bởi vì vô gián đạo và giải thoát đạo đều là dĩ tri căn.
(Hỏi) Bổn luận (Jñānaprasthāna) viết: “Đắc quả a-la-hán phải có bao nhiêu căn? - mười một căn” như vậy tại sao ở đây nói rằng chỉ có chín căn?
(Đáp) Thật ra đắc quả a-la-hán chỉ có chín căn. Nhưng Bổn luận nói do mười một là vì đã dựa vào bản thân người đắc được quả này chứ không phải dựa vào sự chứng đắc. Một thánh giả có thể bị thối thất quả vị a-la-hán nhiều lần và có thể đắc được trở lại qua nhiều tầng thiền định khác nhau, khi thì có lạc căn (như ở tầng thiền thứ ba), khi thì có hỷ căn (như ở tầng thiền thứ nhất và thứ hai), khi thì có hỷ căn (như ở vị chí đinh, v.v..); tuy nhiên cả ba căn này không bao giờ hiện khởi cùng một lúc.
(Hỏi) trong trường hợp đắc quả bất hoàn, tại sao Bổn luận không nói như vậy?
(Đáp) Bởi vì không có trường hợp thánh giả thối thất quả bất hoàn và chứng đắc trở lại nhờ vào lạc căn. Hơn nữa, thánh giả thuộc siêu việt chứng vốn là người đã xả ly tất cả phiền não thuộc Dục giới cho nên khi đã đắc được quả bất hoàn thì không thể thối thất quả vị này. Sự xả ly của thánh giả đắc được là nhờ vào hai đạo, sinh khởi nhờ thế gian đạo và tư trợ bởi xuất thế đạo cho nên rất kiên cố.
(Hỏi) Những người đã thành tựu một căn nào đó thì nhất định sẽ thành tựu được bao nhiêu căn khác?
Tụng đáp:
[Nếu thành tựu mạng, ý hoặc xả,
Nhất định thành tựu cả ba.
Nếu thành tựu lạc hoặc thân
Nhất định thành tựu bốn
Nếu thành tựu một trong năm căn nhãn, v.v., hoặc hỷ
Nhất đinh thành tựu năm.
Nếu thành tựu khổ căn
Nhất định thành tựu bảy
Nếu thành tựu nữ, nam, ưu hoặc một trong năm căn tín, v.v.,
Nhất định thành tựu tám
Nếu thành tựu hai căn vô lậu, nhất định thành tựu mười một căn.
Nếu thành tựu căn vô lậu thứ nhất, nhất định thành tựu mười ba căn.]
Luận: Trong ba căn mạng, ý và xả nếu thành tựu được một căn thì sẽ thành tựu luôn hai căn kia. Nếu thiếu một trong ba căn thì hai căn kia cũng không có.
Sự thành tựu các căn khác không có tính chất nhất định. Những người nào thành tựu ba căn này có thể thành tựu hoặc không thành tựu các căn khác.
(1) Sinh Vô sắc giới không thành tựu các căn nhãn, nhĩ, tỷ và thiệt. Sinh Dục giới có thể không thành tựu những căn này khi chưa đắc được (như ở thời kỳ đầu của thai nhi) hoặc đã bị mất (như bị mù lòa, v.v.; chết dần).
(2) Sinh Vô sắc giới không thành tựu thân căn.
(3) Sinh Vô sắc giới hoặc Sắc giới không thành tựu nữ căn. Sinh Dục giới có thể không có loại căn này khi chưa đắc được hoặc đã bị mất. Về nam căn cũng như vậy.
(4) Dị sinh ở tầng thiền thứ tư, (ở tầng thiền thứ hai) ở các cõi vô sắc không thành tựu lạc căn.
(5) Dị sinh ở tầng thiền thứ tư, tầng thiền thứ ba, ở các cõi vô sắc không thành tựu hỷ căn.
(6) Chúng sinh ở Sắc giới hoặc Vô sắc giới không thành tựu khổ căn.
(7) Những người đã ly dục đều không thành tựu ưu căn.
(8) Những người đã đoạn thiện căn không thành tựu năm căn tín, v.v..
(9) Tất cả dị sinh và thánh giả đang ở một quả vị nào đó không thành tựu căn vô lậu thứ nhất (vị tri đương tri căn).
(10) Dị sinh, thánh giả ở kiến đạo và a-la-hán không thành tựu căn vô lậu kế tiếp (dĩ tri căn).
(11) Dị sinh và hàng Hữu học không thành tựu căn vô lậu cuối (cụ tri căn).
Từ sự liệt kê trên đây có thể lập thành sự thành tựu ở tất cả các trường hợp khác.
Nếu thành tựu lạc căn thì sẽ thành tựu luôn mạng căn, ý căn và xả căn. Nếu thành tựu thân căn thì cũng thành tựu luôn ba căn này.
Nếu thành tựu một trong các căn nhãn, v.v., thì nhất định thành tựu luôn mạng căn, ý căn, ý căn và thân căn, (tức nếu thành tựu nhĩ căn thì nhất định cũng thành tựu các căn như vậy).
Nếu thành tựu hỷ căn thì nhất định thành tựu luôn mạng căn, ý căn, xả căn và lạc căn.
(Hỏi) Sinh vào tầng thiền thứ hai và chưa đắc được tầng thiền thứ ba thì thành tựu loại lạc căn nào?
(Đáp) thành tựu loại lạc căn nhiễm ô của tầng thiền thứ ba.
Nếu thành tựu khổ căn thì nhất định đang thuộc về Dục giới và thành tựu luôn mạng căn, ý căn, thân căn, lạc căn, hỷ căn và xả căn; tức trừ đi ưu căn trong trường hợp ly dục (vītarāga).
Nếu thành tựu nữ căn hoặc nam căn, hoặc ưu căn thì nhất định thành tựu luôn các căn như được nói trong phần thành tựu khổ căn (tức thêm bảy căn là mạng, ý, thân, lạc, khổ, hỷ, xả bởi vì chúng sinh này nhất định đang thuộc về Dục giới.)
Nếu thành tựu một trong năm căn tín, v.v., thì nhất định thành tựu luôn mạng căn, ý căn, xả căn, và bốn căn còn lại của năm căn tín, v.v..
Nếu thành tựu dĩ tri căn hoặc cụ tri căn thì nhất định thành tựu luôn mạng căn, ý căn, lạc căn, hỷ căn, xả căn và năm căn tín, v.v..
Nếu thành tựu vị tri đương tri căn thì nhất định thành tựu mạng căn, ý căn, thân căn, bốn căn thuộc thọ là khổ, lạc, hỷ, xả, và năm căn tín, v.v.. (Chỉ ở Dục giới mới có kiến đạo vì thế người nào thành tựu loại căn này vẫn đang còn ở Dục giới và nhất định thành tựu luôn mười hai căn nói trên. Không nhất định phải thành tựu ưu căn và các căn nhãn, v.v., bởi vì vẫn có thể có trường hợp ly dục hoặc mù lòa, v.v..)
(Hỏi) Trong trường hợp có ít căn nhất thì sẽ thành tựu những căn nào? (Vibhāṣā, 150, 13).
Tụng đáp:
[Người không có thiện thành tựu ít nhất là tám căn;
Đó là năm căn thọ, thân căn, mạng căn và ý căn.
Người ngu ở Vô sắc giới (cũng như vậy).
Thành tựu năm thiện căn, mạng căn, ý căn và xả căn.]
Luận: Những người được gọi là “không có thiện” (vô thiện, niḥśubha) là những người đã đoạn thiện căn và nhất định đang ở Dục giới chứ không thể ly dục. Vì thế chỉ thành tựu năm căn thọ, mạng căn, ý căn, xả căn.
Tụng văn nói “thọ” (vid) có nghĩa là năng thọ (vedayate), tức chỉ cho người lãnh nạp (kartari kvip); hoặc còn có nghĩa là các thọ lạc, v.v. (vedana).
Người ngu sinh ở Vô sắc giới cũng thành tựu tám căn là xả căn, mạng căn, ý căn và năm căn tín, v.v..
Người “ngu” là chỉ cho hạng dị sinh (pṛthagjana) bởi vì họ chưa thấy được các đế.
Thiện căn là năm căn tín, v.v., vì hoàn toàn thuộc thiện.
(Hỏi) Nếu vậy lẽ ra phải có cả ba căn vô lậu?
(Đáp) không thể được; bởi vì ở đây tất cả chỉ thành tựu được tám căn và người thành tựu lại là người ngu ở Vô sắc giới.
(Hỏi) trong trường hợp có nhiều căn nhất thì sẽ thành tựu những căn nào?
Tụng đáp:
[Thành tựu nhiều nhất là mười chín căn.
Đối với loài lưỡng tính, trừ đi ba căn vô lậu.
Đối với thánh giả chưa ly dục
Trừ hai căn vô lậu và một căn nam hoặc nữ.]
Luận: Chúng sinh lưỡng tính nhất định thuộc về Dục giới không thuộc loại ly dục, và có thể thành tựu các thiện căn cũng như tất cả các căn nhãn, v.v.. Nhưng bởi vì thuộc dị sinh nên ba căn vô lậu không thể có ở hạng người này.
Ở đây các căn vô lậu được tụng văn gọi là “tịnh” bởi vì đã xa rời các nhiễm pháp (tương ưng phược) và không có các tính chất của cảnh sở duyên (sở duyên phược).
Thánh giả chưa ly dục (rāgin) tức đang còn thuộc hàng Hữu học chứ không phải là a-la-hán, cũng thành tựu được mười chín căn. Tức phải trừ đi nam căn hoặc nữ căn và cụ tri căn trong tất cả mọi trường hợp; trừ thêm dĩ tri căn khi thánh giả Hữu học đang còn ở kiến đạo, và vị tri căn dang ở vào tu đạo.
« Xem quyển trước « « Kinh này có tổng cộng 30 quyển » » Xem quyển tiếp theo »
Tải về dạng file RTF
// SỬA: Đặt trực tiếp vào đối tượng window để đảm bảo khả năng truy cập toàn cục
window.currentLang = "vi";
window.CODE_TWO = "T29_1558_3_viet1";
Tiếp tục nghe? 🎧
Bạn có muốn nghe tiếp từ phân đoạn đã dừng không?
✅ Nghe Tiếp
❌ Nghe Lại Từ Đầu
_______________TỪ ĐIỂN HỮU ÍCH CHO NGƯỜI HỌC TIẾNG ANH DO NXB LIÊN PHẬT HỘI PHÁT HÀNH
BẢN BÌA CỨNG (HARDCOVER)1200 trang - 54.99 USD
BẢN BÌA THƯỜNG (PAPERBACK)1200 trang - 45.99 USD
BẢN BÌA CỨNG (HARDCOVER) 728 trang - 29.99 USD
BẢN BÌA THƯỜNG (PAPERBACK)728 trang - 22.99 USD
Mua sách qua Amazon sẽ được gửi đến tận nhà - trên toàn nước Mỹ, Canada, Âu châu và Úc châu.
XEM TRANG GIỚI THIỆU.
×Dịch giả: Đạo Sinh
Mở nguồn Việt
Mở nguồn Việt