A-tỳ-đạt-ma Pháp Uẩn Túc Luận · Quyển 2

Việt dịch

QUYỂN 2
Phẩm 2: CHI DỰ LƯU
Lúc đó, Đức Bạc-già-phạm ngụ tại vườn Cấp-cô-độc, rừng Thệ-
đa, thuộc thành Thất-la-phiệt. Khi ấy, Đức Thế Tôn bảo với toàn chúng 
Bí-sô: Có bốn pháp nếu ai siêng năng tu tập thì gọi là người làm được 
nhiều việc. Đó là bốn pháp nào? Tức là:
1. Luôn gần gũi bậc Thiện sĩ.
2. Lắng nghe chánh pháp.
3. Đúng lý mà khởi ý.
4. Phải tùy pháp hành.
Toàn thể các thầy Bí-sô nên học tập như thế này: Chúng ta cần 
phải gần gũi cúng dường bậc Thiện sĩ, một lòng cung kính lắng nghe 
chánh pháp, đúng như lý mà quan sát nghĩa lý nhiệm mầu sâu xa, luôn 
siêng năng tinh tấn tu hành hạnh pháp tùy pháp.
Bấy giờ, Đức Thế Tôn muốn tóm tắt các nghĩa vừa nói nên đọc 
kệ:
Quý thay! Gặp Thiện sĩ,
Giỏi dứt nghi, thêm tuệ,
Khiến kẻ ngu thành trí,
Gần gũi bậc trí tue.ä
Nên gần bậc Thiện sĩ,
Khi thân cận bậc ấy,
Thì nghi dứt, tuệ tăng,
Khiến kẻ ngu thành trí.
Thế nào là Thiện sĩ? Thiện sĩ chính là Phật và các đệ tử của Ngài, 
và lại có những Bổ-đặc-già-la đầy đủ giới hạnh và đạo đức, đã lìa bỏ 
tỳ vết nhơ bẩn, thành tựu sự điều phục các pháp thiện. Là người có thể 

===== PAGE 22 =====
352 BỘ TỲ ĐÀM 1
tiếp nối ngôi vị của bổn sư, thành tựu các đức cao quý. Là người luôn 
biết xấu hổ hối lỗi ăn năn, khéo léo giữ gìn ham học hỏi, đầy đủ kiến 
thức hiểu biết. Ưa suy tư lựa chọn, thích tính kể suy lường, có tính chất 
ham thích quan sát tìm hiểu, thông minh lanh lợi hiểu biết đầy đủ. Tuệ 
dứt nghĩ truy cầu, có được các loại trí tuệ từ bỏ tham sân si. Sống điều 
thuận trong cõi điều thuận, sống vắng lặng trong cõi vắng lặng, sống 
giải thoát trong cảnh giải thoát, diệt độ với diệt độ, diệu giác với diệu 
giác, Niết-bàn với Niết-bàn. Ham thích điều thuận với các Đế, lìa bỏ 
kiêu mạn và chơi bời phóng túng, ham thích nhẫn nhục, nhu hòa hiền từ 
và thật thà ngay thẳng để thấy được đạo Như như.
Luôn chuyên chú tự điều phục chính mình, chuyên chú giúp mình 
luôn yên tĩnh vắng lặng tịch tĩnh, chuyên chú tự mình luôn sống trong 
Niết-bàn tịch diệt, cũng vừa phân thân để dạo chơi qua khắp đất nước, 
kinh đô thành thị và các thôn xóm.
Việc mong cầu ăn mặc v.v..., luôn có được đầy đủ, thật thà ngay 
thẳng, điều hòa thích hợp đầy đủ, thì thật thà ngay thẳng và điều thuận 
vẹn toàn, nhẫn nhục nhu hòa hiền từ đầy đủ, thì nhẫn nhục và hiền hòa 
vẹn toàn. Cúng dường cung kính đầy đủ, thì cúng dường và cung kính 
vẹn toàn, chánh hạnh giữ căn môn đầy đủ, thì chánh hạnh và giữ căn 
hạnh vẹn toàn; phép tắc việc làm đầy đủ, thì phép tắc và việc làm vẹn 
toàn.
 Về tín giới (thi la) và văn xả - tuệ  tự mình có đầy đủ tịnh tín, 
cũng siêng năng khuyên giúp tất cả hữu tình cũng có đầy đủ tịnh tín 
như mình.
 Tự mình có đầy đủ giới hạnh văn xả - tuệ - tịnh tín, cũng siêng 
năng khuyên giúp tất cả hữu tình cũng có đầy đủ giới hạnh và văn xả 
tuệ như mình.
 Đó gọi là bậc Thiện sĩ. Vì sao gọi là Thiện sĩ? Nói về Thiện sĩ là 
phải lìa bỏ các pháp bất thiện mà thành tựu được các pháp thiện, phải 
đầy đủ và thành tựu được bốn thứ niệm trụ (tứ niệm xứ), bốn thứ chánh 
tín (tứ chánh cần), bốn thứ thần túc, năm căn, năm lực, bảy thứ giác chi, 
tám chi Thánh đạo (tám chánh đạo). Nên gọi là bậc Thiện sĩ.
 Đối với bậc Thiện sĩ như vừa kể thì luôn gần gũi hầu hạ thờ 
phụng, cung kính cúng dường, đó gọi là hay gần gũi bậc Thiện sĩ.
 Lắng nghe chánh pháp là sao? Nghĩa là luôn gần gũi cúng dường 
các bậc Thiện sĩ, những điều gì chưa chính thức hiển bày rõ ràng thì 
khiến cho chính thức được khai ngộ. Dùng trí tuệ xét hiểu thấu suốt các 
văn nghĩa thật nhiệm mầu sâu kín, dùng đủ mọi phương cách, phương 

===== PAGE 23 =====
SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 2 353
tiện tuyên nói diễn giảng trình bày xác định chỉ rõ. Dùng vô lượng pháp 
môn mà chính thức chỉ bày khổ tập diệt đạo chính thức là khổ, là tập, 
là diệt, là đạo.
 Thế nào là dùng vô lượng pháp môn mà chính thức chỉ bày khổ 
chính là khổ? Nghĩa là chính thức chỉ rõ rằng: Sinh là khổ, già là khổ, 
bệnh là khổ, chết là khổ, ghét nhau mà gặp nhau hoài là khổ, thương 
nhau mà phải xa nhau là khổ, cầu mong mà không được là khổ. Tóm tắt 
mà nói thì tất cả năm uẩn đều là khổ, nên có tụng:
Các uẩn khởi là khổ,
Sinh và xuất cũng khổ,
Sinh rồi già rồi khổ,
Bệnh và chết đều khổ.
Có phiền não là khổ,
Sinh rồi trụ cũng khổ,
Không mãn hối hận khổ,
Không khuất phục chết, khổ.
Người không trí là khổ,
Tăng yết tra tư: khổ,
Kẻ ngu sinh tử khổ,
Trôi dạt nhiều kiếp: khổ.
Đây là dùng vô lượng pháp môn chính thức chỉ bày khổ chính là 
khổ.
 Thế nào là dùng vô lượng pháp môn chính thức chỉ bày, tập chính 
là tập (chứa nhóm)? Nghĩa là chính thức chỉ rõ rằng: Sau ái lại có ái, vui 
mừng thích thú làm ái dục, ai ai cũng ham thích ái dục. Vì từ xưa đến 
nay thì ái là gốc của các khổ, là đầu mối của các đường dữ. Ái hay gây 
tạo ra các duyên, sự chứa nhóm đều dấy khởi, hay khởi lên việc chứa 
nhóm tích tụ, trong pháp hiện khởi, các khổ làm hư hoại thân thể và các 
khổ sau này lại từ đây mà sinh ra. Như tụng nói:
Do ái, bỏ thầy thuốc,
Gốc ung nhọt dây quấn,
Chưa điều phục tất cả,
Luôn chiêu cảm các khổ.
Như cây chưa bứng gốc,
Chặt rồi lại sinh ra,
Chưa bứng ái, tùy miên,
Luôn chiêu cảm các khổ.
Như tên độc trong mình,

===== PAGE 24 =====
354 BỘ TỲ ĐÀM 1
Mãi tổn hại sức khỏe,
Chúng sinh còn trong ái,
Luôn tổn hại căn thiện.
Đó là dùng vô lượng pháp môn chính thức chỉ rõ rằng tập chính 
là tập.
 Thế nào là dùng vô lượng pháp môn chính thức chỉ bày diệt chính 
là diệt? Nghĩa là chíùnh thức chỉ rõ ràng như trước vừa nói: Sau ái còn có 
ái, vui mừng thích thú làm các ái dục, ai ai cũng ham thích ái dục... Các 
thứ như thế thì phải diệt trừ cho hết đừng để sót tý nào, hãy buông bỏ, 
ói mửa ra, lìa bỏ hết, diệt hết các nhiễm trước, phải yên lặng, tịch tĩnh 
vĩnh viễn thì gọi đó là nhà cửa là chỗ nương thân. Cũng gọi đó là các 
thứ tên như: Là bến đỗ (bến bãi đậu ghe tàu), là nơi cứu hộ, nơi nương 
nhờ, chỗ trở về, chỗ đến, cũng gọi là nơi không bệnh hoạn, không loạn 
động, không mất, không bị thiêu đốt, không nóng nảy, cũng gọi là nơi 
an ổn, nơi không có sợ hãi, là việc thánh thiện, là sự tốt lành, là Niết-
bàn... Nên có tụng:
Quả Sa-môn rốt ráo,
Khen ngợi sự điều phục,
Diệt dứt sạch ngã mạn,
Mãi chứng dấu cam lồ.
Trở về ở nhà xưa,
Phật khen cung điện đẹp,
Dứt hẳn sự sợ hãi,
Luôn an ổn bờ kia.
Ở chỗ không còn khổ,
Vĩnh viễn thoát hầm sâu,
Thắng nghĩa nên ứng cúng,
Sống trí tuệ Thánh mừng.
Không còn già bệnh chết,
Không sầu lo khổ não,
Nhỏ khó thấy bến bờ,
Diệt đế không đồng loại.
Đó là dùng vô lượng pháp môn chính thức chỉ bày rõ rằng diệt 
đích thực là diệt.
 Thế nào là vô lượng pháp môn chính thức chỉ rõ rằng đạo chính 
là đạo? Nghĩa là chính thức chỉ rõ rằng: Con đường này, việc làm này, 
đạo này từ xa xưa đến nay, đối với các khổ não thì nó có thể cắt đứt diệt 
trừ, nó làm cho ói mửa hết ra, diệt hết, lìa hết các ô nhiễm. Nó diệt hết 

===== PAGE 25 =====
SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 2 355
tất cả, giúp mình được yên tịnh lặng lẽ trống vắng, dứt mất tất cả một 
cách vĩnh viễn. Con đường đó là gì? Đó là tám chi Thánh đạo: Thấy 
đúng, suy nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng cố 
gắng đúng, nghĩ nhớ đúng, trí tuệ đúng. Nên có tụng:
Một cõi thật hùng vĩ,
Như chim giữa trời xanh,
Đem thiền định Mâu-ni,
Diễn nói nhiều khắp chúng.
Thương xót nói một cõi,
Thấy đạo đời sống dứt,
Xưa nay dòng thác cuốn,
Đạo này khéo vượt qua.
Giỏi điều tịnh rốt ráo,
Dứt được dòng sinh tử,
Thấu suốt khắp các cõi,
Giỏi mở sáng mắt đạo.
Như sông Hằng chảy xiết,
Thoát nhanh ra biển khơi,
Chỉ bày đạo tuệ lớn,
Nhanh chóng chứng Niết-bàn.
Thương xót khắp chúng sinh,
Độ người chưa nghe pháp,
Dạy bảo chúng trời người,
Kính cẩn thoát biển hữu.
Đó là dùng vô lượng pháp môn chính thức chỉ rõ rằng đạo chính 
là đạo.
 Nếu đối với các chánh pháp vừa được nói đó mà ham thích lắng 
nghe, thọ trì rốt ráo, ham hiểu rõ, quan sát chiêm nghiệm, tìm tòi suy 
nghĩ, suy xét nghiên cứu, ham thấu suốt, giao tiếp, ham quả chứng, ham 
được chứng quả..., vì nghe pháp nên mạnh dạn đạp lên mọi trở ngại 
gian khổ, tai ương hoạn nạn của con đường tắt đầy hiểm trở, vượt biên 
giới chỉ rõ chốn dạo chơi trên con đường lớn thênh thang bằng phẳng 
yên bình không chút hiểm nguy. Vì có thọ trì nên thường dùng nhĩ căn 
đối với lời diễn giảng chánh pháp mà phát sinh nhĩ thức cao quý. Như 
thế gọi là lắng nghe chánh pháp.
Thế nào gọi là đúng lý mà khởi ý (tác ý)? Nghĩa là được nghe 
bậc Thiện sĩ diễn giảng chánh pháp rồi thì trong lòng vô cùng hân hoan 
mừng rỡ: Ôi kỳ diệu thay! Đức Thế Tôn sao khéo diễn nói chánh pháp 

===== PAGE 26 =====
356 BỘ TỲ ĐÀM 1
nhiệm mầu sâu xa như thế! Khổ mà Đức Phật nói chính là khổ, khổ 
thật! Tập mà Đức Phật nói chính là sự chứa nhóm các khổ. Diệt mà Đức 
Phật nói đó đúng thật là sự tĩnh lặng hằng cửu, và đạo mà Đức Phật chỉ 
bày thật sự là những giáo pháp nhiệm mầu quá! Vì lòng người ấy hân 
hoan mừng vui như thế nên dẫn đến việc nhiếp phục kiềm chế làm chủ 
được tâm tình, tùy theo các việc cần nhiếp phục điều nhiếp, rồi khởi lên 
ý niệm tìm hiểu suy xét quan sát đúng đắn các lời văn nghĩa lý thật sâu 
xa tuyệt diệu kia. Như thế gọi là đúng lý mà tác ý (khởi phát ý niệm).
Thế nào là pháp tùy pháp hành? Nghĩa là người này cứ luôn luôn 
xoay vần đúng lý tác ý, khởi ý niệm tìm hiểu suy xét quan sát đúng đắn 
các văn nghĩa sâu xa tuyệt diệu rồi thì liền có được sự xuất ly, xa lìa do 
năm pháp thiện cao quý sinh ra, năm pháp ấy là: Tín, tinh tấn, niệm, 
định, tuệ. Người ấy đối với năm pháp thiện quý báu sẽ dẫn đến sự xa 
lìa và xuất ly mà tu tập kiên trì bền bỉ, không hề gián đoạn, luôn luôn 
cố gắng gia hạnh tăng cao độ. Như thế gọi là pháp tùy pháp hành. Luôn 
siêng năng tu hành pháp tùy pháp hành thì liền được chứng nhập vào 
chánh tánh ly sinh.
 Sở dĩ được chánh tánh ly sinh là do siêng tu pháp tùy pháp hành, 
sở dĩ hay được tất cả pháp tùy pháp hành là do đúng lý quan sát các 
nghĩa lý nhiệm mầu thâm diệu, sở dĩ hay quan sát các nghĩa lý thâm 
diệu là do thường hay cung kính lắng nghe chánh pháp, sở dĩ hay lắng 
nghe chánh pháp là do hay gần gũi cúng dường các bậc Thiện sĩ. Nếu 
ai hay gần gũi cung kính cúng dường bậc Thiện sĩ thì liền được nghe 
giảng nói chánh pháp, khi nghe chánh phá p thì liền khéo đúng lý tìm 
hiểu quan sát các nghĩa lý sâu xa mầu nhiệm, khi đã đi đúng lý quan 
sát các nghĩa lý sâu xa mầu nhiệm thì thường hay tiến tu các pháp tùy 
pháp hành, khi đã siêng năng tu hành các pháp tùy pháp hành thì liền 
được vào thẳng chứng tánh ly sinh. Giống như trên đỉnh núi cao khi 
mưa rơi tầm tã thì đầu tiên là các khe, lạch đầy nước. Khi các khe, lạch 
đầy nước rồi thì đến các suối nhỏ mới đầy, khi các suối nhỏ đầy nước 
rồi thì mới đến các suối lớn đầy nước, sau đó mới đến các sông bé đầy 
nước, rồi mới đến các sông to đầy nước, rồi mới đến biển cả dần dần 
tràn đầy... Biển cả Thánh đạo cũng như thế. Trước hết cần phải gần 
gũi cúng dường các bậc Thiện sĩ, rồi mới được nghe chánh pháp, nghe 
chánh pháp rồi thì mới đúng lý mà quan sát các nghĩa lý sâu kín nhiệm 
mầu, có quan sát đúng lý các nghĩa lý thâm diệu rồi, thì mới có thể tiến 
tu các pháp tùy pháp hành. Khi đã siêng năng tu hành pháp tùy pháp 
hành được đầy đủ viên mãn rồi, thì mới nhập được vào chánh tánh ly 

===== PAGE 27 =====
SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 2 357
sinh. Khi đã nhập vào chánh tánh ly sinh, thì liền được gọi là đã sinh 
trưởng tám chi Thánh đạo, tức là chánh kiến v.v..., như trước đã nói. 
Như thế bốn thứ này gọi là Chi Dự lưu.
 Do bốn thứ này mà đối với dòng Thánh đạo có thể thâu nhận 
được, có thể đến được tùy mọi lúc, có làm xong việc, có thể đầy đủ, có 
tiếp xúc, có thể chứng và có thể vì được chứng đắc cho nên gọi là Chi 
Dự lưu.
Lại bốn thứ này đối với dòng Thánh đạo có thể tùy thuận, có thể 
tăng trưởng thêm lớn, có thể trang sức tốt đẹp, trang hoàng đầy đủ mà 
sống, có thể là chỗ thường an lạc trợ giúp tư lương, cho nên gọi là Chi 
Dự lưu.
Lại bốn chi này do lời thêm lời, do các tưởng cùng với tưởng nêu 
bày ra mà nói là Chi Dự lưu. Cho nên gọi là Chi Dự lưu.
--------------
Phẩm 3: CHỨNG TỊNH, Phần 1
Lúc đó, Đức Bạc-già-phạm ngụ tại vườn Cấp-cô-độc, rừng Thệ-
đa, thuộc thành Thất-la-phiệt. Khi ấy, Đức Thế Tôn bảo với chúng Bí-
sô: Nếu có các loài hữu tình đối với lời dạy bảo của các thầy mà phát 
sinh lòng tin tưởng lắng nghe thọ nhận, lại có thể vâng lời làm theo, thì 
các thầy nên thương xót dùng tất cả mọi phương cách và phương tiện 
khuyên bảo khuyến khích, khiến cho họ được trụ vào bốn thứ chứng 
tịnh. Bốn thứ đó là:
1. Phật chứng tịnh.
2. Pháp chánh tịnh.
3. Tăng chứng tịnh.
4. Thánh sở ái giới (Giới được bậc Thánh yêu thích).
Vì sao như thế? Vì có các giới đất, nước, lửa, gió, gọi đó là bốn 
thứ đại, có thể nhận cho sửa đổi dễ dàng. Nhưng một khi đã thành tựu 
được bốn thứ chánh tịnh kia rồi thì các hàng đệ tử Phật tất không thể 
cải đổi dễ dàng được. Do đa văn học nhiều mà các hàng đệ tử của Phật 
thành tựu được bốn thứ chứng tịnh đó rồi, nếu lại còn bị đọa vào địa 
ngục, bàng sinh và cõi quỷ..., thì không thể nào có điều này được. Do 
vậy, nếu ai nghe lời dạy bảo của các thầy mà lắng nghe tin tưởng, nhận 
lãnh và tuân hành, thì các thầy hãy nên thương xót dùng đủ mọi phương 
tiện mà khuyến khích, giúp đỡ cho họ được trụ vào bốn pháp chứng tịnh 
đó.
1. Thế nào là Phật chứng tịnh?

===== PAGE 28 =====
358 BỘ TỲ ĐÀM 1
Đáp: Như Đức Thế Tôn nói đây là các đệ tử của Thánh, do tướng 
như thế mà tùy niệm nhớ nghĩ đến chư Phật. Bảo rằng Đức Thế Tôn 
đây là bậc Như Lai A La Hán Chánh Đẳng Giác, Minh Hạnh Viên Mãn, 
Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Trượng Phu, Điều Ngự Sĩ, Thiên 
Nhân Sư, Phật, Bạc Già Phạm.
 Nói: “Đây, ở đây”: Nghĩa là cõi Dục này, hoặc thế giới này, châu 
Thiệm Bộ này. Lại có nơi nói: Đây, tức là thân này, do các sự giữ gìn 
giữa nhau và các thân xác (trì đẳng trì khu đẳng khu) tụ họp lại mà có 
được cái tự thế. Lại có chỗ nói: Đây là chỗ sinh này (cuộc đời này, đời 
sống này). Phật và các đệ tử, các vị tiên Mâu-ni, các bậc trí tuệ sáng 
suốt, các bậc giỏi điều phục, các bậc giỏi điều thuận. Lại có chỗ nói: 
Đây, nghĩa là các giáo pháp này đem truyền trao dạy bảo, khuyên răn 
diễn giảng khéo léo..., cho nên gọi là “Đây”. 
 Nói đệ tử Thánh: Chính là chỉ cho Phật Pháp Tăng. Quy y Phật 
Pháp Tăng rồi nên gọi là đệ tử của Thánh.
 Do cái tướng như thế mà tùy niệm nhớ nghĩ đến Phật, là do tướng 
này, pháp môn này, lý này ở chỗ chư Phật mà khởi ý niệm tùy niệm, 
chuyên chú nhớ nghĩ không quên mất, không để sót, không mất pháp 
tánh, tâm sáng suốt, tánh nhớ rõ ràng, cho nên nói là do tướng như thế 
mà tùy niệm nhớ nghĩ đến Phật.
 Nói “Nghĩa là, tức là bảo”: Tức là tướng như thế, hình trạng như 
thế, chủng loại như thế. Nên nói là “tức là”ø.
 Nói “đây”: Nghĩa là giới như thế, pháp như thế, tuệ như thế, thần 
thông như thế, giải thoát như thế, trụ nhiều (đa trụ) như thế. Nên gọi là 
“đây, này”.
 Nói “Thế Tôn”: Sau này sẽ giải thích.
 Nói “Như Lai”: Như Đức Thế Tôn có nói: Từ đêm Bồ-tát chứng 
quả Bồ-đề Vô thượng Chánh đẳng..., cho đến đêm Phật nhập cõi Niết-
bàn vô dư y, trong khoảng thời gian đó, nếu có những điều được nói ra, 
tuyên dương, trình bày, diễn giảng v.v..., thì tất cả đều là Như cả, nghĩa 
là không có hư vọng, không biến dời đổi khác, chắc thật đúng lý, không 
điên đảo lầm lẫn, tất cả đều dùng chánh tuệ như thật thấy biết rồi mới 
nói, mới diễn giảng, nên gọi là Như Lai.
 A-la-hán, tóm tắt có hai thứ tính chất A-la-hán, là tánh hữu vi và 
tánh vô vi.
Thế nào là tánh hữu vi A-la-hán? Nghĩa là cái được về quả và cái 
được về được, các thứ căn và lực vô học, giới (thi la) vô học, căn thiện 
vô học, mười pháp vô học và những chủng loại của các pháp vô học 

===== PAGE 29 =====
SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 2 359
v.v..., đó gọi là tánh hữu vi A-la-hán.
Thế nào là tánh vô vi A-la-hán? Nghĩa là tham - sân - si, tất cả 
các phiền não thấy đoạn dứt, vượt lên trên tất cả các cõi, đoạn dứt hết 
nói năng, ba thứ lửa cũng yên tĩnh vĩnh viễn, tiêu khát hết hẳn, kiêu 
ngạo phóng túng cũng lìa xa, hang động nhà cửa đều phá sạch, vượt 
khỏi bốn dòng thác lũ. Rốt ráo tột bậc nên lìa bỏ, diệt độ và Niết-bàn. 
Thế nên gọi là tánh vô vi A-la-hán. Như Lai đã thành tựu đầy đủ vẹn 
toàn các điều đã nói về hữu vi và vô vi A-la-hán như thế, cho nên gọi 
là A-la-hán.
Lại còn tham sân si và các phiền não khác đều phải đoạn trừ, đối 
với điều đó Như Lai đã đoạn dứt, đã biết khắp từ lâu. Giống như cây đa 
la đã bị bới tung gốc rễ và bẻ ngọn không còn sót chút gì. Và ngay cả ở 
đời sau sẽ vĩnh viễn không còn sinh lại nữa. Nên gọi là A-la-hán.
Vả lại, ba nghiệp ác của thân ngữ ý đều phải trừ dứt, thì đối với 
việc đó Như Lai đã đoạn dứt, biết khắp và cho đến rộng nói. Nên gọi 
là A-la-hán.
Lại chư Phật từ quá khứ đều đã lìa xa mọi điều xấu ác bất thiện. 
Nếu có những tạp nhiễm và các quả khổ dị thục thì sau này sẽ bị thiêu 
đốt tơi bời. Do đó trong đời vị lai sẽ vĩnh viễn không còn sinh lại nữa. 
Nay Đức Phật cũng như thế, nên gọi là A-la-hán.
Lại Đức Phật Thế Tôn đã thành tựu được các công đức thật tốt 
lành cao quý, là bậc xứng đáng thọ hưởng các thứ quý hiếm đẹp đẽ 
nhất về y phục, ăn uống, ngọa cụ, thuốc men và mọi thứ vật dụng cúng 
dường khác, cho nên gọi là A-la-hán. Như có tụng:
Ở đời đáng thọ dụng,
Các vật thật quý hiếm,
Như Lai xứng đáng nhận,
Nên gọi là A-la-hán.
Bậc Chánh Đẳng Giác, như Đức Thế Tôn nói: Có tất cả các pháp 
có tính chất đúng đắn thì tất cả Như Lai đều thấy biết hiểu rõ, thấu suốt 
rõ ràng đúng nhất, nên gọi là Chánh Đẳng Giác. Còn các thứ pháp, đó 
là bốn niệm trụ, bốn chánh đẳng, bốn thứ thần thông, năm căn, năm 
lực, bảy giác chi, tám chi Thánh đạo, tất cả Như Lai đều thấy biết, hiểu 
rõ, thấu suốt rõ ràng đúng nhất, nên gọi là Chánh Đẳng Giác. Lại đối 
với tất cả các thứ khổ tập diệt đạo đều có thể hiểu biết ngay đời này, 
có thể chứng được các đạo quả như quả Dự lưu, quả Nhất lai, quả Bất 
hoàn và quả A-la-hán. Lại có thể chứng được trí thông suốt túc trụ tùy 
niệm (hiểu biết các đời quá khứ), chứng được trí thông suốt tử sinh, 

===== PAGE 30 =====
360 BỘ TỲ ĐÀM 1
chứng được trí thông suốt lậu tận, chứng được đạo thông suốt hay diệt 
hết tham sân si, kiêu mạn, lỗi lầm (cấu đạo)... Tất cả Như Lai đều thấu 
biết, hiểu rõ một cách đúng đắn rõ ràng nhất, rất thành thật, kiên trì, ân 
cần trân trọng mà khởi ý niệm (tác ý). Do nhân duyên đó, pháp môn 
đó, nghĩa lý đó, và tướng hiểu biết đúng đắn rõ ràng nhất đó, nên gọi 
là Chánh Đẳng Giác.
 Minh Hạnh viên mãn. Thế nào là Minh? Nghĩa là có ba thứ Minh 
vô học:
1. Là Minh vô học tác chứng túc trụ tùy niệm.
2. Là Minh vô học tác chứng tử sinh.
3. Là Minh vô học tác chứng lậu tận.
Đó gọi là Minh.
Thế nào là Hạnh? Nghĩa là Phật có các thứ vô học về thân luật 
nghi, về ngữ luật nghi, và đời sống thanh tịnh. Đó gọi là Hạnh.
Lại còn, Phật có các oai nghi cử chỉ rất cao đẹp, tới lui nhìn ngó, co 
duỗi, cúi ngẩng, khi mặc Tăng-già-lê, khi đắp y mang bát..., tất cả đều 
tề chỉnh, ngay ngắn, nghiêm trang. Đó gọi là Hạnh. Hạnh này cùng với 
Minh trước, nên gọi chung là Minh Hạnh. Như Lai đã thành tựu đầy đủ 
vẹn toàn Minh Hạnh như thế, luôn luôn sống một cách trong trắng, một 
cách vi diệu tuyệt vời, một cách không lầm lỗi. Thế nên gọi là Minh 
Hạnh vẹn toàn.
 Nói Thiện Thệ, là Đức Phật đã thành tựu được chốn cực lạc an ổn 
không khó khăn, dẫn thẳng đến Pháp tuyệt diệu nhiệm mầu, nên gọi là 
Thiện Thệ.
Lại tham sân si và các thứ phiền não khác sinh ra các thứ ngăn trở, 
làm khó khăn cho việc tiến đến với chánh pháp thì đối với điều đó Như 
Lai đã dứt hết, đã biết khắp. Như cây đa la đã bị đào tung gốc rễ và bẻ 
ngọn nên không thể sinh lại ở đời sau nữa, cho nên gọi là Thiện Thệ.
Lại như chư Phật Thế Tôn thời quá khứ đều nương nhờ pháp như 
thật, nhờ đạo không hư vọng mà vượt thoát ra khỏi thế gian, có đầy đủ 
công đức cao quý vi diệu. Một lần đến với Niết-bàn là đến mãi, một khi 
rời khỏi cõi thế gian là không bao giờ trở lại. Nay Phật cũng thế, nên 
gọi là Thiện Thệ.
 Thế gian giải là năm uẩn chấp gọi là thế gian. Như Lai đối với 
năm uẩn đã thấy biết hiểu rõ, thấu suốt rõ ràng đúng nhất, nên gọi là 
Thế gian giải. Lại năm đường thì gọi là thế gian. Như Lai đối với điều 
đó đã thấy biết, hiểu rõ ràng đúng nhất, nên gọi là Thế gian giải.
Lại nói sáu cõi cũng gọi là thế gian. Đối với điều này Như Lai đã 

===== PAGE 31 =====
SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 2 361
hiểu biết thấu suốt rõ ràng đúng nhất nên gọi là Thế gian giải.
Lại ba cõi gồm thâu một chỗ, cũng gọi là thế gian. Từ đó mà sinh, 
từ đó mà khởi lên, từ đó mà ra. Đối với các việc ấy, Như Lai đã thấy 
biết, hiểu thấu suốt rất rõ ràng đúng nhất, nên gọi là Thế gian giải.
 Vô thượng trượng phu, như Đức Thế Tôn nói: Có các loài hữu tình 
hoặc không có chân, hoặc hai chân, bốn chân, nhiều chân, có sắc hoặc 
không sắc, có tưởng hoặc không tưởng, không phải tưởng, không phải 
không tưởng... Trong số đó thì Như Lai được tôn xưng là bậc cao nhất, 
đáng tôn trọng quý kính nhất, cao tột bậc nhất không ai trên được (vô 
thượng). Do đó gọi là Vô thượng trượng phu.
 Điều ngự sĩ, nghĩa là Phật Thế Tôn tóm tắt đã dùng ba cách điều 
phục chế ngự khéo léo nhất để chế phục các loài hữu tình đã được hóa 
độ.
1. Là đối với một loại người phải dùng toàn thô dữ.
2. Là đối với loại khác thì có cả mềm dẻo, thô dữ.
3. Là đối với một loại người chỉ dùng toàn mềm dẻo, dịu dàng.
Thế nào là Như Lai đối với một loại người chỉ dùng toàn mềm dẻo 
dịu dàng? Nghĩa là Đức Như Lai vì người ấy mà nói diệu hạnh (hạnh tốt 
đẹp) của thân này, hạnh tốt đẹp của thân này sẽ chiêu cảm quả dị thục, 
đây là hạnh tốt của lời nói. Hạnh tốt của lời nói thì nó sẽ chiêu cảm quả 
dị thục, đây là hạnh tốt của ý. Hạnh tốt của ý này thì nó sẽ chiêu cảm 
quả dị thục, đây là trời, là người, là đường thiện, là cõi vui là Niết-bàn... 
Đó là chỉ dùng cách mềm dẻo dịu dàng.
Thế nào là Như Lai đối với một loại người phải dùng toàn dữ dằn? 
Nghĩa là Đức Như Lai nói với họ: Đây là hạnh ác của thân, hạnh ác của 
thân này sẽ chiêu cảm quả xấu dị thục. Đây là hạnh ác của lời nói, hạnh 
xấu của lời nói này sẽ chiêu cảm quả xấu dị thục. Đây là hạnh xấu của 
ý nghĩ, hạnh xấu của ý này sẽ chiêu cảm quả xấu dị thục. Đây là địa 
ngục, là bàng sinh, là cõi quỷ, đây là hiểm nạn, là đường dữ, là đọa lạc. 
Đó là chỉ dùng toàn dữ dằn.
Thế nào là Như Lai đối với một loại người dùng cả mềm dẻo dịu 
dàng và dữ dằn? Nghĩa là có nhiều lúc thì nói đây là hạnh tốt của thân, 
của lời nói, của ý nghĩ. Hạnh tốt của thân, của lời nói, của ý nghĩ sẽ 
chiêu cảm quả dị thục. Hoặc có nhiều lúc lại nói đây là hạnh xấu của 
thân, của lời nói, của ý nghĩ. Hạnh xấu của thân, của lời nói, của ý nghĩ 
sẽ chiêu cảm quả dị thục. Có lúc thì nói trời người, đường thiện, cõi vui 
là Niết-bàn. Hoặc có khi lại nói về địa ngục, bàng sinh, cõi quỷ, các 
hiểm nạn, đường dữ, đọa lạc... Đó là vừa mềm dẻo vừa dữ dằn.

===== PAGE 32 =====
362 BỘ TỲ ĐÀM 1
Đức Như Lai đối với mọi người dùng ba thứ điều ngự khéo léo đó 
mà điều phục như thế, ngăn cấm khiến cho được tịch tĩnh tĩnh lặng như 
thế không còn gì cả. Dứt bỏ hẳn tham sân si và các thứ phiền não khác 
không còn sót tí nào. Khiến họ dứt hẳn, yên tĩnh hẳn bằng những cách 
điều ngự thật cao quý, khéo léo hiệu quả, cao tột nhất. Khiến họ được 
mát mẻ tuyệt diệu, dứt hẳn cong queo dơ bẩn, khéo léo diệt trừ hết các 
thứ kiêu ngạo hỗn láo, giấu giếm, dua nịnh, tội lỗi, nên gọi Như Lai là 
Điều Ngự Sĩ.
 Thiên nhân sư, như Đức Thế Tôn bảo thầy A-nan-đà: Ta không 
những chỉ là Thầy của các vị Bí-sô, Bí-sô Ni, Ô-ba-sách-ca, Ô-ba-sách-
ca... Mà đối với các vị Trời, Ma, Phạm, Sa-môn, Bà-la-môn v.v... và 
các chúng trời, người..., thì ta là thầy, là bậc thầy cao quý, là tùy sư, là 
bậc mô phạm, là bậc mô phạm giỏi, cao quý, là bậc tùy mô phạm (Tùy: 
biết ứng phó thích nghi), vì họ mà hướng dẫn dìu dắt. Thế nên gọi Như 
Lai là Thiên nhân sư.
 Phật là Đức Như Lai có tri kiến vô học, trí tuệ sáng suốt hiểu biết 
đầy đủ, rõ ràng đúng đắn như thật tất cả các pháp. Các trí tuệ đó luôn 
phát khởi đầy đủ và thành tựu, nên gọi là Phật.
Như có một vị Đại Bà-la-môn đến chỗ Phật, dùng một bài kệ để 
khen ngợi và hỏi Phật:
Lễ Đạo sư trên đời,
Bậc Giác ngộ tối thượng,
Duyên gì có mẹ cha,
Tôn kính gọi Phật-đà?
Thương xót vị Bà-la-môn ấy, Đức Thế Tôn cũng dùng bài kệ bảo 
vị ấy:
Bà-la-môn nên biết,
Ta như khứ, lai Phật,
Thành tựu tướng bậc giác,
Nên ta tên Phật-đà.
Bà-la-môn nên biết,
Ta quán hành ba cõi,
Đều có pháp sinh diệt,
Nên ta tên Phật-đà.
Bà-la-môn nên biết,
Ta rõ việc phải đoạn,
Việc tu chứng đã xong,
Nên ta tên Phật-đà.

===== PAGE 33 =====
SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 2 363
Bà-la-môn nên biết,
Ta đối tất cả cảnh,
Đủ mọi trí hiểu biết,
Nên ta tên Phật-đà.
Bà-la-môn nên biết,
Ta từ vô lượng kiếp,
Tu các hạnh thuần tịnh,
Trải vô lượng sinh tử,
Nay với thân rốt sau,
Lìa tên độc phiền não,
Chứng được vô thượng giác,
Nên Ta tên Phật-đà.
 Bạc-già-phạm, có pháp thiện thì gọi là Bạc-già-phạm. Thành tựu 
được các pháp thiện vô thượng hoặc tu tập các pháp thiện thì gọi là Bạc-
già-phạm. Đã tu tập các pháp thiện vô thượng, chư Phật Thế Tôn lại tu 
tập đầy đủ giới của thân và trí tuệ của tâm, thành tựu Đại ngã không có 
hạn lượng, thành tựu vô lượng pháp nên gọi là Bạc-già-phạm.
Lại nữa, Phật Thế Tôn có đầy đủ oai đức lớn, có thể đi hoặc đến, 
hoặc thành hoặc hoại, có thể tự tại di chuyển, dời đổi, nên gọi là Bạc-
già-phạm. Lại Phật Thế Tôn phá tan vĩnh viễn tất cả tham sân si v.v..., 
các pháp bất thiện xấu ác. Vĩnh viễn phá tan tất cả tạp nhiễm của kiếp 
sau, và quả dị thục bị khổ thiêu đốt. Vĩnh viễn phá tan tất cả già-bệnh-
chết ở đời sau, nên gọi là Bạc-già-phạm.
Như có kệ:
Phá hẳn tham sân si,
Các pháp ác, chẳng thiện,
Đủ pháp vô lậu quý,
Nên gọi Bạc-già-phạm.
Lại Đức Phật Thế Tôn đối với các pháp chưa được nghe nhưng có 
thể tự hiểu biết thông suốt, vì có được trí giác tối thượng cao tột nhất, 
thành tựu các trí hiện pháp, trí không chướng ngại. Biết rõ các việc sắp 
tới, tu tập quả Phạm hạnh vì toàn thể các đệ tử mà phân biệt diễn giải 
giảng nói. Thiết lập Đại Pháp hội, thí mọi giáo pháp cho tất cả loài hữu 
tình, nên gọi là Bạc-già-phạm.
Như có kệ:
Như Lai lập pháp hội,
Khắp thương kẻ bơ vơ,
Nên làm thầy trời người,

===== PAGE 34 =====
364 BỘ TỲ ĐÀM 1
Kính cẩn thoát biển khổ.
Lại Đức Phật Thế Tôn vì các hàng đệ tử mà tùy nghi nói pháp 
đều khiến cho họ được vui mừng cung kính tin nhận, đúng theo lời dạy 
bảo chánh pháp mà tu hành, danh thơm tiếng tốt của Ngài lan khắp bốn 
phương trời, ai cũng nghe biết, ai cũng khen ngợi kính lễ. Đó gọi là 
Bạc-già-phạm. Nếu các hàng đệ tử của Phật do các tướng như thế mà 
tùy niệm nghĩ nhớ đến chư Phật. Do sự thấy biết làm căn bản, chứng 
trí tương ưng với các niềm tin và tính chất của sự tin tưởng, tính chất tin 
tưởng ở hiện tại, tùy thuận ấn khả (chấp thuận), hoàn toàn kính mến ái 
mộ với tự tánh của kính mến ái mộ thực sự. Do đó lòng luôn lắng yên 
và thanh tịnh, nên gọi đó là Phật chứng tịnh. Đối với những điều như 
thế, nếu ai giỏi khuyên bảo khích lệ mọi người có được, an lập được 
đầy đủ, thì phải biết đó gọi là dùng mọi phương tiện khuyên bảo khích 
lệ mọi người có được, an lập được đầy đủ, thì phải biết đó gọi là dùng 
mọi phương tiện khuyên bảo khuyến khích và giúp đỡ an lập, khiến mọi 
người đều được trụ vào Phật chứng tịnh.
2. Thế nào là gọi là Pháp chứng tịnh?
Đáp: Như Đức Thế Tôn có nói: Các hàng đệ tử Phật, do tướng như 
thế mà tùy niệm nghĩ nhớ đến chánh pháp, là đối với các chánh pháp 
của Phật đã khéo léo diễn nói, nếu ai được nghe thấy thì sẽ không còn 
nóng nảy bứt rứt khổ sở nữa. Đúng lúc, hướng dẫn dìu dắt quan sát gần 
gũi khiến cho những người có trí sẽ được nội chứng.
 Nói về “đây, này” tức là chỉ cho cõi Dục này, thế giới này hay 
châu Thiệm-bộ này. Lại có chỗ nói “đây” là sự duy trì giữ gìn giữa các 
thân xác của thân này và nhóm họp tụ tập lại mà có được cái tự thể. 
Lại có chỗ nói “đây” là nơi sinh ra, nơi sống của Phật và các đệ tử của 
Ngài, của các vị Tiên Mâu-ni, các bậc Bác học thông tuệ, các bậc giỏi 
điều phục, các bậc giỏi điều thuận. Lại có chỗ nói “đây” là các giáo 
pháp được dạy bảo trao truyền khuyên răn khéo diễn giảng chỉ bày, thế 
nên nói là đây.
 Các hàng đệ tử của Thánh (Phật). Thánh tức là Phật, Pháp, Tăng. 
Ai đã quy y với Phật, Pháp, Tăng thì gọi là đệ tử Thánh.
 Do tướng đó mà tùy niệm nghĩ nhớ chánh pháp, là nhờ vào tướng 
này, pháp môn này, nghĩa lý này mà đối với các chánh pháp khởi ý niệm 
tùy niệm nghĩ nhớ, chuyên chú nghĩ nhớ, không quên mất, không để sót, 
có tính chất không quên chánh pháp, tâm trí sáng suốt, tánh nhớ rõ ràng 
đầy đủ. Đó gọi là do tướng này mà tùy niệm nghĩ nhớ chánh pháp.
 Nói khéo nói, khéo diễn giảng, là những điều Đức Phật nói về 

===== PAGE 35 =====
SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 2 365
khổ thì đích thực là khổ, về tập, diệt, đạo thì đích thực là tập, diệt, đạo, 
nên gọi là khéo nói. Nếu Đức Phật Thế Tôn đối với các thứ không phải 
khổ mà nói là khổ, không phải tập, diệt, đạo mà nói là tập, diệt, đạo thì 
không phải là khéo nói. Vì Đức Phật Thế Tôn đối với khổ thì nói là khổ, 
với tập, diệt, đạo thì nói là tập, là diệt, là đạo, thì đó là khéo nói.
 Nói hiện tại được nghe thấy (hiện kiến), là ngay khi tu tập những 
điều Đức Thế Tôn nói về khổ, tập, diệt, đạo, và ngay lúc đang quan sát 
đạo lý ở trong hiện pháp thì liền nhập vào khổ, tập, diệt, đạo mà quan 
sát, nên gọi là hiện thấy (hiện kiến). Còn như ngay khi tu tập các điều 
Thế Tôn nói về khổ tập diệt đạo, và khi quan sát đạo lý nhưng không 
phải ở trong hiện pháp mà nhập vào khổ tập diệt đạo và quan sát chánh 
pháp của Thế Tôn thì có thể chẳng phải là hiện thấy. Vì chính lúc tu 
tập các pháp khổ tập diệt đạo mà Thế Tôn đã nói thì lúc quan sát đạo 
lý phải ở trong hiện pháp, rồi nhập vào khổ tập diệt đạo mà ngay lúc ấy 
quán sát, cho nên chánh pháp của Phật gọi là hiện thấy.
 Lại chính lúc tu tập các điều Thế Tôn nói thì giỏi đoạn được là do 
thấy khổ, thấy tập, thấy diệt, thấy đạo mà đoạn và do tu đạo mà đoạn 
tùy niệm, thì ở trong hiện pháp đoạn là do thấy khổ, thấy tập, thấy diệt, 
thấy đạo mà đoạn và do tu mà đoạn trừ tất cả tùy miên, cho nên gọi là 
hiện thấy.
 Nếu chính lúc tu tập lời Thế Tôn nói thì giỏi đoạn được là do thấy 
khổ-tập-diệt-đạo mà đoạn và lúc dựa vào tu mà đoạn tùy miên, nhưng 
không phải ở trong hiện pháp, đoạn là do thấy khổ-tập-diệt-đạo mà 
đoạn và do tu mà đoạn trừ tùy miên, thì chánh pháp của Thế Tôn chẳng 
phải là hiện thấy.
 Chính lúc tu tập lời Thế Tôn nói thì giỏi đoạn do thấy khổ-tập-
diệt-đạo mà đoạn, và lúc do tu mà đoạn tùy miên, nhưng ở trong hiện 
pháp là do thấy khổ-tập-diệt-đạo mà đoạn, và do tu mà đoạn trừ tất cả 
tùy miên. Cho nên chánh pháp của Phật gọi là hiện thấy.
 Lại chính lúc tu tập lời của Thế Tôn nói mà giỏi chứng được do 
thấy khổ-tập-diệt-đạo mà đoạn, và lúc do tu mà đoạn tùy miên, ở trong 
hiện pháp liền chứng được các cái thấy khổ-tập-diệt-đạo mà đoạn, và 
do tu mà đoạn các tùy miên, nên gọi là hiện thấy.
 Nếu chính lúc tu tập lời Thế Tôn nói mà giỏi chứng được do thấy 
khổ-tập-diệt-đạo mà đoạn, và lúc do tu mà đoạn tùy miên nhưng không 
ở trong hiện pháp, chứng được do thấy khổ-tập-diệt-đạo mà đoạn, và 
do tu mà đoạn trừ các tùy miên, thì chánh pháp của Thế Tôn chẳng phải 
là hiện thấy. Vì chính lúc tu tập lời Thế Tôn nói mà giỏi chứng được 

===== PAGE 36 =====
366 BỘ TỲ ĐÀM 1
do thấy khổ-tập-diệt-đạo mà đoạn, và lúc do tu mà đoạn tùy miên, liền 
chứng được do thấy khổ-tập-diệt-đạo mà đoạn, và do tu sự mà đoạn các 
tùy miên, cho nên chánh pháp của Phật gọi là hiện thấy (hiện kiến).
 Nói không nóng nảy bứt rứt, nghĩa là tám chi Thánh đạo gọi là 
không nóng. Vì sao? Vì nóng là phiền não, mà trong tám chi Thánh đạo 
thì tất cả phiền não không thể nào có được, không thể nào gần được, 
không có, không thể nào có được, cho nên chánh pháp của Phật gọi là 
không nóng.
 Nói đúng lúc, tức là tám chi Thánh đạo này gọi là đúng lúc. Vì 
sao? Vì chính lúc tu tập lời Thế Tôn nói về khổ tập diệt đạo và lúc đang 
quan sát đạo lý, liền nhập vào khổ-tập-diệt-đạo mà hiện rõ quan sát, 
cho nên gọi là đúng lúc.
 Nếu chính lúc tu tập lời Thế Tôn nói về khổ-tập-diệt-đạo và hiện 
rõ quan sát đạo lý, sau đó mới nhập vào khổ-tập-diệt-đạo mà hiện rõ 
quan sát thì chánh pháp của Thế Tôn chẳng phải là đúng lúc. Vì chính 
lúc tu tập lời Thế Tôn nói về khổ-tập-diệt-đạo và lúc hiện rõ quan sát 
đạo lý, thì phải nhập vào khổ-tập-diệt-đạo mà hiện rõ quan sát, cho nên 
chánh pháp của Phật gọi là đúng lúc.
 Lại chính lúc tu tập lời Thế Tôn nói thì giỏi đoạn trừ thấy khổ-tập-
diệt-đạo, và lúc do tu mà đoạn trừ tùy miên, thì liền đoạn trừ do thấy 
khổ-tập-diệt-đạo mà đoạn, và do tu mà đoạn tất cả tùy miên, nên gọi 
là đúng lúc.
 Nếu chính lúc tu tập lời Thế Tôn nói mà giỏi đoạn trừ do thấy 
khổ-tập-diệt-đạo, mà đoạn trừ và do tu đểø đoạn trừ tùy miên. Sau đó 
mới đoạn trừ do thấy khổ-tập-diệt-đạo, mà đoạn và do tu đoạn trừ tất cả 
tùy miên, thì chánh pháp của Thế Tôn chẳng phải là đúng lúc. Vì chính 
lúc tu tập lời Thế Tôn nói thì giỏi đoạn trừ do thấy về khổ-tập-diệt-đạo 
mà đoạn tùy miên, cho nên chánh pháp của Phật gọi là đúng lúc.
 Lại chính lúc tu tập lời Thế Tôn nói thì giỏi chứng được do thấy 
khổ-tập-diệt-đạo mà đoạn, và do tu mà đoạn tùy miên diệt đạo tức thì 
chứng được do thấy khổ-tập-diệt-đạo, mà đoạn và do tu đểø đoạn diệt 
hết các tùy miên, cho nên gọi là đúng lúc.
 Nếu chính lúc tu tập lời Thế Tôn nói thì giỏi chứng được do thấy 
khổ-tập-diệt-đạo, mà đoạn và do tu để đoạn trừ tùy miên. Sau đó mới 
chứng do thấy khổ-tập-diệt-đạo, mà đoạn trừ và do tu đoạn trừ các tùy 
miên diệt, thì chánh pháp của Thế Tôn chẳng phải là đúng lúc. Vì chính 
lúc tu tập lời Thế Tôn nói thì giỏi chứng được do thấy khổ-tập-diệt-đạo, 
mà đoạn trừ và do lúc tu mà đoạn trừ tùy miên diệt đạo, liền chứng được 

===== PAGE 37 =====
SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 2 367
do thấy khổ-tập-diệt-đạo, mà đoạn trừ và do tu mà diệt hết, đoạn trừ 
các tùy miên, cho nên chánh pháp của Phật gọi là đúng lúc.
 Nói dẫn đường, tức là tám chi Thánh đạo gọi là dẫn đạo. Vì sao? 
Là vì nếu ai tu tập và tu tập mãi về tám chi Thánh đạo thì đối với khổ 
tập-diệt-đạo mà hiện rõ quan sát thì nó có thể hướng dẫn, dìu dắt, có 
thể tùy theo, đeo đuổi theo mãi, cho nên chánh pháp của Phật gọi là 
dẫn đạo dìu dắt.
 Nói quán gần, thì tám chi Thánh đạo gọi là quán gần. Vì sao? Là 
vì nếu tu tập và tu tập càng nhiều về tám chi Thánh đạo thì có thể đối 
với khổ-tập-diệt-đạo mà thấy biết đúng như thật về khổ-tập-diệt-đạo, 
cho nên chánh pháp của Phật gọi là quán gần.
 Người trí được nội chứng, Phật và đệ tử Phật được gọi là bậc trí, 
người trí. Đối với khổ-tập-diệt-đạo mà Thế Tôn đã nói thì người trí tự 
trong tâm trí sẽ thấy biết hiểu rõ, thấu suốt rõ ràng đúng đắn là khổ-tập- 
diệt-đạo, cho nên chánh pháp của Phật gọi là người trí được nội chứng 
(sự nội chứng của người trí).
 Nếu các đệ tử Phật do tướng như thế mà theo đó nhớ nghĩ chánh 
pháp. Thấy làm căn bản, chứng trí tương ưng với các niềm tin, với tính 
chất của sự tin tưởng, tin tưởng ngay hiện tiền, tùy thuận, chấp nhận, ái 
mộ và tính chất của sự ái mộ. Tâm trí được chứng đắc và tâm sẽ luôn 
được thanh tịnh. Đó gọi là pháp chứng tịnh. Nếu ai có thể đối với pháp 
này khuyên bảo khuyến khích và an lập, thì phải biết đó gọi là dùng 
mọi phương tiện để khuyên bảo khuyến khích và lập nên khiến mọi 
người được trụ vào pháp chứng tịnh đó.
3. Thế nào gọi là Tăng chứng tịnh?
Đáp: Như Đức Thế Tôn có nói: Các đệ tử của Thánh do tướng như 
thế mà theo đó nhớ nghĩ về Tăng, tức là đệ tử Phật, có đầy đủ diệu hạnh, 
thành thực ngay thẳng, làm việc đúng lý, thực hành các hạnh pháp tùy 
pháp, hạnh hòa kính, hạnh tùy pháp. Đối với các vị Tăng này thì có vị là 
Dự lưu hướng, có vị được quả Dự lưu; có vị là Nhất lai hướng, có vị được 
quả Nhất lai; có vị được Bất hoàn hướng, có vị được quả Bất hoàn; có 
vị được A-la-hán hướng, có vị được quả A-la-hán. Như thế gọi chung là 
bốn hướng bốn quả Bổ-đặc-già-la. Chúng đệ tử Phật có giới hạnh đầy 
đủ, trí tuệ đầy đủ, giải thoát đầy đủ, giải thoát tri kiến đầy đủ..., là bậc 
đáng được thỉnh mời, đáng quy phục, đáng cung kính. Đó là vô thượng 
phước điền mà tất cả thế gian nên cúng dường.
 Nói là “đây”, nghĩa là cõi Dục này, thế giới này, châu Thiệm Bộ 
này. Lại có chỗ nói “đây”, nghĩa là thân này, có sự giữ gìn các phần 

===== PAGE 38 =====
368 BỘ TỲ ĐÀM 1
của thân xác, tụ họp lại mà có tự Thể. Lại nói “đây” tức là chỗ sinh ra 
này, cuộc đời này có Phật và các đệ tử, có các tiên nhân Mâu-ni, các 
bậc thông tuệ sáng suốt, các người giỏi điều phục, giỏi điều thuận. Lại 
có chỗ nói “đây” là giáo pháp này được dạy dỗ, truyền trao, khuyên răn 
giảng giải, thuyết pháp. Đó gọi là đây, là này.
Nói đệ tử của Thánh, thì Phật Pháp Tăng gọi là Thánh, đã quy y 
Phật Pháp Tăng nên gọi là đệ tử Thánh. Do tướng như thế mà theo đó 
nhớ nghĩ đến chư Tăng, là do tướng này, pháp môn này, nghĩa lý này, 
ở chỗ chư Tăng mà khởi ý niệm theo đó mà nghĩ nhớ, chuyên chú nhớ 
nghĩ mãi không quên mất, không để sót, không quên mất pháp tánh, 
tâm trí sáng suốt ký ức tốt nhớ thật dai. Đó gọi là do tướng như thế mà 
tùy theo nhớ đến Tăng.
Nói là diệu hạnh (hạnh nghiệp thiện), nghĩa là Thế Tôn nói có 
bốn thứ hạnh:
1. Khổ trì thông.
2. Khổ tốc thông.
3. Hạnh lạc trì thông.
4. Hạnh lạc tốc thông.
Các đệ tử Phật ở trong các hạnh đó nên gọi là diệu hạnh.
Lại Thế Tôn nói có bốn thứ hạnh:
1. Hạnh không an ổn. 
2. Hạnh được an ổn.
3. Hạnh điều phục.
4. Hạnh tịch tĩnh.
Các chúng đệ tử Phật chỉ có ba hạnh sau, nên gọi là diệu hạnh 
(hạnh nghiệp tốt lành).
Thực thà ngay thẳng, tám chi Thánh đạo này gọi là thực thà ngay 
thẳng. Vì sao? Vì tám chi Thánh đạo không hề cong vẹo viễn vông, 
không xa xôi mơ hồ mà là ngay thẳng chánh trực, hiện thực bằng phẳng, 
đi ngay vào cuộc sống hiện tại. Các chúng đệ tử của Phật có các hạnh 
đó nên gọi là hạnh thực thà ngay thẳng.
Hạnh đúng lý (làm đúng lý), tám chi Thánh đạo gọi là hạnh đúng 
lý. Các chúng đệ tử Phật ở trong hạnh đó nên gọi là hạnh đúng lý.
Lại Đức Thế Tôn nói có bốn niệm trụ (tứ niệm xứ), bốn thứ chánh 
thắng (bốn chánh cần), bốn thứ thần thông, năm căn, năm lực, bảy giác 
chi, và chánh định cùng các thứ tư lương đầy đủ nên gọi là đúng lý. Như 
Đức Thế Tôn nói: Chỉ có một con đường này, đạo lý này có khả năng 
giúp tất cả các loài hữu tình đều được thanh tịnh, vượt thoát mọi ưu sầu, 

===== PAGE 39 =====
SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 2 369
diệt hết các khổ não và chứng được pháp đúng lý. Đó là các thứ chánh 
định, các thứ tư lương đầy đủ và bảy chi Thánh đạo..., của Phật, thì gọi 
là chánh định và tư lương đầy đủ của Phật.
Thế nào là bảy pháp? Tức đầu tiên là chánh kiến..., cho đến chánh 
niệm. Nhờ vào chánh định của Phật và với bảy chi Thánh đạo này để 
hướng dẫn dắt dìu việc tu hành, điều trị các lỗi lầm nên mới được thành 
tựu đầy đủ, cho nên gọi là chánh định tư lương đầy đủ của Phật. Các đệ 
tử Phật thực hành các việc như thế nên gọi là hạnh đúng lý.
 Pháp tùy pháp hành thì Niết-bàn gọi là pháp, còn tám chi Thánh 
đạo thì gọi là tùy pháp. Các đệ tử Phật làm các việc đó, có các hạnh đó, 
nên gọi là pháp tùy pháp hành. Lại còn biệt giải thoát thì gọi là pháp, 
còn biệt giải thoát luật nghi (giới luật) thì gọi là tùy pháp. Chúng đệ tử 
Phật ở trong các hạnh đó, làm các việc đó, nên gọi là pháp tùy pháp 
hành.
Lại thân luật nghi (thân giữ luật). Giữ luận nghi và có đời sống 
thanh tịnh thì gọi là pháp, còn thọ trì tuân giữ các pháp ấy thì gọi là tùy 
pháp. Các chúng đệ tử Phật ở trong các hạnh đó, làm các việc đó thì gọi 
là pháp tùy pháp hành.
Hạnh hòa kính là các chúng đệ tử Phật có cùng một thứ giới luật, 
cùng các môn học, cùng một lời diễn nói, cùng một thứ biệt giải thoát 
thì cùng giữ giới, cùng học, cùng nói, cùng được biệt giải thoát. Điều 
Tỳ-kheo một trăm tuổi học, thầy Tỳ-kheo mới cũng phải học. Điều Tỳ-
kheo mới học, thầy Tỳ-kheo một trăm tuổi cũng phải học. Pháp mà Tỳ-
kheo một trăm tuổi học, thầy Tỳ-kheo mới cũng học như vậy. Pháp mà 
Tỳ-kheo mới phải học, thầy Tỳ-kheo một trăm tuổi cũng học như vậy.
Các chúng đệ tử Phật hay ở trong hạnh đó, có cùng một tính chất 
về một thứ giới, một môn học, một lời nói, một biệt giải thoát và có 
chung các tính chất cùng giữ giới, cùng học, cùng giảng nói, cùng biệt 
giải thoát..., cho nên gọi là hạnh hòa kính.
Lại các chúng đệ tử Phật thường giúp đỡ, cung kính quý trọng 
nhau, nhường nhịn nhau. Đối với bậc Trưởng túc, lúc nào cũng trân 
trọng đứng dậy đón tiếp, khoanh tay, chấp tay mà an ủi thăm hỏi, lễ bái, 
luôn luôn biểu hiện sự hòa thuận kính nhường. Các đệ tử Phật luôn luôn 
làm như thế nên gọi là hạnh hòa kính.
Hạnh tùy pháp là tám chi Thánh đạo thì gọi là tùy pháp. Các 
hàng đệ tử Phật luôn luôn đối với tám pháp đó mà tuân giữ hành trì, 
tùy thuận, luôn ở trong đó mà dạo chơi ngắm xem đi lại ..., nên gọi là 
hạnh tùy pháp.

===== PAGE 40 =====
370 BỘ TỲ ĐÀM 1
LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC