Toát yếu · Pháp Tụ

Trang mở đầu giới thiệu vị trí của Dhammasaṅgaṇī trong Tạng Vi Diệu Pháp, lịch sử bản dịch Việt của Hòa thượng Tịnh Sự, công việc tu chỉnh và mục lục toàn bộ Bộ Pháp Tụ.

Trang này mở vào hệ thống mẫu đề và bắt đầu phần phân tích tâm thiện, trước hết ở phạm vi dục giới.

Trang này tiếp tục Chương Tâm sanh thiện, chuyển từ thiện dục giới sang thiện sắc giới, thiện vô sắc giới và thiện siêu thế.

Trang này chuyển sang hai phạm vi lớn còn lại của Chương Tâm: bất thiện và vô ký, bổ sung bức tranh đối chiếu với phần tâm thiện.

Trang này bắt đầu Chương Sắc, chuyển trọng tâm từ các trạng thái tâm sang việc phân loại và mô tả các pháp sắc.

Trang này tiếp tục hệ thống phân tích sắc pháp của trang trước, mở rộng các nhóm và cách phân loại đã được đặt ra trong Chương Sắc.

Trang này bắt đầu Chương Toát yếu, gom và sắp xếp lại các pháp đã được trình bày trước đó theo những hệ thống phân loại tổng quát.

Trang này tiếp tục Chương Toát yếu, hoàn thiện các hệ thống gom nhóm và đối chiếu pháp.

Trang này đi vào Chương Trích yếu, trình bày các pháp dưới dạng chọn lọc, cô đọng và liên hệ theo những cụm cần tra cứu nhanh.

Trang này là phần tra cứu thuật ngữ và trích cú, không phải một chương diễn giải liên tục như các trang trước.

Bộ Pháp Tụ mở đầu Tạng Vi Diệu Pháp bằng một hệ thống phân loại pháp rất chặt chẽ. Phần giới thiệu và mục lục cho thấy cấu trúc tác phẩm không đi theo lối kể chuyện, mà tổ chức nội dung thành các chương và hệ thống đầu đề để người đọc lần lượt khảo sát tâm, sắc và các cách quy nạp pháp. Điểm cần ghi nhớ ở trang mở đầu là vai trò định hướng của Mātikā: các đầu đề được đặt ra trước, rồi các chương sau khai triển, định nghĩa và quy tụ lại những pháp ấy. Vì vậy nên đọc Bộ Pháp Tụ như một “bản đồ phân loại”, không nên đọc như một bài luận liên tục.

Mẫu đề (Mātikā) là khung phân loại căn bản. Văn bản mở bằng hai mươi hai tam đề, trong đó nổi bật tam đề thiện – bất thiện – vô ký; tiếp theo là nhiều tam đề về thọ, dị thục, thủ, phiền não, tầm tứ, hỷ lạc xả, đoạn trừ, tích tập và tịch diệt. Mục đích của Mātikā là tạo các “trục” để toàn bộ pháp có thể được xét theo nhiều quan hệ khác nhau. Một pháp không chỉ được gọi tên, mà còn được đặt vào vị trí tương quan với nhân, quả, tâm, thọ, đạo và các phạm trù tu tập.

Phần này tiếp tục Chương Tâm Sanh với các pháp thiện thuộc sắc giới, vô sắc giới và siêu thế. Văn bản mô tả từng trạng thái tâm qua các pháp đồng sinh: xúc, thọ, tưởng, tư, tâm, các chi thiền, quyền, lực, nhân và các yếu tố liên hệ. Cấu trúc trình bày cho thấy tâm thiện không được mô tả bằng một nhãn duy nhất. Mỗi tâm được nhận diện bằng cả bối cảnh tu tập, tầng cảnh giới, bậc thiền và tổ hợp các tâm sở cùng hiện hữu.

Phần này trình bày các tâm bất thiện, mở đầu với mười hai tâm bất thiện, rồi tiếp tục hệ thống các pháp vô ký. Tâm bất thiện được phân tích bằng cùng phương pháp đã dùng với tâm thiện: xác định cảnh, thọ, tưởng, tư, tâm, tà kiến, các yếu tố bất thiện và các pháp đồng sinh. Nhờ dùng cùng một khung phân tích cho thiện, bất thiện và vô ký, Bộ Pháp Tụ cho phép so sánh cấu trúc của các trạng thái tâm thay vì chỉ đánh giá chúng bằng ngôn ngữ đạo đức thông thường.

Chương Sắc chuyển trọng tâm từ các pháp tâm sang rūpa. Văn bản trước hết xác định tất cả sắc là bốn đại hiển và sắc y sinh nương bốn đại hiển, sau đó đưa sắc qua một loạt đầu đề phân loại. Cách trình bày cho thấy sắc cũng được khảo sát bằng hệ thống tiêu chuẩn giống tinh thần chung của Bộ Pháp Tụ: hữu duyên/hữu vi, hiệp thế, quan hệ với nhân, tâm, lậu, thủ, phiền não và nhiều phạm trù khác.

Phần tiếp theo của Chương Sắc khai triển sâu hơn các nhóm sắc và các quan hệ phân loại đã đặt ra ở phần trước. Nội dung tiếp tục dùng lối hỏi–đáp và đối chiếu để xác định phạm vi từng loại sắc. Đọc hai trang 04–05 như một đơn vị sẽ thấy mục tiêu không phải lập một danh sách vật chất, mà xây dựng mạng phân loại để phân biệt các loại sắc theo nguồn gốc, đặc tính và quan hệ với những phạm trù khác.

Chương Toát Yếu (Nikkhepakaṇḍa) quay lại các tam đề và định nghĩa chúng dưới dạng cô đọng. Mở đầu là thiện – bất thiện – vô ký: thiện được quy về các căn vô tham, vô sân, vô si cùng các uẩn và nghiệp tương ưng; bất thiện quy về tham, sân, si và các pháp liên hệ; vô ký bao gồm quả, tố, sắc và vô vi theo phạm vi được nêu. Sau đó chương tiếp tục lần lượt các tam đề khác như tương ưng lạc thọ, khổ thọ và phi khổ phi lạc thọ.

Phần tiếp của Nikkhepakaṇḍa tiếp tục triển khai các đầu đề Mātikā còn lại. Giá trị của phần này nằm ở khả năng nối nhiều nhóm pháp về cùng một tiêu chuẩn, giúp người đọc thấy một pháp có thể tham dự đồng thời vào nhiều hệ phân loại. Do đó Chương Toát Yếu đóng vai trò như một bảng chỉ mục khái niệm có giải thích, liên kết những gì đã được phân tích trước đó.

Chương Trích Yếu (Atthuddharakaṇḍa) tiếp tục cô đọng nội dung theo các tam đề. Chẳng hạn thiện được quy về thiện trong bốn lãnh vực; bất thiện quy về mười hai tâm bất thiện; vô ký quy về dị thục, tố, sắc và Níp-bàn theo phạm vi nêu trong văn bản. Phần này có tính tra cứu rất mạnh vì nhiều phân loại được đưa về những nhóm đã xác lập trước đó.

Padabhājanīyānukkamo là phần trích cú theo dạng từ điển/chỉ mục. Mỗi mục từ đưa thuật ngữ Pāli, các số tham chiếu và nghĩa tiếng Việt tương ứng, giúp người đọc lần theo thuật ngữ xuất hiện trong Bộ Pháp Tụ. Đây không phải một chương lập luận liên tục. Công dụng chính là tra thuật ngữ, đối chiếu cách dùng và tìm vị trí liên quan trong văn bản.