Tập VII — Duyên Hệ

PHẦN I — NỀN TẢNG NGHIÊN CỨU DUYÊN HỆ (PAṬṬHĀNA)

Giáo trình Vi Diệu Pháp Dễ Hiểu — Bộ thứ bảy trong Vi Diệu Pháp Tạng (Abhidhamma Piṭaka)

Giới thiệu chương

Trong giáo lý Vi Diệu Pháp (Abhidhamma), khái niệm pháp (dhamma) là nền tảng để hiểu bản chất của các hiện tượng tâm lý và vật chất. Đặc biệt, trong bộ Duyên Hệ (Paṭṭhāna), việc nhận diện đúng các loại pháp là điều kiện tiên quyết để nghiên cứu 24 quan hệ duyên (paccaya).

Nếu các bộ Vi Diệu Pháp trước chủ yếu giúp người học nhận diện, phân loại và phân tích các pháp, thì Duyên Hệ tập trung khảo sát những điều kiện khiến các pháp sinh khởi, tồn tại trong thời gian hiện hữu và diệt đi theo đặc tính của chúng.

Một pháp có thể đóng vai trò làm duyên cho pháp khác; đồng thời, chính pháp ấy cũng có thể là pháp được duyên trợ giúp. Tuy nhiên, không phải mọi pháp đều sinh khởi do điều kiện: Niết-bàn là pháp vô vi, không sinh và không diệt.

Chương này trình bày hệ thống các loại pháp theo truyền thống Vi Diệu Pháp Theravāda, từ bốn pháp chân đế đến các cách phân loại thiện, bất thiện, vô ký, thế gian và siêu thế.

Mục tiêu học tập: Sau khi hoàn thành chương, người học có thể nhận diện bốn pháp chân đế, phân biệt pháp hữu vi và vô vi, hiểu các nhóm pháp theo tính chất đạo đức và cảnh giới, đồng thời bước đầu xác định vai trò của chúng trong các quan hệ duyên.

5.1. Pháp (dhamma) là gì?

5.1.1. Ý nghĩa của thuật ngữ dhamma

Trong tiếng Pāli, dhamma là thuật ngữ có nhiều nghĩa tùy theo ngữ cảnh, chẳng hạn:

• Giáo pháp do Đức Phật giảng dạy.

• Chân lý hoặc quy luật.

• Hiện tượng hay đối tượng được nhận biết.

• Những yếu tố cấu thành kinh nghiệm.

• Các thực tại được phân tích trong Vi Diệu Pháp.

Trong phạm vi nghiên cứu Duyên Hệ, dhamma chủ yếu được hiểu là các pháp được xác định và khảo sát theo những quan hệ điều kiện.

5.1.2. Đặc điểm của pháp

Theo phương pháp phân tích Vi Diệu Pháp, các pháp chân đế được nhận diện dựa trên đặc tính riêng (sabhāva-lakkhaṇa).

Ví dụ:

• Tâm có đặc tính nhận biết đối tượng.

• Thọ có đặc tính cảm nhận đối tượng theo sắc thái dễ chịu, khó chịu hoặc trung tính.

• Tưởng có đặc tính ghi nhận dấu hiệu của đối tượng.

• Sắc pháp có đặc tính vật chất, chịu sự biến đổi theo điều kiện.

• Niết-bàn là thực tại vô vi, không bị tạo tác.

Không nên hiểu rằng mọi pháp đều là những vật thể tồn tại độc lập. Đặc biệt, tâm và tâm sở cùng sinh khởi trong những tổ hợp có điều kiện.

5.1.3. Pháp trong Duyên Hệ

Duyên Hệ không chỉ đặt câu hỏi:

Pháp này là gì?

Mà còn đặt những câu hỏi:

• Pháp này sinh khởi nhờ những điều kiện nào?

• Pháp này có thể làm duyên cho những pháp nào?

• Quan hệ duyên thuộc loại nào trong 24 duyên?

• Quan hệ ấy xảy ra đồng thời hay theo thứ tự trước sau?

Ví dụ: Khi một người nhìn thấy bông hoa, nhãn thức sinh khởi tùy thuộc vào nhãn căn, cảnh sắc và những điều kiện thích hợp khác. Nhãn thức không phải sản phẩm của một nguyên nhân duy nhất.

Đó chính là hướng nghiên cứu đặc trưng của Paṭṭhāna.

5.2. Pháp chân đế (paramattha-dhamma)

5.2.1. Khái niệm

Pháp chân đế là những thực tại tối hậu được nhận diện theo phương pháp phân tích của Vi Diệu Pháp, không chỉ là những tên gọi do quy ước xã hội đặt ra.

Trong hệ thống Theravāda, có bốn loại pháp chân đế:

5.2.2. Số lượng pháp trong hệ thống phân loại

Theo hệ thống Vi Diệu Pháp Theravāda được trình bày trong các sách tổng luận:

Con số 89 và 121 là hai cách phân loại tâm, trong đó hệ 121 phân tích chi tiết các tâm siêu thế theo năm bậc thiền.

Không nên cộng các con số này để suy ra số lượng thực thể tách biệt tồn tại độc lập.

5.2.3. Vai trò trong Duyên Hệ

Bốn pháp chân đế tạo thành nền tảng để xác định các quan hệ duyên.

Trong đó, tâm, tâm sở và sắc là các pháp hữu vi, có thể sinh khởi nhờ những điều kiện thích hợp. Niết-bàn không phải pháp duyên sinh, nhưng có thể là đối tượng của tâm siêu thế và các tâm thích hợp khác.

5.3. Tâm (citta)

5.3.1. Định nghĩa

Tâm (citta) là thực tại có đặc tính nhận biết đối tượng (ārammaṇa).

Tâm không đồng nghĩa với một linh hồn, bản ngã hay chủ thể thường hằng.

Mỗi sát-na tâm sinh khởi, nhận biết một đối tượng và diệt đi theo đặc tính hữu vi.

5.3.2. Các nhóm tâm

Theo hệ thống 89 tâm:

Trong hệ thống 121 tâm, tám tâm siêu thế được phân tích thành 40 tâm theo năm bậc thiền.

5.3.3. Tâm và đối tượng

Không có tâm sinh khởi mà hoàn toàn không có đối tượng.

Đối tượng có thể là:

• Cảnh sắc.

• Âm thanh.

• Mùi.

• Vị.

• Cảnh xúc chạm.

• Các đối tượng thuộc ý môn.

5.3.4. Tâm trong quan hệ duyên

Tâm có thể tham gia nhiều quan hệ duyên khác nhau.

Chẳng hạn:

• Tâm và tâm sở đồng sinh có quan hệ đồng sinh duyên (sahajāta-paccaya).

• Tâm trước có thể làm vô gián duyên (anantara-paccaya) cho tâm kế tiếp.

• Tâm có thể làm duyên cho một số sắc pháp do tâm sinh (cittaja-rūpa).

Ví dụ: Khi một ý nghĩ sân hận xuất hiện, tâm sân không sinh khởi đơn độc mà đồng sinh với các tâm sở tương ứng, trong đó có tâm sở sân (dosa).

5.4. Tâm sở (cetasika)

5.4.1. Định nghĩa

Tâm sở là những yếu tố tâm lý đồng sinh với tâm, cùng nhận biết đối tượng nhưng thực hiện những chức năng riêng.

Theo truyền thống Vi Diệu Pháp, tâm sở có bốn đặc điểm tương ứng với tâm:

1. Cùng sinh (ekuppāda).

2. Cùng diệt (ekanirodha).

3. Cùng đối tượng (ekārammaṇa).

4. Cùng căn cứ (ekavatthuka) trong những trường hợp có căn cứ vật chất.

5.4.2. Phân loại 52 tâm sở

5.4.3. Ví dụ về tâm sở

Khi một người giúp đỡ người khác với thiện ý, những yếu tố tâm lý như tác ý (cetanā), xúc (phassa), thọ (vedanā) và các tâm sở tịnh hảo thích hợp có thể đồng sinh.

Tuy nhiên, không phải mọi tâm thiện đều nhất thiết đồng sinh với trí tuệ (paññā).

5.4.4. Tâm sở trong Duyên Hệ

Tâm sở có thể làm duyên theo nhiều cách:

• Nhân duyên (hetu-paccaya) đối với sáu tâm sở căn khi có đủ điều kiện.

• Thiền duyên (jhāna-paccaya) đối với các thiền chi thích hợp.

• Đạo duyên (magga-paccaya) đối với các chi đạo thích hợp.

• Tương ưng duyên (sampayutta-paccaya) giữa các danh pháp tương ưng.

Điều quan trọng là không phải tâm sở nào cũng thực hiện mọi loại duyên.

5.5. Sắc pháp (rūpa)

5.5.1. Định nghĩa

Sắc pháp là thực tại vật chất, không có chức năng nhận biết đối tượng như tâm.

Trong Vi Diệu Pháp Theravāda, sắc pháp được phân tích thành 28 loại.

5.5.2. Bốn đại chủng

Bốn đại chủng (mahābhūta) gồm:

• Địa đại (paṭhavī-dhātu): đặc tính cứng hoặc mềm.

• Thủy đại (āpo-dhātu): đặc tính kết dính.

• Hỏa đại (tejo-dhātu): đặc tính nóng hoặc lạnh.

• Phong đại (vāyo-dhātu): đặc tính căng hoặc chuyển động.

Đây là các đặc tính vật chất theo hệ thống phân tích Vi Diệu Pháp, không nên đồng nhất đơn giản với đất, nước, lửa và gió theo nghĩa thông thường.

5.5.3. Hai mươi bốn sắc y đại sinh

Ngoài bốn đại chủng còn có 24 sắc y đại sinh (upādā-rūpa), bao gồm các loại sắc như sắc thần kinh, sắc cảnh, sắc tính, sắc mạng quyền và các nhóm sắc khác.

5.5.4. Bốn nguồn sinh sắc

Theo Vi Diệu Pháp, các sắc do điều kiện sinh khởi có thể phát sinh từ bốn nguồn:

Không phải mọi loại sắc đều được sinh ra bởi cả bốn nguồn. Các sắc đặc tướng cũng cần được phân biệt với các sắc do điều kiện trực tiếp tạo thành.

5.5.5. Sắc trong quan hệ duyên

Sắc pháp có thể đóng vai trò:

• Làm cảnh duyên cho tâm.

• Làm vật tiền sinh duyên trong những trường hợp thích hợp.

• Làm bất tương ưng duyên đối với danh pháp.

• Làm y chỉ duyên cho các pháp liên hệ.

Ví dụ, nhãn căn là một điều kiện cần thiết cho nhãn thức, nhưng không phải là điều kiện duy nhất.

5.6. Niết-bàn (Nibbāna)

5.6.1. Khái niệm

Niết-bàn là pháp chân đế vô vi (asaṅkhata-dhamma), không được tạo thành bởi các điều kiện hữu vi.

Niết-bàn không phải là một loại tâm, tâm sở hay sắc pháp.

5.6.2. Đặc điểm

Niết-bàn được trình bày là:

• Không sinh khởi.

• Không hoại diệt.

• Không bị tạo tác.

• Là sự chấm dứt tham ái và khổ đau theo ý nghĩa giải thoát.

Không nên đồng nhất Niết-bàn với trạng thái không còn suy nghĩ, giấc ngủ sâu hoặc một cảm giác an lạc thông thường.

5.6.3. Niết-bàn trong Duyên Hệ

Một điểm cần phân biệt:

Niết-bàn không do duyên sinh, nhưng có thể làm cảnh duyên (ārammaṇa-paccaya) cho những tâm nhận biết Niết-bàn.

Điều này không có nghĩa Niết-bàn được tạo ra bởi tâm nhận biết nó.

Đây là sự khác nhau giữa được duyên tạo thành và làm điều kiện cho một pháp khác.

5.7. Pháp hữu vi (saṅkhata-dhamma)

5.7.1. Định nghĩa

Pháp hữu vi là những pháp được tạo thành do các điều kiện thích hợp.

Trong bốn pháp chân đế, ba loại thuộc hữu vi:

• Tâm.

• Tâm sở.

• Sắc pháp.

5.7.2. Ba đặc điểm hữu vi

Theo kinh điển, pháp hữu vi có sự sinh khởi, sự biến hoại và sự thay đổi trong khi hiện hữu.

Các pháp hữu vi cũng được quán sát theo ba đặc tướng:

• Vô thường (anicca).

• Khổ (dukkha).

• Vô ngã (anattā).

Ở đây, khổ theo nghĩa đặc tướng không chỉ giới hạn ở cảm giác đau đớn.

5.7.3. Ví dụ

Một cảm thọ vui phát sinh khi hội đủ điều kiện, tồn tại trong sát-na tương ứng rồi diệt.

Nó không tồn tại vĩnh viễn và không thể được điều khiển tuyệt đối bởi một bản ngã.

5.7.4. Vai trò trong Duyên Hệ

Phần lớn những quan hệ duyên được nghiên cứu trong Paṭṭhāna liên quan đến sự sinh khởi và hỗ trợ giữa các pháp hữu vi.

5.8. Pháp vô vi (asaṅkhata-dhamma)

Pháp vô vi là pháp không do điều kiện tạo thành.

Trong hệ thống pháp chân đế Theravāda, Niết-bàn là pháp vô vi duy nhất.

Cần đặc biệt chú ý rằng vô vi không đồng nghĩa với bản ngã thường hằng. Niết-bàn vẫn được xem là vô ngã.

5.9. Pháp thiện (kusala-dhamma)

5.9.1. Khái niệm

Pháp thiện là những pháp có tính chất thiện lành, không lỗi lầm về mặt đạo đức và thích hợp với sự phát triển tâm linh.

Trong Vi Diệu Pháp, thiện không chỉ được xác định theo hành động bên ngoài mà còn theo bản chất của tâm và các tâm sở đồng sinh.

5.9.2. Ba căn thiện

Ba căn thiện gồm:

• Vô tham (alobha).

• Vô sân (adosa).

• Vô si (amoha).

Không phải mọi tâm thiện đều có đủ cả ba căn; có tâm thiện hợp trí và tâm thiện ly trí.

5.9.3. Thiện trong đời sống

Ví dụ, một người bố thí với tâm không tham, thiện ý và sự hiểu biết đúng đắn.

Hành động ấy có thể liên quan đến nhiều điều kiện, chẳng hạn đối tượng được nhận biết, tác ý và các tâm sở đồng sinh.

5.9.4. Pháp thiện trong Duyên Hệ

Các căn thiện có thể đóng vai trò nhân duyên đối với những danh pháp và sắc do tâm sinh thích hợp.

Tâm thiện cũng có thể làm nghiệp duyên (kamma-paccaya) theo những trường hợp được xác định trong hệ thống Paṭṭhāna.

5.10. Pháp bất thiện (akusala-dhamma)

5.10.1. Khái niệm

Pháp bất thiện là những trạng thái tâm lý mang tính bất thiện, có căn nguyên trong tham, sân hoặc si.

5.10.2. Ba căn bất thiện

• Tham (lobha): sự dính mắc, ham muốn.

• Sân (dosa): sự chống đối, khó chịu.

• Si (moha): sự mê mờ, không hiểu đúng thực tại.

5.10.3. Mười hai tâm bất thiện

5.10.4. Quan hệ duyên

Ví dụ, khi nghe lời chỉ trích, một người có thể phát sinh tâm sân.

Tuy nhiên, lời chỉ trích không tất yếu tạo ra sân ở mọi người. Phản ứng còn tùy thuộc những điều kiện tâm lý liên hệ.

Trong trường hợp này, cảnh được nhận biết, sự chú ý không khéo (ayoniso-manasikāra) và các khuynh hướng bất thiện có thể góp phần tạo điều kiện cho tâm sân sinh khởi.

5.11. Pháp vô ký (abyākata-dhamma)

5.11.1. Định nghĩa

Pháp vô ký là những pháp không được phân loại là thiện hoặc bất thiện trong hệ thống tam đề thiện–bất thiện–vô ký (kusala-tika).

Không nên hiểu vô ký đơn giản là trạng thái trung lập về cảm xúc.

5.11.2. Những nhóm pháp vô ký

Trong phân loại Vi Diệu Pháp, vô ký bao gồm:

• Tâm quả (vipāka-citta).

• Tâm duy tác (kiriya-citta).

• Các tâm sở tương ưng với những tâm ấy.

• Sắc pháp.

• Niết-bàn.

5.11.3. Tâm quả

Tâm quả là những tâm phát sinh như kết quả của nghiệp thích hợp.

Ví dụ, nhãn thức quả nhận biết cảnh sắc khi hội đủ các điều kiện.

5.11.4. Tâm duy tác

Tâm duy tác thực hiện chức năng nhưng không tạo nghiệp thiện hoặc bất thiện mới theo cách của tâm thiện và tâm bất thiện.

Một số tâm duy tác thuộc tiến trình nhận thức thông thường; các tâm duy tác tịnh hảo đặc biệt liên quan đến hoạt động của bậc A-la-hán.

5.11.5. Vai trò trong Duyên Hệ

Pháp vô ký vẫn có thể tham gia các quan hệ duyên.

Do đó, vô ký không có nghĩa là không có tác dụng điều kiện.

5.12. Pháp thế gian (lokiya-dhamma)

5.12.1. Định nghĩa

Pháp thế gian là những pháp thuộc phạm vi thế gian theo hệ thống Vi Diệu Pháp, đối lập với các pháp siêu thế.

Pháp thế gian bao gồm các tâm và tâm sở thuộc dục giới, sắc giới, vô sắc giới, cùng với sắc pháp.

5.12.2. Pháp thế gian không đồng nghĩa với bất thiện

Đây là một phân biệt rất quan trọng.

Các tâm thiện dục giới, tâm thiện thiền sắc giới và vô sắc giới vẫn thuộc thế gian.

Như vậy:

Thế gian không có nghĩa là xấu; siêu thế không đơn giản có nghĩa là tốt hơn về mức độ cảm xúc.

5.12.3. Vai trò trong Duyên Hệ

Các pháp thế gian tham gia rất nhiều quan hệ duyên liên quan đến nhận thức, nghiệp, quả, vật chất và đời sống tâm lý.

5.13. Pháp siêu thế (lokuttara-dhamma)

5.13.1. Định nghĩa

Pháp siêu thế là những pháp vượt khỏi phạm vi thế gian theo phân loại Vi Diệu Pháp.

Các pháp siêu thế bao gồm tâm đạo, tâm quả siêu thế, các tâm sở tương ưng và Niết-bàn.

5.13.2. Bốn đạo

• Nhập lưu đạo (sotāpatti-magga).

• Nhất lai đạo (sakadāgāmi-magga).

• Bất lai đạo (anāgāmi-magga).

• A-la-hán đạo (arahatta-magga).

5.13.3. Bốn quả

• Nhập lưu quả (sotāpatti-phala).

• Nhất lai quả (sakadāgāmi-phala).

• Bất lai quả (anāgāmi-phala).

• A-la-hán quả (arahatta-phala).

5.13.4. Pháp siêu thế trong Duyên Hệ

Tâm đạo và tâm quả siêu thế là các pháp hữu vi, mặc dù chúng thuộc phạm vi siêu thế.

Niết-bàn cũng là pháp siêu thế nhưng thuộc vô vi.

Đặc biệt, tâm đạo siêu thế lấy Niết-bàn làm đối tượng. Tâm quả siêu thế cũng lấy Niết-bàn làm đối tượng.

Vì vậy, không nên đồng nhất khái niệm siêu thế với vô vi.

5.14. Phân biệt pháp chân đế và khái niệm quy ước

5.14.1. Khái niệm quy ước (paññatti)

Khái niệm quy ước là những tên gọi, ý niệm và cách xác lập đối tượng được sử dụng trong ngôn ngữ và đời sống.

Ví dụ:

• Con người.

• Ngôi nhà.

• Chiếc xe.

• Thành phố.

• Một tổ chức.

Những khái niệm ấy có giá trị giao tiếp và nhận thức, nhưng không được xem là những pháp chân đế riêng biệt trong hệ thống phân tích Vi Diệu Pháp.

5.14.2. Ví dụ phân tích con người

Theo quy ước, ta nói: “Một người đang đi bộ.”

Theo phương pháp phân tích Vi Diệu Pháp, có thể khảo sát:

• Các sắc pháp liên hệ đến thân thể và vận động.

• Các tâm nhận biết đối tượng.

• Tác ý và những tâm sở liên hệ.

• Những điều kiện vật chất và tâm lý thích hợp.

Cách phân tích này không phủ nhận giá trị của ngôn ngữ thông thường mà nhằm tránh chấp một thực thể thường hằng đứng sau các tiến trình.

5.14.3. So sánh

5.14.4. Khái niệm có thể làm cảnh duyên không?

Có.

Một tâm có thể nhận biết một khái niệm, chẳng hạn hình ảnh tưởng tượng về một ngôi nhà.

Khi ấy, khái niệm có thể được xét như đối tượng trong quan hệ cảnh duyên, nhưng không vì vậy mà trở thành một pháp chân đế hữu vi.

Đây là điểm cần chú ý khi nghiên cứu Paṭṭhāna.

5.15. Vai trò của từng loại pháp trong các quan hệ duyên

5.15.1. Nguyên tắc chung

Trong Duyên Hệ, cần phân biệt ba yếu tố:

• Pháp làm duyên (paccaya-dhamma).

• Pháp được duyên trợ giúp (paccayuppanna-dhamma).

• Quan hệ duyên (paccaya).

Không phải mọi quan hệ duyên đều là quan hệ nhân quả theo nghĩa thông thường. Một số duyên liên quan đến sự đồng sinh, một số liên quan đến sự tiếp nối, và một số liên quan đến đối tượng được nhận biết.

5.15.2. Bảng tổng hợp vai trò các loại pháp

Bảng trên chỉ nêu những trường hợp tiêu biểu, không phải danh mục đầy đủ hoặc khẳng định rằng mọi pháp trong cùng một nhóm đều làm được tất cả các duyên đã liệt kê.

5.15.3. Ví dụ tổng hợp: Nhìn thấy một bông hoa

Khi phân tích ví dụ này:

1. Nhãn căn là sắc pháp.

2. Cảnh sắc là sắc pháp được nhận biết.

3. Nhãn thức là tâm quả.

4. Các tâm sở tương ứng đồng sinh với nhãn thức.

5. Các điều kiện liên hệ có thể được khảo sát bằng hệ thống 24 duyên.

Không có một bản ngã độc lập đứng ra tạo thành toàn bộ tiến trình nhận thức.

Tổng kết chương 5

Chương này đã trình bày 15 nội dung nền tảng giúp người học hiểu khái niệm pháp trong Duyên Hệ.

Những điểm quan trọng nhất gồm:

• Bốn pháp chân đế là tâm, tâm sở, sắc pháp và Niết-bàn.

• Tâm, tâm sở và sắc thuộc hữu vi; Niết-bàn thuộc vô vi.

• Thiện, bất thiện và vô ký là cách phân loại theo tính chất pháp, không đồng nhất với cảm giác dễ chịu hay khó chịu.

• Thế gian và siêu thế là một trục phân loại khác với hữu vi và vô vi.

• Khái niệm quy ước không phải pháp chân đế nhưng vẫn có thể là đối tượng được tâm nhận biết.

• Trong Paṭṭhāna, cần phân biệt rõ pháp làm duyên, pháp được duyên trợ giúp và loại quan hệ duyên.

Kết luận cốt lõi: Muốn hiểu 24 duyên, trước hết phải nhận diện đúng những pháp tham gia vào quan hệ duyên. Sau đó mới có thể xác định chính xác pháp nào làm duyên, pháp nào được duyên trợ giúp và chúng liên hệ với nhau bằng cách nào.

Câu hỏi ôn tập

Thuật ngữ Pāli cần ghi nhớ

Tài liệu tham khảo

Để đối chiếu và phát triển chương thành giáo trình học thuật, nên sử dụng các nguồn sau:

1. Paṭṭhāna — bộ thứ bảy của Vi Diệu Pháp Tạng Pāli, đặc biệt phần Paccayuddesa và Paccayaniddesa.

2. Dhammasaṅgaṇī — hệ thống phân loại các pháp thiện, bất thiện và vô ký.

3. Abhidhammattha-saṅgaha — tác phẩm tổng luận Vi Diệu Pháp của ngài Anuruddha.

4. Bhikkhu Bodhi (biên tập), A Comprehensive Manual of Abhidhamma.

5. Nyanatiloka Mahāthera, Guide Through the Abhidhamma Piṭaka.

Lưu ý biên tập: Chương này là phần diễn giải giáo khoa dựa trên hệ thống Vi Diệu Pháp Theravāda, không phải bản dịch nguyên văn Paṭṭhāna. Khi xuất bản các trích dẫn kinh điển, cần bổ sung vị trí đoạn Pāli, ấn bản sử dụng và thông tin dịch giả tương ứng.

Bài kệ ghi nhớ chương 5

Tâm sinh, tâm sở hợp duyên lành,
Sắc chuyển theo duyên, pháp vận hành.
Vô vi tịch tịnh ngoài sinh diệt,
Thấu rõ chân đế, tuệ viên thành.

Vi Diệu Pháp Dễ Hiểu · Duyên Hệ (Paṭṭhāna) · Chương 5/15 mục · Bản thảo giáo trình phục vụ biên tập và xuất bản tại vidieuphap.tamhoc.org