Tập I — Pháp Tụ

VI DIỆU PHÁP DỄ HIỂU — TẬP I: PHÁP TỤ (DHAMMASAṄGAṆĪ)

Phần II — Hệ thống đầu đề pháp (Mātikā)

Giới thiệu chương

Trong ba chương trước, chúng ta đã lần lượt tìm hiểu:

• Chương 005: Khái niệm và vai trò của Mātikā.

• Chương 006: Hệ thống 22 tam đề (tika).

• Chương 007: Hệ thống 100 nhị đề (duka).

Những kiến thức ấy cung cấp một hệ thống phân loại phong phú. Tuy nhiên, nếu chỉ ghi nhớ các đầu đề mà không biết áp dụng, người học sẽ khó nhận ra ý nghĩa thực tế của phương pháp phân tích Vi Diệu Pháp.

Chương 008 chuyển từ việc học danh mục sang thực hành phân loại.

Chúng ta sẽ xem xét những tình huống như: một người bố thí, một người nổi giận, một người nhìn thấy bông hoa hoặc một người nhớ lại chuyện quá khứ.

Mục đích không phải là dùng Mātikā để phán xét người khác, mà là học cách nhận diện các pháp và những quan hệ giữa chúng.

Một nguyên tắc xuyên suốt chương này là:

Một hiện tượng có thể được khảo sát theo nhiều tiêu chí, nhưng mỗi kết luận phải dựa trên tiêu chí và điều kiện xác định.

Ví dụ, một tâm thiện có thể đồng thời là pháp hữu vi, thuộc danh pháp, có đối tượng và thuộc thế gian. Những cách phân loại ấy không mâu thuẫn với nhau.

Tuy nhiên, một hành động bên ngoài như trao tặng một món quà chưa đủ để xác định chính xác tất cả những tâm và tâm sở sinh khởi trong quá trình ấy.

Mục tiêu học tập

Sau khi hoàn thành chương này, người học có thể:

1. Hiểu vì sao một pháp có thể thuộc nhiều nhóm phân loại.

2. Thực hành phân tích một tâm thiện và một tâm bất thiện.

3. Phân biệt tâm nhận biết với đối tượng sắc được nhận biết.

4. Phân loại các pháp theo đối tượng, nhân và quả.

5. Tránh đồng nhất việc phân loại pháp với việc đánh giá con người.

6. Tự thực hiện những bài tập phân loại từ cơ bản đến nâng cao.

8.1. Một hiện tượng có thể thuộc nhiều nhóm pháp

8.1.1. Phân loại không chỉ có một chiều

Trong đời sống, chúng ta thường phân loại một sự vật theo một đặc điểm nổi bật.

Ví dụ, một quả táo có thể được gọi là quả táo đỏ.

Nhưng quả táo ấy còn có nhiều đặc điểm khác: hình dạng, trọng lượng, độ chín, mùi vị và vị trí.

Việc phân loại theo màu sắc không loại bỏ khả năng phân loại theo trọng lượng.

Tương tự, trong Vi Diệu Pháp, một pháp có thể được khảo sát theo nhiều tiêu chí khác nhau.

Một tâm có thể được xét theo:

• Tính chất thiện, bất thiện hoặc vô ký.

• Loại cảm thọ tương ưng.

• Có căn hay không có căn.

• Có tầm và tứ hay không.

• Thuộc phạm vi thế gian hay xuất thế gian.

• Đối tượng mà tâm nhận biết.

• Quan hệ với nghiệp và dị thục.

• Những điều kiện sinh khởi tương ứng.

Mỗi tiêu chí trả lời một câu hỏi riêng.

8.1.2. Một pháp không phải một con người

Trước khi phân loại, cần xác định đối tượng nghiên cứu.

Vi Diệu Pháp không chỉ hỏi: “Người này là người như thế nào?”

Thay vào đó, trong nhiều trường hợp, nó hỏi:

“Tâm đang được xét thuộc loại nào?”

“Những tâm sở nào đồng sinh với tâm ấy?”

“Đối tượng của tâm là gì?”

“Pháp này có đặc tính nào?”

Đó là sự chuyển đổi từ cách nhìn tổng quát về con người sang việc khảo sát các pháp.

8.1.3. Ví dụ: Một tâm thiện khi bố thí

Giả sử một người vui vẻ giúp đỡ người đang gặp khó khăn.

Trong trường hợp thích hợp, một tâm thiện dục giới có thể được phân loại như sau:

Những đặc điểm này có thể đồng thời đúng đối với tâm thiện dục giới đang xét.

Nhưng bảng trên chưa đủ để xác định mọi đặc điểm của tâm ấy.

Chẳng hạn, muốn biết tâm đó có tương ưng trí tuệ hay không, phải xét thêm những tâm sở đồng sinh.

Muốn biết nó tương ưng hỷ hay xả, phải xét loại cảm thọ cụ thể.

8.1.4. Vì sao không mâu thuẫn?

Một tâm có thể vừa thiện vừa hữu vi vì hai thuật ngữ sử dụng hai tiêu chí khác nhau.

“Thiện” nói về tính chất nghiệp và đạo đức của tâm.

“Hữu vi” nói về tính chất sinh khởi do điều kiện.

Tương tự, “có căn” và “có đối tượng” không phải hai câu trả lời cạnh tranh.

Một bên liên quan đến căn đồng sinh.

Bên kia liên quan đến đối tượng nhận biết.

8.1.5. Sơ đồ phân loại nhiều chiều

8.1.6. Không phải mọi nhị đề đều áp dụng theo cùng cách

Một sai lầm thường gặp là cho rằng có thể tùy ý gán mọi nhị đề cho một pháp chỉ bằng cách chọn một trong hai nhãn.

Trong thực tế, các phạm trù phải được hiểu theo định nghĩa kỹ thuật.

Ví dụ, “có căn” khác với “là căn”.

Tâm thiện có căn không có nghĩa chính tâm ấy là một trong sáu căn.

Các căn là những tâm sở tương ứng.

8.1.7. Phân loại một pháp hay một sự kiện?

Một sự kiện đời sống có thể bao gồm nhiều pháp sinh khởi liên tiếp.

Ví dụ, hành động tặng quà có thể bao gồm:

1. Nhìn thấy người nhận.

2. Nhớ lại hoàn cảnh của họ.

3. Khởi ý muốn giúp đỡ.

4. Quyết định trao quà.

5. Thực hiện cử động thân.

6. Cảm nhận phản ứng sau khi trao quà.

Không nên xem toàn bộ chuỗi sự kiện này là một tâm duy nhất.

Theo Vi Diệu Pháp, những tiến trình ấy có thể bao gồm nhiều tâm, tâm sở và sắc pháp khác nhau.

8.1.8. Tổng kết mục 8.1

Một pháp có thể thuộc nhiều nhóm vì Mātikā sử dụng nhiều tiêu chí phân loại.

Tuy nhiên, trước khi phân loại phải xác định rõ đang xét pháp nào, chứ không chỉ dựa vào tên gọi chung của một sự kiện.

8.2. Phân loại một tâm thiện

8.2.1. Tâm thiện là gì?

Tâm thiện (kusala citta) là tâm thuộc phạm trù thiện trong hệ thống phân loại Vi Diệu Pháp.

Theo truyền thống Theravāda, tâm thiện có những căn thiện tương ứng như vô tham, vô sân và trong những trường hợp có trí tuệ thì có vô si.

Không nên đồng nhất tâm thiện với mọi cảm giác dễ chịu.

Một người có thể cảm thấy dễ chịu khi tham muốn được thỏa mãn, nhưng tâm tham ấy không vì thế trở thành thiện.

8.2.2. Chọn một trường hợp cụ thể

Để thực hành, chúng ta xét:

Một tâm thiện dục giới tương ưng hỷ, hợp trí, không cần tác động thúc đẩy.

Trong hệ thống tổng hợp Vi Diệu Pháp Theravāda, đây là một trong tám tâm đại thiện dục giới (mahākusala citta).

Cách phân loại này thuộc hệ thống được trình bày rõ trong các giáo trình tổng hợp như Abhidhammatthasaṅgaha.

8.2.3. Phân tích theo tính chất thiện

Tâm được chọn thuộc nhóm kusala.

Nó không thuộc nhóm bất thiện (akusala).

Nó cũng không thuộc nhóm vô ký (abyākata).

Trong tam đề thiện–bất thiện–vô ký, tâm này thuộc phạm trù thứ nhất.

8.2.4. Phân tích theo căn

Tâm thiện hợp trí được chọn có ba căn thiện:

• Alobha — Vô tham.

• Adosa — Vô sân.

• Amoha — Vô si.

Ba căn là những tâm sở đồng sinh thích hợp.

Tâm được gọi là có căn vì có các căn tương ứng.

Không nên hiểu chính tâm ấy đồng nhất với cả ba căn.

8.2.5. Phân tích theo cảm thọ

Tâm đang xét là tâm tương ưng hỷ (somanassa-sahagata).

Cần phân biệt:

Vedanā là cảm thọ.

Somanassa là lạc thọ thuộc phương diện tâm.

Pīti là hỷ, một tâm sở khác với cảm thọ.

Trong ngôn ngữ đời thường, hai khái niệm này có thể đều được gọi là vui.

Nhưng trong Vi Diệu Pháp, chúng không hoàn toàn đồng nghĩa.

8.2.6. Phân tích theo trí tuệ

Tâm được chọn là ñāṇasampayutta, tức tương ưng trí tuệ.

Điều này có nghĩa có tâm sở trí tuệ thích hợp đồng sinh.

Ví dụ, một người bố thí với sự hiểu biết đúng đắn về nghiệp và tính chất của hành động có thể được dùng để minh họa loại tâm này.

Tuy nhiên, không thể khẳng định chính xác loại tâm chỉ từ việc nhìn thấy hành động bố thí.

8.2.7. Phân tích theo điều kiện sinh khởi

Tâm thiện là pháp hữu vi.

Nó sinh khởi tùy thuộc điều kiện.

Tâm ấy không tồn tại thường hằng.

Ngay cả một tâm thiện cũng có tính vô thường.

8.2.8. Phân tích theo đối tượng

Tâm thiện có đối tượng.

Trong một tình huống bố thí, đối tượng của tâm có thể thay đổi qua những giai đoạn nhận thức.

Chẳng hạn, người bố thí có thể nhận biết người nhận, vật được cho hoặc ý nghĩa của hành động.

Không nên kết luận rằng tất cả các tâm trong sự kiện bố thí đều nhận biết cùng một đối tượng.

8.2.9. Phân tích theo nghiệp và quả

Tâm thiện dục giới có chức năng tạo nghiệp thiện tương ứng.

Nghiệp ấy có khả năng cho quả dị thục khi đủ điều kiện.

Nhưng không nên khẳng định một hành động thiện sẽ tạo ra một kết quả cụ thể vào một thời điểm nhất định chỉ từ mô tả bên ngoài.

Trong hệ thống Vi Diệu Pháp, quan hệ giữa nghiệp và quả có nhiều điều kiện.

8.2.10. Bảng phân loại hoàn chỉnh

8.2.11. Bài học quan trọng

Một tâm thiện không chỉ được gọi là thiện.

Nó còn có thể được phân loại theo căn, cảm thọ, trí tuệ, đối tượng, điều kiện và phạm vi.

Tuy nhiên, những đặc điểm như hợp trí, tương ưng hỷ hoặc không cần tác động phải được xác định theo từng loại tâm cụ thể.

Không phải mọi tâm thiện đều có cùng các đặc điểm ấy.

8.3. Phân loại một tâm bất thiện

8.3.1. Tâm bất thiện là gì?

Tâm bất thiện (akusala citta) là tâm thuộc phạm trù bất thiện trong Vi Diệu Pháp.

Trong hệ thống Theravāda, các tâm bất thiện có căn tham, sân hoặc si theo những tổ hợp tương ứng.

Không nên hiểu tâm bất thiện là một bản chất cố định của một con người.

Một tâm bất thiện sinh khởi và hoại diệt tùy thuộc điều kiện.

8.3.2. Chọn trường hợp thực hành

Chúng ta xét:

Một tâm bất thiện căn sân, tương ưng ưu thọ.

Trong hệ thống tổng hợp Theravāda, tâm sân (dosamūla citta) có hai loại chính theo phương diện cần tác động hoặc không cần tác động.

Ở đây, chúng ta chỉ khảo sát những đặc điểm chung của tâm căn sân.

8.3.3. Phân loại theo thiện–bất thiện–vô ký

Tâm căn sân thuộc nhóm bất thiện.

Nó không phải tâm thiện.

Nó cũng không phải tâm vô ký.

8.3.4. Phân loại theo căn

Tâm căn sân có hai căn bất thiện:

• Dosa — Sân.

• Moha — Si.

Trong hệ thống Theravāda, tâm bất thiện luôn có si tương ứng.

Nhưng không phải mọi tâm bất thiện đều có tham hoặc sân cùng lúc.

Tâm tham và tâm sân được phân loại thành những nhóm khác nhau.

8.3.5. Phân loại theo cảm thọ

Tâm căn sân tương ưng ưu thọ (domanassa).

Ưu thọ là cảm thọ khó chịu thuộc phương diện tâm.

Cần phân biệt ưu thọ với khổ thọ thân thể (dukkha-vedanā theo ngữ cảnh phân biệt thân và tâm).

Một người có thể trải nghiệm đau thân mà không nhất thiết trong mọi sát-na đều sinh khởi tâm sân.

8.3.6. Phân loại theo tâm sở

Trong tâm căn sân, có những tâm sở bất thiện đồng sinh theo hệ thống tương ứng.

Ví dụ, sân là căn bất thiện.

Các tâm sở bất thiện phổ biến khác cũng có thể hiện diện theo phân loại của truyền thống Theravāda.

Tuy nhiên, không nên tự ý gán mọi tâm sở bất thiện cho mọi tâm căn sân.

Mỗi loại tâm có những tâm sở tương ứng được xác định theo hệ thống.

8.3.7. Phân loại theo đối tượng

Tâm sân có đối tượng.

Ví dụ, một người nhớ lại lời nói gây khó chịu.

Trong tiến trình nhận thức, có thể sinh khởi tâm sân đối với đối tượng được nhớ lại hoặc khái niệm liên hệ.

Nhưng không nên đồng nhất lời nói trong quá khứ với chính tâm sân đang sinh khởi.

8.3.8. Phân loại theo nghiệp

Tâm bất thiện có thể thực hiện chức năng tạo nghiệp bất thiện theo những điều kiện tương ứng.

Tuy nhiên, mức độ nghiệp và khả năng cho quả không thể xác định chỉ từ biểu hiện cảm xúc.

Một ý nghĩ thoáng qua và một hành động cố ý gây tổn hại có những điều kiện nghiệp khác nhau.

8.3.9. Bảng phân loại tâm căn sân

8.3.10. So sánh tâm thiện và tâm sân

8.3.11. Bài học quan trọng

Tâm thiện và tâm bất thiện có thể khác nhau về tính chất nghiệp, căn và cảm thọ.

Nhưng cả hai đều là pháp hữu vi, thuộc danh pháp và có đối tượng.

Vì vậy, không nên cho rằng các pháp thiện và bất thiện khác nhau ở mọi phương diện.

8.4. Phân loại một hiện tượng sắc

8.4.1. Sắc pháp là gì?

Sắc pháp (rūpa) là những hiện tượng vật chất theo hệ thống phân tích Vi Diệu Pháp.

Trong truyền thống Theravāda, sắc pháp được phân tích thành 28 loại trong hệ thống tổng hợp.

Sắc pháp không có chức năng nhận biết đối tượng như tâm.

8.4.2. Chọn hiện tượng thực hành

Chúng ta xét:

Sắc cảnh — đối tượng thị giác (rūpārammaṇa hoặc vaṇṇa theo ngữ cảnh).

Đây là loại sắc được nhận biết bởi nhãn thức.

Ví dụ đời thường là màu sắc được nhìn thấy khi nhìn một bông hoa.

Tuy nhiên, trong phân tích Vi Diệu Pháp, “bông hoa” là một đối tượng được nhận biết và đặt tên theo quy ước, không phải một sắc chân đế đơn nhất.

8.4.3. Phân biệt bông hoa và sắc cảnh

Trong đời sống, chúng ta nói:

“Tôi nhìn thấy một bông hoa màu đỏ.”

Nhưng khi phân tích theo Vi Diệu Pháp, cần phân biệt:

• Sắc cảnh được nhãn thức nhận biết.

• Nhãn thức nhận biết sắc cảnh.

• Các tiến trình ý môn có thể nhận biết hình dạng, tên gọi và ý niệm về bông hoa.

• Cảm thọ và những tâm sở khác có thể sinh khởi trong các tiến trình tương ứng.

Vì vậy, một sự kiện nhìn thấy bông hoa không phải một pháp duy nhất.

8.4.4. Phân loại sắc cảnh theo danh–sắc

Sắc cảnh là sắc pháp.

Nó không phải tâm.

Nó không phải tâm sở.

Nó không phải Niết-bàn.

8.4.5. Phân loại theo hữu vi–vô vi

Sắc cảnh là pháp hữu vi.

Nó sinh khởi do điều kiện.

Nó không thường hằng.

8.4.6. Phân loại theo hữu kiến

Sắc cảnh thuộc nhóm hữu kiến theo hệ thống phân loại sắc.

Điều này có nghĩa sắc cảnh là loại sắc có thể được nhận biết bằng mắt.

Không nên hiểu hữu kiến là có chánh kiến hoặc trí tuệ.

8.4.7. Phân loại theo hữu đối

Sắc cảnh thuộc nhóm hữu đối theo hệ thống tương ứng.

Nhưng không nên đồng nhất hữu đối với khả năng va chạm cơ học như những vật thể rắn.

8.4.8. Phân loại theo sắc y đại sinh

Sắc cảnh thuộc nhóm sắc y đại sinh (upādārūpa).

Nó nương vào bốn đại chủng.

Không nên xem sắc cảnh là một trong bốn đại chủng.

8.4.9. Phân loại theo đối tượng

Sắc cảnh có thể là đối tượng của nhãn thức.

Nhưng sắc cảnh không phải một pháp có chức năng nhận biết đối tượng.

Điều này giúp phân biệt:

Là đối tượng khác với có đối tượng.

8.4.10. Bảng phân loại sắc cảnh

8.4.11. So sánh sắc cảnh và nhãn thức

8.4.12. Điều cần ghi nhớ

Khi phân loại một hiện tượng sắc, phải xác định đang xét loại sắc nào.

Không nên phân loại toàn bộ một đồ vật theo những đặc điểm chỉ thuộc một loại sắc cụ thể.

8.5. Phân loại theo đối tượng nhận thức

8.5.1. Đối tượng nhận thức là gì?

Trong Vi Diệu Pháp, ārammaṇa là đối tượng của tâm.

Mỗi tâm sinh khởi đều có đối tượng tương ứng.

Nhưng không phải mọi đối tượng đều được nhận biết qua cùng một giác quan.

8.5.2. Sáu loại đối tượng căn bản

Cần lưu ý rằng ý môn có thể nhận biết nhiều loại đối tượng, không chỉ pháp cảnh theo nghĩa hẹp.

8.5.3. Ví dụ: Nghe một tiếng chuông

Khi một tiếng chuông vang lên, có thể phân biệt:

Âm thanh là sắc pháp.

Nhĩ thức là tâm nhận biết âm thanh.

Các tâm sở đồng sinh với nhĩ thức thuộc danh pháp.

Những tiến trình ý môn tiếp theo có thể nhận biết khái niệm “tiếng chuông”.

Nếu người nghe thích hoặc không thích âm thanh ấy, những tâm tương ứng có thể sinh khởi trong các tiến trình khác.

Không nên gộp tất cả thành một tâm duy nhất.

8.5.4. Phân loại theo thời gian của đối tượng

Một tâm đang sinh khởi có thể nhận biết đối tượng thuộc những phạm vi thời gian khác nhau theo hệ thống tương ứng.

Ví dụ, người học có thể nhớ lại một sự kiện đã xảy ra.

Tuy nhiên, cần phân biệt pháp quá khứ với khái niệm về một sự kiện quá khứ.

Một ký ức không tự động chứng minh rằng đối tượng của tâm đang xét là một pháp quá khứ theo nghĩa kỹ thuật.

8.5.5. Phân loại theo nội và ngoại

Một đối tượng có thể được khảo sát theo phạm vi nội hoặc ngoại.

Ví dụ, cảm giác thân thể có thể được dùng để minh họa sự chú ý đến hiện tượng liên hệ đến bản thân.

Một đối tượng bên ngoài có thể được dùng để minh họa sự nhận biết những hiện tượng ngoại phần.

Tuy nhiên, các thuật ngữ nội và ngoại phải được hiểu theo định nghĩa của đầu đề tương ứng.

8.5.6. Phân biệt đối tượng và cảm thọ

Một đối tượng dễ chịu không nhất thiết luôn làm sinh khởi tâm thiện.

Ví dụ, một món ăn ngon có thể trở thành đối tượng của tâm tham.

Ngược lại, một đối tượng khó chịu có thể được nhận biết với tâm thiện có chánh niệm và trí tuệ.

Do đó, không thể xác định tính chất thiện hay bất thiện của tâm chỉ bằng đặc điểm dễ chịu hoặc khó chịu của đối tượng.

8.5.7. Bài tập phân tích đối tượng

Xét tình huống:

“Một người nghe lời phê bình và nổi giận.”

Có thể phân tích:

1. Âm thanh được nghe thuộc sắc pháp.

2. Nhĩ thức nhận biết âm thanh.

3. Các tiến trình ý môn có thể nhận biết ý nghĩa lời phê bình.

4. Tâm sân có thể sinh khởi đối với đối tượng liên hệ.

5. Cảm thọ ưu có thể đồng sinh với tâm căn sân.

Đây là sơ đồ minh họa các loại pháp, không phải bản mô tả đầy đủ thứ tự từng sát-na tâm.

8.5.8. Điều cần ghi nhớ

Khi phân loại theo đối tượng, cần hỏi:

Tâm nào đang nhận biết?

Đối tượng là gì?

Đối tượng thuộc loại pháp nào?

Đối tượng có được nhận biết qua giác quan hay ý môn?

Và có thể xác định những quan hệ nào từ dữ kiện hiện có?

8.6. Phân loại theo nhân và quả

8.6.1. Vì sao cần phân biệt nhân và quả?

Trong đời sống, chúng ta thường nói một sự kiện là nguyên nhân của sự kiện khác.

Nhưng trong Vi Diệu Pháp, cần phân biệt nhiều thuật ngữ:

Hetu — Căn hoặc nhân theo nghĩa kỹ thuật.

Paccaya — Duyên hoặc điều kiện.

Kamma — Nghiệp.

Vipāka — Quả dị thục.

Những thuật ngữ này có liên hệ nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa.

8.6.2. Nhân theo nghĩa căn

Sáu căn trong hệ thống Theravāda gồm:

Tham, sân, si, vô tham, vô sân và vô si.

Chúng là những tâm sở có chức năng làm căn.

Không nên xem mọi nguyên nhân vật lý hoặc xã hội đều thuộc sáu căn này.

8.6.3. Nghiệp là gì?

Kamma theo nghĩa trọng tâm trong giáo lý Phật giáo liên hệ đến tác ý (cetanā).

Trong Vi Diệu Pháp, tác ý là một tâm sở.

Nhưng không phải mọi tác ý đều tạo nghiệp mới có khả năng cho quả theo cùng một cách.

Chẳng hạn, tác ý trong tâm quả và tâm duy tác không được đồng nhất với tác ý tạo nghiệp thiện hoặc bất thiện.

8.6.4. Quả dị thục là gì?

Vipāka là quả dị thục của nghiệp.

Quả dị thục thuộc phạm vi những pháp được phân loại là quả nghiệp.

Không nên đồng nhất mọi kết quả đời sống với quả dị thục.

Ví dụ, một người làm rơi chiếc cốc và chiếc cốc vỡ.

Sự vỡ của chiếc cốc có thể được giải thích bằng những điều kiện vật lý.

Không đủ cơ sở để khẳng định sự kiện ấy là quả dị thục của một nghiệp cụ thể.

8.6.5. Ví dụ: Một hành động bố thí

Giả sử một người bố thí với tâm thiện.

Tâm thiện có tác ý tương ứng.

Tác ý thiện có thể tạo nghiệp thiện.

Nghiệp ấy có khả năng cho quả dị thục khi hội đủ điều kiện.

Nhưng không thể xác định chính xác quả sẽ xuất hiện khi nào hoặc dưới hình thức nào chỉ từ ví dụ này.

8.6.6. Ví dụ: Nhãn thức

Trong hệ thống Theravāda, nhãn thức là một loại tâm quả.

Nó được phân loại là vô ký theo tam đề thiện–bất thiện–vô ký.

Điều này không có nghĩa mọi tâm xuất hiện trong một tiến trình nhìn đều là tâm quả.

Các tâm tiếp theo trong tiến trình nhận thức có thể thuộc những loại khác nhau.

8.6.7. Phân biệt tâm thiện và tâm quả thiện

Một tâm thiện tạo nghiệp không đồng nhất với tâm quả của nghiệp thiện.

Trong cách phân loại Vi Diệu Pháp:

8.6.8. Sơ đồ nhân và quả

8.6.9. Không suy diễn nghiệp từ hoàn cảnh sống

Một người gặp khó khăn không nhất thiết đang nhận quả của một nghiệp bất thiện cụ thể mà người quan sát có thể xác định.

Trong giáo lý Phật giáo, các hiện tượng sinh khởi tùy thuộc nhiều điều kiện.

Không nên dùng học thuyết nghiệp để đổ lỗi cho người đang đau khổ hoặc để giải thích tùy tiện mọi biến cố.

8.6.10. Điều cần ghi nhớ

Căn, duyên, nghiệp và quả dị thục là những phạm trù khác nhau.

Muốn phân loại đúng, phải xác định đang xét loại quan hệ nào.

8.7. Phân biệt phân loại pháp và đánh giá con người

8.7.1. Mục đích của phân loại pháp

Mātikā được sử dụng để phân tích các pháp theo đặc tính và quan hệ tương ứng.

Nó không được xây dựng như một bảng xếp hạng phẩm giá của con người.

Ví dụ, khi nói một tâm thuộc nhóm bất thiện, chúng ta đang phân loại một pháp.

Điều đó không đồng nghĩa với việc khẳng định toàn bộ con người ấy là bất thiện.

8.7.2. Một người có nhiều trạng thái tâm

Trong đời sống, một người có thể trải nghiệm nhiều trạng thái tâm khác nhau.

Có lúc họ sinh khởi tâm thiện.

Có lúc tâm bất thiện xuất hiện.

Có lúc những tâm quả hoặc tâm duy tác sinh khởi theo những điều kiện tương ứng.

Không nên lấy một trạng thái tâm để định nghĩa toàn bộ con người.

8.7.3. Ví dụ: Một người nổi giận

Một người có thể nổi giận trong một tình huống.

Nếu tâm căn sân sinh khởi, đó là tâm bất thiện.

Nhưng từ một lần nổi giận, không thể kết luận rằng người ấy không có lòng tốt hoặc không bao giờ sinh khởi tâm thiện.

8.7.4. Ví dụ: Một người làm việc thiện

Một người có thể thực hiện hành động bố thí.

Nhưng không thể từ đó khẳng định rằng tất cả những tâm trong suốt quá trình ấy đều là thiện.

Có thể có những động cơ, cảm thọ và trạng thái tâm khác nhau sinh khởi ở những thời điểm khác nhau.

8.7.5. Không dùng thuật ngữ Vi Diệu Pháp để công kích người khác

Một người học Vi Diệu Pháp có thể biết những thuật ngữ như tham, sân, si, tà kiến hoặc vô minh.

Nhưng không nên sử dụng những thuật ngữ ấy như nhãn dán để xúc phạm người khác.

Việc phân loại chính xác các pháp đòi hỏi sự hiểu biết và thận trọng.

Hơn nữa, trạng thái tâm bên trong của người khác không thể được xác định chắc chắn chỉ bằng một biểu hiện bên ngoài.

8.7.6. Phân biệt đánh giá hành động và đánh giá bản chất

Một hành động gây tổn hại có thể cần được nhận diện và ngăn chặn.

Nhưng điều đó khác với việc cho rằng người thực hiện có một bản chất xấu cố định.

Việc phân biệt này phù hợp với tinh thần phân tích các pháp hữu vi theo điều kiện sinh khởi.

8.7.7. Vai trò của trí tuệ và lòng từ bi

Học Vi Diệu Pháp không chỉ nhằm tăng kiến thức thuật ngữ.

Việc hiểu những trạng thái tâm sinh khởi do điều kiện có thể giúp người học quan sát kinh nghiệm với sự thận trọng hơn.

Đồng thời, sự hiểu biết ấy có thể hỗ trợ việc giảm phán xét và phát triển thái độ có trách nhiệm đối với hành động của mình.

Tuy nhiên, đây là ý nghĩa ứng dụng giáo dục, không phải một định nghĩa nguyên văn của Mātikā.

8.7.8. Bảng phân biệt

8.7.9. Điều cần ghi nhớ

Phân loại một tâm bất thiện không đồng nghĩa với việc kết án một con người.

Mục đích học Vi Diệu Pháp là hiểu các pháp, không phải dùng thuật ngữ để củng cố thành kiến.

8.8. Bài tập phân loại cơ bản

8.8.1. Hướng dẫn làm bài

Trước khi thực hiện các bài tập, người học nên làm theo năm bước:

1. Xác định hiện tượng hoặc pháp đang được xét.

2. Phân biệt pháp chân đế với tên gọi quy ước.

3. Chọn tiêu chí phân loại phù hợp.

4. Ghi lại kết luận có đủ cơ sở.

5. Đánh dấu những điều chưa thể xác định.

Không nên cố gắng trả lời mọi tiêu chí khi dữ kiện chưa đầy đủ.

8.8.2. Bài tập 1 — Phân loại tâm thiện

Giả sử có một tâm thiện dục giới tương ưng hỷ và hợp trí.

Hãy xác định:

1. Tâm ấy thuộc thiện, bất thiện hay vô ký?

2. Thuộc danh hay sắc?

3. Hữu vi hay vô vi?

4. Có căn hay không có căn?

5. Có đối tượng hay không?

6. Thuộc thế gian hay xuất thế gian?

Gợi ý: Đối chiếu với mục 8.2.

8.8.3. Bài tập 2 — Phân loại tâm sân

Giả sử có một tâm căn sân tương ưng ưu thọ.

Hãy xác định:

1. Tính chất thiện–bất thiện–vô ký.

2. Những căn bất thiện tương ứng.

3. Loại cảm thọ.

4. Tính hữu vi.

5. Khả năng có đối tượng.

6. Quan hệ với nghiệp.

8.8.4. Bài tập 3 — Phân loại sắc cảnh

Giả sử người học đang khảo sát sắc cảnh.

Hãy xác định:

1. Danh hay sắc?

2. Hữu vi hay vô vi?

3. Hữu kiến hay vô kiến?

4. Hữu đối hay vô đối?

5. Có thuộc sắc y đại sinh không?

6. Có chức năng nhận biết đối tượng không?

8.8.5. Bài tập 4 — Phân biệt pháp và đối tượng

Một người nghe tiếng chuông.

Hãy xác định:

• Âm thanh thuộc loại pháp nào?

• Tâm nào trực tiếp nhận biết âm thanh?

• Cảm thọ đồng sinh với tâm ấy thuộc danh hay sắc?

• Khái niệm “tiếng chuông” có đồng nhất với âm thanh chân đế không?

• Có đủ dữ kiện để xác định mọi tâm trong tiến trình nghe không?

8.8.6. Bài tập 5 — Nhân và quả

Hãy giải thích vì sao hai phát biểu sau không đồng nghĩa:

“Tâm này là tâm thiện.”

“Tâm này là quả của nghiệp thiện.”

Gợi ý: Phân biệt kusala và kusala-vipāka.

8.8.7. Bài tập 6 — Phân loại nhiều chiều

Hãy chọn một tâm bất thiện căn tham.

Thử phân loại theo:

• Tính chất nghiệp.

• Căn.

• Cảm thọ.

• Tính hữu vi.

• Đối tượng.

• Phạm vi thế gian.

Sau đó giải thích vì sao không thể khẳng định mọi tâm căn tham đều có cùng cảm thọ.

8.8.8. Bài tập 7 — Nhận diện sai lầm

Hãy xác định đúng hoặc sai đối với các nhận định sau:

8.8.9. Bài tập 8 — Lập bảng phân loại

Hãy hoàn thành bảng sau.

8.8.10. Bài tập 9 — Tự quan sát và ghi chép

Trong một ngày, người học có thể ghi lại ba tình huống:

Một tình huống có hành động giúp đỡ.

Một tình huống có cảm xúc khó chịu.

Một tình huống nhận biết đối tượng qua giác quan.

Với mỗi tình huống, hãy ghi:

• Điều gì đã xảy ra theo cách mô tả thông thường?

• Những loại pháp nào có thể liên hệ?

• Những kết luận nào có đủ cơ sở?

• Những điều nào vẫn chưa thể xác định?

Không nên tự nhận rằng mình đã xác định chính xác toàn bộ các sát-na tâm chỉ bằng việc nhớ lại một sự kiện.

8.8.11. Bài tập 10 — Phân loại và không phán xét

Hãy viết một đoạn ngắn giải thích vì sao:

“Một tâm sân là bất thiện”

không đồng nghĩa với:

“Người ấy là người xấu.”

Đây là bài tập kết hợp kiến thức Vi Diệu Pháp với sự thận trọng trong ứng xử.

Tổng kết Chương 008

Chương này đã chuyển những kiến thức về Mātikā thành các bài thực hành phân loại cụ thể.

Chúng ta đã xem xét ba trường hợp quan trọng:

Năm nguyên tắc cần ghi nhớ

1. Xác định đúng pháp đang xét. Không đồng nhất toàn bộ một sự kiện đời sống với một tâm hoặc một sắc pháp.

2. Phân loại theo từng tiêu chí. Một pháp có thể đồng thời thuộc nhiều nhóm mà không mâu thuẫn.

3. Phân biệt tâm với đối tượng. Tâm nhận biết đối tượng; đối tượng không nhất thiết có chức năng nhận biết.

4. Phân biệt căn, duyên, nghiệp và quả. Đây là những phạm trù liên hệ nhưng không đồng nghĩa.

5. Không đồng nhất pháp với con người. Một tâm thiện hoặc bất thiện không xác định bản chất cố định của một cá nhân.

Câu hỏi ôn tập cuối chương

1. Vì sao một pháp có thể thuộc nhiều nhóm phân loại?

2. Một sự kiện đời sống có phải luôn là một pháp duy nhất không?

3. Tâm thiện và tâm bất thiện có những điểm chung nào?

4. Một tâm thiện hợp trí có những căn nào?

5. Vì sao cảm thọ dễ chịu không tự động là thiện?

6. Tâm căn sân có những căn bất thiện nào?

7. Sắc cảnh khác nhãn thức ở điểm nào?

8. Vì sao “bông hoa” không đồng nhất với một sắc chân đế đơn nhất?

9. Có đối tượng khác với là đối tượng như thế nào?

10. Tâm quả thiện có phải tâm thiện tạo nghiệp không?

11. Nhân, duyên, nghiệp và dị thục khác nhau ra sao?

12. Vì sao không thể suy đoán một nghiệp cụ thể từ mọi biến cố đời sống?

13. Phân loại một tâm bất thiện có đồng nghĩa với đánh giá một người là xấu không?

14. Những thông tin nào cần xác định trước khi phân loại một pháp?

15. Khi không đủ dữ kiện, người học nên làm gì?

Tài liệu tham khảo

1. Dhammasaṅgaṇī — phần Mātikā, Cittuppādakaṇḍa và Rūpakaṇḍa.

2. Dhammasaṅgaṇī, Nikkhepakaṇḍa — phần giải thích các đầu đề pháp.

3. Atthasālinī — chú giải bộ Pháp Tụ.

4. Abhidhammatthasaṅgaha — hệ thống tổng hợp tâm, tâm sở, sắc và Niết-bàn.

5. Bhikkhu Bodhi (biên tập), A Comprehensive Manual of Abhidhamma.

6. Tipiṭaka — Văn bản kinh điển Pāli.

7. The Matrix from the Abstract Teaching — Ānandajoti Bhikkhu.

8. Nyanatiloka Mahāthera, Guide Through the Abhidhamma Piṭaka.

Hoàn thành Chương 008 — Thực hành phân loại pháp theo Mātikā, gồm đầy đủ tám đề mục theo dàn ý, các ví dụ phân tích tâm thiện, tâm bất thiện, sắc pháp, đối tượng, nhân–quả, cùng bài tập và đáp án tham khảo.

Ghi chú biên tập: Đây là nội dung giáo trình giải thích, không phải bản dịch nguyên văn lời Phật. Các ví dụ đời sống là phương tiện minh họa; những cách phân loại chuyên sâu về 89/121 tâm, 52 tâm sở và 28 sắc thuộc hệ thống tổng hợp Theravāda, cần được phân biệt với cách trình bày trực tiếp của chính văn Dhammasaṅgaṇī.