Tập I — Pháp Tụ

Dẫn nhập

Trong Vi Diệu Pháp Theravāda, tâm sắc giới là những tâm thuộc phạm vi thiền định sắc giới, gắn với sự phát triển định tâm và các tầng thiền. Khi phân loại theo chức năng nghiệp, tâm sắc giới được chia thành ba nhóm:

• Tâm thiện sắc giới: những tâm thiền thiện của người chưa phải A-la-hán, có khả năng tạo nghiệp.

• Tâm quả sắc giới: những tâm quả phát sinh do nghiệp thiện sắc giới đã tạo.

• Tâm duy tác sắc giới: những tâm thiền chỉ thực hiện chức năng của chúng, không tạo nghiệp dẫn đến tái sinh; nhóm này thuộc về các bậc A-la-hán.

Theo hệ thống phân loại năm tầng thiền được trình bày trong Vi Diệu Pháp, có năm tâm thiện sắc giới, năm tâm quả sắc giới và năm tâm duy tác sắc giới, tổng cộng 15 tâm sắc giới.

Chương này tập trung vào hai nhóm tâm quả và tâm duy tác, đồng thời đối chiếu với tâm thiện sắc giới để thấy rõ mối quan hệ giữa thiền định, nghiệp và kết quả của nghiệp.

25.1. Tâm quả sắc giới

25.1.1. Tâm quả sắc giới là gì?

Tâm quả sắc giới (rūpāvacara-vipāka-citta) là những tâm thuộc phạm vi sắc giới, phát sinh như kết quả của nghiệp thiện sắc giới đã được tạo trước đó.

Một người phát triển thiền định sắc giới có thể tạo nghiệp thiện tương ứng với các tầng thiền. Khi hội đủ điều kiện để nghiệp ấy cho quả tái sinh, người đó có thể sinh vào một cảnh giới sắc giới tương ứng với nghiệp thiền của mình.

Tại cảnh giới ấy, các tâm quả sắc giới đảm nhiệm những chức năng như tâm tái sinh, tâm hữu phần và tâm tử.

Cần phân biệt hai điều:

• Tầng thiền: trạng thái thiền định được phát triển bằng sự tu tập.

• Cảnh giới sắc giới: cảnh giới tái sinh tương ứng với nghiệp thiền khi nghiệp ấy cho quả.

Hai khái niệm có liên hệ với nhau nhưng không đồng nhất. Một người có thể chứng đắc thiền trong đời hiện tại mà chưa tái sinh vào sắc giới.

25.1.2. Năm tâm quả sắc giới

Theo hệ thống năm tầng thiền, năm tâm quả sắc giới tương ứng với năm tâm thiện sắc giới:

Đây là cách phân loại theo hệ thống năm tầng thiền của Vi Diệu Pháp. Một số hệ thống thiền định trình bày bốn tầng thiền thay vì năm, do cách phân chia các yếu tố thiền khác nhau.

25.1.3. Chức năng của tâm quả sắc giới

Trong hệ thống Vi Diệu Pháp, các tâm quả sắc giới đảm nhiệm ba chức năng chính:

1. Tâm tái sinh (paṭisandhi-citta)

Tâm tái sinh là tâm mở đầu một đời sống mới. Đối với người tái sinh vào cảnh giới sắc giới tương ứng, tâm quả sắc giới đảm nhiệm chức năng nối kết đời sống mới theo quy luật nghiệp và quả.

2. Tâm hữu phần (bhavaṅga-citta)

Tâm hữu phần duy trì dòng sống trong những thời điểm không có tiến trình nhận thức tích cực diễn ra theo các cửa giác quan hoặc cửa ý môn.

3. Tâm tử (cuti-citta)

Tâm tử là tâm cuối cùng của đời sống ấy. Khi đời sống chấm dứt, tâm tử kết thúc dòng tâm thuộc kiếp sống hiện tại; sự tái sinh tiếp theo phụ thuộc vào nghiệp và các điều kiện liên quan.

Ba chức năng này không có nghĩa là có ba loại tâm quả sắc giới riêng biệt cho mỗi tầng thiền. Trong cách phân loại căn bản, cùng một loại tâm quả có thể đảm nhiệm các chức năng khác nhau tùy trường hợp.

25.1.4. Tâm quả sắc giới có tạo nghiệp mới không?

Không. Tâm quả là kết quả của nghiệp, không phải tâm chủ động tạo nghiệp mới theo chức năng của nó.

Ví dụ, một người đã phát triển tâm thiện sắc giới và nghiệp thiền ấy cho quả tái sinh vào một cảnh giới sắc giới. Tâm quả xuất hiện trong đời sống mới là kết quả của nghiệp đã tạo, chứ không phải một hành động mới nhằm tạo ra cảnh giới đó.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mọi hoạt động tâm lý của người sinh vào sắc giới đều là tâm quả. Việc phân loại tâm cần căn cứ vào chức năng thực tế của từng tâm trong hệ thống Vi Diệu Pháp.

Điểm cần nhớ: Tâm thiện sắc giới có khả năng tạo nghiệp; tâm quả sắc giới là kết quả tương ứng khi nghiệp cho quả.

25.2. Tâm duy tác sắc giới

25.2.1. Duy tác nghĩa là gì?

Tâm duy tác (kiriyā-citta) là tâm thực hiện chức năng của nó nhưng không tạo nghiệp thiện hoặc bất thiện theo nghĩa nghiệp dẫn đến quả tái sinh.

Trong hệ thống Vi Diệu Pháp, các tâm duy tác sắc giới thuộc về bậc A-la-hán. Vị A-la-hán vẫn có thể thực hành thiền định, phát triển định tâm và chứng nhập các tầng thiền, nhưng những tâm thiền ấy không còn tạo nghiệp mới dẫn đến tái sinh.

Sự khác biệt này không nằm ở hình thức bên ngoài của trạng thái thiền. Hai người có thể cùng thực hành một tầng thiền, nhưng tâm thiền của người chưa phải A-la-hán được phân loại là tâm thiện, còn tâm thiền tương ứng của bậc A-la-hán được phân loại là tâm duy tác.

25.2.2. Năm tâm duy tác sắc giới

Theo hệ thống năm tầng thiền, có năm tâm duy tác sắc giới:

Các tâm này có những đặc điểm thiền định tương ứng với từng tầng thiền. Điểm khác biệt căn bản là chức năng nghiệp của chúng.

Tâm duy tác không phải tâm quả, bởi chúng không xuất hiện với tư cách kết quả của nghiệp quá khứ. Chúng cũng không phải tâm thiện tạo nghiệp, bởi bậc A-la-hán đã đoạn tận những điều kiện dẫn đến nghiệp tái sinh theo cách giải thích của hệ thống này.

25.2.3. Vì sao bậc A-la-hán vẫn có tâm thiền?

Đắc quả A-la-hán không đồng nghĩa với việc mọi hoạt động tâm lý đều chấm dứt khi vị ấy còn sống.

Bậc A-la-hán vẫn có thể:

• Nhìn, nghe và nhận biết các đối tượng.

• Đi, đứng, nằm, ngồi và thực hiện các hoạt động thường ngày.

• Giảng dạy, trao đổi và hướng dẫn người khác.

• Phát triển hoặc nhập các tầng thiền nếu có năng lực thiền định tương ứng.

• Trải nghiệm những trạng thái tâm phù hợp với các chức năng còn hoạt động trong đời sống.

Vì vậy, khi một vị A-la-hán chứng nhập sơ thiền, nhị thiền hoặc các tầng thiền cao hơn, tâm thiền tương ứng được phân loại là tâm duy tác sắc giới.

Điều này cho thấy cần phân biệt khả năng thiền định với chức năng nghiệp của tâm. Một trạng thái thiền sâu không tự động đồng nghĩa với việc tâm ấy là tâm thiện tạo nghiệp.

25.2.4. Tâm duy tác có tạo quả tái sinh không?

Theo Vi Diệu Pháp Theravāda, tâm duy tác sắc giới của bậc A-la-hán không tạo nghiệp mới dẫn đến tái sinh.

Bậc A-la-hán vẫn còn sống cho đến khi các điều kiện của đời sống hiện tại chấm dứt. Trong thời gian ấy, các tâm quả do nghiệp quá khứ vẫn có thể phát sinh theo những điều kiện thích hợp.

Khi đời sống cuối cùng chấm dứt, vị A-la-hán không tái sinh vào một đời sống mới. Điều này không có nghĩa tâm duy tác đã trực tiếp tạo ra sự chấm dứt ấy; trọng tâm là các nguyên nhân dẫn đến tái sinh đã được đoạn tận.

Điểm cần nhớ: Tâm duy tác sắc giới có đặc điểm thiền định tương ứng với tâm thiện sắc giới, nhưng không đảm nhiệm chức năng tạo nghiệp dẫn đến tái sinh.

25.3. Quan hệ với các bậc thiền

25.3.1. Năm tầng thiền sắc giới

Trong cách phân loại năm tầng thiền của Vi Diệu Pháp, mỗi tầng thiền có những đặc điểm riêng về các yếu tố thiền.

Bảng trên trình bày theo cách phân loại năm tầng thiền của Vi Diệu Pháp. Cách gọi và phân chia các tầng thiền có thể khác nhau giữa các truyền thống hoặc hệ thống giải thích.

Các tầng thiền được phân biệt theo những yếu tố tâm tương ứng, chứ không chỉ theo mức độ tập trung chung chung.

25.3.2. Một tầng thiền có thể liên hệ với ba loại tâm

Trong hệ thống phân loại tâm theo nghiệp, cùng một tầng thiền có thể được xét dưới ba góc độ:

Tâm thiện sắc giới: phát sinh ở người chưa phải A-la-hán khi thực hành tầng thiền tương ứng. Tâm này thuộc nhóm thiện và có khả năng tạo nghiệp.

Tâm quả sắc giới: là kết quả tương ứng của nghiệp thiện sắc giới khi nghiệp cho quả. Tâm quả có thể đảm nhiệm chức năng tái sinh, hữu phần và tử trong đời sống sắc giới phù hợp.

Tâm duy tác sắc giới: phát sinh khi bậc A-la-hán thực hành tầng thiền tương ứng. Tâm này thực hiện chức năng của tâm thiền nhưng không tạo nghiệp dẫn đến tái sinh.

Ví dụ, xét riêng sơ thiền:

• Người chưa phải A-la-hán chứng nhập sơ thiền: tâm sơ thiền được phân loại là tâm thiện sắc giới.

• Nghiệp sơ thiền cho quả tái sinh: tâm quả sơ thiền có thể đảm nhiệm chức năng tái sinh vào cảnh giới tương ứng.

• Bậc A-la-hán chứng nhập sơ thiền: tâm sơ thiền được phân loại là tâm duy tác sắc giới.

Như vậy, tên gọi tầng thiền cho biết phương diện thiền định, còn các thuật ngữ thiện, quả và duy tác cho biết phương diện chức năng nghiệp của tâm.

25.3.3. Thiền định và tái sinh

Theo giáo lý nghiệp và quả trong Theravāda, nghiệp thiện sắc giới có thể làm duyên cho sự tái sinh vào cảnh giới sắc giới khi hội đủ điều kiện thích hợp.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng chỉ cần có một trải nghiệm tập trung mạnh là chắc chắn tái sinh vào sắc giới. Việc phân tích nghiệp còn liên quan đến mức độ phát triển thiền, tính chất của nghiệp và các điều kiện khiến nghiệp cho quả.

Cũng cần phân biệt việc chứng nhập thiền trong đời hiện tại với việc tái sinh vào cảnh giới sắc giới. Một người có thể chứng thiền trong đời này, nhưng tâm quả sắc giới chỉ đảm nhiệm chức năng tái sinh khi có sự tái sinh tương ứng.

Đối với bậc A-la-hán, dù có thể chứng nhập các tầng thiền, tâm duy tác không tạo nghiệp tái sinh. Do đó, không thể suy luận rằng mọi người đạt cùng một tầng thiền đều có cùng chức năng nghiệp hoặc cùng kết quả tái sinh.

25.3.4. Thiền sắc giới không đồng nghĩa với giải thoát

Thiền sắc giới là sự phát triển định tâm đến những mức độ nhất định. Trong hệ thống Theravāda, thiền định có vai trò quan trọng trong con đường tu tập, nhưng cần phân biệt định tâm với trí tuệ giải thoát.

Một người có thể đạt các tầng thiền mà chưa đoạn tận mọi phiền não. Khi đó, tâm thiền của người ấy vẫn có thể thuộc nhóm tâm thiện sắc giới và tạo nghiệp.

Ngược lại, bậc A-la-hán đã đoạn tận các lậu hoặc. Nếu vị ấy thực hành thiền sắc giới, tâm thiền tương ứng được phân loại là duy tác.

Điểm phân biệt không phải là người này tập trung giỏi hơn người kia, mà là vị trí của tâm trong tiến trình tu tập và chức năng nghiệp của tâm ấy.

25.4. So sánh thiện, quả và duy tác sắc giới

25.4.1. Bảng so sánh tổng quát

25.4.2. Ví dụ minh họa

Giả sử có ba trường hợp cùng liên quan đến sơ thiền.

Trường hợp thứ nhất: Người đang tu tập

Một người phát triển định tâm và chứng nhập sơ thiền. Nếu người ấy chưa phải A-la-hán, tâm sơ thiền tương ứng được phân loại là tâm thiện sắc giới.

Tâm này thuộc nhóm thiện và có khả năng tạo nghiệp theo hệ thống Vi Diệu Pháp.

Trường hợp thứ hai: Nghiệp cho quả

Một nghiệp thiện sơ thiền đã tạo cho quả tái sinh vào cảnh giới sắc giới tương ứng. Tâm quả sơ thiền có thể đảm nhiệm chức năng tái sinh và những chức năng quả khác trong đời sống ấy.

Đây là tâm quả, không phải hành động tạo nghiệp mới.

Trường hợp thứ ba: Bậc A-la-hán nhập thiền

Một vị A-la-hán chứng nhập sơ thiền. Xét về tầng thiền, trạng thái này tương ứng với sơ thiền; xét về chức năng nghiệp, tâm ấy là tâm duy tác sơ thiền.

Ba trường hợp cho thấy một tầng thiền không chỉ được xem xét theo nội dung thiền định, mà còn phải xét đến chức năng của tâm trong hệ thống nghiệp và quả.

25.4.3. Tổng hợp 15 tâm sắc giới

Theo hệ thống năm tầng thiền:

Có thể ghi nhớ theo công thức:

5 tâm thiện + 5 tâm quả + 5 tâm duy tác = 15 tâm sắc giới.

Công thức này thuộc cách phân loại theo năm tầng thiền trong Vi Diệu Pháp. Khi đối chiếu với những tài liệu sử dụng hệ thống bốn tầng thiền, cần chú ý sự khác biệt về cách phân chia và đếm số loại tâm.

Kết luận chương

Tâm quả và tâm duy tác sắc giới giúp làm rõ hai vấn đề quan trọng trong Vi Diệu Pháp: kết quả của nghiệp thiền và hoạt động thiền định không tạo nghiệp tái sinh.

• Tâm thiện sắc giới thuộc nhóm tâm có khả năng tạo nghiệp.

• Tâm quả sắc giới là kết quả của nghiệp thiện sắc giới và có thể đảm nhiệm chức năng tái sinh, hữu phần, tử.

• Tâm duy tác sắc giới thuộc về bậc A-la-hán khi thực hành các tầng thiền tương ứng, không tạo nghiệp dẫn đến tái sinh.

Điều quan trọng nhất là phân biệt tầng thiền với chức năng nghiệp của tâm. Tầng thiền cho biết đặc điểm của trạng thái định tâm; còn thiện, quả và duy tác cho biết tâm ấy được phân loại như thế nào trong hệ thống Vi Diệu Pháp.

Nắm vững sự phân biệt này sẽ giúp người học tiếp tục nghiên cứu tâm quả và tâm duy tác vô sắc giới ở chương kế tiếp.