Tập I — Pháp Tụ

Vi Diệu Pháp dễ hiểu – Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī)

Dẫn nhập

Thiền chỉ (samatha-bhāvanā) là phương pháp tu tập nhằm làm cho tâm an tịnh, vững vàng và tập trung trên một đối tượng thích hợp. Trong truyền thống Phật giáo Theravāda, thiền chỉ có vai trò quan trọng trong việc phát triển định (samādhi), chế ngự những chướng ngại đối với sự an tĩnh của tâm và tạo nền tảng thuận lợi cho việc phát triển trí tuệ.

Theo Vi Diệu Pháp, tâm không phải một thực thể bất biến. Tâm sinh khởi tùy thuộc các điều kiện và có thể đi kèm những tâm sở khác nhau. Vì vậy, khi nghiên cứu thiền chỉ, cần xem xét sự tập trung không chỉ như một trải nghiệm chủ quan, mà còn như một trạng thái tâm có những yếu tố tương ưng và chức năng cụ thể.

Thiền chỉ không đồng nghĩa với việc ngừng suy nghĩ bằng ý chí, chìm vào trạng thái trống rỗng hoặc chỉ cảm thấy thư thái. Một trạng thái an tĩnh có thể hữu ích, nhưng để xác định đó là loại định nào theo hệ thống Phật học, cần xem xét các đặc điểm và điều kiện tương ứng.

Chương này trình bày khái niệm thiền chỉ, định, các chi thiền, năm triền cái, những tầng thiền, quan hệ giữa định và tâm thiện, cùng các giới hạn cần lưu ý khi diễn giải trải nghiệm thiền.

65.1. Khái niệm thiền chỉ

65.1.1. Thiền chỉ là gì?

Thiền chỉ, Pāli là samatha, có nghĩa là sự an tịnh. Trong ngữ cảnh tu tập, thuật ngữ này thường chỉ phương pháp phát triển sự an tĩnh và vững vàng của tâm thông qua việc tu tập định.

Một cách thực hành phổ biến là chọn một đề mục thích hợp, duy trì sự chú ý trên đề mục ấy và nhận biết khi tâm bị phân tán. Khi phát hiện tâm đã đi theo một suy nghĩ hoặc đối tượng khác, hành giả nhẹ nhàng đưa sự chú ý trở lại đề mục.

Quá trình này không nhất thiết tạo ra định sâu ngay lập tức. Sự ổn định của tâm được phát triển dần dần thông qua việc thực hành đều đặn và những điều kiện hỗ trợ thích hợp.

65.1.2. Phân biệt thiền chỉ và thiền quán

Thiền chỉ và thiền quán (vipassanā) có liên hệ nhưng không đồng nhất.

Bảng trên nêu trọng tâm của hai phương pháp, không có nghĩa thiền chỉ hoàn toàn không có hiểu biết hoặc thiền quán không cần định.

Trong thực hành Phật giáo Theravāda, định và tuệ có quan hệ hỗ trợ lẫn nhau. Cách triển khai cụ thể có thể khác nhau tùy phương pháp và truyền thống hướng dẫn.

65.1.3. Các đề mục thiền chỉ

Trong truyền thống Theravāda, có nhiều đề mục được dùng để phát triển định. Một hệ thống nổi tiếng là 40 đề mục thiền chỉ được trình bày trong truyền thống chú giải.

Các nhóm đề mục thường được giới thiệu gồm:

• Mười kasiṇa, tức các đề mục toàn thể như đất, nước, lửa, gió và những đề mục tương ứng khác.

• Mười đề mục bất tịnh, liên quan đến việc quán xét thân thể theo những phương diện thích hợp.

• Mười tùy niệm (anussati), gồm những phương pháp như niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới và niệm chết.

• Bốn phạm trú (brahmavihāra): từ, bi, hỷ, xả.

• Các đề mục khác như niệm hơi thở, quán tưởng tính chất đáng chán của thức ăn và phân tích bốn đại theo hệ thống truyền thống.

• Bốn đề mục vô sắc, liên quan đến các tầng thiền vô sắc.

Cách phân loại 40 đề mục thuộc hệ thống trình bày trong truyền thống chú giải và cẩm nang thiền học. Không nên cho rằng toàn bộ danh sách này được trình bày nguyên dạng trong một đoạn duy nhất của Dhammasaṅgaṇī.

65.1.4. Thiền chỉ không chỉ là thư giãn

Thư giãn có thể giúp giảm căng thẳng, nhưng không tự động đồng nghĩa với định thiền.

Một người có thể cảm thấy thoải mái trong khi tâm vẫn thường xuyên chuyển từ đối tượng này sang đối tượng khác. Ngược lại, một người có thể duy trì sự tập trung mà không trải nghiệm cảm giác dễ chịu nổi bật.

Do đó, không thể dùng riêng cảm giác thư thái, sự im lặng hoặc việc ít suy nghĩ làm tiêu chuẩn xác định chứng đắc thiền.

65.2. Định

65.2.1. Định là gì?

Định, Pāli là samādhi, là sự ổn định và tập trung của tâm trên một đối tượng. Trong phân tích Vi Diệu Pháp, yếu tố tâm sở tương ứng với định được gọi là ekaggatā, thường dịch là nhất hành hoặc nhất điểm.

Tâm sở này có mặt trong các loại tâm theo hệ thống phân loại Theravāda, nhưng mức độ và tính chất của sự tập trung không giống nhau trong mọi trạng thái tâm.

Vì vậy, cần phân biệt:

• Sự tập trung thông thường trong đời sống.

• Định có khả năng hỗ trợ việc thực hành thiền.

• Định cận hành (upacāra-samādhi) theo cách phân loại trong truyền thống thiền học.

• Định an chỉ (appanā-samādhi) gắn với sự nhập định theo hệ thống chú giải.

Các thuật ngữ định cận hành và định an chỉ cần được hiểu trong ngữ cảnh của hệ thống thiền học Theravāda, không nên xem chúng là những trạng thái có thể xác định chỉ bằng một cảm giác đơn lẻ.

65.2.2. Định trong hệ thống tâm và tâm sở

Trong Vi Diệu Pháp, tâm và tâm sở là hai phương diện được phân tích trong cùng một trạng thái nhận thức. Tâm có chức năng nhận biết đối tượng, còn các tâm sở đảm nhiệm những chức năng tương ứng.

Định không phải một thực thể độc lập đứng ngoài tâm. Tâm sở nhất hành có vai trò làm cho tâm hướng đến và duy trì trên đối tượng theo đặc tính của nó.

Tuy nhiên, sự có mặt của tâm sở nhất hành không đồng nghĩa mọi tâm đều đạt thiền định sâu. Cần phân biệt sự hiện diện của một yếu tố tâm lý với mức độ phát triển và chức năng của yếu tố ấy.

65.2.3. Định và năm triền cái

Năm triền cái là những chướng ngại thường được trình bày trong kinh điển khi nói về việc phát triển định:

1. Dục tham.

2. Sân.

3. Hôn trầm – thụy miên.

4. Trạo cử – hối quá.

5. Nghi.

Khi các triền cái hoạt động mạnh, tâm khó ổn định trên đề mục. Việc nhận diện và xử lý chúng là một phần quan trọng của quá trình tu tập.

65.2.4. Định và trí tuệ

Định giúp tâm ổn định, nhưng định tự nó không đồng nghĩa với trí tuệ giải thoát.

Một người có thể phát triển khả năng tập trung mà chưa đoạn trừ hoàn toàn tham, sân, si. Theo cách trình bày của Theravāda, định là một yếu tố quan trọng trên con đường tu tập, nhưng cần được đặt trong quan hệ với giới, tuệ và toàn bộ đạo lộ.

65.3. Các chi thiền

65.3.1. Chi thiền là gì?

Chi thiền là những yếu tố tâm lý được dùng để mô tả và phân tích trạng thái thiền theo hệ thống Phật học. Trong cách trình bày năm chi thiền thường gặp, các yếu tố ấy gồm:

Cách dịch thuật ngữ có thể khác nhau giữa các bản dịch. Đặc biệt, vitakka và vicāra trong ngữ cảnh thiền có nghĩa kỹ thuật, không hoàn toàn đồng nhất với mọi hoạt động suy nghĩ thông thường.

65.3.2. Tầm (vitakka)

Tầm là yếu tố đưa tâm đến đề mục. Trong giai đoạn đầu của thực hành, hành giả có thể cần chủ động hướng sự chú ý trở lại đối tượng sau khi bị phân tán.

Tuy nhiên, tầm trong phân tích chi thiền không đơn giản là việc suy nghĩ bằng lời hoặc liên tục tự nhắc mình phải tập trung. Nó là một tâm sở được xác định theo chức năng trong tiến trình tâm.

65.3.3. Tứ (vicāra)

Tứ là yếu tố duy trì hoặc rà soát đối tượng sau khi tâm được hướng đến đề mục. Trong cách diễn giải truyền thống, tầm và tứ có quan hệ gần gũi nhưng đảm nhiệm những chức năng khác nhau.

Không nên hiểu tứ là sự phân tích triết học kéo dài. Trong ngữ cảnh thiền, thuật ngữ này chỉ một yếu tố tâm lý chuyên biệt.

65.3.4. Hỷ (pīti)

Hỷ là yếu tố phấn chấn hoặc hoan hỷ, có thể đi kèm cảm giác nhẹ nhàng, hứng khởi hay những biểu hiện thân tâm khác nhau.

Hỷ không đồng nghĩa với lạc thọ. Trong hệ thống chi thiền, hỷ và lạc là hai yếu tố khác nhau: hỷ nhấn mạnh tính chất phấn chấn, còn lạc liên hệ với cảm thọ dễ chịu.

Không phải mọi trải nghiệm mạnh mẽ, rung động hoặc hưng phấn đều là hỷ thiền theo nghĩa kỹ thuật.

65.3.5. Lạc (sukha)

Lạc là cảm thọ dễ chịu. Trong hệ thống thiền, lạc được phân tích như một yếu tố khác với hỷ.

Một người có thể trải nghiệm cảm giác dễ chịu mà chưa đạt thiền định sâu. Vì thế, không thể chỉ dựa vào mức độ dễ chịu để kết luận một trạng thái tâm thuộc tầng thiền nào.

65.3.6. Nhất hành (ekaggatā)

Nhất hành là sự ổn định của tâm trên một đối tượng. Trong hệ thống thiền, đây là yếu tố có vai trò quan trọng đối với sự tập trung.

Tuy nhiên, nhất hành có mặt trong nhiều loại tâm theo cách phân tích Vi Diệu Pháp. Sự có mặt của nhất hành không tự nó chứng minh rằng tâm đã đạt sơ thiền hoặc các tầng thiền cao hơn.

65.3.7. Sự phối hợp của các chi thiền

Năm chi thiền không phải năm trạng thái luôn xuất hiện riêng biệt theo một trình tự cố định trong mọi loại tâm. Đây là năm yếu tố được dùng để phân tích trạng thái thiền theo hệ thống tương ứng.

Trong cách trình bày năm cấp thiền của truyền thống Abhidhamma, các chi thiền được phân tích theo cách chúng hiện diện hoặc không còn hiện diện ở những cấp khác nhau.

65.4. Năm triền cái

65.4.1. Triền cái là gì?

Triền cái (nīvaraṇa) là những chướng ngại che lấp hoặc cản trở sự phát triển của tâm, đặc biệt trong việc tu tập định.

Năm triền cái không phải năm thực thể độc lập tồn tại bên ngoài tâm. Chúng là các phạm trù được dùng để nhận diện những khuynh hướng gây trở ngại cho sự an tịnh và sáng suốt.

65.4.2. Dục tham (kāmacchanda)

Dục tham là sự ham muốn hoặc bám víu vào các đối tượng thuộc phạm vi dục.

Trong khi thiền, dục tham có thể biểu hiện qua việc tâm liên tục chạy theo hình ảnh, âm thanh, cảm giác dễ chịu hoặc những mong muốn khác.

Cách xử lý không phải là tự ghét bỏ bản thân vì có ham muốn, mà là nhận diện sự ham muốn, hiểu tính chất của nó và quay lại phương pháp tu tập thích hợp.

65.4.3. Sân (byāpāda)

Sân là sự chống đối, bất mãn hoặc ác ý. Khi sân hiện diện mạnh, tâm có xu hướng bị cuốn vào sự phán xét, bực tức hoặc chống đối.

Các phương pháp truyền thống như tu tập tâm từ có thể được sử dụng trong những trường hợp thích hợp để hỗ trợ việc làm dịu sân.

Tuy nhiên, việc thực hành cần phù hợp với hoàn cảnh và khả năng của hành giả; không nên ép mình tạo ra cảm xúc tích cực trong khi chưa hiểu rõ trạng thái tâm đang diễn ra.

65.4.4. Hôn trầm – thụy miên (thīna-middha)

Hôn trầm và thụy miên chỉ những trạng thái trì trệ, nặng nề hoặc buồn ngủ gây cản trở sự tỉnh táo.

Trong thực hành, cần phân biệt hôn trầm với sự thư giãn và phân biệt sự buồn ngủ do thiếu ngủ với những khó khăn khác trong việc duy trì chú ý.

Những biện pháp thực tế có thể bao gồm điều chỉnh tư thế, mở mắt khi thích hợp, đi kinh hành, thực hành vào thời điểm tỉnh táo hơn hoặc nghỉ ngơi đầy đủ.

65.4.5. Trạo cử – hối quá (uddhacca-kukkucca)

Trạo cử là sự bất an, dao động của tâm; hối quá là sự băn khoăn, hối tiếc hoặc day dứt về hành động đã xảy ra hay việc đáng lẽ phải làm.

Hai yếu tố này được kết hợp trong một triền cái, nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa.

Khi tâm liên tục chạy theo những suy nghĩ về quá khứ hoặc tương lai, hành giả có thể nhận diện trạng thái ấy mà không cần cố gắng cưỡng ép tâm phải im lặng ngay lập tức.

65.4.6. Nghi (vicikicchā)

Nghi trong hệ thống triền cái là sự do dự hoặc hoài nghi gây cản trở đối với việc tu tập và hiểu biết đúng đắn.

Cần phân biệt nghi theo nghĩa triền cái với thái độ tìm hiểu có suy xét. Đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và nghiên cứu giáo pháp không tự động là triền cái.

Vấn đề nằm ở sự do dự và bất định làm cản trở việc hiểu đúng hoặc thực hành thích hợp.

65.4.7. Bảng tổng hợp năm triền cái

Những hướng xử lý trên là gợi ý khái quát, không phải công thức bảo đảm rằng triền cái sẽ biến mất ngay lập tức.

65.5. Các tầng thiền

65.5.1. Thiền sắc giới

Trong truyền thống Theravāda, thiền sắc giới (rūpāvacara jhāna) được trình bày qua bốn tầng thiền trong nhiều bài kinh. Trong hệ thống phân tích năm cấp thiền của Abhidhamma, các chi thiền được phân biệt chi tiết hơn thành năm cấp.

Hai cách trình bày cần được phân biệt để tránh nhầm lẫn.

65.5.2. Sơ thiền

Trong mô tả bốn tầng thiền thường gặp trong kinh điển, sơ thiền có các yếu tố tầm, tứ, hỷ, lạc và định; trạng thái này được mô tả là ly dục, ly các pháp bất thiện và có sự an trú trong hỷ lạc do ly dục sinh.

Sơ thiền không chỉ là cảm giác tập trung mạnh hoặc thoải mái. Trong hệ thống thiền học truyền thống, nó là một trạng thái định có những đặc điểm xác định và điều kiện tương ứng.

65.5.3. Nhị thiền

Nhị thiền được mô tả là trạng thái trong đó tầm và tứ lắng dịu, tâm có sự định tĩnh và nhất tâm sâu hơn, đi kèm hỷ và lạc theo cách mô tả của hệ thống bốn tầng thiền.

Cách diễn đạt chính xác về các chi thiền và sự chuyển tiếp cần được đọc trong ngữ cảnh của bản kinh hoặc hệ thống Abhidhamma đang sử dụng.

65.5.4. Tam thiền

Tam thiền được mô tả với sự lắng dịu của hỷ, trong khi lạc và sự an trú vẫn hiện diện theo cách phân loại tương ứng. Xả và chánh niệm được nhấn mạnh trong mô tả kinh điển về trạng thái này.

Sự lắng dịu của hỷ không có nghĩa là hành giả trở nên thờ ơ hoặc mất khả năng nhận biết. Đây là sự thay đổi trong cấu trúc trải nghiệm được mô tả bởi hệ thống thiền học.

65.5.5. Tứ thiền

Tứ thiền được mô tả với sự vượt qua lạc và khổ, cùng sự lắng xuống của hỷ và ưu theo hệ thống tương ứng; trạng thái này có xả và chánh niệm thanh tịnh.

Không nên hiểu xả là sự lạnh lùng hoặc thiếu quan tâm. Trong ngữ cảnh này, xả là một yếu tố tâm lý có đặc tính quân bình, không bị cuốn theo sự yêu thích hay chống đối theo cách thông thường.

65.5.6. Năm cấp thiền theo Abhidhamma

Trong cách phân tích năm cấp thiền, các chi thiền được phân chia chi tiết hơn:

Bảng này trình bày sơ đồ năm cấp thiền trong hệ thống phân tích tương ứng. Tên gọi của các cấp thiền có thể khác nhau khi đối chiếu với hệ thống bốn tầng thiền trong kinh điển.

Khi biên soạn giáo trình, cần ghi rõ đang sử dụng hệ thống bốn tầng thiền hay năm cấp thiền; không nên ghép hai bảng thành một sơ đồ duy nhất mà không giải thích.

65.5.7. Thiền vô sắc

Bốn tầng thiền vô sắc thường được trình bày gồm:

1. Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatana).

2. Thức vô biên xứ (viññāṇañcāyatana).

3. Vô sở hữu xứ (ākiñcaññāyatana).

4. Phi tưởng phi phi tưởng xứ (nevasaññānāsaññāyatana).

Các tầng thiền này được phân tích trong hệ thống tâm vô sắc giới. Chúng không đơn giản là bốn mức độ thư giãn cao hơn, mà là những trạng thái thiền định có đối tượng và điều kiện tương ứng theo hệ thống truyền thống.

65.5.8. Thiền định và giải thoát

Đạt được một tầng thiền không tự động đồng nghĩa với việc đã đoạn trừ mọi phiền não hoặc đạt thánh quả.

Trong Theravāda, thiền định là một phương diện quan trọng của con đường tu tập. Việc giải thoát được phân tích trong quan hệ với trí tuệ, đạo và quả, chứ không chỉ căn cứ vào độ sâu của trạng thái tập trung.

65.6. Quan hệ giữa định và tâm thiện

65.6.1. Định và tính chất của tâm

Trong hệ thống Vi Diệu Pháp, tâm được phân loại theo nhiều tiêu chí. Định là một yếu tố tâm lý; thiện, bất thiện và vô ký là những phạm trù phân loại khác.

Vì vậy, không thể kết luận rằng mọi trạng thái tập trung đều là tâm thiện. Một người có thể tập trung cao độ vào một mục tiêu bất thiện, và sự tập trung ấy không làm cho mục tiêu hoặc trạng thái tâm trở thành thiện theo nghĩa Vi Diệu Pháp.

65.6.2. Định trong tâm thiện

Khi định tương ưng với tâm thiện, nó có thể hỗ trợ sự ổn định, chú tâm và phát triển các phẩm chất thích hợp.

Trong thiền chỉ, sự phát triển định được đặt trong những điều kiện hỗ trợ như giới, môi trường thực hành, đề mục thích hợp và sự hướng dẫn phù hợp.

Tuy nhiên, không nên xem định là yếu tố duy nhất quyết định tính thiện. Cần xét toàn bộ cấu trúc tâm theo hệ thống phân loại.

65.6.3. Định và các tâm sở khác

Tâm sở định có thể được xem xét trong quan hệ với các tâm sở như tầm, tứ, hỷ, lạc và những yếu tố khác tùy trạng thái tâm.

Các yếu tố này không phải lúc nào cũng hiện diện theo cùng một cấu trúc. Vi Diệu Pháp phân tích sự tương ưng của tâm và tâm sở để làm rõ khác biệt giữa các loại tâm.

65.6.4. Định trong Bát Thánh đạo

Chánh định (sammā-samādhi) là một yếu tố của Bát Thánh đạo. Trong nhiều bài kinh thuộc truyền thống Theravāda, chánh định được giải thích qua bốn tầng thiền sắc giới.

Định không nên bị tách rời khỏi toàn bộ con đường tu tập. Giới, định và tuệ được trình bày như những phương diện liên hệ với nhau trong tiến trình phát triển đạo lộ.

65.6.5. Định và tâm của bậc A-la-hán

Trong phân loại Vi Diệu Pháp, tâm duy tác của bậc A-la-hán không được xếp vào tâm thiện hoặc bất thiện. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa các hoạt động của bậc A-la-hán là thiếu tỉnh giác hoặc thiếu định.

Điểm cần hiểu là hệ thống phân loại nghiệp và chức năng của tâm khác với cách đánh giá hành vi bằng ngôn ngữ thông thường.

65.7. Những giới hạn của suy luận từ trạng thái thiền

65.7.1. Cảm giác an lạc không chứng minh đã đạt thiền

Một người có thể cảm thấy nhẹ nhàng, thư thái, vui vẻ hoặc ít suy nghĩ khi thực hành. Những trải nghiệm này có thể hữu ích, nhưng tự chúng không đủ để xác định rằng người ấy đã chứng sơ thiền hay một tầng thiền cao hơn.

Cần phân biệt trải nghiệm chủ quan với tiêu chí phân loại của hệ thống thiền học.

65.7.2. Không có trải nghiệm đặc biệt không có nghĩa là không tiến bộ

Không phải mọi buổi thiền đều tạo ra cảm giác nổi bật. Sự ổn định trong việc thực hành, khả năng nhận diện trạng thái tâm và thái độ thích hợp đối với những khó khăn cũng có thể là những khía cạnh đáng chú ý của quá trình tu tập.

Không nên biến các trải nghiệm như ánh sáng, rung động, cảm giác nhẹ bẫng hoặc sự hưng phấn thành tiêu chuẩn bắt buộc cho mọi hành giả.

65.7.3. Không suy ra thánh quả chỉ từ định

Một trạng thái tập trung sâu không tự động chứng minh rằng hành giả đã đạt Dự lưu, Nhất lai, Bất lai hoặc A-la-hán.

Trong hệ thống Theravāda, các tầng thánh quả liên quan đến đạo trí, quả trí và việc đoạn trừ những kiết sử tương ứng. Không thể xác định các thành tựu này chỉ từ cảm giác an lạc hoặc độ tập trung.

65.7.4. Không tự đánh giá mọi khó khăn là triền cái

Buồn ngủ, khó tập trung hoặc suy nghĩ nhiều có thể liên quan đến nhiều yếu tố: thiếu ngủ, căng thẳng, môi trường không thuận lợi hoặc phương pháp thực hành chưa thích hợp.

Việc dùng thuật ngữ Phật học để mô tả trạng thái tâm cần được thực hiện cẩn thận. Không nên xem mọi khó khăn trong đời sống là bằng chứng cho một trạng thái tâm bất thiện cụ thể.

65.7.5. Không ép buộc tâm phải đạt trạng thái đặc biệt

Thiền chỉ cần được thực hành với sự kiên nhẫn và phương pháp thích hợp. Cố gắng cưỡng ép tâm phải đạt định sâu trong thời gian ngắn có thể làm tăng căng thẳng hoặc thất vọng.

Người mới thực hành có thể bắt đầu bằng những khoảng thời gian phù hợp, duy trì tư thế ổn định, chọn đề mục thích hợp và tìm sự hướng dẫn đáng tin cậy khi cần.

65.7.6. Phân biệt kinh nghiệm và diễn giải

Khi mô tả trải nghiệm thiền, nên phân biệt:

• Điều trực tiếp được cảm nhận.

• Cách người thực hành giải thích trải nghiệm ấy.

• Thuật ngữ dùng để phân loại theo hệ thống thiền học.

• Kết luận về thành tựu tu tập, nếu có cơ sở thích hợp.

Một trải nghiệm có thể được mô tả chân thực nhưng phần diễn giải về nó vẫn cần được kiểm tra. Đây là nguyên tắc quan trọng để tránh khẳng định quá mức.

Tổng kết chương

Thiền chỉ là phương pháp phát triển sự an tịnh và định tâm. Trong Vi Diệu Pháp Theravāda, định được phân tích như một yếu tố tâm lý có quan hệ với tâm và các tâm sở tương ưng. Việc phát triển thiền định còn liên quan đến đề mục, điều kiện tu tập và cách nhận diện những chướng ngại.

Năm triền cái là các chướng ngại quan trọng đối với sự an tịnh của tâm. Các chi thiền giúp mô tả cấu trúc của những trạng thái thiền theo hệ thống phân tích tương ứng. Bốn tầng thiền trong kinh điển và năm cấp thiền trong cách phân tích Abhidhamma cần được phân biệt rõ.

Cuối cùng, cần nhớ rằng định sâu không tự động đồng nghĩa với trí tuệ giải thoát. Việc nghiên cứu thiền chỉ nên được đặt trong mối liên hệ với giới, định, tuệ và toàn bộ con đường tu tập.

Tài liệu tham khảo

1. Dīgha Nikāya, Sāmaññaphala Sutta (Kinh Sa-môn quả), phần trình bày về các tầng thiền.

2. Majjhima Nikāya, Sāleyyaka Sutta và những bài kinh liên quan đến việc tu tập tâm.

3. Dhammasaṅgaṇī, phần phân tích các tâm và tâm sở.

4. Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo), phần trình bày về định, các đề mục thiền chỉ và các tầng thiền.

5. Abhidhammattha Saṅgaha, các chương về tâm, tâm sở và những loại tâm tương ứng với thiền sắc giới, vô sắc giới và siêu thế.

Khi xuất bản, cần phân biệt rõ nội dung kinh điển, phần hệ thống hóa của Abhidhamma và truyền thống chú giải. Những hướng dẫn thực hành trong chương này là phần diễn giải nhập môn, không thay thế sự hướng dẫn trực tiếp của người có chuyên môn về thiền.