A-tỳ-đạt-ma Câu-xá Luận · Quyển 21
阿毘達磨俱舍論 · T1558
Hán văn
如是已辯隨眠并纏，世尊說為漏瀑流等。 為唯爾所、為復有餘？頌曰： 由結等差別，復說有五種。 論曰：即諸煩惱，結、縛、隨眠、隨煩惱、纏，義差別 故，復說五種。且結云何？頌曰： 結九物取等，立見取二結， 由二唯不善，及自在起故 纏中唯嫉慳，建立為二結， 或二數行故，為賤貧因故， 遍顯隨惑故，惱亂二部故。 論曰：結有九種，一愛結、二恚結、三慢結、四 無明結、五見結、六取結、七疑結、八嫉結、九 慳結。此中愛結謂三界貪，餘隨所應當辯 其相。見結謂三見，取結謂二取。依如是理， 故有說言：頗有見相應法為愛結繫非見 結繫，非不有見隨眠隨增？曰：有。云何？集智 已生滅智未生見滅道所斷二取相應法，彼 為愛結為所緣繫非見結繫，遍行見結已 永斷故。非遍見結，所緣相應二俱無故。然彼 有見隨眠隨增，二取見隨眠於彼隨增故。何 緣三見別立見結，二取別立為取結耶？三 見二取，物取等故。謂彼三見有十八物，二取 亦然，故名物等。三等所取，二等能取，故名 取等。所取能取有差別故，立為二結。何故 纏中嫉慳二種建立為結非餘纏耶？二唯不 善自在起故。謂唯此二兩義具足，餘皆不然， 故唯立二。若纏唯八此釋可然，許有十纏 此釋非理，以忿、覆二種亦具兩義故。由此 若許具有十纏，應言嫉、慳過失尤重，謂此 二種數現行故。又二能為賤貧因故、遍顯 慼歡隨煩惱故、惱亂出家在家部故、或惱 亂天阿素洛故、或惱人天二勝趣故、或惱 亂他及自部故。佛於餘處依差別門，即 以結聲說有五種。頌曰： 又五順下分，由二不超欲， 由三復還下，攝門根故三。 或不欲發趣，迷道及疑道， 能障趣解脫，故唯說斷三。 論曰：何等為五？謂有身見、戒禁取、疑、欲貪、瞋 恚。何緣此五名順下分？此五順益下分界 故。謂唯欲界得下分名，此五於彼能為順 益。由後二種不能超欲界，設有能超由 前三還下，如守獄卒防邏人故。有餘師說： 言下分者，謂下有情即諸異生，及下界即欲 界。前三能障超下有情，後二能令不超下 界，故五皆得順下分名。諸得預流六煩惱 斷，何緣但說斷三結耶？理實應言斷六煩 惱，攝門根故但說斷三。謂所斷中類有三 種，唯一通二通四部故，說斷三種攝彼 三門。又所斷中三隨三轉，謂邊執見隨身 見轉，見取隨戒取轉，邪見隨疑轉。說斷 三種攝彼三根，故說斷三已說斷六。有 作是釋：凡趣異方有三種障：一不欲發； 二迷正道，依邪道故；三疑正道。趣解脫 者亦有如斯相似三障，謂由身見怖畏解 脫不欲發趣，由戒禁取依執邪道迷失 正路，由疑於道深懷猶預。佛顯預流永斷 如是趣解脫障，故說斷三。佛於餘經，如 順下分，說順上分亦有五種。頌曰： 順上分亦五，色無色二貪， 掉舉慢無明，令不超上故。 論曰：如是五種若未斷時，能令有情不超 上界。順益上界故，名順上分結。已辯結。縛 云何？頌曰： 縛三由三受。 論曰：縛有三種：一貪縛，謂一切貪；二瞋縛， 謂一切瞋；三癡縛，謂一切癡。何緣唯說此 三為縛？由隨三受說縛有三。謂於樂 受貪縛隨增，所緣相應俱隨增故。於苦受 瞋、於捨受癡，應知亦爾。雖於捨受亦有 貪瞋，非如癡故。約自相續，樂等三受為 縛所緣，作此定說。已分別縛。隨眠云何？頌 曰： 隨眠前已說。 論曰：隨眠有六、或七或十、或九十八，如前 已說。隨眠既已說。隨煩惱云何？頌曰： 隨煩惱此餘，染心所行蘊。 論曰：此諸煩惱亦名隨煩惱，以皆隨心為 惱亂事故。復有此餘異諸煩惱，染污心所 行蘊所攝，隨煩惱起故亦名隨煩惱，不名 煩惱非根本故。廣列彼相如雜事中，後 當略論。纏煩惱垢攝者，且應先辯纏相云 何。頌曰： 纏八無慚愧，嫉慳并悔眠， 及掉舉惛沈，或十加忿覆。 無慚慳掉舉，皆從貪所生， 無愧眠惛沈，從無明所起， 嫉忿從瞋起，悔從疑覆諍。 論曰：根本煩惱亦名為纏，經說欲貪纏為 緣故。然《品類足》說有八纏，毘婆沙宗說纏 有十，謂於前八更加忿、覆。無慚、無愧如前 已釋。嫉謂於他諸興盛事令心不喜。慳謂 財法巧施相違令心悋著。悔即惡作，如前 已辯。眠謂令心昧略為性，無有功力執持 於身。悔、眠二纏唯取染污。掉舉、惛沈亦如前 釋。除瞋及害於情非情令心憤發說名為 忿。隱藏自罪說名為覆。於此所說十種纏 中，無慚、慳、掉舉是貪等流，無愧、眠、惛沈是無 明等流，嫉、忿是瞋等流，悔是疑等流。有說：覆 是貪等流。有說：是無明等流。有說：是俱等 流。有知無知，如其次第。餘煩惱垢其相云何？ 頌曰： 煩惱垢六惱，害恨諂誑憍， 誑憍從貪生，害恨從瞋起， 惱從見取起，諂從諸見生。 論曰：惱謂堅執諸有罪事，由此不取如理 諫誨。害謂於他能為逼迫，由此能行打罵 等事。恨謂於忿所緣事中，數數尋思結怨不 捨。諂謂心曲，由此不能如實自顯，或矯非 撥、或設方便令解不明。誑謂惑他。憍前 已釋。如是六種從煩惱生，穢污相麁名煩 惱垢。於此六種煩惱垢中，誑、憍是貪等流，害、 恨是瞋等流，惱是見取等流，諂是諸見等流。 如言何曲？謂諸惡見，故諂定是諸見等流，此 垢并纏從煩惱起，是故皆立隨煩惱名。此 垢及纏為何所斷？頌曰： 纏無慚愧眠，惛掉見修斷， 餘及煩惱垢，自在故唯修。 論曰：且十纏中無慚等五通見修斷，由此 通與二部煩惱相應起故。隨與見此諦所 斷相應，即說名為見此諦所斷。餘嫉、慳、悔、忿、 覆并垢，自在起故，唯修所斷。唯與修斷他力 無明共相應故，名自在起。此隨煩惱誰通何 性？頌曰： 欲三二餘惡，上界皆無記。 論曰：欲界所繫眠、惛、掉三，皆通不善、無記二 性，所餘一切皆唯不善。上二界中隨應所有， 一切唯是無記性攝。此隨煩惱誰何界繫？頌 曰： 諂誑欲初定，三三界餘欲。 論曰：諂、誑唯在欲界初定。寧知梵世有諂 誑耶？以大梵王匿己情事，現相誑惑馬 勝苾芻。此二於前雖已分別，義相應故今 復重辯。惛、掉、憍三通在三界，所餘一切皆唯 在欲。謂十六中五如前辯，所餘十一唯欲界 繫。已辯隨眠及隨煩惱。於中有幾唯在意 地？有幾通依六識地起？頌曰： 見所斷慢眠，自在隨煩惱， 皆唯意地起，餘通依六識。 論曰：略說應知諸見所斷及修所斷。一切 慢眠隨煩惱中自在起者，如是一切皆依意 識，依五識身無容起故。所餘一切通依六 識，謂修所斷貪瞋無明及彼相應諸隨煩惱， 即無慚愧、惛、掉及餘大煩惱地法所攝隨煩惱， 依六識身皆容起故。如先所辯樂等五受 根，今此所明煩惱隨煩惱，何煩惱等何根相 應？於此先應辯諸煩惱。頌曰： 欲界諸煩惱，貪喜樂相應， 瞋憂苦癡遍，邪見憂及喜， 疑憂餘五喜，一切捨相應， 上地皆隨應，遍自識諸受。 論曰：欲界所繫諸煩惱中，貪喜樂相應，以歡 行轉遍六識故。瞋憂苦相應，以慼行轉遍 六識故。無明遍與前四相應，歡慼行轉遍 六識故。邪見通與憂喜相應，歡慼行轉唯 意地故。何緣邪見歡慼行轉？如次先造罪福 業故。疑憂相應，以慼行轉唯意地故。懷猶 預者求決定知心愁慼故。餘四見慢與喜 相應，以歡行轉唯意地故。已約別相說受 相應。就通相說受相應者，一切皆與捨受 相應，以諸隨眠相續斷位勢力衰歇必住捨 受。欲界既爾，上地云何？皆隨所應遍與自 地自識俱起諸受相應。謂若地中具有四識， 彼一一識所起煩惱，各遍自識諸受相應。若 諸地中唯有意識，即彼意識所起煩惱，遍與 意識識受相應。上諸地中識受多少，如前 已辯，故不別說。已辯煩惱諸受相應，今次 復應辯隨煩惱。頌曰： 諸隨煩惱中，嫉悔忿及惱， 害恨憂俱起，慳喜受相應， 諂誑及眠覆，通憂喜俱起， 憍喜樂皆捨，餘四遍相應。 論曰：隨煩惱中嫉等六種，一切皆與憂根相 應，以慼行轉唯意地故。慳喜相應，以歡行 轉唯意地故。歡行轉者，慳相與貪極相似故。 諂誑眠覆憂喜相應，歡慼行轉唯意地故。歡 慼行者，謂或有時以歡喜心而行諂等，或 時有以憂慼心行。憍喜樂相應，歡行唯意 故。在第三靜慮與樂相應，若在下諸地與 喜相應。此上所說諸隨煩惱，一切皆與捨受 相應，相續斷時皆住捨故，有通行在唯捨 地故。捨於一切相應無遮，譬如無明遍相 應故。餘無慚愧、惛沈、掉舉四皆遍與五受 相應，前二是大不善地法攝故，後二是大煩 惱地法攝故。所說煩惱隨煩惱中，有依異 門，佛說為蓋。今次應辯。蓋相云何？頌曰： 蓋五唯在欲，食治用同故， 雖二立一蓋，障蘊故唯五。 論曰：佛於經中說蓋有五，一欲貪蓋、二瞋 恚蓋、三惛眠蓋、四掉悔蓋、五疑蓋。此中所說 惛掉及疑，為如欲貪瞋恚眠悔唯在欲界？ 通三界耶？應知此三亦唯在欲，以契經 說如是五種純是圓滿不善聚故。色無色 界無有不善，然此五種純不善故，唯在欲 界非色無色。何故惛眠、掉悔二蓋各有二 體合立一耶？食、治、用同，故合立一。食謂所食， 亦名資糧。治謂能治，亦名非食。用謂事用， 亦名功能。由此經中作如是說。惛眠雖二， 食非食同。何等名為惛眠蓋食？謂五種法：一 𧄼瞢、二不樂、三頻申、四食不平性、五心昧劣 性。何等名為此蓋非食？謂光明想。如是二 種事用亦同，謂俱能令心性沈昧。掉悔雖 二，食非食同。何等名為掉悔蓋食？謂四種 法：一親里尋、二國土尋、三不死尋、四隨念 昔種種所更戲笑歡娛承奉等事。何等名為 此蓋非食？謂奢摩他。如是二種事用亦同，謂 俱能令心不寂靜。由此說食、治、用同，故惛 眠、掉悔二合為一。諸煩惱等皆有蓋義，何故 如來唯說此五？唯此於五蘊能為勝障故。 謂貪恚蓋能障戒蘊，惛沈睡眠能障慧蘊，掉 舉惡作能障定蘊，定慧無故於四諦疑，疑 故能令乃至解脫解脫智見皆不得起，故 唯此五建立為蓋。若作如是解釋經意，掉 悔理應惛眠前說，以必依定方有慧生，定 障亦應先慧障故。依如是理，有餘師言：此 五蓋中，惛眠、掉悔如次能障定蘊慧蘊，由 此契經作如是說。修等持者怖畏惛眠，修 擇法者怖畏掉悔。有餘別說：唯立五因。彼 說云何？謂在行位，先於色等種種境中，取 可愛憎二種相故，後在住位由先為因， 便起欲貪、瞋恚二蓋。此二能障將入定心， 由此後時正入定位，於止及觀不能正習。 由此便起惛眠、掉悔，如其次第障奢摩他、 毘鉢舍那令不得起。由此於後出定位 中思擇法時疑復為障，故建立蓋唯有此 五。今應思擇，他界遍行及見滅道斷有漏緣， 諸惑於彼斷位不知彼所緣，知彼所緣時 而彼不斷。如是諸惑斷由何因？非要遍 知所緣故斷。若爾，斷惑總由幾因？由四種 因。何等為四？頌曰： 遍知所緣故，斷彼能緣故， 斷彼所緣故，對治起故斷。 論曰：且見所斷惑，斷由前三因：一由遍知 所緣故斷，謂見苦集斷自界緣，及見滅道斷 無漏緣。二由斷彼能緣故斷，謂見苦集斷 他界緣，以自界緣能緣於彼，能緣若斷彼隨 斷故。三由斷彼所緣故斷，謂見滅道斷有 漏緣，以無漏緣能為彼境，所緣若斷彼隨斷 故。若修所斷惑，斷由後一因，謂但由第四對 治起故斷。以若此品對治道生，則此品中諸 惑頓斷。何品諸惑誰為對治？謂上上品所有 諸惑，下下品道能為對治；至下下品所有 諸惑，上上品道能為對治。如是義門後當 廣辯。所言對治總有幾種？頌曰： 對治有四種，謂斷持遠厭。 論曰：諸對治門總有四種：一斷對治，謂無間 道。二持對治，謂此後道，由彼能持此斷得 故。三遠分對治，謂解脫道後所有道，由彼 道能令此所斷惑得更遠故。有餘師說：亦解 脫道，以解脫道如彼能令此所斷惑得更 遠故。四厭患對治，謂若有道見此界過失 深生厭患。然此對治若欲善說，理實應為 如是次第：一厭患對治，謂緣苦集起加行 道。二斷對治，謂緣一切起無間道。三持對 治，謂緣一切起解脫道。四遠分對治，謂緣 一切起勝進道。諸惑永斷為定從何？頌曰： 應知從所緣，可令諸惑斷。 論曰：應知諸惑得永斷時，不可令其離相 應法，但可令彼遠離所緣，令於所緣不 復生故。斷未來惑理且可然，容令於境 不復生故。過去諸惑云何說斷？若謂頌說 從所緣言，意顯遍知所緣故斷。此亦非理， 不決定故。由此應說，煩惱等斷定何所從， 自相續中煩惱等斷由得斷故。他相續中諸 煩惱等，及一切色不染法斷，由能緣彼自相 續中所有諸惑究竟斷故。所言遠分，遠性 有幾？頌曰： 遠性有四種，謂相治處時， 如大種尸羅，異方二世等。 論曰：傳說遠性總有四種：一相遠性，如四 大種，雖復俱在一聚中生，以相異故亦名 為遠。二治遠性，如持犯戒，雖復俱在一身 中行，以相治故亦名為遠。三處遠性，如東 西海，雖復俱在一世界中，方處隔故亦名 為遠。四時遠性，如過未世，雖復俱依一法 上立，時分隔故亦名為遠。望何說遠？望現 在世。無間已滅及正生時與現相隣，如何名 遠？由世性別故得遠名，非久曾當方得名 遠。若爾，現在亦應得遠名，以望去來世性 亦別故。若謂去來法無作用，離作用故名 為遠者，諸無為法作用說無，云何名近？若 謂由現遍得無為故名近者，去來二世例 亦應然。虛空無為如何名近？若謂過未更 互相望，由隔現在故名為遠。現望二世俱 極相隣，無為無隔故皆近者，則應去來隣 現在世，相望有隔故具二名，不應一向說 名為遠。若依正理，應說去來離法自相故 名為遠，未來未得法自相故、過去已捨法 自相故。等言為明舉事未盡，前言惑斷 由治道生，道勝進時所斷諸惑為再斷不？ 所得離繫有重得耶？頌曰： 諸惑無再斷，離繫有重得， 謂治生得果，練根六時中。 論曰：諸惑若得彼能斷道，即由彼道此惑 頓斷，必無後時再斷惑義。所得離繫雖無 隨道漸勝進理，而道進時容有重起彼勝 得義。所言重得總有幾時？總有六時。何等 為六？謂治道起得果練根。治道起時，謂解脫 道。得果時者，謂得預流、一來、不還、阿羅漢果。 練根時者，謂轉根時。此六時中，諸惑離繫隨 道勝進重起勝得。然諸離繫隨應當知，有 具六時起勝得者，乃至亦有唯具二時。謂 欲界繫見四諦斷，及色無色見三諦斷，所有離 繫具六時得；色無色界見道諦斷，所有離 繫唯五時得，由治生時即得果故。不應 於此分為二時，欲界修斷五品離繫亦五時 得，除預流果。第六離繫唯四時得，謂於前 五又除一時，得果、治生時無異故。第七八 品亦四時得，得果四中除前二故。第九離繫 唯三時得，謂於前四又除一時，亦治生時即 得果故。色無色界修所斷中，唯除有頂第九 離繫；所餘離繫亦三時得，得果四中除前三 故。有頂第九唯二時得，謂前三內又除一時， 亦治生時即得果故。如是且說容有理說。 以利根者前諸位中一一皆除練根得故，諸 有超越入聖道者，隨應有除預流等故，即 諸離繫彼彼位中得遍知名。遍知有二：一智 遍知、二斷遍知。智遍知者，謂無漏智。斷遍 知者，謂即諸斷，此於果上立因名故。為一 切斷立一遍知？不爾。云何？頌曰： 斷遍知有九，欲初二斷一， 二各一合三，上界三亦爾， 餘五順下分，色一切斷三。 論曰：諸斷總立九種遍知，謂三界繫見諦所 斷煩惱等斷立六遍知，所餘三界修道所斷 煩惱等斷立三遍知。且三界繫見諦所斷煩 惱等斷立六云何？謂欲界繫初二部斷立一 遍知，初二部言即顯見苦見集所斷。次二部 斷各立一遍知，次二部言顯見滅道斷。如 是欲界見諦所斷煩惱等斷立三遍知。如 欲界三上界亦爾，謂色無色二界所繫，亦初 二斷一二各一合三，是見苦集見滅見道所 斷法斷合立三義。如是名為三界見諦所斷 法斷六種遍知。餘三界繫修道所斷煩惱等 斷立三云何？謂欲界繫修道所斷煩惱等斷 立一遍知，應知即是五順下分結盡遍知，并 前立故。色界所繫修道所斷煩惱等斷立一 遍知，應知此即是色愛盡遍知。無色界繫修 道所斷煩惱等斷立一遍知，即一切結永盡 遍知。此亦并前合立一故。如是名為三界 修道所斷法斷三種遍知。以何因緣色無色 界修道所斷煩惱等斷別立遍知非見所斷？ 以修所斷治不同故。如是所立九種遍知， 應辯於中幾何道果？頌曰： 於中忍果六，餘三是智果， 未至果一切，根本五或八， 無色邊果一，三根本亦爾， 俗果二聖九，法智三類二， 法智品果六，類智品果五。 論曰：於此九中且應先辯與忍智道為果 差別。忍果有六，謂三界繫見斷法斷六種遍 知。智果有三，謂順下分色愛一切結盡遍知， 由此三遍知是修道果故。如何忍果說為遍 知？諸忍皆是智眷屬故，如王眷屬假立王名。 或忍與智同一果故。今次應辯與靜慮地眷 屬根本為果差別。未至靜慮果具有九，謂 此為依能斷三界見修所斷煩惱等故。根本 靜慮果五或八。所言五者，毘婆沙師說根本 地唯能永斷色無色攝煩惱等故，欲界所繫 煩惱等斷彼唯許是未至果故。所言八者， 尊者妙音說根本地亦與欲界諸煩惱等為 斷對治。諸有先離欲界染者，依根本地入 見諦時，於欲界繫見斷法斷，許別道引無 漏得故，由此亦是彼見道果。除順下分結 盡遍知，以彼唯是未至果故，無容修彼斷 對治故。中間靜慮如根本說。今次應辯與 無色地眷屬根本為果差別。無色邊地果唯 有一，謂依空處近分地道得色愛盡遍知 果故。前三根本果亦唯一，謂依無色前三根 本得一切盡遍知果故。今次應辯與世俗 道及諸聖道為果差別。俗道果二，謂俗道 力唯能獲得順下分盡及色愛盡遍知果故。 聖道果九，謂聖道力遍能永斷三界法故。今 次應辯與法類智為果差別。法智果三， 謂法智力能斷三界修所斷故，得後三果。類 智果二，謂類智力但能永斷色無色界修所 斷故，得後二果。今次應辯與法類智同品 諸道為果差別。法智品果六，謂即是前法 智、法忍所得六果。類智品果五，謂即是前類 智、類忍所得五果。品言通攝智及忍故。何故 一一斷不別立遍知，唯就如前九位建立？ 頌曰： 得無漏斷得，及缺第一有， 滅雙因越界，故立九遍知。 論曰：有漏法斷雖多體位，而四緣故立九遍 知，且由三緣立六忍果，謂得無漏離繫得 故、缺有頂故、滅雙因故。諸斷要具如是 三緣立遍知名，闕則不爾。如異生位有滅 雙因，無無漏斷得，未缺有頂故，雖亦得斷 不名遍知。若聖位中從入見諦至苦類忍 現行以前，雖有已得無漏斷得，未缺有頂、 未滅雙因，至苦類智集法忍位，雖亦缺有 頂猶未滅雙因，未滅見集斷諸遍行因故。 至後法智類智位中諸所得斷，三緣具故， 於一一位建立遍知，具由四緣立三智果， 謂於前三加越界故。言越界者，謂此界中 煩惱等法皆全離故。有立離俱繫亦是一 緣故，立遍知緣總有五種。離俱繫者，謂此 雖斷未立遍知，要離所餘緣此境或方 可建立。此離俱繫與滅雙因及越界緣，用無 別故，雖義有異而不別說。雖諸越界位皆 滅雙因，而滅雙因時非皆越界故，滅雙因 外別立越界緣，滅三地雙因未立遍知 故。誰成就幾遍知？頌曰： 住見諦位無，或成一至五， 修成六一二，無學唯成一。 論曰：異生定無成遍知理。若諸聖者住見 諦位，從初乃至集法忍時，於諸遍知亦未 成就。至集法智、集類忍時唯成就一。至集 類智、滅法忍時便成就二。至滅法智、滅類忍 時便成就三。至滅類智、道法忍時便成就 四。至道法智、道類忍時便成就五。住修道 位道類智為初，乃至未得全離欲界染及 離欲退皆成就六。至全離欲色愛未盡，或 先離欲從道類智未起色盡勝果道前， 唯成一遍知，謂順下分盡。從色愛盡及無 學位起色纏退亦一如前。有色愛者從 色愛永盡，先離色者從起色盡道至未全 離無色愛前成下分盡色愛盡二。從無學 退起無色纏成二遍知，名如前說。住無學 位唯成就一，謂一切結永盡遍知。何緣不還、 阿羅漢果總集諸斷立一遍知？頌曰： 越界得果故，二處集遍知。 論曰：具二緣故，於一切斷總集建立為一 遍知：一者越界、二者得果。唯彼兩位具足二 緣，故彼遍知總集為一。誰捨誰得幾種遍 知？頌曰： 捨一二五六，得亦然除五。 論曰：言捨一者，謂從無學及色愛盡全離 欲退。言捨二者，謂諸不還從色愛盡起欲 纏退，及彼獲得阿羅漢時。言捨五者，謂先 離欲後入見諦道類智時，得下分盡捨前 五故。言捨六者，謂未離欲所有聖者得離 欲時。得亦然者，謂有得一得二得六，唯除 得五。言得一者，謂得未得，及從無學 起色纏退。言得二者，謂從無學起無色 界諸纏退時。言得六者，謂退不還。因辯 隨眠，分別斷竟。
Việt dịch
[style*='display: none'] { display: none !important; }
#btn-ngung:not([style*='display: none']) { display: flex !important; z-index: 2; }
#btn-ngung:not([style*='display: none']) ~ #btn-doc { display: none !important; }
/* ===== DẢI SÓNG ===== */
.wave-visualizer {
flex-grow: 1 !important;
display: flex !important;
align-items: center !important;
gap: 3px !important;
height: 30px !important;
}
.wave-bar {
width: 3px !important;
height: 4px ;
background: #cbd5e0 !important;
border-radius: 2px !important;
/* Animation LUÔN tồn tại */
animation-name: wavePulse;
animation-timing-function: ease-in-out;
animation-iteration-count: infinite;
animation-direction: alternate;
animation-play-state: paused;
}
/* Khi đang play → chỉ mở play-state */
.tts-player-final.is-playing .wave-bar {
background: #2ecc71 !important;
animation-play-state: running;
}
/* Nhịp lệch pha cố định – 18 thanh, KHÔNG dùng delay */
.wave-bar:nth-child(1) { animation-duration: 0.34s; }
.wave-bar:nth-child(2) { animation-duration: 0.52s; }
.wave-bar:nth-child(3) { animation-duration: 0.41s; }
.wave-bar:nth-child(4) { animation-duration: 0.67s; }
.wave-bar:nth-child(5) { animation-duration: 0.38s; }
.wave-bar:nth-child(6) { animation-duration: 0.59s; }
.wave-bar:nth-child(7) { animation-duration: 0.46s; }
.wave-bar:nth-child(8) { animation-duration: 0.71s; }
.wave-bar:nth-child(9) { animation-duration: 0.43s; }
.wave-bar:nth-child(10) { animation-duration: 0.56s; }
.wave-bar:nth-child(11) { animation-duration: 0.36s; }
.wave-bar:nth-child(12) { animation-duration: 0.62s; }
.wave-bar:nth-child(13) { animation-duration: 0.48s; }
.wave-bar:nth-child(14) { animation-duration: 0.69s; }
.wave-bar:nth-child(15) { animation-duration: 0.40s; }
.wave-bar:nth-child(16) { animation-duration: 0.58s; }
.wave-bar:nth-child(17) { animation-duration: 0.44s; }
.wave-bar:nth-child(18) { animation-duration: 0.73s; }
@keyframes wavePulse {
from { height: 4px; }
to { height: 26px; }
}
🪷 Nam An
🔊 Hoài My
🔔 Việt Cường
🎵 Thúy Liễu
||
Nghe đọc
document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
const player = document.querySelector('.tts-player-final');
const btnDoc = document.getElementById('btn-doc');
const btnNgung = document.getElementById('btn-ngung');
if (btnDoc) {
btnDoc.addEventListener('click', function () {
player.classList.add('is-playing');
});
}
if (btnNgung) {
btnNgung.addEventListener('click', function () {
player.classList.remove('is-playing');
});
}
});
function tangfont1() {
document.getElementById('vietdich').style.fontSize = 'medium';
}
function tangfont2() {
document.getElementById('vietdich').style.fontSize = 'large';
}
function tangfont3() {
document.getElementById('vietdich').style.fontSize = 'x-large';
}
function tangfont4() {
document.getElementById('vietdich').style.fontSize = 'xx-large';
}
Font chữ: + A
+ A
+ A
+ A
Phần 21
Trước đây trong phần nói về tùy miên và triền, Thế tôn chỉ nói đến các loại lậu (āsrava), bộc lưu (ogha), v.v. mà thôi hay còn có các loại khác?
[Do sự khác nhau của kết, v.v.
Nên lại nói có năm loại.]
Luận: Vì các phiền não kết sử (saṃyojana), hệ phược (bandhana), tùy miên (anuśaya), tùy phiền não (upakleśa), và triền (paryavasthāna) khác biệt nhau nên lại nói rằng có đến năm loại.
(Hỏi) Kết sử là gì?
Tụng đáp:
[Chín kết có vật, thủ như nhau
Nên lập thành hai loại là kiến kết và thủ kết
Do tính chất bất thiện
Và tự tại sinh khởi nên
Trong số các triền, chỉ tật và kiên
Được lập thành hai loại kết;
Hoặc vì hai loại này thường hiện hành,
Vì là nhân của sự nghèo hèn,
Vì hoàn toàn hiển lộ ở tùy phiền não,
Vì não loại hai bộ.]
Luận: Có chín loại kết sử là ái (anunaya) khuể (pratigha), mạn (māna), vô minh (avidya), kiến (dṛṣṭi), thủ (parāmarśa), nghi (vicikitsā), tật (īrṣyā), kiên (mātsarya).
Ái kết (anunayasaṃyojana) là tham của cả tam giới (traidhātuka rāga). Tính chất của các loại còn lại được giải thích tùy theo từng trường hợp riêng của chúng; (tỷ dụ như các loại kết sử thứ hai, thứ tám và thứ chín chỉ có riêng ở Dục giới).
Kiến kết (dṛṣṭisaṃyojana) bao gồm ba loại kiến đầu tiên là thân kiến, biên chấp kiến và tà kiến.
Thủ kết (parāmarśasaṃyojana) bao gồm hai loại kiến cuối cùng là kiến thủ và giới cấm thủ.
Có một vấn đề được đặt ra ở đây: Có trường hợp một người bị trói buộc với các pháp tương ưng với kiến (tức các thọ, v.v. tương ưng với thủ) là chỉ do ái kết chứ không phải kiến kết, và trong lúc đó loại kiến tùy miên (dṛṣṭyanuśaya) lại không thể tùy tăng ở nơi các pháp này không? - Vẫn có trường hợp này. Chúng ta hãy xét đến trường hợp một người đã khởi cái biết về “tập” (tập trí, samudayajñāna) nhưng chưa khởi cái biết về “diệt” (diệt trí, nirodhajñāna). Lúc đó người này có khởi ái kết đối với các pháp tương ưng với các kiến (dṛṣṭ) về kiến thủ và giới cấm thủ, tức là các pháp được đoạn trừ bởi Diệt Đế và Đạo Đế. Người này lúc đó sẽ bị ràng buộc với các pháp này do bởi ái kết chứ không phải kiến kết; bởi vì người này đã đoạn trừ loại kiến kết biến hành (sarvatraga) thuộc kiến khổ tập đoạn, và lúc đó không có loại kiến kết phi biến hành duyên các pháp này hoặc tương ưng với chúng. Tuy nhiên kiến tùy miên vẫn tùy tăng đối với các pháp này bởi vì hai loại kiến và thủ (thủ kết) nếu chưa được đoạn thì vẫn tùy tăng.
(Hỏi) Tại sao lập ba loại kiến đầu làm thành một loại kiết sử (kiến kết) và hai loại cuối cùng làm một loại kết sử khác (thủ kết)?
(Đáp) Vì có số lượng các sự vật (dravyas) bằng nhau, vì đều có chung tính chất “thủ” (parāmarśa) nên hai loại kiến cuối cùng được lập riêng thành một kết.
Ba loại kiến đầu tiên tạo thành mười tám sự vật riêng biệt. Tà kiến thuộc Dục giới được đoạn trừ bởi mỗi một trong bốn đế; và hai loại kiến cuối cùng - gồm mười hai kiến thủ và sáu giới cấm thủ - cũng như vậy.
Khác với ba loại kiến đầu tiên, hai loại cuối cùng đều có thể tánh thuộc về thủ. Chúng lấy ba loại kiến đầu tiên làm cảnh nhưng ba loại đầu tiên lại không thể làm như vậy.
(Hỏi) Tại sao tật và kiên được lập thành hai loại kết khác nhau trong khi các loại triền khác lại không thể làm như vậy?
(Đáp) Tật và kiên được lập thành kết vì trong số các triền thì chúng là loại vừa có tánh bất thiện lại vừa sinh khởi tự tại - ở đây khi nói “tự tại” là hàm ý chúng chỉ bị ràng buộc với vô minh - trong khi các loại triền khác lại không có đủ cả hai tính chất này trong cùng một lúc. Có ý kiến cho rằng lý do trên chỉ hợp lý đối với các luận sư chỉ thừa nhận tám loại triền; đối với các luận sư thừa nhận có đến mười loại triền thì lý do trên không giải quyết được khó khăn này bởi vì phẫn (krodha) và phú (mrakṣa) đều có cùng lúc hai tính chất bất thiện và tự tại sinh khởi, và như vậy lẽ ra chúng cũng được xếp vào loại kết sử.
Ở các nơi khác (Madhyama, 56, 12; Majjhima, i. 432; Saṃyukta, 21, 21), Thế tôn nói rằng trong số các kết sử có năm kết sử thuộc “phần dưới” (thuận hạ phần).
[Lại có năm kết thuộc loại thuận hạ phần,
Vì hai kết không vượt được Dục giới,
Và ba kết phải trở lại Dục giới.
Vì bao hàm môn, căn nên chỉ có ba;
Hoặc vì sự không muốn đi,
Sự mê mờ và nghi ngờ chính đạo
Thường chướng ngại sự đi đến giải thoát
Nên chỉ nói đoạn ba.]
Luận: Năm loại này là hữu thân kiến, giới cấm thủ, nghi, dục tham (kāmacchanda) và sân khuể (vyāpādā). Chúng được gọi là thuận hạ phần (avarabhāgīya) bởi vì chúng có liên hệ và thuận hợp với “phần ở phía dưới” (avarabhāga), tức chỉ cho Dục giới (Vibhāṣā, 49, 2).
Như vậy trong số này có hai kiết sử khiến cho người ta không thể vượt qua được Dục giới và ba kết sử khiến cho người ta phải trở lại Dục giới.
Dục tham và sân khuể ngăn chận sự xuất ly Dục giới; thân kiến và hai loại kết sử còn lại làm cho những người đã xuất ly Dục giới phải trở lại ở đó; chúng không giống như viên cai ngục và các ngục tốt.
Các ý kiến khác cho rằng vì ba kết sử trên mà người ta không thể thoát khỏi tình trạng tồn tại một cách thấp hèn (sattvāvaratā), tức chỉ cho tính chất của dị sinh (Pṛthagjana); và vì hai loại kết sử trên mà người ta không thể thoát ra khỏi cảnh giới ở bên dưới, tức chỉ cho Dục giới; đây là lý do tại sao năm loại này có tên là “hạ phần”.
(Hỏi) Thế tôn có nói đắc được quả Dự lưu (Srotāpanna) là nhờ đoạn trừ toàn bộ ba kết sử được nói đến ở trên (paryādāya trisaṃyojanaprahāṇāt); nhưng nếu là Dự lưu thì cũng phải đoạn trừ thêm ba loại kiến là biên chấp kiến, tà kiến và kiến thủ. Như vậy đối với trường hợp của dị sinh, lẽ ra Thế tôn phải gọi các kiến này là kết sử?
(Đáp) Lẽ ra phải như vậy nhưng vì ba loại đầu có bao hàm cả “cửa” và căn (nhiếp môn căn). Có ba nhóm phiền não (kleśa): (1) Nhóm đơn (duy nhất thông, ekaprakāra) được đoạn trừ bởi kiến Khổ Đế, tức thân kiến và biên chấp kiến; (2) nhóm đôi (nhị thông) được đoạn trừ bởi kiến Khổ Đế và Kiến đạo Đế, tức giới cấm thủ; (3) nhóm bộ tứ (tứ bộ) được đoạn trừ bởi kiến Tứ Đế, tức nghi, tà kiến và kiến thủ. Vì thế khi nói đến ba loại kết sử đầu tiên, Thế tôn có ý chỉ cho “cánh cửa” của các phiền não khác, tức là nơi bắt đầu của mỗi một nhóm phiền não. Ngài cũng có ý chỉ cho căn bởi vì biên chấp kiến vận hành được (pravartita) là nhờ thân kiến; kiến thủ vận hành được là nhờ giới cấm thủ, và tà kiến vận hành được là nhờ nghi.
Có thuyết cho rằng sở dĩ ba kết này được nói đến là vì có ba sự việc ngăn ngại giải thoát là sự không muốn đi (bất dục phát), sự mê mờ chánh đạo, và sự nghi ngờ chánh đạo. Cũng giống như trên thế gian ba sự việc này có thể ngăn cản sự đi đến một nơi khác thì đối với Thánh đạo chúng cũng có thể có sự ngăn ngại như vậy: (1) Thân kiến gây ra sự sợ hãi đối với giải thoát và khiến người ta không muốn đạt đến đó; (2) giới cấm thủ thì vì nương vào một con đường tu tập khác nên làm cho người ta bị mê mờ chánh đạo; (3) và nghi chính là sự nghi ngờ đối với chánh đạo. Thế tôn vì muốn dạy rằng hàng Dự lưu đã đoạn trừ được ba loại chướng ngại này cho nên mới nói là họ đã đoạn trừ ba kết sử.
Giống như trường hợp của năm kết sư “thuận hạ phần”, Thế tôn cũng đã dạy về năm loại kiết sử “thuận thượng phần”.
[Thuận thượng phần cũng có năm kết
Là hai loại tham thuộc sắc và Vô sắc giới,
Trạo cử, mạn, và vô minh
Vì cản trở sự vượt qua thượng giới.]
Luận: Năm kiết sử này được gọi là “thượng phần”. Điều này hàm ý người ta không thể vượt qua các giới ở trên (thượng giới) nếu chưa đoạn được các kiết sử này. Đến đây đã kết thúc phần nói về kiết sử.
(Hỏi) Có bao nhiêu loại phược?
Tụng đáp:
[Có ba loại phược vì có ba thọ]
Luận: Phược có ba loại là tất cả các tham (rāga), tất cả các sân (dveṣa), và tất cả các si (moha).
(Hỏi) tại sao chỉ có ba loại này được gọi là phược?
(Đáp) Là vì có ba thọ. Tham tùy tăng theo lạc thọ, lấy lạc thọ làm sở duyên và tương ưng với nó; đối với khổ thọ thì có sân; đối với xả thọ thì có si; và cũng có cả tham lẫn sân nhưng không bằng si. Hoặc khi nói “có ba phược vì có ba thọ” là nhằm chỉ cho loại cảm thọ cá nhân (tự tương tục).
(Hỏi) Đã giải thích về phược, vậy tùy miên là gì?
Tụng đáp:
[Tùy miên đã được nói ở trên.]
Luận: [Tùy miên có sáu loại, bảy loại, mười loại, hoặc chín mươi tám loại như đã nói ở trên.]
(Hỏi) Tùy phiền não là gì?
Tụng đáp:
[Ngoài số này ra tùy phiền não
Còn là các nhiễm tâm sở thuộc hành uẩn.]
Luận: Các phiền não còn được gọi là tùy phiền não (upakleśa) vì chúng làm cho tâm nhiễm ô (cittopakleśanāt = cittakleśakaraṇāt).
Ngoài phiền não ra, các tâm sở nhiễm ô thuộc về hành uẩn (saṃskāraskandha) cũng được gọi là tùy phiền não; có nghĩa là các tâm sở này được tìm thấy ở cạnh phiền não hoặc các phiền não được tìm thấy ở cạnh chúng. Chúng không phải là phiền não bởi vì chúng không phải là căn; và đã được nói đến ở kinh Tạp sự (Kṣudravastuka).
Tiếp theo đây sẽ là phần trình bày sự liên hệ giữa phiền não với các triền và phiền não cấu (kleśamalas).
[Tám triền là vô tàm, vô quý,
Tật, kiên, hối, miên,
Trạo cử và hôn trầm;
Hoặc mười triền nếu kể thêm phẫn và phú.
Vô tàm, kiên, trạo cử,
Đều sinh khởi từ tham;
Vô quý, miên, hôn trầm,
Do vô minh sinh khởi;
Tật và phẫn sinh khởi từ sân;
Hối từ nghi; phú từ tránh.]
Luận: Phiền não còn được gọi là triền như trong khế kinh có nói: “Người ta trải quả một nỗi khổ xuất phát từ triền; triền này chính là tham.”
Phẩm loại Túc luận dạy rằng có tám loại triền; Tỳ-bà-sa lại nói đến mười loại, tức thêm vào phẫn (krodha) và phú (mrakṣa): (1) - (2) vô tàm (āhrīkya) và vô quý (anapatrāpya) giống như đã được giải thích trước đây; (3) tật (īrṣyā) là tâm đố kỵ trước sự hưng thịnh của người khác; (4) kiên (mātsarya) là tâm keo kiệt, đi ngược lại sự bố thí về pháp (dharma) và tài vật (āmiṣa); (5) trạo cử (auddhatya) giống như đã trình bày ở trước; (6) hối (kaukṛtya) có hai loại thiện và bất thiện nhưng chỉ có loại nhiễm ô mới gọi là triền; (7) hôn trầm (styāna), giống như đã được trình bày ở trước; (8) miên (middha) là sự bạc nhược, sự dằn nén (abhisaṃkṣepa) của tâm khiến cho tâm không còn khả năng điều khiển thân (kāyasaṃdhāraṇa); miên có ba loại là thiện, nhiễm và vô ký nhưng chỉ có loại nhiễm ô được gọi là triền; (9) phẫn là tâm giận dữ đối với chúng sinh (sattva, tình) cũng như với các sự vật (asattva, phi tình); nhưng không giống như sân (vyāpāda) và hại (vihiṃsā); (10) phú là sự che dấu lỗi lầm của mình.
(Hỏi) Nguồn gốc của các triền là gì?
(Đáp) Vô tàm (āhrīkya), trạo cử (auddhatya), và kiên (mātsarya) xuất phát từ tham (rāga); hôn trầm (styāna), miên (middha), và vô quý (anapatrāpya) xuất phát từ vô minh (avidyā); hối (kautṛtya) xuất phát từ nghi (vicikitsā); tật (īrṣyā) và phẫn (krodha) xuất phát từ sân (pratigha). Ở đây khi nói “xuất phát” là hàm ý “tuôn chảy” (niṣyanda, đẳng lưu). Về phú (mrakṣa) đã có nhiều ý kiến trái ngược nhau. Có người cho rằng phú xuất phát từ ái (tṛṣṇā); có người cho rằng xuất phát từ vô minh; có người cho rằng có thể xuất phát từ ái hoặc vô minh tùy theo trường hợp liễu tri hay không liễu tri.
Như vậy mười tùy phiền não trên đây chính là đẳng lưu của các phiền não.
[Các phiền não cấu tiết ra từ các phiền não, cũng giống như các chất cấu bẩn tiết ra từ thân thể.] Như vậy các phiền não cấu là gì?
[Sáu phiền não cấu là não,
Hại, hận, siễm, cuống, kiêu.
Cuống, kiêu, khởi từ tham
Hại, hận khởi từ sân;
Não khởi từ kiến thủ;
Siễm khởi từ các kiến.]
Luận: Cuống (māya) lừa phỉnh người khác (paravañcanā); siễm (śāṭhya) là sự không thẳng thắn của tâm khiến cho người ta không nói đúng sự thật hoặc là không chịu bác bỏ những lúc cần phải bác bỏ, hoặc là giải thích theo một cách mơ hồ; kiêu (mada), giống như đã được trình bày ở trước; não (pradāśa) là sự cố chấp việc ác (sāvadyavastuparāmarśa, chấp chư hữu tội sự) khiến cho người ta không chịu nghe theo các lời khuyên can; hận (upanāha) là sự thù hận; hại (vihiṃsā) là sự oán ghét được biểu hiện qua các việc làm và lời nói có hại cho người khác.
Cuống và kiêu xuất phát từ tham; hận và hại xuất phát từ sân; não xuất phát từ kiến thủ (dṛṣṭiparāmarśa); siễm xuất phát từ kiến.
Siễm là đẳng lưu của kiến (dṛṣṭi) bởi vì có bài tụng nói: “Sự khuất khúc (kauṭilya) là gì? - Đó là ác kiến”.
Triền và cấu sinh khởi từ phiền não; vì thế chúng được gọi là tùy phiền não.
(Hỏi) Tùy phiền não được đoạn trừ như thế nào?
Tụng đáp:
[Các triền vô tàm, vô quý, miên,
Trôn trầm, trạo cử thuộc kiến tu sở đoạn;
Các triền còn lại và phiền não cấu
Vốn tự tại nên chỉ thuộc Tu đoạn.]
Luận: Trong số mười triền nói trên thì năm loại đầu tiên - bắt đầu từ vô tàm (āhrikya) - vì tương ưng với hai phiền não nên được đoạn trừ bởi Kiến đạo và Tu đạo. Chúng được đoạn trừ bởi Kiến đạo khi loại phiền não mà chúng tương ưng cũng thuộc về Kiến đoạn. Số còn lại (tật, v.v.) chỉ được đoạn trừ bởi Tu đạo vì chúng thuộc loại “tự tại” (svatantra) và chỉ tương ưng với vô minh. Các phiền não cấu cũng được đoạn trừ giống như vậy.
(Hỏi) Có phải tất cả tùy phiền não đều thuộc tánh bất thiện?
Tụng đáp:
[Ba tùy phiền não ở Dục giới
Thuộc hai tánh; số còn lại là ác;
(tùy phiền não) ở thượng giới đều thuộc tánh vô ký]
Luận: Hôn trầm, trạo cử và miên thuộc tánh bất thiện và vô ký. Bên trên Dục giới, ở nơi nào có các tùy phiền não thì ở nơi đó chỉ có loại vô ký (avyākṛta).
(Hỏi) Có bao nhiêu tùy phiền não ở các giới khác nhau?
Tụng đáp:
[Siễm, cuống ở Dục giới và sơ định;
Ba loại ở cả ba giới; số còn lại thuộc Dục giới.]
Luận: Siễm và cuống chỉ có ở hai giới là Dục giới và Sắc giới. Không thể nghi ngờ về điều này bởi vì Đại phạm vương (Mahābrahman) đã có ý lừa phỉnh Bí-sô Mã thắng (Āyuṣman Aśvajit) khi tự đưa ra một định nghĩa không chính xác. Điều này đã được nói đến trước đây nhưng vì có liên quan đến tùy phiền não nên được nhắc lại ở đây. Ba loại hôn trầm, trạo cử, và kiêu có ở cả ba giới. Trong số mười sáu tùy phiền não - mười triền và sáu cấu - thì mười một loại chỉ tồn tại ở Dục giới; tức loại trừ siễm, cuống, hôn, trầm, trạo cử và kiêu.
(Hỏi) Trong số các phiền não và tùy phiền não, có bao nhiêu loại chỉ có ở giới địa của ý căn (manas), và có bao nhiêu loại ở giới địa của sáu thức (ṣaḍvijñānabhūmika)?
Tụng đáp:
[Loại thuộc Kiến đoạn, mạn, miên,
Và các tùy phiền não tự tại,
Đều khởi từ ý địa;
Số còn lại nương vào sáu thức.]
Luận: Các phiền não và tùy phiền não thuộc Kiến đoạn chỉ nương vào ý thức (manovijñāna); mạn và miên, vốn thuộc Tu đoạn, cũng có sở y là ý thức bởi vì cả hai loại này đều là giới địa của ý ở cả ba giới. Các tùy phiền não “tự tại” thuộc tu sở đoạn cũng thế.
Các phiền não và tùy phiền não khác đều nương vào sáu thức. Đó là tham thuộc Tu đoạn, sân, vô minh; các tùy phiền não tương ưng với chúng là vô tàm, vô quý, hôn trầm, trạo cử, và các phiền não thuộc nhóm đại phiền não địa pháp.
(Hỏi) Phiền não và tùy phiền não tương ưng (saṃprayukta) với những loại căn nào của thọ?
(Đáp) Trước hết hãy kể đến các phiền não thuộc Dục giới:
[Các phiền não Dục giới
Có tham tương ưng với hỷ và lạc;
Sân tương ưng với ưu và khổ;
Si tương ưng với tất cả;
Tà kiến tương ưng với ưu và hỷ;
Nghi tương ưng với ưu; năm phiền não còn lại tương ưng với hỷ
Tất cả đều tương ưng với xả.
Ở thượng địa thì tương ưng
Với các thọ phù hợp với loại thức riêng của chúng.]
Luận: Tham tương ưng với lạc căn (sukhendriya) và hỷ căn (saumanasyendriya), sân (pratigha = dveṣa) tương ưng với khổ căn (duḥkhendriya) và ưu căn (daurmanasyendriya); bởi vì tham và sân có hành tướng là sự hoan hỷ hoặc sự âu lo (harṣa, dainyākāravartin), và vì cả hai đều thuộc về sáu thức.
Vô minh tương ưng với tất cả năm thọ vì tương ưng với tất cả các phiền não.
Tà kiến tương ưng với ưu trong trường hợp của người có tạo tác thiện nghiệp nhưng đã âu lo vì các nghiệp này không sinh quả; trong trường hợp của người tạo nghiệp ác thì tương ưng với hỷ.
Nghi tương ưng với ưu bởi vì khi đã nghi ngờ tức mong muốn biết được thật chính xác (cầu quyết định tri).
Các phiền não khác, tức các kiến ngoại trừ tà kiến và mạn, đều tương ưng với hỷ vì chúng có hành tướng là sự hoan hỷ.
(Hỏi) Những tùy miên nào đã được bàn đến từ trước đến nay?
(Đáp) Đó là các tùy miên thuộc Dục giới. Sau khi trình bày sự khác nhau của các tùy miên này, luận chủ đã đưa ra một tính chất chung là tất cả các tùy miên này đều tương ưng với xả căn (upekṣendriya) bởi vì vào lúc chuỗi tương tục các phiền não bị suy kiệt thì nhất định phải có xả (upekṣā saṃtiṣṭhate).
(Hỏi) Đối với các phiền não ở thượng địa thì như thế nào?
(Đáp) Chúng sẽ tương ưng với loại thọ phù hợp với chúng bất cứ khi nào có loại thọ này hiện hữu.
Ở tầng thiền thứ nhất - nơi có bốn loại thức (vijñāna) nhãn, nhĩm thân và ý - các tùy miên sinh khởi cùng với mỗi một trong số các thức này sẽ tương ưng với loại thọ phù hợp với loại thức này: Như vậy sẽ có (1) lạc thọ tương ưng với nhãn thức, nhĩ thức và thân thức; (2) hỷ thọ tương ưng với ý thức; (3) xả thọ tương ưng với cả bốn thức.
Ở tầng thiền thứ hai, v.v. - nơi chỉ có ý thức - thì các tùy miên sinh khởi cùng với loại thức này đều tương ưng với các thọ phù hợp với thức này ở tầng thiền riêng của mình: Như vậy ở tầng thiền thứ hai sẽ có hỷ và xả; ở tầng thiền thứ ba có lạc và xả; tầng thiền thứ tư và các tầng thuộc Vô sắc giới chỉ có xả.
Về các tùy phiền não:
[Trong các tùy phiền não,
Tật, hối, phẫn, não,
Hại, hận đều cùng khởi với ưu;
Kiên tương ưng với hỷ thọ;
Siễm, cuống, miên, phú
Cùng khởi với ưu và hỷ;
Kiêu tương ưng với hỷ lạc;
Tất cả đều tương ưng với xả;
Bốn loại còn lại tương ưng với tất cả các thọ.]
Luận: Sáu tùy phiền não tật, hối, phẫn, não, hại và hận đều tương ưng với ưu vì chúng đều có hành tướng là sự lo âu và đều thuộc về giới địa của ý.
Kiên tương ưng với hỷ và có hành tướng là sự hoan hỷ vì kiên xuất phát từ sự ham muốn (lobhānvayatvena).
Siễm, cuống, miên, phú, ưu tương ưng với hỷ trong trường hợp lừa phỉnh người khác với tâm hoan hỷ nhưng nếu lừa phỉnh với tâm lo âu thì lại tương ưng với ưu.
Kiêu tương ưng với hỷ và lạc. Ở tầng thiền thứ ba, kiêu tương ưng với lạc thọ; ở các địa phía dưới thì tương ưng với hỷ; ở các địa trên thì tương ưng với xả.
Như vậy, tất cả đều tương ưng với xả; cũng giống như trường hợp tất cả các phiền não và tùy phiền não đều tương ưng với vô minh và không có trường hợp ngoại lệ.
Bốn triền là vô tàm, vô quý, hôn trầm và trạo cử đều tương ưng với năm thọ bởi vì hai loại triền đầu thuộc nhóm đại bất thiện địa pháp (akuśalamahābhūmika), hai loại sau thuộc nhóm đại phiền não địa pháp (kleśamahābhūmika).
Khi phân tích từ một quan điểm khác (y dị môn) thì khế kinh (Saṃyukta, 26, 28; Ekottara, 24, 2) lại tuyên bố rằng có năm loại chướng ngại (nīravaṇas) trong số các phiền não và tùy phiền não được nói ở trên:
[Cái chỉ có ở Dục giới
Vì cùng có thực, trị, và dụng giống nhau.
Tuy hai loại lập thành một cái
Nhưng vì chướng ngại các uẩn nên chỉ có năm cái.]
Luận: Năm cái là dục tham (kāmacchanda), sân khuể (vyāpāda), hôn miên (styānamiddha), trạo hối (auddhatyakaukṛtya) và nghi (vicikitsā).
(Hỏi) Ba loại hôn, trạo và nghi được nói đến ở đây chỉ có ở Dục giới hay ở cả ba giới?
(Đáp) Khế kinh (Saṃyutta, v. 145) nói rằng tất cả các cái đều thuộc tánh bất thiện vì thế chỉ có ở Dục giới.
(Hỏi) Tại sao hôn trầm và miên cũng như trạo cử và hối lại được lập thành hai loại cái riêng?
(Đáp) Được lập thành một cái là chúng có cùng thức ăn, sự đối trị và tác dụng như nhau.
Ở đây khi nói “đối trị” (vipakṣa) là có ý chỉ cho sự “ngược lại” (pratipakṣa), tức những gì chống lại thức ăn.
Kinh dạy rằng hôn trầm và miên có cùng một loại thức ăn, một loại chống lại thức ăn (anāhāra).
(Hỏi) Thức ăn của hôn trầm và miên là gì?
(Đáp) Đó là năm pháp đặng mông (tandrī), bất lạc (arati), tần thân (vijṛmbhikā), thực bất bình (bhakte śamatā), tâm muội liệt (cetaso līnatva).
(Hỏi) Loại chống lại thức ăn của hôn trầm và miên là gì?
(Đáp) Đó là quang minh tưởng (ālokasaṃjñā).
Hôn trầm và miên đều có chung tác dụng (kṛtya kriyā) là làm cho tâm mê muội (līna).
Giống như hôn trầm và miên, trạo cử và hối cũng có chung một loại thức ăn, loại chống lại thức ăn, và có chung tác dụng. Loại thức ăn là bốn pháp thân lý tầm (jñātivitarka), quốc độ tầm (janapadavitarka), bất tử tầm (amaravitarka), sự nhớ lại những việc vui thích đã làm trong quá khứ (pūrva ... saṃsargacaryānusmṛti); loại chống lại thức ăn là sự tịch tĩnh (śamatha); tác dụng là làm cho tâm không được tịch tĩnh.
(Hỏi) Tất cả các phiền não đều là cái (nivaraṇa); tại sao kinh chỉ nói đến năm loại trên?
(Đáp) Vì chúng hủy hoại các uẩn và vì nghi. Dục tham (kāmacchanda) và khuể (vyāpāda) hủy hoại giới uẩn (śīlaskandha); hôn miên hủy hoại tuệ uẩn (prajñāskandha); trạo hối hủy hoại định uẩn (samādhiskandha). Vì không có tuệ và định nên khởi nghi đối với Tứ Đế.
(Hỏi) Nếu giải thích trên là chính xác thì trong số các cái, trạo hối vốn là loại chướng ngại định lẽ ra phải được nói đến trước loại hôn miên. Và nếu theo thứ tự như vậy thì hai loại cái trên sẽ hủy hoại các uẩn thuộc định và tuệ bởi vì tác hại đối với những người tu (prayukta) định chính là hôn miên; và tác hại đối với những người tu tuệ (dharmapravicaya, trạch pháp = prjñā) chính là trạo hối.
Có luận sư lại đưa ra một giải thích khác.
(Hỏi) Họ giải thích như thế nào?
(Đáp) Một người tu vào lúc đi (varāgata, hành vị) thì tri nhận một sự vật khả ái hoặc không khả ái và biết đó là khả ái hoặc không khả ái; nhưng khi người này đình trụ (vihāragata) thì dục tham và sân khuể vốn sinh khởi từ ấn tượng khả ái hoặc không khả ái này trước tiên sẽ gây chướng ngại cho sự nhập định của người này. Sau đó khi đã nhập định, thì vì không thể tu tập chỉ quán nên lại khởi hôn miên, trạo hối lần lượt ngăn ngại định (samādhi = śamatha) và tuệ (prjñā = vipaśyanā, tỳ-bát-xá-na). Cuối cùng vào lúc xuất định, khi tư trạch các pháp (dharmanidhyānakāta) thì nghi (vicikitsā) lại gây ra chướng ngại. Vì thế chỉ lập thành năm loại cái.
Ở đây có một vấn đề cần suy nghĩ là chúng ta hãy xét đến các phiền não biến hành thuộc về một giới địa khác (visabhāgadhātusarvatraga) - tức là các phiền não tạo thành nhóm tà kiến (mithyādṛṣṭi), v.v., thuộc kiến khổ tập đoạn, và có sở duyên là hai giới ở trên. Sở duyên này được tri nhận hoàn toàn (prajñāyate, biến tri) nhờ vào Khổ loại trí và Tập loại trí (anvayajñānas) có sở duyên là các giới địa ở trên. Tuy nhiên không phải các phiền não nói trên được đoạn trừ vào lúc sinh khởi hai loại trí này bởi vì các phiền não này vốn cũng có sở duyên là Dục giới (kāmāvacaratvāt) cho nên đã được đoạn trừ trước đó bởi khổ pháp trí và tập pháp trí vốn sinh khởi trước Loại trí (anvayajñānas).
Ngược lại đối với các phiền não có sở duyên hữu lậu (sāsravālambana) và thuộc kiến diệt đạo đoạn - tức là các phiền não thuộc nhóm kiến thủ (dṛṣṭiparāmarśa) - thì không phải chúng được đoạn trừ vào lúc sở duyên của chúng [tức là nhóm tà kiến thuộc kiến diệt đạo đoạn] được biến tri [nhờ có khổ tập loại trí hoặc khổ tập pháp trí] mà chúng chỉ được đoạn trừ về sau nhờ vào kiến diệt và Kiến đạo.
(Hỏi) Như vậy làm sao có thể nói rằng hai nhóm phiền não này được đoạn trừ bởi cái biết về sở duyên (ālambanaparijñānāt, biến tri sở duyên)?
(Đáp) Không phải tất cả phiền não chỉ được đoạn trừ bởi sở duyên trí mà chúng còn có thể được đoạn trừ theo bốn cách:
[Do biến tri sở duyên,
Đoạn trừ năng duyên, đoạn trừ sở duyên, và đối trị khởi nên đoạn.]
Luận: Các phiền não thuộc Kiến đoạn được đoạn trừ bởi: (1) Biến tri sở duyên: Đây là trường hợp của (a) các phiền não duyên vào giới địa mà chúng hệ thuộc (svabhūmyālambana), được đoạn trừ bởi kiến khổ tập; và (b) các phiền não có sở duyên vô lậu, được đoạn trừ bởi kiến diệt đạo.
(2) Sự đoạn trừ loại phiền não có các phiền não thuộc Kiến đoạn (kiến sở đoạn hoặc) được nói đến ở trên làm sở duyên; loại phiền não này chính là các phiền não biến hành ở một giới địa khác (visabhāgadhātusarvatraga) thuộc kiến khổ tập đoạn. Các “kiến sở đoạn hoặc” là sở duyên của loại phiền não biến hành ở giới địa riêng của chúng (sabhāgadhātu, tự giới): Có nghĩa là nhờ loại phiền não này được đoạn trừ nên các phiền não trên mới được đoạn trừ.
(3) Sự đoạn trừ sở duyên của các “kiến sở đoạn hoặc”; tức là các phiền não có một sở duyên hữu lậu và thuộc loại kiến diệt đạo đoạn. Các phiền não này duyên loại phiền não có sở duyên vô lậu; và khi loại phiền não (có sở duyên vô lậu) này được đoạn trừ thì các phiền não kia cũng được đoạn trừ.
Các phiền não thuộc Tu đoạn được đoạn trừ bởi sự sinh khởi của pháp đối trị (pratipakṣodayātkṣayaḥ). Khi loại Thánh đạo đối nghịch với nhóm phiền não nào đó được sinh khởi thì nó sẽ giúp đoạn trừ nhóm phiền não này.
(Hỏi) Loại Thánh đạo nào đối trị nhóm phiền não nào?
(Đáp) Điều này sẽ được giải thích chi tiết: “Loại Thánh đạo thuộc hạ hạ phẩm đối trị nhóm phiền não thuộc thượng thượng phẩm… loại Thánh đạo thuộc thượng thượng phẩm đối trị nhóm phiền não thuộc hạ hạ phẩm”.
(Hỏi) Có bao nhiêu loại đối trị?
Tụng đáp:
[Đối trị có bốn loại
Là đoạn, trì, viễn, yếm.]
Luận: Pháp đối trị có bốn loại: (1) Đoạn đối trị (prahāṇapratipakṣa) chính là vô gián đạo (ānantaryamārga); (2) trì đối trị (adhārapratipakṣa) là loại Thánh đạo (vimuktimārga) đi liền sau Thánh đạo trên và có công năng trì giữ sự đoạn trừ mà Thánh đạo trên đã đắc được; (3) viễn phần đối trị (dirībhāvapraptipakṣa) là loại Thánh đạo đi liền sau giải thoát đạo và có công năng giúp xa lìa sự hoạch đắc (prāpti) các phiền não đã được đoạn trừ trước đây (sở đoạn hoặc đắc). Có luận sư cho rằng giải thoát đạo cũng thuộc loại viễn phần đối trị bởi vì nó cũng có công năng xa lìa sự hoạch đắc phiền não; (4) yếm đoạn đối trị (vidūṣaṇāpraptipakṣa) là loại Thánh đạo làm cho chán ghét (vidūṣayati) một giới (dhātu) nào đó vì cho rằng giới này có quá nhiều khuyết điểm (doṣato darśanam) [như vô thường, v.v.]. Tuy nhiên sau đây là thứ tự chính xác nhất của các loại đối trị trên: (1) Yếm hoàn đối trị, tức gia hành đạo (prayogamārga); (2) đoạn đối trị, tức toàn bộ các vô gián đạo; (3) trị đối trị, tức giải thoát đạo; (4) viễn phần đối trị, tức thắng tiến đạo (viśeṣamārga).
(Hỏi) Các phiền não được đoạn trừ là nhờ sự tách rời với cái gì?
Tụng đáp:
[Nên biết rằng từ sở duyên
Mà các hoặc được đoạn trừ.]
Luận: Không thể tách rời phiền não với các pháp tương ưng (saṃprayoga) [tức là các pháp tương ưng với tâm như thọ, v.v.] mà chỉ có thể tách rời chúng với sở duyên để chúng không thể sinh khởi trở lại khi duyên sở duyên này.
(Hỏi) Các phiền não vị lai có thể tách rời khỏi sở duyên của chúng như đối với phiền não quá khứ thì sao? [Bởi vì sự vật mà phiền não này lấy làm sở duyên vẫn còn được chấp làm sở duyên].
(Đáp) Có phải các ông cho rằng khi nói “đoạn trừ nhờ tách rời với sở duyên” (ālambanātprahātavyaḥ) là hàm ý “đoạn trừ nhờ sự tri nhận toàn bộ sở duyên” (ālambanaparijñānāt prahātavyaḥ, biến tri sở duyên cố đoạn)? Nếu được hiểu như vậy thì không hợp lý vì không có tính chất phổ quát. Vì thế vấn đề cần phải giải quyết ở đây là: Vì sao các phiền não được gọi là “đoạn” (prahīṇa)? - Loại phiền não của riêng bản thân mình (svāsaṃtānika, tự tương tục) được đoạn trừ là nhờ đoạn trừ được sự hoạch đắc (prāpti) loại phiền não này. Đối với các phiền não của người khác (parasaṃtānakleśa, tha tương tục trung chư phiền não) đối với sắc pháp (rūpa) thuộc nhóm của chúng [như thiện (kuśala), v.v.] và đối với các pháp bất nhiễm thì tất cả đều được đoạn trừ nhờ đoạn trừ được loại phiền não “tự tương tục” vốn lấy các pháp trên làm sở duyên. (Vibhāṣā, 53, 7; 79, 18).
(Hỏi) Có bao nhiêu loại thuộc tánh “viễn phần” (dūratā)?
Tụng đáp:
[Viễn tánh có bốn loại
Là tướng, trị, xứ và thời;
Giống như đại chủng, thi-la,
Dị phương, dị thế.]
Luận: Theo truyền thuyết (Vibhāṣā, 17, 2; Prakaraṇa, 6, 11), có bốn loại viễn tánh.
(1) Tướng viễn tánh, tức là sự viễn ly do sự khác nhau của tướng (vailakṣaṇya); mặc dù các đại chủng (mahābhūta) cùng sinh khởi với nhau (câu tại nhất tụ trung sinh) nhưng chúng vẫn xa rời nhau vì có thể tánh khác nhau.
(2) Trị viễn tánh, tức là sự viễn ly do sự đối nghịch nhau (vipakṣtva = pratipakṣatva); tỷ dụ như sự phạm giới (dauḥśīlya) thì xa rời với các giới hạnh (śīla).
(3) Xứ viễn tánh (deśaviccheda) là sự xa cách về nơi chốn; giống như sự xa cách của biển đông và biển tây.
(4) Thời viễn tánh là sự xa cách về thời gian; như quá khứ và vị lai.
(Hỏi) Quá khứ và vị lai đều xa cách; nhưng chúng xa cách với cái gì?
(Đáp) Xa cách với hiện tại.
(Hỏi) Quá khứ vừa mới diệt và vị lai thì đang sinh như vậy làm sao có thể nói chúng xa cách với hiện tại?
(Đáp) Theo chúng tôi, chính vì sự khác nhau về thời gian (adhavanānātra) nên quá khứ và vị lai được gọi là cách xa chứ không phải vì chúng nằm xa trong quá khứ hoặc trong tương lai (nacirabhūtabhāvitvena).
(Hỏi) Nếu vậy hiện tại cũng được gọi là xa cách bởi vì nó cũng tạo thành một thời điểm khác biệt.
(Đáp) Chúng tôi cho rằng quá khứ và vị lai cách xa là do tác dụng (kāritra).
(Hỏi) Các pháp vô vi vốn không có tác dụng thì làm sao có thể gọi là gần (antike)?
(Đáp) Bởi vì hai loại diệt pháp (nirodha) có thể được hoạch đắc ở khắp nơi.
(Hỏi) Nếu vậy giải thích này cũng đúng với quá khứ và vị lai. (Bởi vì người ta vẫn đắc được các thiện pháp, v.v., quá khứ và vị lai); và làm thế nào hư không (ākāśa) vốn không thể hoạch đắc lại được gọi là gần?
(Đáp) Chúng tôi nói rằng quá khứ và vị lai cách xa nhau vì chúng được tách rời bởi hiện tại; và hiện tại được gọi là gần vì gần với quá khứ và vị lai: Pháp vô vi sở dĩ được gọi là gần vì không bị tách rời, không bị ngăn ngại bởi bất cứ sự vật nào cả.
(Luận chủ) nếu vậy trong cùng một lúc quá khứ và vị lai có thể vừa xa vừa gần: Xa là vì cách xa nhau và gần là vì gần với hiện tại.
Sau đây là lời giải thích hợp lý nhất: Vị lai cách xa tự tướng của các pháp (dharmasvalakṣaṇāt) bởi vì đã không đạt đến tự tướng này; quá khứ cách xa tự tướng của các pháp vì đã thối thất (pracyuta) tự tướng này.
(Hỏi) Trên đây có nói phiền não được đoạn trừ nhờ có sự sinh khởi của pháp đối trị. Như vậy có phải vẫn có sự “tiếp tục đoạn trừ” (viśeṣaprahāṇa) các phiền não nhờ vào thắng tiến đạo?
Tụng đáp:
[Các hoặc không được đoạn lần thứ hai;
Ly hệ có thể đắc được nhiều lần;
Vào sáu thời điểm của trị sinh, đắc quả,
Và luyện căn.]
Luận: Mỗi một phiền não chỉ được đoạn trừ một lần bởi loại Thánh đạo được gọi là “đoạn đạo” (prahāṇamārga) của chính loại phiền não này. Nhưng việc hoạch đắc sự ly hệ đối với các phiền não này lại xảy ra nhiều lần.
(Hỏi) Sự đắc được ly hệ xảy ra ở bao nhiêu thời điểm?
(Đáp) Ở sáu thời điểm. Đó là lúc trị đạo sinh khởi, lúc đắc quả và lúc rèn luyện các căn.
Ở đây khi nói “trị đạo” là nhằm chỉ cho giải thoát đạo (vimuktimārga); nói “quả” là để chỉ cho bốn quả của thánh giả Dự lưu (Srotāpanna), v.v.; nói “rèn luyện căn” có nghĩa là chuyển căn (indriyasaṃcāra).
Vào sáu thời điểm này thì đắc được sự ly hệ các phiền não. Có trường hợp phải đủ cả sáu thời mới đắc được sự ly hệ các phiền não nhưng cũng có trường hợp chỉ cần đến hai thời. Sự ly hệ (visaṃyoga), trong một số trường hợp, còn có tên gọi là biến tri (prajñā) (Vibhāṣā, 79, 1). Người ta phân biệt hai loại biến tri: Trí biến tri (jñānaparijñā), tức vô lậu trí; và Đoạn biến tri (prahāṇaparijñā), tức là sự đoạn trừ bởi vì đây là trường hợp quả được đặt tên theo nhân.
(Hỏi) Có phải tất cả các sự đoạn trừ đều lập thành một loại biến tri?
Tụng đáp:
[Có chín đoạn biến tri:
Đoạn trừ hai loại (phiền não) đầu tiên của Dục giới là một biến tri,
Hai loại còn lại mỗi loại là một biến tri; tất cả là ba (biến tri);
Thượng giới cũng có ba (biến tri) như vậy.
Ba biến tri khác là sự đoạn trừ năm kiết sử thuận hạ phần,
Sắc giới (kết sử) toàn bộ (kiết sử).]
Luận: Có tất cả chín biến tri.
Trước tiên, sự đoạn trừ hai loại đầu tiên của Dục tạo thành một biến tri. Đó là sự đoạn trừ hai loại phiền não đầu tiên của Dục giới, tức các phiền não thuộc kiến khổ đoạn và kiến tập đoạn.
Sự đoạn trừ các phiền não Dục giới thuộc kiến diệt đoạn tạo thành một biến tri; sự đoạn trừ các phiền não Dục giới thuộc Kiến đạo đoạn cũng như vậy.
Giống như sự đoạn trừ phiền não Dục giới thuộc Kiến đoạn tạo thành ba biến tri; ở hai giới trên (thượng giới), sự đoạn trừ các phiền não thuộc kiến khổ đoạn và kiến tập đoạn tạo thành một biến tri, sự đoạn trừ các phiền não thuộc kiến diệt đoạn tạo thành biến tri thứ hai, sự đoạn trừ các phiền não thuộc Kiến đạo đoạn tạo thành biến tri thứ ba.
Như vậy sáu biến tri đối với sự đoạn trừ phiền não đều thuộc về tam giới và đều được đoạn trừ bởi kiến đế (satyadarśanageya).
Ngoài ra còn có ba biến tri khác:
Sự đoạn trừ các kiết sử thuận hạ phần (avarabhāgīyas), tức là các kiết sử (āsravas) Dục giới, tạo thành một biến tri.
Sự đoạn trừ các kiết sử Sắc giới - còn được gọi là sắc ái tận biến tri (rūparāgakṣyaparijñā) - tạo thành một biến tri.
Biến tri thứ ba là sự đoạn trừ toàn bộ các kiết sử, và còn có tên là “Nhất thiết kiết viễn tận biến tri” (sarvasaṃyojanaparyādānaparijñā).
Ba loại biến tri này đều là sự đoạn trừ các phiền não thuộc Tu đạo (bhāvanāheya).
Đối với sự đoạn trừ các phiền não thuộc Tu đoạn, người ta đã phân biệt hai trường hợp thuộc Sắc giới và Vô sắc giới; nhưng đối với sự đoạn trừ các phiền não thuộc Kiến đoạn thì không có sự phân biệt này bởi vì chúng cùng có đạo đối trị giống nhau.
(Hỏi) Trong chín loại biến tri này có bao nhiêu đạo quả?
Tụng đáp:
[Trong đó có sáu nhẫn quả,
Ba quả còn lại là trí quả;
Tất cả đều là Vị chí quả,
Năm hoặc tám Căn bổn quả,
Một quả của Vô sắc biên;
Ba định căn bổn cũng như vậy;
Hai quả của thế đạo;
Chín của Thánh đạo;
Ba quả của pháp trí; hai quả của loại trí;
Sáu quả của pháp trí phẩm;
Năm quả của loại trí phẩm.]
Luận: Sáu biến tri đầu tiên, tức sự đoạn trừ các phiền não thuộc kiến đế, đều là quả của nhẫn (kṣāntis).
Ba loại biến tri, mà loại đầu tiên là sự đoạn trừ các kết sử thuộc thuận hạ phần, đều đắc được nhờ vào Tu đạo (bhāvanāmārga) và vì thế chúng đều là quả của trí (jñāna).
(Hỏi) Làm sao biến tri lại có thể là quả của nhẫn (Vibhāṣā, 62, 9)?
(Đáp) Bởi vì các nhẫn đều là quyến thuộc của trí, cũng giống như quyến thuộc của vua nên tạm mượn tên vua; hoặc vì nhẫn và trí có chung quả.
(Hỏi) Ở tầng định này thì đắc được biến tri?
(Đáp) Tất cả đều là quả của Vị chí định (anāgamya); năm hoặc tám biến tri là quả của Căn bổn định (mauladhyānas).
Theo Tỳ-bà-sa (Vaibhāṣikas), có năm biến tri là quả của Căn bổn định - tức là các biến tri bao gồm sự đoạn trừ các phiền não thuộc Sắc giới và Vô sắc giới. Sự đoạn trừ các phiền não thuộc Dục giới chỉ là quả của Vị chí định, tức là của loại định chuẩn bị cho tầng định đầu tiên.
Theo tôn giả Diệu âm (Bhadanta Ghoṣaka), có tám biến tri là quả của Căn bổn định. Nếu một người đã xả ly Dục giới nhờ vào thế tục đạo hoặc hữu lậu đạo (sāsrava, laukikamārga) mà nhập vào kiến đế (satyadarśana) hoặc Kiến đạo (darśanamārga; vô lậu đạo) nhờ nương vào các tầng thiền định thì sự đoạn trừ các phiền não Dục giới thuộc Kiến đạo của người này, tức là sự hoạch đắc ly hệ đối với các phiền não của người này, phải được xem như là quả của Kiến đạo bởi vì sự hoạch đắc này vốn thuộc vô lậu. Chỉ có loại biến tri đối với các kết sử thuận hạ phần là quả của Vị chí định.
Trung gian định (dhyānāntara) cũng giống như Căn bổn định.
Sắc ái tận biến tri là quả của cận phần địa (sāmantaka) của Không vô biên xứ (ākāśānantyāyatana). [Để nhập vào tầng vô sắc đầu tiên, người ta phải xả ly các phiền não thuộc Sắc giới; và đây chính là việc được làm ở Cận phần địa này].
Nhất thiết kết vĩnh tận biến tri là quả của ba tầng vô sắc căn bổn.
Tất cả chín loại biến tri đều đắc được nhờ Thánh đạo vô lậu; tuy nhiên hai loại biến tri thứ bảy và tám cũng có thể đắc được nhờ đạo hữu lậu.
Hai loại biến tri cuối cùng là quả của loại trí (anvayajñāna) (tức là loại trí duyên khổ, v.v., của hai giới ở trên) được bao hàm trong Tu đạo.
Ba loại biến tri cuối cùng là quả của pháp trí (dharmajñāna) (tức là loại trí duyên khổ, v.v., của Dục giới) được bao hàm trong Tu đạo bởi vì loại trí này đối trị các phiền não thuộc Tu đạo (bhāvanāheya) ở cả ba giới.
Có sáu biến tri là quả của nhóm “pháp trí”, tức là các biến tri làm quả của các pháp nhẫn (dharmakṣānti) và của các pháp trí (dharmajñānas).
Có năm biến tri là quả của nhóm “loại trí”, tức là các biến tri làm quả của các loại nhẫn (anvayakṣāntis) và các loại trí (anvayajñānas). Ở đây khi nói “nhóm” (pakṣa, phẩm) là nhằm chỉ cho các loại nhẫn và trí.
(Hỏi) Tại sao không phải tất cả các sự đoạn trừ (prahāṇa) đều được xem là biến tri?
Tụng đáp:
[Vì có sự hoạch đắc ly hệ vô lậu,
Khiếm khuyết Hữu đảnh,
Diệt hai nhân và siêu việt giới
Nên lập thành chín loại biến tri.]
Biến tri có ba tính chất là (1) hoạch đắc ly hệ thuộc tánh vô lậu, (2) đoạn trừ một phần Hữu đảnh (bhavārga) và (3) diệt trừ hai nhân. Chỉ có sự đoạn trừ nào có na tính chất này mới được gọi là biến tri.
Sự đoạn trừ của dị sinh có thể bao hàm sự diệt trừ hai nhân; nhưng dị sinh không bao giờ hoạch đắc ly hệ vô lậu, không bao giờ “làm khuyết” một phần của Hữu đảnh.
Đối với thánh giả, kể từ khi nhập vào Kiến đạo cho đến sát-na thứ ba (duḥkhe ‘nvayajñānakṣānti, khổ loại trí nhẫn) thì sự đoạn trừ của họ có được sự hoạch đắc ly hệ vô lậu, nhưng chưa “làm khuyết” Hữu đảnh, chưa diệt trừ được hai nhân biến hành (sarvatragahetu) thuộc kiến khổ đoạn và kiến tập đoạn. Vào sát-na thứ tư (duḥkhe ‘nvayajñāna, khổ loại trí) thì Hữu đảnh mới bị “làm khuyết”, và vào sát-na thứ năm cũng như vậy (samudaye dharmajñānakṣānti, tập pháp trí nhẫn); tuy nhiên hai nhân vẫn chưa được diệt trừ. Phải ở vào các sát-na thứ sáu, thứ mười và mười bốn (dharmajñāna) và các sát-na thứ tám, thứ mười hai và thứ mười sáu (anvayajñānas, loại trí) thì sự đoạn trừ mới có đủ cả ba tính chất để được gọi là biến tri.
Đối với ba loại biến tri bao hàm sự đoạn trừ là các quả của trí (jñāna), thì chúng được nêu tên như vậy là do có ba tính chất trên cộng thêm tính chất thứ tư là “vượt qua một giới” (việt giới); có nghĩa là hành giả đã hoàn toàn tách khỏi (vairāgya) một giới nào đó (tỷ dụ như tách rời Dục giới ở loại biến tri thứ bảy, v.v.).
Có luận sư cho rằng vẫn còn một nhân thứ năm là sự xả ly hai hệ phược (ubhayasaṃyogaviyoga). Nếu chỉ mới đoạn trừ được một loại phiền não (thuộc Kiến đạo) thì chưa đủ mà cần phải đoạn trừ thêm các phiền não (thuộc kiến và Tu đạo) vốn có loại phiền não trên làm cảnh sở duyên.
Tuy nhiên, loại nhân này đã được bao hàm trong tính chất “diệt trừ hai nhân” và tính chất “việt giới”; vì thế không cần phải lập thành một loại nhân riêng (ato na punar brūmaḥ).
(Hỏi) Có thể thành tựu bao nhiêu loại biến tri?
Tụng đáp:
[Ở giai đoạn kiến đế, chưa thành tựu,
Hoặc thành tựu một đến năm;
Ở Tu đạo, thành tựu sáu, một, hai;
Và ở vô học đạo chỉ thành tựu một.]
Luận: Không có biến tri đối với dị sinh.
Ở Kiến đạo, thánh giả vẫn chưa thành tựu được biến tri cho đến giai đoạn của tập pháp trí nhẫn; thánh giả bắt đầu thành tựu được một biến tri ở giai đoạn của tập pháp trí và tập loại trí nhẫn; thành tựu hai biến tri ở giai đoạn của tập loại trí và Diệt pháp trí nhẫn (nirodhedharmajñānakṣānti); thành tựu ba biến tri ở giai đoạn của diệt pháp trí và Diệt loại trí nhẫn; thành tựu bốn biến tri ở giai đoạn của diệt loại trí và Đạo pháp trí nhẫn (mārgedharmajñānakṣānti); thành tựu năm biến tri ở giai đoạn của đạo pháp trí và đạo loại trí nhẫn.
Ở Tu đạo, thánh giả thành tựu sáu biến tri kể từ giai đoạn của đạo loại trí cho đến khi chưa đắc được sự xả ly Dục giới - hoặc cho đến khi bị thối thất sau khi đã đắc (ly dục thối). Khi đắc được sự xả ly này - hoặc trước hoặc sau khi kiến đế (abhisamaya = kiến đạo) - thì thánh giả chỉ đắc được loại biến tri thuận hạ phần (avarabhāgīyaprahāṇaparijñā, thuận hạ phần tận biến tri).
Thánh giả đắc quả A-la-hán chỉ thành tựu loại biến tri Nhất thiết kết vĩnh tận (sarvasaṃyojanaparyādānaparijñā).
Thánh giả bị thối thất quả vị A-la-hán do một phiền não thuộc Sắc giới vẫn còn thuộc hàng các thánh giả đã xả ly Dục giới; và vì thế chỉ thành tựu loại biến tri Thuận hạ phần tận. Nếu bị thối thất do bị phiền não của Dục giới thì thuộc hàng các thánh giả chưa xả ly Dục giới; và thành tựu sáu biến tri nếu thối thất do một phiền não của Vô sắc giới thì thuộc hàng các thánh giả đã xả ly Sắc giới; và thành tựu hai loại biến tri Thuận hạ phần tận và Sắc ái tận (rūparāgakṣayaparijñā).
(Hỏi) Tại sao đối với hàng Bất hoàn và A-la-hán chỉ lập một loại biến tri?
Tụng đáp:
[Vì việt giới và đắc quả
Nên hai xứ đều tổng tập biến tri.]
Luận: Tất cả biến tri được tổng hợp (saṃkalana, tổng tập) thành chỉ một loại khi thánh giả xả ly một giới (việt giới) và đắc được một quả. Chỉ có Bất hoàn và A-la-hán có đủ hai điều kiện này nên các biến tri của họ được tổng tập thành chỉ một loại.
(Hỏi) Bao nhiêu biến tri được xả và đắc (Vibhāṣā, 63, 1)?
Tụng đáp:
[Xả một, hai, năm, sáu;
Đắc cũng như vậy, chỉ trừ trường hợp đắc năm]
Luận: Thánh giả bị thối thất quả A-la-hán hoặc thối thất sự xả ly Dục giới bị mất một loại biến tri.
Bất hoàn đã xả ly Sắc giới nếu bị thối thất sự xả ly Dục giới bị mất hai loại biến tri.
Đối với trường hợp các thánh giả đã xả ly Dục giới trước khi nhập vào Kiến đạo thì khi đến được sát-na thứ mười sáu (đạo loại trí) sẽ xả bỏ năm loại biến tri bởi vì lúc đó họ sẽ đắc được loại biến tri Thuận hạ phần tận.
Trong trường hợp chưa xả ly Dục giới trước khi nhập Kiến đạo thì họ đắc được loại biến tri thứ sáu mà họ sẽ xả bỏ cùng với năm biến tri khác khi xả ly được Dục giới.
Trong cả hai Thánh đạo, nếu người nào đắc được một loại biến tri chưa đắc được trước đó thì gọi là đắc một biến tri.
Những người bị thối thất sự xả ly Vô sắc giới thì thành tựu được hai loại biến tri (thứ sáu và thứ bảy).
Những người thối thất quả Bất hoàn thì thành tựu sáu biến tri.
« Xem quyển trước « « Kinh này có tổng cộng 30 quyển » » Xem quyển tiếp theo »
Tải về dạng file RTF
// SỬA: Đặt trực tiếp vào đối tượng window để đảm bảo khả năng truy cập toàn cục
window.currentLang = "vi";
window.CODE_TWO = "T29_1558_21_viet1";
Tiếp tục nghe? 🎧
Bạn có muốn nghe tiếp từ phân đoạn đã dừng không?
✅ Nghe Tiếp
❌ Nghe Lại Từ Đầu
_______________Dịch giả: Đạo Sinh
Mở nguồn Việt
Mở nguồn Việt