A-tỳ-đạt-ma Phát Trí Luận · Quyển 1
阿毘達磨發智論 · T1544
Hán văn
尊者迦多衍尼子造 三藏法師玄奘奉 詔譯 1 雜蘊1 世第一法納息 雜蘊第一中世第一法納息第一 世第一法七頂二𤏙身見 十一見攝斷此章願具說 云何世第一法？ 答：若心心所法——為等無間入 正性離生，是謂世第一法。 有作是說：若五根 ——為等無間入正性離生，是謂世第一法。 於此 義中：若心心所法——為等無間入正性離生，是 謂世第一法。 何故名世第一法？ 答：如是心心 所法於餘世間法——為最、為勝，為長、為尊，為 上、為妙，故名世第一法。 復次！如是心心所法 為等無間——捨異生性，得聖性。捨邪性，得正 性，能入正性離生。故名世第一法。 世第一法 當言欲界繫？色界繫？無色界繫耶？ 答：應言色 界繫。 何故此法不應言欲界繫耶？ 答：非以欲 界道能斷蓋制纏，令欲界纏不復現起；乃以 色界道能斷蓋制纏，令欲界纏不復現起。 若 以欲界道能斷蓋制纏，令欲界纏不復現起。 如是世第一法，應言欲界繫。 然非以欲界道 能斷蓋制纏，令欲界纏不復現起；乃以色界 道能斷蓋制纏，令欲界纏不復現起。是故世 第一法，不應言欲界繫。 何故此法不應言無 色界繫耶？ 答：入正性離生——先現觀欲界苦為 苦，後合現觀色、無色界苦，為苦聖道起。先辯 欲界事，後合辯色、無色界事。 若入正性離生—— 先現觀無色界苦為苦，後合現觀欲、色界苦， 為苦聖道起。先辯無色界事，後合辯欲、色界 事。如是世第一法，應言無色界繫。 然入正性 離生——先現觀欲界苦為苦，後合現觀色、無色 界苦，為苦聖道起。先辯欲界事，後合辯色、無 色界事。是故世第一法，不應言無色界繫。 復 次！入無色定除去色想，非除色想能知欲 界。若緣此法起苦法智忍，即緣此法起世第 一法。 世第一法當言有尋有伺？無尋唯伺？ 無尋無伺耶？ 答：應言或有尋有伺，或無尋唯 伺，或無尋無伺。 云何有尋有伺？ 答：若依有 尋有伺三摩地入正性離生，彼所得世第一 法。 云何無尋唯伺？ 答：若依無尋唯伺三摩地 入正性離生，彼所得世第一法。 云何無尋無 伺？ 答：若依無尋無伺三摩地入正性離生，彼 所得世第一法。 世第一法當言樂根相應？喜 根相應？捨根相應耶？ 答：應言或樂根相應，或 喜根相應，或捨根相應。 云何樂根相應？ 答：若 依第三靜慮入正性離生，彼所得世第一法。 云何喜根相應？ 答：若依初二靜慮入正性離 生，彼所得世第一法。 云何捨根相應？ 答：若依 未至、第四靜慮入正性離生，彼所得世第一 法。 世第一法當言一心？多心耶？ 答：應言一心。 何故此法非多心耶？ 答：從此心心所法，無間 不起餘世間心，唯起出世心。 若當起餘世間 心者，為劣、為等、為勝。 若當劣者，應不能入正 性離生。何以故？非以退道能入正性離生故。 若當等者，亦不能入正性離生。何以故？先以 此類道不能入正性離生故。 若當勝者，先應 非世第一法，後方是世第一法。 世第一法當 言退？不退耶？ 答：應言不退。 何故此法定不退 耶？ 答：世第一法隨順諦、趣向諦、臨入諦。此 彼中間，無容得起不相似心，令不得入聖諦 現觀。 譬如：壯士度河、度谷、度山、度崖，中 間無能迴轉。彼身還至本處，或往餘處。先 所發起增上身行，未至所趣，必不止息。 世第 一法，亦復如是。隨順諦、趣向諦、臨入諦。此 彼中間，無容得起不相似心，令不得入聖諦 現觀。 如：贍部洲有五大河：一名殑伽。二名閻 母那。三名薩洛踰。四名阿氏羅筏底。五名莫 醯。如是五河——隨順大海、趣向大海、臨入大 海，中間無能迴轉，彼流還至本處，或往餘處， 彼決定能流入大海。 世第一法，亦復如是。隨 順諦、趣向諦、臨入諦，彼此中間，無容得起不 相似心，令不得入聖諦現觀。 復次！世第一法 與苦法智忍作等無間緣，無有一法速疾迴 轉過於心者，可於爾時能作障礙，令不得入 聖諦現觀！是故此法，決定不退。 云何頂？ 答：於 佛、法、僧，生小量信。 如世尊為波羅衍拏摩納 婆說： 『若於佛法僧生起微小信 儒童應知彼名已得頂法』 云何頂墮？ 答：如有一類：親近善士、聽聞正法、 如理作意；信——佛菩提、法是善說、僧修妙行；色 無常，受、想、行、識無常；善施設苦諦，善施設集、 滅、道諦。彼於異時，不親近善士、不聽聞正法、 不如理作意；於已得世俗信：退沒、破壞、移轉、 亡失；故名頂墮。 如佛即為波羅衍拏摩納婆 說： 『若人於如是三法而退失 我說彼等類應知名頂墮』 云何煖？ 答：若於正法、毘奈耶中，有少信愛。 如世尊為馬師、井宿二苾芻說：『此二愚人，離 我正法及毘奈耶，譬如大地去虛空遠。此二 愚人，於我正法、毘奈耶中，無少分煖。』 此二十句薩迦耶見，幾我見？幾我所見耶？ 答： 五我見。謂：等隨觀——色是我，受、想、行、識是我。 十 五我所見。謂：等隨觀——我有色，色是我所，我在 色中，我有受、想、行、識，受、想、行、識是我所，我在 受、想、行、識中。 若非常常見；於五見——何見攝？何 見所斷？ 答：邊執見、常見攝，見苦所斷。 若常非 常見；於五見——何見攝？何見所斷？ 答：邪見攝。 見滅所斷。 若苦樂見；於五見——何見攝？何見所 斷？ 答：取劣法為勝，見取攝。見苦所斷。 若樂苦 見；於五見——何見攝？何見所斷？ 答：邪見攝。見 滅所斷。 若不淨淨見；於五見——何見攝？何見所 斷？ 答：取劣法為勝，見取攝。見苦所斷。 若淨不 淨見；於五見——何見攝？何見所斷？ 答：邪見攝。 此有二種： 若謂：滅為不淨——見滅所斷。 若謂：道 為不淨——見道所斷。 若非我我見；於五見——何見 攝？何見所斷？ 答：有身見攝。見苦所斷。 若非因 因見；於五見——何見攝？何見所斷？ 答：非因謂 因，戒禁取攝。見苦所斷。 若因非因見；於五見—— 何見攝？何見所斷？ 答：邪見攝。見集所斷。 若有 無見；於五見——何見攝？何見所斷？ 答：邪見攝。 此有四種： 若謂：無苦——見苦所斷。 若謂：無集——見 集所斷。 若謂：無滅——見滅所斷。 若謂：無道——見道 所斷。 若無有見；於五見——何見攝？何見所斷？ 答：此非見，是邪智。 2 智納息 雜蘊第一中智納息第二 一智識因緣二心念祭祀 三根用過去疑名句文身 佛訶責六因隨眠心及斷 因境斷識義此章願具說 頗有一智知一切法耶？ 答：無。 若此智生「一切 法非我」，此智何所不知？ 答：不知自性，及此相 應俱有諸法。 頗有一識了一切法耶？ 答：無。 若 此識生「一切法非我」，此識何所不了？ 答：不了 自性，及此相應俱有諸法。 頗有二心展轉相 因耶？ 答：無。所以者何？無一補特伽羅非前非 後二心俱生。 又！非後心為前心因。 頗有二心 展轉相緣耶？ 答：有。 如：有心起「無未來」心，——即思 惟此，起第二心。 如：有心起「有未來」心，——即思惟 此，起第二心。 如：有心起「無未來道」心，即思惟 此，起第二心。 如：有心起「有未來道」心，即思惟 此，起第二心。 如：有二知他心者，彼二心展轉 相緣。 何故無一補特伽羅非前非後二心俱 生？ 答：無第二等無間緣故，有情一一心相續 轉故。 補特伽羅既不可得，又無前心往後心， 理何緣能憶本所作事？ 答：有情於法，由串習 力，得如是同分智，隨所更事，能如是知。 如：有 二造印者，能了自他所造印字，雖彼二人不 往相。 問：汝云何造此字，亦不相？ 答：我如是造 此字。而彼二人，由串習力，得如是同分智，能 了自他所造印字。 有情亦爾！由串習力，得如 是同分智，隨所更事，能如是知。 又如：有二知 他心者，互相知心，雖彼二人不往相。 問：汝云 何知我心，亦不相？ 答：我如是知汝心。而彼二 人，由串習力，得如是同分智，互相知心。 有情 亦爾！由串習力，得如是同分智，隨所更事，能 如是知。 復次！一切心心所法，於所緣定，安住 所緣。又以受意為因力，強念便不忘。 何緣有 情忘而復憶？ 答：有情同分相續轉時，於法能 起相屬智見。又以受意為因力，強念便不忘。 何緣有情憶而復忘？ 答：有情異分相續轉時， 於法不起相屬智見。又以受意為因力，劣念 便忘失。 何緣祭祀餓鬼，則到；非餘趣耶？ 答：彼 趣法爾，得如是處、事、生、我分，是故祭祀則到， 非餘。 如：鵝雁、孔雀、鸚鵡、舍利、命命鳥等，雖如 意自在，飛翔虛空，而神力威德，不大於人。然 彼趣法爾，得如是處、事、生、我分，能飛翔虛空。 鬼趣亦爾！由法爾力，祭祀則到；餘趣不爾！ 又！ 如一類那洛迦，能憶宿住，亦知他心。一類傍 生、一類餓鬼，能憶宿住，亦知他心，及起烟 焰，興雲致雨，作寒熱等。雖能作是事，而神力 威德不大於人。然彼趣法爾，得如是處、事、生、 我分，能作是事。 鬼趣亦爾！由法爾力，祭祀 則到；餘趣不爾！ 復次！有人長夜起如是欲，如 是愛樂：「我當娶婦，為兒娶婦，為孫娶婦，令生 子孫，紹繼不絕。我命終已，若生鬼趣，彼念我 故，當祭祀我。」由彼長夜有此欲樂，是故祭祀 則到；非餘！ 當言一眼見色？二眼見色耶？ 答：應 言「二眼見色」。所以者何？若合一眼起不淨識， 開二眼時起淨識故。 設合一眼起如是識，開 二眼時亦起此識，則不應言「二眼見色」。 然合 一眼起不淨識，開二眼時便起淨識，是故應 言「二眼見色」。 如合；覆、損、破、壞，亦爾！如眼見色； 耳聞聲、鼻嗅香，亦爾！ 諸過去，彼一切不現耶？ 答：應作四句： 有過去， 非不現。謂：如具壽鄔陀夷言： 『一切結過去從林離林來 樂出離諸欲如金出山頂』 有不現，非過去。謂：如有一或以神通，或以呪 術，或以藥物，或以如是生處得智，有所隱沒， 令不顯現。 有過去，亦不現。謂：所有行——已起、等 起，已生、等生，已轉、現轉，已集、已現，已過去， 已盡滅，已離變；是——過去、過去分、過去世攝。 有非過去，亦非不現。謂：除前相。 諸過去，彼一 切盡耶？ 答：應作四句： 有過去，非盡。謂：如具壽 鄔陀夷言：『一切結過去。……乃至廣說。』 有盡，非過 去。謂：如佛言：『此聖弟子已盡地獄，已盡傍 生，已盡餓鬼，已盡所有嶮惡趣坑。』 有過去，亦 盡。謂：所有行——已起、等起。……乃至廣說。 有非過去， 亦非盡。謂：除前相。 復次！若依結斷說者： 有結 過去，非盡。謂：結過去——未斷、未遍知、未滅、未變 吐。 有結盡，非過去。謂：結未來——已斷、已遍知、已 滅、已變吐。 有結過去，亦盡。謂：結過去——已斷、已 遍知、已滅、已變吐。 有結非過去，亦非盡。謂：結 未來——未斷、未遍知、未滅、未變吐，及結現在。 諸過去，彼一切滅耶？ 答：應作四句。 有過去，非 滅。謂：如具壽鄔陀夷言：『一切結過去。……乃至廣 說。』 有滅，非過去。謂：依世俗，小街、小舍、小器、小 眼，言是「滅街」乃至「滅眼」。 有過去，亦滅。謂：所有 行——已起、等起。……乃至廣說。 有非過去，亦非滅。謂： 除前相。 復次！若依結斷說者： 有結過去，非滅。 謂：結過去——未斷、未遍知、未滅、未變吐。 有結滅， 非過去。謂：結未來——已斷、已遍知、已滅、已變吐。 有結過去，亦滅。謂：結過去——已斷、已遍知、已滅、 已變吐。 有結非過去，亦非滅。謂：結未來——未斷、 未遍知、未滅、未變吐。及結現在。 若於苦生疑——「此是苦耶？此非苦耶？」當言一心？ 多心耶？ 答：應言：多心。謂：「此是苦耶？」是一心；「此 非苦耶？」是第二心。 於集、滅、道生疑，亦爾！ 頗有 一心——有疑、無疑耶？ 答：無。所以者何？謂：於苦 諦—— 若言：「此是苦耶？」此心有疑；若言：「此是苦」，此 心無疑。 若言：「此非苦耶？」此心有疑；若言：「此非 苦」，此心無疑。 於集、滅、道，應知亦爾！ 云何「多名身」？ 答：謂「多名號」。異語、增語，想、等 想，假施設，是謂多名身。 云何「多句身」？ 答：諸句 能滿——未滿足義，於中連合，是謂多句身。 如 世尊說： 『諸惡莫作諸善奉行自淨其心 是諸佛教』 如是四句，各能滿足，未滿足義，於中連合，是 謂多句身。 云何「多文身」？ 答：諸字眾，是謂多文 身。 如世尊說： 『欲為頌本文即是字頌依於名 及造頌者』 如佛世尊訶諸弟子，稱言「癡人」，此有何義？ 答： 是訶責語。 謂：佛世尊訶責弟子，稱言癡人，如 今親教及軌範師——若有近住依止弟子起諸 過失，便訶責言：「汝為愚癡，不明不善。」世尊亦 爾！訶諸弟子，稱言癡人。 何故世尊訶諸弟子， 稱言癡人？ 答：彼於世尊教誡、教授，不隨義行， 不隨順，不相續。 復次！彼於聖教，作愚癡事，空 無有果，無出無味，無有勝利。違越佛教，於諸 學處，不能受學。故佛訶彼，稱言癡人。 有六 因。謂：相應因……乃至能作因。 云何相應因？ 答：受 與受相應法為相應因，受相應法與受為相 應因……想、思、觸、作意、欲、勝解、念、三摩地……慧與慧 相應法為相應因，慧相應法與慧為相應因。 是謂相應因。 云何俱有因？ 答：心與心所法為 俱有因，心所法與心為俱有因。心與隨心轉 身業、語業為俱有因。心與隨心轉不相應行 為俱有因，隨心轉不相應行與心為俱有因。 復次！俱生四大種展轉為俱有因。 是謂俱有 因。 云何同類因？ 答：前生善根與後生自界善 根，及相應法為同類因。 過去善根與未來、現 在自界善根，及相應法為同類因。 現在善根 與未來自界善根，及相應法為同類因。 如善 根；不善、無記根，亦爾！差別者：不善中除自界。 是謂同類因。 云何遍行因？ 答：前生見苦所斷 遍行隨眠，與後生自界，見集、滅、道，修所斷隨 眠，及相應法為遍行因。 過去見苦所斷遍行 隨眠，與未來、現在自界，見集、滅、道，修所斷隨 眠，及相應法為遍行因。 現在見苦所斷遍行 隨眠，與未來自界，見集、滅、道，修所斷隨眠，及 相應法為遍行因。 如見苦所斷；見集所斷，亦 爾！ 是謂遍行因。 云何異熟因？ 答：諸心心所法 受異熟色、心心所法、心不相應行。此心心所 法與彼異熟為異熟因。 復次！諸身語業受異 熟色、心心所法、心不相應行。此身、語業與彼 異熟為異熟因。 復次！諸心不相應行受異熟 色、心心所法、心不相應行。此心不相應行與 彼異熟為異熟因。 是謂異熟因。 云何能作因？ 答：眼及色為緣生眼識。此眼識以彼眼色、彼 相應法、彼俱有法，及耳聲、耳識；鼻香、鼻識；舌 味、舌識；身觸、身識；意法、意識；有色、無色，有見、 無見，有對、無對，有漏、無漏，有為、無為等一切 法為能作因；除其自性。 如眼識；耳、鼻、舌、身、意 識，亦爾！ 是謂能作因。 諸心由隨眠故，名有隨眠心，彼隨眠於此心 隨增耶？ 答：或隨增，或不隨增。 云何隨增？謂：彼 隨眠與此心相應未斷，及緣此心。 云何不隨 增？謂：彼隨眠與此心相應已斷。 設隨眠於心 隨增，此心但由彼隨眠故，名有隨眠心耶？ 答： 或由彼非餘，或由彼及餘。 云何由彼非餘？謂： 此心未斷。 云何由彼及餘？謂：苦智已生，集智 未生。若心見苦所斷，見集所斷隨眠所緣。 諸 心由隨眠故，名有隨眠心。彼隨眠於此心當 斷耶？ 答：或當斷，或不當斷。 云何當斷？謂：彼隨 眠緣此心。 云何不當斷？謂：彼隨眠與此心相 應。 諸隨眠因何當斷？ 答：因所緣。 汝說「隨眠因 所緣當斷」耶？ 答：如是。 若爾！諸隨眠見滅、道所 斷有漏緣，彼隨眠因何當斷？若言此斷、彼斷， 俱不應理。 答：見滅、道所斷無漏緣隨眠，因所 緣故斷。由此斷故，彼亦斷。 設隨眠於心當斷， 此心但由彼隨眠故，名有隨眠心耶？ 答：或由 彼非餘，或由彼及餘。 云何由彼非餘？謂：心不 染污，修所斷。 云何由彼及餘？謂：心染污。 云何因境斷識？ 答：苦智已生，集智未生，若心 ——見集所斷、見苦所斷緣，是謂因境斷識。 於此 識，幾隨眠隨增？ 答：十九。 一心耶？ 答：不爾。謂： 未離欲染；苦法智已生，集法智未生。 若心 ——欲界見集所斷、見苦所斷緣。此因境斷識——欲 界見集所斷，七隨眠隨增。 已離欲染，未離色 染；苦類智已生，集類智未生。 若心——色界見集 所斷、見苦所斷緣。此因境斷識——色界見集所 斷，六隨眠隨增。 已離色染；苦類智已生，集 類智未生。 若心——無色界見集所斷、見苦所斷 緣。此因境斷識——無色界見集所斷，六隨眠隨 增。 3 補特伽羅納息 雜蘊第一中補特伽羅納息第三 緣起緣息依心依無有愛 心脫依界想此章願具說 一補特伽羅於此生十二支緣起——幾過去？幾 未來？幾現在耶？ 答：二過去。謂：無明、行。 二未 來。謂：生、老死。 八現在。謂：識、名色、六處、觸、受、愛、 取、有。 如世尊說：『無明緣行，取緣有。』 云何無明 緣行？云何取緣有？ 答：無明緣行者：此顯示業 ——先餘生中造作、增長，得今有異熟，及已受異 熟。 取緣有者：——此顯示業——現在生中造作、增長， 得當有異熟。 無明緣行，取緣有，何差別？ 答：無 明緣行者：廣說如前。此業緣，世尊說：「一煩惱， 謂無明。」 取緣有者：廣說如前。此業緣，世尊說： 「一切煩惱，謂諸取。」 是謂差別。 頗有：行緣無明， 不緣明耶？ 答：無。 頗有：行緣明，不緣無明耶？ 答： 無。 頗有：行緣無明，亦緣明耶？ 答：有。 頗有：行不 緣無明，亦不緣明耶？ 答：無。所以者何？無一有 情從久遠來，不於聖道謗言非道。先謗道已—— 彼於後時，造作增長感大地業。或於後時，造 作增長感小王業。 或於後時，造作增長感 大王業。或於後時，造作增長轉輪王業。 由 此因，由此緣，由彼聖道，展轉感得大地所 有——城邑、聚落、人、非人、畜、穀稼、藥草、樹木、叢林，增 長滋茂。 如是前心四緣，於後心但為一增上 緣。 復次！若依因緣說者，頗有：行緣無明，不緣 明耶？ 答：有。謂：無明異熟，及染污行。 頗有：行緣 明，不緣無明耶？ 答：有。謂：除初明；諸餘無漏行。 頗有：行緣無明，亦緣明耶？ 答：無。 頗有：行不緣 無明，亦不緣明耶？ 答：有。謂：除無明異熟；諸餘 無覆無記行，及初明，善有漏行。 入息、出息，當 言依身轉耶？依心轉耶？ 答：應言：亦依身轉，亦 依心轉，如其所應。 若入出息，但依身轉，不依 心轉；則在無想定、滅盡定位入出息，亦應轉。 若入出息，但依心轉，不依身轉；則無色界有 情入出息，亦應轉。 若入出息，但依身、心轉，不 如所應。則在卵㲉及母胎中羯剌藍、頞部曇、 閉尸鍵南，諸根未滿、未熟，并在第四靜慮入 出息，亦應轉。 以入出息——亦依身轉，亦依心轉， 及如所應。是故下從無間地獄上至遍淨，其 中有情，諸根滿、熟，入息、出息，依身、心轉。 如有色有情——心相續，依身轉；無色有情——心相 續，依何轉耶？ 答：依命根、眾同分，及餘如是類 心不相應行。 無「有愛」，當言——見所斷？修所斷耶？ 答：應言：修所斷。 有作是說：無——有愛——或見所斷， 或修所斷。 云何見所斷？謂於見所斷法。無「有」 而貪。 云何修所斷？謂於修所斷法。無「有」而 貪。 於此義中，無「有愛」，但應言「修所斷」。 汝說：「無 ——有愛，唯修所斷。」諸預流者，未斷此愛耶？ 答：如 是。 汝何所欲？諸預流者，為起如是心：「若我死 後，斷壞無有，豈不安樂」耶？ 答：不爾。 聽我所 說： 若「無——有愛，唯修所斷，諸預流者，未斷此 愛。」 則應說：預流者起如是心——「若我死後，斷壞 無有，豈不安樂？」 若預流者不起如是心：「若我 死後，斷壞無有，豈不安樂？」 則不應說：「無——有愛， 唯修所斷；諸預流者，未斷此愛。」 作如是說，俱 不應理。 汝等亦說：「地獄、傍生、鬼異熟愛，唯修 所斷；諸預流者，未斷此愛」耶？ 答：如是。 汝何所 欲？諸預流者，為起如是心：「我當作哀羅筏拏 龍王、善住龍王……琰魔鬼王，統攝鬼界諸有情」 耶？ 答：不爾。 聽我所說： 若地獄、傍生、鬼異熟愛， 唯修所斷；諸預流者，未斷此愛。 則應說：預流 者起如是心——「我當作哀羅筏拏龍王。……乃至廣 說」。 若預流者，不起如是心——「我當作哀羅筏拏 龍王。……乃至廣說」。 則不應說：「地獄、傍生、鬼異熟 愛，唯修所斷；諸預流者，未斷此愛。」 作如是說， 俱不應理。 汝等亦說：「諸纏所纏故，害父母 命，此纏唯修所斷；諸預流者，未斷此纏」耶？ 答： 如是。 汝何所欲？諸預流者，為起如是纏故，害 父母命耶？ 答：不爾。 聽我所說： 若「纏所纏故，害 父母命，此纏唯修所斷；諸預流者，未斷此纏。」 則應說：預流者起如是纏故，害父母命。 若預 流者，不起如是纏故，害父母命。 則不應說：「諸 纏所纏故，害父母命，此纏唯修所斷；諸預流 者，未斷此纏。」 作如是說，俱不應理。 汝等亦 說：「於修所斷法，無有而貪，此貪唯修所斷；諸 預流者，未斷此貪」耶？ 答：如是。 汝何所欲？諸預 流者，為緣此起愛耶？ 答：不爾。 聽我所說： 若「於 修所斷法，無有而貪，此貪唯修所斷；諸預流 者，未斷此貪。」 則應說：預流者緣此起愛。 若預 流者不緣此起愛。 則不應說：「於修所斷法，無 有而貪，此貪唯修所斷；諸預流者，未斷此貪。」 作如是說，俱不應理。彼既應理，此亦應然。 無 有名何法？ 答：三界無常。如世尊說：「心解脫貪、 瞋、癡。」 何等心得解脫？有貪、瞋、癡心耶？離貪、瞋、 癡心耶？ 答：離貪、瞋、癡心，得解脫。 有作是說：貪、 瞋、癡相應心，得解脫。 彼不應作是說。所以者 何？非「此心與貪瞋癡相合、相應、相雜，而貪瞋 癡未斷，心不解脫；貪瞋癡斷，心便解脫。」 世尊 亦說：『苾芻當知！此日月輪，五翳所翳，不明不 照，不廣不淨。 『何等為五？一雲。二烟。三塵。四霧。 五曷邏呼阿素洛手。 『如日月輪非與五翳相 合、相應、相雜。彼翳未離，此日月輪，不明不照， 不廣不淨。彼翳若離，此日月輪，明照廣淨。』 如 是非「此心與貪瞋癡相合、相應、相雜，而貪瞋 癡未斷，心不解脫。貪瞋癡斷，心便解脫。」 何等 心解脫——過去耶？未來耶？現在耶？ 答：未來無學 心生時。 解脫一切障，其事如何？ 答：如無間道 金剛喻定將滅，解脫道盡智將生。 若無間道 金剛喻定正滅，解脫道盡智正生，爾時名「未 來無學心生時，解脫一切障。」 未解脫心當言 解脫？已解脫心當言解脫耶？ 答：已解脫心當 言解脫。 若已解脫不應言解脫；若解脫不應 言已解脫。已解脫心，而言解脫，不應正理。 今 應問彼——如世尊說： 『若斷愛無餘如蓮華處水 苾芻捨此彼如蛇脫故皮』 汝許此說是善說耶？ 答：如是。 汝何所欲？為已 捨言捨？未捨言捨耶？ 答：已捨言捨。 聽我所說： 若已捨，不應言捨；若捨，不應言已捨。已捨而 言捨，不應正理。 又！世尊說： 『斷慢自善定善心一切脫 一靜居不逸越死到彼岸』 汝許此說是善說耶？ 答：如是。 汝何所欲？為已 到言到？未到言到耶？ 答：已到言到。 聽我所 說： 若已到，不應言到；若到，不應言已到。已到 而言到，不應正理。彼既應理，此亦應然。故 於契經，應分別義。如世尊說： 『獸歸林藪鳥歸虛空聖歸涅槃 法歸分別』 如世尊說：「苾芻！當知：依厭離染，依離染解脫， 依解脫涅槃。」 云何厭？ 答：若於諸行，無學、厭惡、 違逆，是謂厭。 云何依厭離染？ 答：若厭相應——無 貪、無等貪，無瞋、無等瞋，無癡、無等癡——善根，是 謂依厭離染。 云何依離染解脫？ 答：若離染相 應心——已勝解、今勝解、當勝解，是謂依離染解 脫。 云何依解脫涅槃？ 答：若貪永斷、瞋永斷、癡 永斷、一切煩惱永斷，是謂依解脫涅槃。 如世尊說：「有三界。謂：斷界、離界、滅界。」 云何斷 界？ 答：除愛結，餘結斷，名斷界。 云何離界？ 答：愛 結斷，名離界。 云何滅界？ 答：諸餘順結法斷，名 滅界。 諸斷界是離界耶？ 答：如是。 設離界；是斷 界耶？ 答：如是。 諸斷界是滅界耶？ 答：如是。 設滅 界，是斷界耶？ 答：如是。 諸離界是滅界耶？ 答：如 是。 設滅界，是離界耶？ 答：如是。 如世尊說：「有三想。謂：斷想、離想、滅想。」 云何斷 想？ 答：除愛結，餘結斷諸想解，名斷想。 云何 離想？ 答：愛結，斷諸想解，名離想。 云何滅想？ 答： 諸餘順結法，斷諸想解，名滅想。
Việt dịch
QUYỂN 1 Chương 1: TẠP UẨN Phẩm 1: BÀN VỀ PHÁP THẾ ĐỆ NHẤT Pháp thế đệ nhất cùng bảy loại, Đảnh có hai-Noãn và thân kiến, Mười một kiến thâu nhiếp-đoạn trừ, Nghĩa chương này xin nói đầy đủ. Hỏi: Thế nào là pháp Thế đệ nhất? Đáp: Nếu tâm-tâm sở pháp là đẳng vô gián, nhập chánh tánh ly sinh, thì đó gọi là pháp Thế đệ nhất. Có thuyết nói: Nếu năm căn là đẳng vô gián, nhập chánh tánh ly sinh, thì đó gọi là pháp Thế đệ nhất. Ở trong nghĩa này, nếu tâm-tâm sở pháp là đẳng vô gián, nhập chánh tánh ly sinh thì gọi là pháp Thế đệ nhất. Hỏi: Tại sao gọi là pháp Thế đệ nhất? Đáp: Tâm-tâm sở pháp như thế, đối với pháp thế gian khác, là tốt đẹp nhất, là cao quý nhất, là tuyệt vời nhất, cho nên gọi là pháp Thế đệ nhất. ===== PAGE 4 ===== 1158 BỘ TỲ ĐÀM 2 Lại nữa, tâm-tâm sở pháp như thế, là đẳng vô gián, bỏ tánh phàm phu được tánh Thánh, bỏ tánh tà, được tánh chánh, có năng lực nhập chánh tánh ly sinh, cho nên gọi là pháp Thế đệ nhất. Hỏi: Pháp Thế đệ nhất cho nên nói là hệ thuộc cõi Dục, hệ thuộc cõi Sắc, hay hệ thuộc cõi Vô sắc? Đáp: Cho nên nói là hệ thuộc cõi Sắc. Vì sao pháp này không nên nói là hệ thuộc cõi Dục? Bởi vì không phải đạo của cõi Dục, để có thể đoạn trừ cái (Những thứ ngăn che), chế ngự triền (Những thứ ràng buộc), khiến cho triền cái cõi Dục không còn hiện khởi, mà chính là đạo của cõi Sắc có thể đoạn trừ cái, chế ngự triền, khiến cho triền cõi Dục không còn hiện khởi. Nếu dùng đạo cõi Dục, có thể đoạn trừ cái, chế ngự triền, thì trước mắt triền cõi Dục không còn hiện khởi. Như vậy, pháp Thế đệ nhất nên nói là hệ thuộc cõi Dục, nhưng không phải là đạo nơi cõi Dục có khả năng đoạn trừ cái, chế ngự triền, khiến cho triền cõi Dục không hiện khởi, mà chính là đạo của cõi Sắc có năng lực đoạn trừ cái, chế ngự triền, khiến cho triền cõi Dục không còn hiện khởi, vì vậy pháp Thế đệ nhất không nên nói là hệ thuộc cõi Dục. Vì sao pháp này không nên nói là hệ thuộc cõi Vô sắc? Bởi vì nhập chánh tánh ly sinh, trước tiên hiện quán khổ của cõi Dục là khổ, sau đó kết hợp hiện quán nỗi khổ của cõi Sắc-Vô sắc là khổ thánh đạo dấy khởi. Trước là biện minh về sự của cõi Dục, sau kết hợp biện minh về sự của cõi Sắc-Vô sắc. Nếu nhập chánh tánh ly sinh, thì trước hết hiện quán khổ của cõi Vô sắc là khổ, sau kết hợp hiện quán khổ của cõi Dục-cõi Sắc là khổ thánh đạo dấy khởi. Trước là biện minh về sự của cõi Vô sắc, sau kết hợp biện minh về sự của cõi Dục-Sắc. Như vậy, pháp Thế đệ nhất cho nên nói là hệ thuộc cõi Vô sắc. Tuy nhiên, nhập chánh tánh ly sinh, trước là hiện quán khổ của cõi Dục là khổ, sau hợp lại hiện quán khổ của cõi Sắc-Vô sắc là khổ thánh đạo dấy khởi. Trước là biện minh về sự của cõi Dục, sau hợp lại biện minh về sự của cõi Sắc-Vô sắc. Vì vậy pháp Thế đệ nhất không cho nên nói là hệ thuộc cõi Vô sắc. Lại nữa, nhập định vô sắc, trừ bỏ tưởng sắc, không loại trừ tưởng sắc mà có thể biết cõi Dục; nếu duyên pháp này, dấy khởi khổ pháp trí nhẫn, thì duyên pháp này dấy khởi pháp Thế đệ nhất. Hỏi: Pháp Thế đệ nhất nên nói là có tầm-có tứ, không có tầm-chỉ có tứ, không có tầm-không có tứ chăng? ===== PAGE 5 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 1 1159 Đáp: Nên nói hoặc có tầm-có tứ; hoặc không có tầm-chỉ chỉ có tứ, hoặc không có tầm-không có tứ. Thế nào là có tầm-có tứ? Nếu dựa vào Tam-ma-địa có tầm-có tứ, nhập chánh tánh ly sinh, thì lúc ấy đạt được pháp Thế đệ nhất. Thế nào là không có tầm-chỉ có tứ? Nếu dựa vào Tam-ma-địa không có tầm-chỉ có tứ, nhập chánh tánh ly sinh, thì lúc ấy đạt được pháp Thế đệ nhất. Thế nào là không có tầm-không có tứ? Nếu dựa vào Tam-ma-địa không có tầm-không có tứ, nhập chánh tánh ly sinh, thì lúc ấy đạt được pháp Thế đệ nhất. Hỏi: Pháp Thế đệ nhất cho nên nói tương là ưng với lạc căn, tương ưng với hỷ căn, hay tương ưng với xả căn? Đáp: Cho nên nói hoặc tương ưng với lạc căn, hoặc tương ưng với hỷ căn, hoặc tương ưng với xả căn. Thế nào là tương ưng với lạc căn? Nếu dựa vào tĩnh lự thứ ba, nhập chánh tánh ly sinh, thì lúc ấy đạt được pháp Thế đệ nhất. Thế nào là tương ưng với hỷ căn? Nếu dựa vào tĩnh lự sơ, nhị, nhập chánh tánh ly sinh, thì lúc ấy đạt được pháp Thế đệ nhất. Thế nào là tương ưng với xả căn? Nếu dựa vào tĩnh lự thứ tư, nhập chánh tánh ly sinh, thì lúc ấy đạt được pháp Thế đệ nhất. Hỏi: Pháp Thế đệ nhất cho nên nói là một tâm hay nhiều tâm? Đáp: Cho nên nói là một tâm. Vì sao pháp này không phải là nhiều tâm? Từ tâm-tâm sở pháp này, liên tục không khởi tâm thế gian nào khác, chỉ có khởi tâm xuất thế. Nếu lúc ấy khởi tâm thế gian khác thì đó là thua kém, là bằng nhau, hay là hơn hẳn? Nếu tâm đang thua kém, thì lúc ấy không thể nào nhập chánh tánh ly sinh. Vì sao? Vì không phải dùng đạo lui sụt mà có thể nhập chánh tánh ly sinh. Nếu tâm đang bằng nhau, thì cũng không thể nhập chánh tánh ly sinh. Vì sao? Vì trước kia đã dùng đạo loại này, cho nên không thể nào nhập chánh tánh ly sinh. Nếu tâm đang hơn hẳn, thì trước tiên không phải là pháp Thế đệ nhất, sau mới là pháp Thế đệ nhất. Hỏi: Pháp Thế đệ nhất cho nên nói lui sụt hay không lui sụt? Đáp: Nên nói là không lui sụt. Vì sao pháp này nhất định không lui sụt? Bởi vì pháp Thế đệ nhất là tùy thuận đế, hướng tới đế, sắp nhập đế, ở giữa nơi này nơi kia không cho phép có thể dấy khởi tâm không tương tự, khiến cho không thể nào ===== PAGE 6 ===== 1160 BỘ TỲ ĐÀM 2 nhập hiện quán Thánh đế. Ví như tráng sĩ lội qua sông, vượt qua hang, vượt qua núi, băng qua vách núi, trung gian không có thể quay trở lại, thân tráng sĩ kia trở về đến chỗ cũ, hoặc đi tới chỗ khác, trước đã phát khởi mạnh mẽ, thân đi chưa đến chỗ hướng tới, thì nhất định không dừng lại. Pháp Thế đệ nhất cũng lại như thế, tùy thuận đế, hướng tới đế, sắp nhập đế, ở giữa nơi này nơi kia không cho phép có thể dấy khởi tâm không tương tự, khiến cho không thể nào nhập hiện quán Thánh đế. Như châu Thiệm-bộ có năm dòng sông lớn: 1. Căng-già. (Sông Hằng) 2. Diêm-mẫu-na. 3. Tát-lạc-du. 4. A-thị-la-phiệt-để. 5. Mạc-hê. Năm con sông như thế, xuôi dòng về biển cả, hướng đến biển cả, sắp hòa vào biển cả, trong giai đoạn ấy không có năng lực nào xoay chuyển, dòng chảy kia trở về đến chỗ cũ, hoặc hướng đến chỗ khác, dòng chảy ấy quyết định luôn luôn chảy hòa vào biển cả. Pháp Thế đệ nhất cũng lại như thế, tùy thuận đế, hướng tới đế, sắp nhập đế, ở giữa nơi này nơi kia không cho phép có thể dấy khởi tâm không tương tự, khiến cho không thể nào nhập hiện quán Thánh đế. Lại nữa, pháp Thế đệ nhất cùng với khổ pháp trí nhẫn, làm thành Đẳng vô gián duyên, không có một pháp nào nhanh chóng quay lại, vượt qua tâm, để có thể vào lúc bấy giờ có năng lực làm chướng ngại, khiến cho không thể nào nhập hiện quán Thánh đế. Vì vậy pháp này nhất định không lui sụt. Hỏi: Thế nào là Đảnh? Đáp: Đối với Phật-Pháp-Tăng, sinh niềm tin nhỏ bé, như Đức Thế Tôn đã vì Ma Ba La Diễn Noa Ma Nạp Bà mà thuyết kệ: Nếu như đối với Phật-Pháp-Tăng, Sinh khởi niềm tin dù nhỏ bé, Cần phải biết rằng Nho đồng ấy, Gọi là đã đạt được pháp Đảnh. Hỏi: Thế nào là Đảnh đọa? Đáp: Như có một loại thân cận bậc thiện sĩ (Thiện tri thức), lắng nghe chánh pháp, tác ý như lý, tin pháp Bồ-đề của Phật, là Tăng khéo giảng nói, tu diệu hạnh, sắc vô thường, thọ-tưởng-hành-thức vô thường, khéo thiết lập khổ đế, khéo thiết lập tập-diệt-đạo đế. Người ấy, ở vào lúc khác, không thân cận bậc thiện sĩ, không lắng nghe chánh pháp, tác ===== PAGE 7 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 1 1161 ý không như lý, đối với mình có được niềm tin thế tục, mà lui sụt, hủy hoại, chuyển đổi mất đi, cho nên gọi là Đảnh đọa. Như Phật, liền vì Ba La Diễn Noa Ma Nạp Bà mà thuyết kệ: Nếu người đối với pháp như vậy, Mà lui sụt mất đi ba pháp, Ta có rằng những loại như thế, Nên biết tên gọi là Đảnh đọa. Hỏi: Thế nào là Noãn? Đáp: Nếu ở trong Tỳ-nại-da chánh pháp, có một chút tín thọ, như Đức Thế Tôn đã vì hai Bí-sô Mã Sư-Tỉnh Tú mà nói: Hai người ngu này xa rời chánh pháp và Tỳ-nại-da của Ta. Ví như đại địa cách xa hư không, hai người ngu này ở trong Tỳ-nại-da chánh pháp của Ta, không có phần ít pháp Noãn nào. Hỏi: Hai mươi câu về Tát-ca-da-kiến này, có bao nhiêu là ngã kiến, bao nhiêu là ngã sở kiến? Đáp: Có năm ngã kiến: Đẳng tùy quán sắc là ngã, thọ-tưởng- hành-thức là ngã. Mười lăm ngã sở kiến: Đẳng tùy quán ngã có sắc, sắc là ngã sở, ngã ở trong sắc. Ngã có thọ-tưởng-hành-thức; thọ-tưởng-hành-thức là ngã sở, ngã ở trong thọ, tưởng, hành thức. Hỏi: Nếu như không phải thường mà thấy là thường thì đối với năm kiến, thuộc về kiến nào? Do kiến nào đoạn? Đáp: Biên chấp kiến thuộc về thường kiến, do kiến khổ mà đoạn. Hỏi: Nếu như thường mà thấy không phải là thường thì đối với năm kiến thuộc về kiến nào? Do kiến nào đoạn? Đáp: Thuộc về tà kiến, do kiến diệt đoạn trừ. Hỏi: Nếu như thấy khổ-vui thì đối với năm kiến thuộc về kiến nào? Do kiến nào đoạn? Đáp: Lấy pháp kém cho là hơn, thuộc về kiến thủ, do kiến khổ đoạn trừ. Hỏi: Nếu như thấy vui-khổ thì đối với năm kiến, thuộc về kiến nào, do kiến nào đoạn? Đáp: Thuộc về tà kiến, do kiến diệt đoạn trừ. Hỏi: Nếu như bất tịnh mà thấy là tịnh thì đối với năm kiến, thuộc về kiến nào? Do kiến nào đoạn? Đáp: Lấy pháp kém cho là hơn, thuộc về kiến thủ, do kiến khổ đoạn trừ. Hỏi: Nếu như tịnh mà thấy là bất tịnh thì đối với năm kiến, thuộc ===== PAGE 8 ===== 1162 BỘ TỲ ĐÀM 2 về kiến nào, do kiến nào đoạn? Đáp: Thuộc về tà kiến. Kiến này có hai loại: Nếu cho diệt là bất tịnh thì do kiến diệt mà đoạn, nếu cho đạo là bất tịnh, thì do kiến đạo mà đoạn. Hỏi: Nếu như không có ngã mà thấy có ngã thì đối với năm kiến, thuộc về kiến nào? Do kiến nào đoạn? Đáp: Thuộc về hữu thân kiến, do kiến khổ đoạn trừ. Hỏi: Nếu như không phải nhân mà thấy là nhân thì đối với năm kiến, thuộc về kiến nào? Do kiến nào đoạn? Đáp: Không phải nhân mà nói là nhân, thuộc về giới cấm thủ, do kiến khổ đoạn trừ. Hỏi: Nếu như là nhân mà thấy không phải nhân thì đối với năm kiến thuộc về kiến nào? Do kiến nào đoạn? Đáp: Thuộc về tà kiến, do kiến tập đoạn trừ. Hỏi: Nếu như có mà thấy là không có thì đối với năm kiến, thuộc về kiến nào? Do kiến nào đoạn? Đáp: Thuộc về tà kiến. Kiến này có bốn loại: 1. Nếu nói là không có khổ, thì do kiến khổ đoạn trừ. 2. Nếu nói là không có tập, thì do kiến tập đoạn trừ. 3. Nếu nói là không có diệt, thì do kiến diệt đoạn trừ. 4. Nếu nói là không có đạo, thì do kiến đạo đoạn trừ. Hỏi: Nếu như không có mà thấy có thì đối với năm kiến thuộc về kiến nào? Do kiến nào đoạn? Đáp: Đây không phải là kiến mà chính là tà trí. ---------------- ===== PAGE 9 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 1 1163 Phẩm 2: BÀN VỀ TRÍ Một trí nhận biết và nhân duyên, Hai tâm nghĩ nhớ và thờ cúng, Ba căn sử dụng thuộc quá khứ, Nghi cùng với Danh-Cú-Văn thân. Phật quở trách đệ tử-sáu nhân, Tùy tâm miên cho đến đoạn trừ, Dựa vào cảnh đoạn trừ các thức, Nghĩa chương này xin nói đầy đủ. Hỏi: Có thể có một trí mà biết tất cả pháp chăng? Đáp: Không có. Hỏi: Nếu trí này sinh ra tất cả pháp không có ngã, thì trí này không biết điều gì? Đáp: Không biết tự tánh, và trí này tương ưng với các pháp cùng có. Hỏi: Có thể có một thức mà nhận biết tất cả pháp chăng? Đáp: Không có. Hỏi: Nếu thức này sinh ra tất cả pháp không có ngã, thì thức này không nhận biết điều gì? Đáp: Không nhận biết tự tánh, và thức này tương ưng với các pháp cùng có. Hỏi: Có thể có hai tâm lần lượt là nhân cho nhau chăng? Đáp: Không có. Vì sao? Vì không có một Bổ-đặc-già-la nào, không phải trước- không phải sau mà hai tâm cùng sinh, cũng không phải tâm sau là nhân cho tâm trước. Hỏi: Có thể có hai tâm lần lượt làm duyên cho nhau chăng? Đáp: Có. Như có tâm khởi lên mà không có tâm vị lai, ngay nơi tư duy này khởi lên tâm thứ hai. Như có tâm khởi lên mà có tâm vị lai, ngay nơi tư duy này khởi lên tâm thứ hai. Như có tâm khởi lên mà, không có tâm đạo vị lai, ngay nơi tư duy này khởi lên tâm lên thứ hai. Như có tâm khởi lên mà có tâm đạo vị lai, ngay nơi tư duy tâm này khởi tâm thứ hai. Như có hai người biết tâm người khác, thì hai tâm ấy lần lượt duyên nhau. Hỏi: Vì sao không có một Bổ-đặc-già-la, không phải trước-không phải sau mà hai tâm cùng sinh? Đáp: Vì không có đẳng vô gián duyên thứ hai, vì mỗi một tâm của hữu tình chuyển biến nối tiếp nhau, cho nên Bổ-đặc-già-la đã không thể có được. ===== PAGE 10 ===== 1164 BỘ TỲ ĐÀM 2 Hỏi: Vả lại theo lý thì không có tâm trước hướng về tâm sau, vì sao có thể nhớ lại những việc đã làm trước kia? Đáp: Hữu tình đối với pháp, do sức mạnh của tập quán, được trí đồng phần như thế, tùy thuộc vào sự việc đã từng trải qua, cho nên có khả năng biết như thế. Như có hai người chế tạo ra chữ in, có kỹ năng hiểu rõ kiểu chữ in mà mình và người khác đã chế tạo ra, mặc dù hai người kia không qua lại với nhau để hỏi: Ông đã chế tạo kiểu chữ này ra sao?. Cũng không trả lời nhau: Tôi đã chế tạo chữ này như thế. Nhưng hai người kia do sức mạnh của tập quán, cho nên được trí đồng phần như thế, có kỹ năng hiểu rõ mẫu chữ in mà mình và người khác đã chế tạo. Hữu tình cũng như vậy, do sức mạnh của tập quán, đạt được trí đồng phần như thế, tùy thuộc vào sự việc đã từng trải qua nên có khả năng nhận biết như vậy. Lại, như có hai người biết tâm người khác, biết tâm của nhau, mặc dù hai người đó không qua lại với nhau, để hỏi xem: Làm sao ông biết được tâm của tôi?. Cũng không trả lời nhau: Tôi đã biết như thế về tâm ông. Nhưng hai người kia do sức mạnh của tập quán, cho nên được trí đồng phần như thế, biết tâm của nhau. Hữu tình cũng như vậy, do sức mạnh của tập quán, cho nên được trí đồng phần như thế, tùy thuộc vào sự việc đã từng trải qua, có khả năng nhận biết như vậy. Lại nữa, tất cả tâm-tâm sở pháp, đối với pháp đã duyên, nhất định an trụ vào pháp đã duyên, lại dùng ý tiếp làm sức mạnh của nhân, cố gắng nghĩ nhớ, cho thì không quên. Hỏi: Vì sao hữu tình quên mà lại nhớ? Đáp: Đồng phần của hữu tình lúc chuyển biến nối tiếp nhau, đối với pháp có khả năng dấy khởi trí và kiến hệ thuộc nhau, lại dùng ý tiếp nhận làm sức mạnh của nhân, cố gắng nghĩ nhớ thường không quên. Hỏi: Vì sao hữu tình nhớ mà lại quên? Đáp: Dị phần của hữu tình, lúc chuyển biến nối tiếp nhau, đối với pháp không dấy khởi trí và kiến hệ thuộc nhau, lại dùng ý tiếp nhận làm sức mạnh của nhân, sự nghĩ nhớ kém thì quên mất. Hỏi: Vì sao cúng tế thì ngạ quỷ đến, không phải là loài khác? Đáp: Loài ngạ quỷ kia, theo pháp như vậy được nơi chốn quan hệ như thế, sinh ra phần của mình. Như vậy hễ có thờ cúng thì đến chứ không phải loài khác. Như các loài chim thiên nga, hồng nhạn, khổng tước, anh vũ, xá lợi, mạng mạng v.v..., dù như ý tự tại tung cánh bay vào hư không, nhưng thần lực, oai đức không lớn hơn con người. Tuy nhiên loài súc sinh kia, theo pháp như vậy được nơi chốn quan hệ như thế, sinh ===== PAGE 11 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 1 1165 ra phần của mình, có công năng vỗ cánh bay lượn giữa hư không. Loài quỷ cũng như vậy, do sức mạnh của pháp như vậy, nơi nào có thờ, cúng thì hiện đến, loài khác không như thế. Lại như một loại Na-lạc-ca, có khả năng nhớ lại đời trước, cũng biết tâm người khác. Một loại bàng sinh, một loại ngạ quỷ, có khả năng nhớ lại đời trước, cũng biết được tâm người khác, và dấy lên khói lửa, gây mây, nổi mưa, làm ra lạnh nóng v.v... Mặc dù chúng có khả năng gây ra sự việc như thế, nhưng mà thần lực oai đức thì không lớn hơn con người. Tuy nhiên, các loại ấy theo pháp như vậy tự nhiên được nơi chốn quan hệ như thế, sinh ra phần của mình, có khả năng gây ra sự việc ấy. Loài quỷ cũng thế, do sức mạnh của pháp như vậy hễ có thờ cúng thì hiện đến, loài khác thì không như vậy. Lại nữa, có người suốt trong cuộc đời dấy lên mong muốn như vậy, ái lạc như vậy: Ta sẽ cưới vợ, cưới vợ cho con, cưới vợ cho cháu khiến sinh con, cháu, nối dòng kế tục không dứt. Ta mạng chung rồi, nếu sinh vào loài quỷ, chúng sẽ nghĩ nhớ đến ta, nên sẽ thờ cúng ta. Do người kia luôn có dục lạc này suốt trong cuộc đời vì thế hễ có cúng tế thì hiện đến chứ không phải loài khác. Hỏi: Nên nói là một mắt trông thấy sắc hay là hai mắt trông thấy sắc? Đáp: Nên nói là hai mắt trông thấy sắc. Bởi vì sao? Vì nếu nhắm một mắt, khởi lên thức bất tịnh, thì khi mở hai mắt khởi lên thức tịnh. Giả sử nhắm một mắt, khởi lên thức như thế, khi mở cả hai mắt, cũng khởi lên thức này, thì không nên nói là hai mắt trông thấy sắc. Tuy nhiên nhắm một mắt, khởi lên thức bất tịnh, khi mở hai mắt, liền khởi lên thức tịnh vì vậy, phải nói là hai mắt trông thấy sắc. Như nhắm mắt, che phủ-gây tổn hại-phá hoại cũng thế. Như mắt trông thấy sắc; tai nghe tiếng, mũi ngửi hương cũng như vậy. Hỏi: Các quá khứ thì tất cả quá khứ không hiện ra chăng? Đáp: Cho nên làm thành bốn cây để biện giải: 1. Có quá khứ mà không phải là không hiện. Nghĩa là như Tôn giả Ô-đà-di nói: Tất cả kiết sử của quá khứ, Đến từ rừng lại rời xa rừng, Vui thoát ra ngoài các dục lạc, Như vàng ròng hiện trên đỉnh núi. 2. Có không hiện mà không phải là quá khứ. Nghĩa là như có một ===== PAGE 12 ===== 1166 BỘ TỲ ĐÀM 2 người hoặc dùng thần thông, hoặc dùng chú thuật, hoặc dùng vật thuốc, hoặc từ nơi sinh như thế mà được trí, có chỗ ẩn mất khiến không hiện rõ ra. 3. Có quá khứ cũng không hiện. Nghĩa là tất cả các hành đã khởi thì cùng khởi, đã sinh, cùng sinh, đã chuyển và đang chuyển, đã tập-đã hiện, đã quá khứ-đã tận diệt-đã lìa xa biến đổi, là quá khứ-phần của quá khứ, thuộc về đời quá khứ. 4. Có mà không phải quá khứ-cũng không phải là không hiện. Nghĩa là trừ ra các tướng trước đây. Hỏi: Các quá khứ thì tất cả quá khứ là tận cùng chăng? Đáp: Nên làm thành bốn câu để biện giải: 1. Có quá khứ mà không phải tận cùng. Nghĩa là như Tôn giả Ô- đà-di nói: Tất cả kiết sử của quá khứ, cho đến nói rộng ra. 2. Có tận cùng mà không phải là quá khứ. Nghĩa là như Đức Phật nói: Đây là đệ tử bậc Thánh đã hết địa ngục, đã hết bàng sinh, đã hết ngạ quỷ, đã hết mọi hầm hố nguy hiểm của đường ác. 3. Có quá khứ mà cũng tận cùng. Nghĩa là tất cả các hành đã khởi thì cùng khởi, cho đến nói rộng ra. 4. Có mà không phải quá khứ, cũng không phải tận cùng. Nghĩa là trừ ra các tướng trước đây. Lại nữa, nếu dựa vào kiết đoạn mà nói thì: 1. Có kiết quá khứ mà không phải tận cùng. Nghĩa là kiết quá khứ chưa đoạn- chưa biết khắp, chưa diệt-chưa biến đổi. 2. Có kiết tận cùng mà không phải là quá khứ. Nghĩa là kiết vị lai đã đoạn-đã biết khắp, đã diệt-đã biến đổi. 3. Có kiết quá khứ mà cũng tận cùng. Nghĩa là kiết quá khứ đã đoạn-đã biết khắp, đã diệt-biến đổi. 4. Có kiết không phải quá khứ mà cũng không phải tận cùng. Nghĩa là kiết vị lai, chưa đoạn-chưa biết khắp, chưa diệt-chưa biến đổi, và kiết hiện tại. Hỏi: Các quá khứ thì tất cả quá khứ là diệt chăng? Đáp: Cho nên làm thành bốn câu để biện giải: 1. Có quá khứ mà không phải là diệt. Nghĩa là như Tôn giả Ô-đà- di nói: Tất cả kiết của quá khứ, cho đến nói rộng ra. 2. Có diệt mà không phải là quá khứ. Nghĩa là dựa vào con đường nhỏ, mái nhà nhỏ, đồ đựng nhỏ, mắt nhỏ của thế tục, nói là diệt con đường, cho đến diệt mắt. 3. Có quá khứ mà cũng là diệt. Nghĩa là tất cả các hành đã khởi ===== PAGE 13 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 1 1167 thì cùng khởi, cho đến nói rộng ra. 4. Có mà không phải là quá khứ cũng không phải là diệt. Nghĩa là trừ ra các tướng trước đây. Lại nữa, nếu dựa vào kiết đoạn mà nói thì: 1. Có kiết quá khứ mà không phải là diệt. Nghĩa là kiết quá khứ, chưa đoạn-chưa biết khắp, chưa diệt-chưa biến đổi. 2. Có kiết diệt, không phải là quá khứ. Nghĩa là kiết vị lai, đã đoạn-đã biết khắp, đã diệt-đã biến đổi. 3. Có kiết quá khứ màcũng là diệt. Nghĩa là kiết quá khứ, đã đoạn-đã biết khắp, đã diệt-đã biến đổi. 4. Có kiết không phải là quá khứ mà cũng không phải là diệt. Nghĩa là kiết vị lai, chưa đoạn-chưa biết khắp, chưa diệt-chưa biến đổi, và kiết hiện tại. Hỏi: Nếu đối với khổ, mà sinh nghi: Đây đúng là khổ chăng? Đây không phải là khổ chăng? Cho nên nói là một tâm hay là nhiều tâm? Đáp: Cho nên nói là nhiều tâm. Nói rằng đây đúng là khổ chăng, là một tâm. Đây không phải là khổ chăng, là tâm thứ hai. Đối với Tập- Diệt-Đạo, sinh nghi cũng như thế. Hỏi: Có thể có một tâm, có nghi cũng không có nghi chăng? Đáp: Không có. Vì sao thế? Vì đối với Khổ đế, nếu nói đây đúng là khổ chăng? Thì tâm này có nghi. Nếu nói đây là khổ, thì tâm này không có nghi. Nếu nói đây không phải là khổ chăng? Thì tâm này có nghi. Nếu nói đây không phải là khổ, thì tâm này không có nghi. Đối với Tập-Diệt- Đạo cho nên biết cũng như vậy. Hỏi: Thế nào là nhiều Danh thân? Đáp: Nghĩa là nhiều danh hiệu, dị ngữ, tăng ngữ, tưởng cùng tưởng, dựa vào mà thiết lập. Đó gọi là nhiều Danh thân. Hỏi: Thế nào là nhiều Cú thân? Đáp: Các câu có thể đầy đủ hay chưa đầy đủ mà kết hợp với nhau nghĩa ở trong đó. Đó gọi là nhiều Cú thân. Như Đức Thế Tôn dạy: Đừng làm mọi điều ác, Hãy làm những điều thiện, Tự thanh tịnh tâm ý, Là lời chư Phật dạy. Với bốn câu như thế, đều có thể đầy đủ hay chưa đầy đủ mà nghĩa kết hợp với nhau ở trong đó. Đó gọi là nhiều Cú thân. Hỏi: Thế nào là nhiều Văn thân? ===== PAGE 14 ===== 1168 BỘ TỲ ĐÀM 2 Đáp: Là các nhóm chữ. Đó gọi là nhiều Văn thân. Như Đức Thế Tôn nói: Muốn làm thành bản tụng, Văn chính là nhiều chữ, Tụng dựa vào danh từ, Và người làm ra tụng. Như Phật Thế Tôn quở trách các đệ tử, gọi là người ngu si. Điều này có nghĩa gì? Đáp: Đây là lời quở trách, nghĩa là Phật Thế Tôn quở trách đệ tử, gọi là người ngu si. Như cha mẹ dạy dỗ và thầy quỹ phạm hiện nay, nếu có con cái hay đệ tử ở gần bên cạnh gây ra các lỗi lầm, thì quở trách rằng: Ông là kẻ ngu si, không sáng suốt, không tốt. Đức Thế Tôn cũng vậy, quở trách các đệ tử, gọi là người ngu si. Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn quở trách các đệ tử mà gọi là người ngu si? Đáp: Bởi vì các đệ tử ấy đối với lời răn dạy của Đức Thế Tôn đã truyền trao, không theo đúng nghĩa thực hành, không tùy thuận, không nối tiếp. Hơn nữa, họ đối với Thánh giáo đã làm những việc ngu si, trống rỗng, mà không có kết quả, không có ý vị vượt ra vươn lên, không có thắng lợi, trái lời Phật dạy. Đối với các học xứ, không có năng lựa tiếp nhận để học, cho nên Đức Phật quở trách họ là người ngu si. Có sáu nhân, nghĩa là nhân tương ưng cho đến nhân năng tác. Hỏi: Thế nào là nhân tương ưng? Đáp: Thọ và pháp tương ưng với thọ, là nhân tương ưng. Pháp tương ưng với thọ và thọ, là nhân tương ưng. Tưởng-tư-xúc-tác ý-dục, thắng giải-niệm-tam-ma-địa- tuệ, cùng pháp tương ưng với tuệ, là nhân tương ưng. Pháp tương ưng của tuệ cùng tuệ là nhân tương ưng. Đó gọi là nhân tương ưng. Hỏi: Thế nào là nhân câu hữu? Đáp: Tâm cùng với tâm sở pháp, là nhân câu hữu. Tâm sở pháp cùng với tâm, là nhân câu hữu. Tâm cùng với tùy tâm mà chuyển thân nghiệp-ngữ nghiệp là nhân câu hữu. Tâm cùng với tùy tâm mà chuyển bất tương ưng hành, là nhân câu hữu. Tùy tâm mà chuyển bất tương ưng hành cùng với tâm, là nhân câu hữu. Lại nữa, bốn đại chủng câu sinh lần lượt làm nhân câu hữu. Đó gọi là nhân câu hữu. Hỏi: Thế nào là nhân đồng loại? Đáp: Căn thiện đời trước, với căn thiện của cõi mình ở đời sau và ===== PAGE 15 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 1 1169 pháp tương ưng, là nhân đồng loại. Căn thiện quá khứ, với căn thiện của cõi mình ở hiện tại-vị lai và pháp tương ưng, là nhân đồng loại. Căn thiện hiện tại với căn thiện của cõi mình ở vị lai và pháp tương ưng là nhân đồng loại . Như căn thiện; căn bất thiện và vô ký cũng vậy. Sai biệt là trong bất thiện trừ ra cõi của mình. Đó gọi là nhân đồng loại. Hỏi: Thế nào là nhân biến hành? Đáp: Tùy miên biến hành của đời trước do kiến khổ đoạn, cùng với tùy miên của cõi mình ở đời sau do kiến tập-diệt-đạo-tu đoạn và pháp tương ưng, là nhân biến hành. Tùy miên biến hành của quá khứ do kiến khổ đoạn, cùng với tùy miên của cõi mình ở hiện tại-vị lai do kiến tập-diệt-đạo-tu đoạn và pháp tương ưng là nhân biến hành. Tùy miên biến hành của hiện tại do kiến khổ đoạn , cùng với tùy miên của cõi mình ở vị lai do kiến tập-diệt-đạo-tu đoạn và pháp tương ưng, là nhân biến hành. Như kiến khổ đoạn, kiến tập đoạn cũng vậy. Đó gọi là nhân biến hành. Hỏi: Thế nào là nhân dị thục? Đáp: Các tâm-tâm sở pháp tiếp nhận sắc dị thục cùng tâm-tâm sở pháp và tâm bất tương ưng hành. Tâm-tâm sở pháp này, cùng với dị thục kia, là nhân dị thục. Lại nữa, các nghiệp thân-ngữ tiếp nhận sắc dị thục cùng tâm-tâm sở pháp và tâm bất tương ưng hành. Nghiệp thân- ngữ này cùng với dị thục kia, là nhân dị thục. Lại nữa, các tâm bất tương ưng hành thọ nhận sắc dị thục cùng tâm-tâm sở pháp và tâm bất tương ưng hành. Tâm bất tương ưng hành này cùng với dị thục kia, là nhân dị thục. Đó gọi là nhân dị thục. Hỏi: Thế nào là nhân năng tác? Đáp: Mắt và sắc là duyên sinh ra nhãn thức. Nhãn thức này dùng mắt và sắc kia, pháp tương ưng với mắt mà sắc kia, pháp câu hữu của mắt và sắc kia, cùng nhĩ thanh và nhĩ thức, tỷ hương và tỷ thức, lưỡi, thiệt vị và thức, thân xúc và thân thức ý và pháp - ý thức, có sắc-không sắc, có kiến-không có kiến, có đối-không có đối, hữu lậu-vô lậu, hữu vi-vô vi v.v..., tất cả pháp như thế là nhân năng tác, trừ ra tự tánh của chúng. Như nhãn thức; nhĩ-tỷ-thiệt-thân-ý thức cũng vậy. Đó gọi là nhân năng tác. Hỏi: Các tâm bởi vì tùy miên, cho nên gọi là tâm có tùy miên. Tùy miên kia là tùy tăng đối với tâm này chăng? ===== PAGE 16 ===== 1170 BỘ TỲ ĐÀM 2 Đáp: Hoặc tùy tăng, hoặc không tùy tăng. Thế nào là tùy tăng? Nghĩa là tùy miên kia tương ưng với tâm này chưa đoạn và duyên với tâm này. Thế nào là không tùy tăng? Nghĩa là tùy miên kia tương ưng với tâm này đã đoạn. Hỏi: Giả sử tùy miên tùy tăng đối với tâm-tâm này chỉ do tùy miên kia, cho nên gọi là tâm có tùy miên chăng? Đáp: Hoặc do tùy miên kia chứ không phải pháp khác, hoặc do tùy miên kia và pháp khác. Thế nào là do tùy miên kia chứ không phải pháp khác? Nghĩa là tâm này chưa đoạn. Thế nào là do tùy miên kia và pháp khác? Nghĩa là khổ trí đã sinh, tập trí chưa sinh. Nếu tâm do kiến khổ mà đoạn, do kiến tập đoạn, là duyên của tùy miên, thì các tâm do tùy miên, cho nên gọi là tâm có tùy miên. Hỏi: Tùy miên kia đối với tâm này là nên đoạn chăng? Đáp: Hoặc nên đoạn, hoặc không đoạn. Thế nào là nên đoạn? Nghĩa là tùy miên kia duyên nơi tâm này. Thế nào là không nên đoạn? Nghĩa là tùy miên kia tương ưng vào tâm này. Hỏi: Các tùy miên dựa vào pháp nào mà đoạn? Đáp: Dựa vào pháp đã duyên. Hỏi: Ông nói tùy miên, dựa vào pháp đã duyên mà đoạn chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Nếu vậy, thì các tùy miên do kiến diệt-đạo mà đoạn, tùy miên ấy duyên hữu lậu dựa vào pháp nào mà đoạn? Nếu nói pháp này đoạn thì pháp kia đoạn đều không hợp lý? Đáp: Do kiến diệt-đạo mà đoạn tùy miên duyên vô lậu, dựa vào pháp đã duyên cho nên đoạn, bởi vì pháp này đoạn cho nên tùy miên cũng đoạn. Hỏi: Nếu tùy miên đối với tâm nên đoạn, thì tâm này chỉ vì do tùy miên cho nên gọi là tâm có tùy miên chăng? Đáp: Hoặc do tùy miên chứ không phải pháp khác, hoặc do tùy miên và pháp khác. Thế nào là do tùy miên chứ không phải pháp khác? Nghĩa là tâm không ô nhiễm do tu mà đoạn. Thế nào là do tùy miên kia và pháp khác? Nghĩa là tâm ô nhiễm. Hỏi: Thế nào là dựa vào cảnh mà đoạn thức? ===== PAGE 17 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 1 1171 Đáp: Khổ trí đã sinh, tập trí chưa sinh, nếu tâm do kiến tập mà đoạn, duyên vào kiến khổ mà đoạn, thì đó gọi là dựa vào cảnh mà đoạn thức. Hỏi: Đối với thức này có bao nhiêu tùy miên tùy tăng? Đáp: Có mười chín. Hỏi: Cùng một tâm chăng? Đáp: Không như vậy. Nghĩa là chưa lìa dục nhiễm, khổ pháp trí đã sinh, tập pháp trí chưa sinh, nếu tâm cõi Dục do kiến tập mà đoạn duyên vào kiến khổ đoạn, thì đó là dựa vào cảnh mà đoạn thức. Cõi Dục do kiếm tập mà đoạn bảy tùy miên tùy tăng, đã lìa dục nhiễm mà chưa lìa sắc nhiễm, khổ loại trí đã sinh, tập loại trí chưa sinh. Nếu tâm cõi Sắc do kiến tập mà đoạn, duyên vào kiến khổ đoạn, thì đó là dựa vào cảnh mà đoạn thức. Cõi Sắc do kiến tập mà đoạn sáu tùy miên tùy tăng, đã lìa sắc nhiễm, khổ loại trí đã sinh, tập loại trí chưa sinh. Nếu tâm cõi Vô sắc do kiến tập mà đoạn duyên vào kiến khổ đoạn, thì đó là dựa vào cảnh mà đoạn thức. Cõi Vô sắc do kiến tập mà đoạn trừ sáu tùy miên tùy tăng. ------------------ ===== PAGE 18 ===== 1172 BỘ TỲ ĐÀM 2 Phẩm 3: NÓI VỀ BỔ ĐẶC GIÀ LA Duyên khởi-duyên dựa vào hơi thở, Tâm dựa vào không còn có ái, Tâm giải thoát dựa vào giới-tưởng, Nghĩa chương này xin nói đầy đủ. Hỏi: Một Bổ-đặc-già-la, đối với mười hai chi duyên khởi của đời này, có bao nhiêu quá khứ-vị lai-hiện tại? Đáp: Hai quá khứ là vô minh-hành; hai vị lai là sinh-lão tử; tám hiện tại là thức- danh sắc-sáu xứ-xúc- thọ-ái-thủ-hữu. Như Đức Thế Tôn đã nói: Vô minh duyên hành, thủ duyên hữu. Hỏi: Thế nào là vô minh duyên hành? Đáp: Vô minh duyên hành. Đây là thể hiện rõ nghiệp hạnh đã tạo tác tăng lên trong những đời kiếp trước đây, nay phải có quả dị thục và đã tiếp nhận quả dị thục. Hỏi: Thế nào là thủ duyên hữu? Đáp: Thủ duyên hữu đây là thể hiện rõ nghiệp hạnh tạo tác tăng lên trong đời hiện tại, phải có quả dị thục sẽ tiếp nhận.. Hỏi: Vô minh duyên hành và thủ duyên hữu khác nhau thế nào? Đáp: Vô minh duyên hành, nghĩa nói rộng như trước. Nghiệp duyên này như Đức Thế Tôn nói: Một phiền não, nghĩa là vô minh. Thủ duyên hữu, nghĩa nói rộng như trước. Nghiệp duyên này như Đức Thế Tôn nói: Tất cả phiền não, nghĩa là các thủ. Đó gọi là khác nhau giữa hai điều này. Hỏi: Có thể Có thể có hành duyên với vô minh mà không duyên với minh chăng? Đáp: Không có. Hỏi: Có thể Có thể có hành duyên với minh mà không duyên với vô minh chăng? Đáp: Không có. Hỏi: Có thể có hành duyên với vô minh, cũng duyên với minh chăng? Đáp: Có. Hỏi: Có thể có hành không duyên với vô minh mà cũng không duyên với minh chăng? Đáp: Không có. Vì sao như vậy? Bởi vì không có một hữu tình nào, từ lâu xa đến nay, không đối với Thánh đạo, hủy báng nói rằng không phải là đạo. Trước kia đã hủy báng đạo rồi, thời gian sau hữu tình ấy tạo tác tăng trưởng, cảm đến nghiệp đại địa. Hoặc vào thời gian sau ===== PAGE 19 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 1 1173 tạo tác tăng trưởng, cảm đến nghiệp tiểu vương. Hoặc vào thời gian sau tạo tác tăng trưởng, cảm đến nghiệp đại vương. Hoặc vào thời gian sau tạo tác tăng trưởng, cảm đến nghiệp Chuyển luân vương. Do nhân này và duyên này, do Thánh đạo kia, lần lượt cảm được đại địa, có được thành ấp thôn xóm, nhân và phi nhân, súc vật-thóc lúa- cỏ thuốc-cây cối- rừng rậm, tăng trưởng tốt tươi. Bốn duyên của tâm trước như thế, đối với tâm sau chỉ là một duyên tăng thượng. Lại nữa, hoặc dựa vào nhân duyên mà nói về phương diện này: Hỏi: Có thể có hành với duyên vô minh mà không duyên với minh chăng? Đáp: Có. Nghĩa là vô minh dị thục và hành nhiễm ô. Hỏi: Có thể có hành duyên với minh mà không duyên với vô minh chăng? Đáp: Có. Nghĩa là trừ ra minh đầu tiên, còn lại các hành vô lậu khác. Hỏi: Có thể có hành duyên với vô minh mà cũng duyên với minh chăng? Đáp: Không có. Hỏi: Có thể có hành không duyên với vô minh mà cũng không duyên với minh chăng? Đáp: Có. Nghĩa là trừ vô minh dị thục, còn lại các hành vô phú vô ký khác và hành hữu lậu thiện của minh đầu tiên. Hỏi: Hơi thở ra thở vào, nên nói là dựa vào thân mà chuyển hay dựa vào tâm mà chuyển? Đáp: Cho nên nói cũng dựa vào thân mà chuyển, cũng dựa vào tâm mà chuyển, như nhưng điều kiện thích hợp. Nếu hơi thở ra vào chỉ dựa vào thân mà chuyển, không dựa vào tâm mà chuyển, thì ở bậc định vô tưởng mà định diệt tận, hơi thở ra vào cũng phải chuyển biến. Nếu hơi thở ra vào chỉ dựa vào tâm mà chuyển, không dựa vào thân mà chuyển, thì hơi thở ra vào của hữu tình cõi Vô sắc cũng phải chuyển biến. Nếu hơi thở ra vào chỉ dựa vào thân và tâm mà chuyển biến, không như điều kiện thích hợp, thì Yết-lạt-lam, Át-bộ-đàm, Bế-thi, Kiện-nam ở trong trứng và trong thai mẹ, các căn chưa đầy đủ, chưa thành thục, và ở tĩnh lự thứ tư, hơi thở ra vào cũng phải chuyển biến. Hỏi: Vì hơi thở ra vào cũng dựa vào thân mà chuyển, cũng dựa vào tâm mà chuyển, như những điều kiện thích hợp, vì vậy dưới từ địa ===== PAGE 20 ===== 1174 BỘ TỲ ĐÀM 2 ngục vô gián, trên đến cõi trời Biến tịnh, các căn của hữu tình trong đó đã đầy đủ, thành thục, hơi thở ra vào dựa vào thân và tâm mà chuyển biến. Hỏi: Như tâm của hữu tình có sắc nối tiếp nhau, dựa vào thân mà chuyển biến, tâm của hữu tình vô sắc nối tiếp nhau thì dựa vào đâu mà chuyển? Đáp: Dựa vào mạng căn có tính chất đồng phần và các pháp tương tự như thế. Hỏi: Tâm bất tương ưng hành không có ái, cho nên nói là do kiến đoạn hay tu đoạn? Đáp: Cho nên nói do tu đoạn. Có thuyết nói: Không có ái, hoặc do kiến đoạn, hoặc do tu đoạn. Hỏi: Thế nào là do kiến đoạn? Đáp: Nghĩa là đối với pháp do kiến đoạn, không có mà lại tham. Hỏi: Thế nào là do tu đoạn? Đáp: Nghĩa là đối với pháp do tu đoạn, không có mà lại tham. Ở trong nghĩa này không có ái, chỉ nên nói do tu đoạn. Hỏi: Ông đã nói: Không có ái, chỉ do tu đoạn. Vậy những người Dự lưu chưa đoạn ái này chăng? Đáp: Đúng thế. Hỏi: Ý ông muốn gì? Những người Dự lưu vì khởi tâm như thế này: Nếu sau khi ta chết thì đoạn hoại không có, há không yên vui chăng? Đáp: Không như vậy. Hãy nghe tôi trình bày: Nếu không có ái, thì chỉ do tu đoạn. Những người Dự lưu khi chưa đoạn ái này thì nên nói người Dự lưu khởi lên tâm niệm như thế này: Nếu sau khi ta chết thì đoạn hoại không có, há không yên vui hay sao? Nếu người Dự lưu không khởi tâm như vậy: Nếu sau khi ta chết thì đoạn, hoại không có, há không yên vui hay sao? Thì không nên nói là không có ái chỉ do tu đoạn. Những người Dự lưu khi chưa đoạn ái này, nói như thế đều không hợp lý. Hỏi: Các ông cũng nói rằng: Ái dị thục của địa ngục-bàng sinh- ngạ quỷ, chỉ do tu đoạn. Những người Dự lưu chưa đoạn ái này chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Ý ông muốn gì? Những người Dự lưu vì khởi tâm như thế này: Ta sẽ làm Long vương Ai-la-phiệt-noa, Long vương Thiện trú, Quỷ vương Diệm-ma, thống lãnh các hữu tình của cõi quỷ chăng? Đáp: Không như vậy. Hãy nghe tôi trình bày: Nếu Ái dị thục của địa ngục-bàng sinh-ngạ quỷ, chỉ do tu đoạn, mà những người Dự lưu khi ===== PAGE 21 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 1 1175 chưa đoạn ái này, thì nên nói người Dự lưu khởi tâm như vậy: Ta sẽ làm Long vương Ai-la-phiệt-noa, cho đến nói rộng. Nếu người Dự lưu không khởi tâm như vậy: Ta sẽ làm Long vương Ai-la-phiệt-noa, cho đến nói rộng, thì không nên nói rằng: Ái dị thục của địa ngục-bàng sinh-ngạ quỷ, chỉ do tu đoạn. Những người Dự lưu chưa đoạn ái này, mà nói như thế, đều không hợp lý. Các ông cũng nói rằng: Vì bị ràng buộc do các triền, cho nên hại mạng cha mẹ, triền này chỉ do tu đoạn. Những người Dự lưu chưa đoạn triền này chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Ý ông muốn gì? Những người Dự lưu vì khởi triền như thế cho nên hại mạng cha mẹ chăng? Đáp: Không như vậy. Hãy nghe tôi nói: Nếu bị triền ràng buộc, cho nên đã hại mạng cha mẹ, thì triền này chỉ do tu đoạn. Những người Dự lưu chưa đoạn triền này, thì nên nói: Người Dự lưu vì đã khởi triền như thế, cho nên hại mạng cha mẹ. Nếu người Dự lưu không khởi triền như thế, mà hại mạng cha mẹ, thì không nên nói: Vì bị các triền ràng buộc, cho nên hại mạng cha mẹ. Triền này chỉ do tu đoạn, những người Dự lưu chưa đoạn triền ấy, mà nói như thế đều không hợp lý. Các ông cũng nói rằng: Đối với pháp do tu đoạn, không có mà tham, nhưng tham này chỉ do tu đoạn. Vậy thì người Dự lưu chưa đoạn tham ấy chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Ý ông muốn gì? Những người Dự lưu vì duyên vào tham này mà khởi ái chăng? Đáp: Không như vậy. Hãy nghe tôi nói: Nếu đối với pháp do tu đoạn, không có mà tham, thì tham ấy chỉ do tu đoạn. Những người Dự lưu chưa đoạn tham này, thì nên nói người Dự lưu duyên vào tham này mà khởi ái. Nếu người Dự lưu không duyên vào tham này mà khởi ái, thì không nên nói đối với pháp do tu đoạn, không có mà tham, thì tham này chỉ do tu đoạn. Những người Dự lưu chưa đoạn tham ấy, mà nói như thế đều không hợp lý. Thuyết kia đã hợp lý, thì thuyết này cũng cho nên như thế. Hỏi: Không-có là gọi cho pháp gì? Đáp: Ba cõi vô thường, như Đức Thế Tôn đã nói: Tâm giải thoát tham-giận-si. Hỏi: Như thế nào là tâm được giải thoát? Tâm Ccó tham-giận-si ===== PAGE 22 ===== 1176 BỘ TỲ ĐÀM 2 chăng? Hay tâm lìa tham-giận-si chăng? Đáp: Tâm lìa tham-giận-si là được giải thoát. Có thuyết nói: Tâm tương ưng với tham-giận-si thì được giải thoát. Người kia không nên dấy lên nói như thế. Vì sao? Vì không phải tâm này tương hợp với tham-giận-si, tương ưng xen tạp nhau, mà vì tham-giận-si chưa dứt trừ, cho nên tâm không giải thoát. Tham-giận-si được đoạn trừ thì tâm liền giải thoát. Đức Thế Tôn cũng nói: Bí-sô nên biết! Vầng mặt trời, mặt trăng này bị ngăn che do năm thứ che lấp, cho nên không sáng-không chiếu rọi, không rộng-không sạch. Những gì là năm? 1. Mây. 2. Khói. 3. Bụi. 4. Sương mù. 5. Tay của A-tố-lạc Át-la-hô. Như vầng mặt trời, mặt trăng không phải cùng với năm thứ che lấp tương hợp, tương ưng xen tạp nhau, mà vì sự che lấp kia chưa lìa, cho nên vầng mặt trời, mặt trăng này không sáng, không soi, không rộng, không sạch. Các thứ che lấp kia, nếu lìa thì vầng mặt trời, mặt trăng này sẽ chiếu-sáng, rộng và sạch. Như thế, không phải tâm này phù hợp với tham-giận-si, tương ưng lẫn lộn nhau, mà do tham-giận-si chưa đoạn, cho nên tâm không giải thoát. Tham-giận-si nếu đoạn thì tâm liền giải thoát. Hỏi: Như thế nào là tâm giải thoát? Ở quá khứ chăng? Hay ở vị lai, hay ở hiện tại? Đáp: Khi tâm vô học vị lai sinh ra thì giải thoát tất cả mà chướng ngại. Hỏi: Sự việc ấy như thế nào? Đáp: Như định kim cang dụ của đạo vô gián sắp diệt, tận trí của đạo giải thoát sắp sinh. Nếu định kim cang dụ của đạo vô gián đang diệt, thì tận trí của đạo giải thoát đang sinh. Bấy giờ gọi là lúc tâm vô học vị lai, sinh ra thì giải thoát tất cả mọi chướng ngại. Hỏi: Tâm chưa giải thoát nên nói là giải thoát, hay tâm đã giải thoát nên nói là giải thoát? Đáp: Tâm đã giải thoát nên nói là giải thoát. Nếu đã giải thoát thì không nên nói là giải thoát. Nếu giải thoát thì không cho nên nói đã giải thoát. Vì tâm đã giải thoát mà nói giải thoát thì không hợp với chánh lý. Nay cần phải hỏi người kia, như Đức Thế Tôn nói: ===== PAGE 23 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 1 1177 Nếu đoạn ái không sót lại gì, Như hoa sen mọc giữa nước bùn, Tỳ kheo rời bỏ cả hai bên, Như rắn già lột da thay vỏ. Hỏi: Ông thừa nhận thuyết này là thuyết tốt đẹp chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Ý ông thế nào? Vì đã bỏ (xả) thì nói bỏ, hay vì chưa bỏ mà nói bỏ chăng? Đáp: Đã bỏ thì nói bỏ. Hãy nghe tôi nói: Nếu đã bỏ thì không cho nên nói bỏ. Nếu bỏ thì không cho nên nói đã bỏ. Vì đã bỏ mà nói bỏ, thì không hợp với chánh lý. Lại như Đức Thế Tôn nói: Đoạn mạn tự mình dễ dàng định, Tâm thiện rời bỏ hết tất cả, Một mình vắng lặng không buông thả, Vượt dòng sinh tử đến Niết-bàn. Hỏi: Ông thừa nhận thuyết này là thuyết tốt đẹp chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Ý ông thế nào? Vì đã đến thì nói đến, hay vì chưa đến mà nói đến chăng? Đáp: Đã đến thì nói đến. Hãy nghe tôi nói: Nếu đã đến thì không cho nên nói đến. Nếu đến thì không cho nên nói đã đến. Vì đã đến mà nói đến, thì không hợp với chánh lý. Thuyết kia đã hợp lý, thì thuyết này cũng phải như thế. Nên đối với Khế kinh, trí phải phân biệt nghĩa, như Đức Thế Tôn nói: Thú tập trung về rừng, Chim bay giữa trời cao, Thánh quay về Niết-bàn, Pháp thì cứ phân biệt. Như Đức Thế Tôn nói: Bí-sô cho nên biết! Dựa vào nhàm chán mà lìa nhiễm, dựa vào lìa nhiễm mà được giải thoát, dựa vào giải thoát mà được Niết-bàn. Hỏi: Thế nào là nhàm chán? Đáp: Nếu đối với các hành vô học mà nhàm chán trái ngược, thì đó gọi là nhàm chán. Hỏi: Thế nào là dựa vào vào nhàm chán mà lìa nhiễm? Đáp: Nếu nhàm chán tương ưng với căn thiện vô tham-vô đẳng tham, vô sân-vô đẳng sân, vô si, vô đẳng si, thì đó gọi là dựa vào nhàm chán mà lìa nhiễm. ===== PAGE 24 ===== 1178 BỘ TỲ ĐÀM 2 Hỏi: Thế nào là dựa vào vào lìa nhiễm mà được giải thoát? Đáp: Nếu lìa nhiễm tương ưng với tâm, đã thắng giải, đang thắng giải và sẽ thắng giải, thì đó gọi là dựa vào lìa nhiễm mà được giải thoát. Hỏi: Thế nào là dựa vào giải thoát mà được Niết-bàn? Đáp: Nếu tham vĩnh viễn đoạn, sân vĩnh viễn đoạn, si vĩnh viễn đoạn, tất cả phiền não vĩnh viễn đoạn trừ, thì đó gọi là dựa vào giải thoát mà được Niết-bàn. Như Đức Thế Tôn nói: Có ba cảnh giới là cảnh giới đoạn, cảnh giới lìa, cảnh giới diệt. Hỏi: Thế nào là cảnh giới đoạn? Đáp: Trừ bỏ kiết ái thì kiết khác đoạn, gọi là cảnh giới đoạn. Hỏi: Thế nào là cảnh giới lìa? Đáp: Kiết ái đoạn, gọi là cảnh giới lìa. Hỏi: Thế nào là cảnh giới diệt? Đáp: Các pháp thuận với kiết còn lại được đoạn trừ, gọi là cảnh giới diệt. Hỏi: Các cảnh giới đoạn là cảnh giới lìa chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Giả sử cảnh giới lìa là cảnh giới đoạn chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Các cảnh giới đoạn là cảnh giới diệt chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Giả sử cảnh giới diệt là cảnh giới đoạn chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Các cảnh giới lìa là cảnh giới diệt chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Giả sử cảnh giới diệt là cảnh giới lìa chăng? Đáp: Đúng vậy. Như Đức Thế Tôn nói có ba tưởng, nghĩa là tưởng đoạn, tưởng lìa, tưởng diệt. Hỏi: Thế nào là tưởng đoạn? Đáp: Trừ bỏ kiết ái thì kiết còn lại đoạn hết các tưởng rời xa, gọi là tưởng đoạn. Hỏi: Thế nào là tưởng lìa? Đáp: Kiết ái đoạn thì các tưởng rời xa, gọi là tưởng lìa. Hỏi: Thế nào là tưởng diệt? Đáp: Các pháp thuận với kiết còn lại đoạn hết các tưởng rời xa, gọi là tưởng diệt. ===== PAGE 25 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1179 LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ