A-tỳ-đạt-ma Phát Trí Luận · Quyển 2
阿毘達磨發智論 · T1544
Hán văn
尊者迦多衍尼子造 三藏法師玄奘奉 詔譯 4 愛敬納息 雜蘊第一中愛敬納息第四 愛養敬力滅涅槃蘊究竟 取遍知三歸此章願具說 云何愛？ 答：諸——愛、等愛，喜、等喜，樂、等樂，是謂愛。 云何敬？ 答：諸——有敬、有敬性，有自在、有自在性， 於自在者有怖畏轉，是謂敬。 云何愛敬？ 答：如 有一類——於佛、法、僧，親教軌範，及餘隨一有智、 尊重、同梵行者——愛樂心悅，恭敬而住，若於是 處，有愛及敬，是謂愛敬。 云何供養？ 答：此有 二種：一財供養，二法供養。 云何恭敬？ 答：諸 ——有恭敬、有恭敬性，有自在、有自在性；於自在 者有怖畏轉，是謂恭敬。 云何供養恭敬？ 答：如 有一類——於佛法僧，親教軌範，及餘隨一有智、 尊重、同梵行者——施設供養，恭敬而住；若於是 處，有供養及恭敬，是謂供養恭敬。 云何身力？ 答：諸身勇猛、強健、輕捷、能有所辦，是謂身 力。 云何身劣。 答：諸身不勇不猛、不強不健、不 輕不捷、無所能辦，是謂身劣。 身力、身劣，幾處 攝？幾識識？ 答：一處攝，謂：觸處。 二識識，謂：身 識及意識。 如：二力士相扠撲時，手腕纔交，互 知強弱。 又如：強者執弱者時，力之勝劣，相知 亦爾。 云何擇滅？ 答：諸滅是離繫。 云何非擇滅？ 答：諸 滅非離繫。 云何無常滅？ 答：諸行散壞、破沒、亡 退，是謂無常滅。 非擇滅、無常滅，何差別？ 答： 非擇滅者：不由擇力解脫疫癘、災橫、愁惱種 種魔事，行世苦法，非於貪欲調伏、斷越。 無常 滅者：諸行散壞、破沒、亡退。 是謂二滅差別。 如契經說：「有二涅槃界，謂：有餘依涅槃界，及 無餘依涅槃界。」 云何有餘依涅槃界？ 答：若阿 羅漢諸漏永盡。壽命猶存。大種造色，相續未 斷。依五根身，心相續轉。有餘依故，諸結永 盡。得獲觸證。名有餘依涅槃界。 云何無餘依 涅槃界？ 答：即阿羅漢諸漏永盡，壽命已滅。大 種造色，相續已斷。依五根身，心不復轉。無餘 依故，諸結永盡。名無餘依涅槃界。 涅槃當言： 學耶？無學耶？非學非無學耶？ 答：涅槃應言「非 學非無學」。 有作是說：涅槃——有學，有無學，有非 學非無學。 云何學？謂學得諸結斷，得獲觸證。 云何無學？謂無學得諸結斷，得獲觸證。 云何 非學非無學？謂有漏得諸結斷，得獲觸證。 於 此義中，涅槃但應言「非學非無學」。 而汝說：「涅 槃——有學，有無學，有非學非無學」耶？ 答：如是。 汝 何所欲？諸先以世俗道，永斷欲貪、瞋恚得，非 學非無學離繫得，彼於四諦未得現觀，修習 現觀，得現觀已，證不還果，轉成學耶？ 答：如 是。 又！何所欲？「諸先以世俗道，永斷欲貪、瞋 恚得，非學非無學離繫得，後證不還果時，即 彼離繫，應轉成學。」 若彼今時轉成學者，先應 是學，體常住故。 未證不還果，未有「學得」，已名 為學，不應正理。 汝何所欲？阿羅漢向，學諸結 斷，證阿羅漢果，彼轉成無學耶？ 答：如是。 又！ 汝何所欲？「阿羅漢向，學諸結斷，證阿羅 漢果時，即彼結斷，應轉成無學。」 若彼今時成 無學者，先應是無學，體常住故。 未證阿羅漢 果，無「無學得」，已名無學，不應正理。 汝何所 欲？諸阿羅漢，無學結斷，退阿羅漢果時，彼 轉成學耶？ 答：如是。 又！何所欲？「諸阿羅漢，無 學結斷，退阿羅漢果時，即彼結斷，應轉成學。」 若彼今時，轉成學者，先應是學，體常住故。 未 退阿羅漢果，無有「學得」，已名為學，不應正理。 復次！涅槃不應——先是非學非無學後轉成學， 先是學後轉成無學，先是無學復轉成學。 又！ 涅槃不應——有「學」，有「無學」，有「非學非無學」。 若如 是者，應成二分。諸法不決定故，應有雜亂。是 則不應施設諸法性相決定。 佛亦不說涅槃 ——有學、有無學性。以涅槃恒是「非學非無學」，諸 法決定，無有雜亂，恒住自性，不捨自性；涅槃 常住，無有變易。是故涅槃但應言：「非學非無 學」。 如契經說：彼成就無學戒蘊、定蘊、慧蘊、解脫 蘊、解脫智見蘊。 云何無學戒蘊？ 答：無學身律 儀、語律儀、命清淨。 云何無學定蘊？ 答：無學三 三摩地。謂：空、無願、無相。 云何無學慧蘊？ 答：無 學正見、智。 云何無學解脫蘊？ 答：無學作意相 應心——已勝解、今勝解、當勝解。 云何無學解脫 智見蘊？ 答：盡智、無生智。 無學慧蘊與解脫智 見蘊，有何差別？ 答：——無學苦、集智，——是無學慧蘊； 無學滅、道智，是無學解脫智見蘊。 復次！無學 苦、集、滅智，是無學慧蘊；無學道智，——是無學解 脫智見蘊。 復次！無學苦、集、道智，是無學慧蘊； 無學滅智，——是無學解脫智見蘊。 是謂差別。 如世尊說：『苾芻！當知唯一究竟，無別究竟。』 此中何法名究竟耶？ 答：世尊或時於道，說究 竟聲；或時於斷，說究竟聲。 於「道」說「究竟」聲者： 如世尊說： 『一類聰慢者不能知究竟 彼不證道故不調伏而死』 於「斷」說「究竟聲」者： 如世尊說： 『已到究竟者無怖無疑悔 永拔有箭故彼住後邊身 此是最究竟無上寂靜迹 清淨不死迹諸相皆盡故』 又！契經說：有一梵志名數目連來詣佛所， 請問佛曰：『喬答摩尊！教授、教誡諸苾芻等，彼 受教已，皆能證得最極究竟涅槃界不？』世尊 告曰：『此事不定；一類能證，一類不能。』 如契經說：佛告苾芻：『有諸外道，雖同施設斷 知諸取，而彼不能具足施設。謂：但施設斷知 ——欲取、見取、戒取，非我語取。』 此有何義？ 有作是 說：此是世尊率爾說法。 彼不應作是說。所以 者何？世尊說法，非全無因，或少因故。 復有 說者：此言顯彼少分斷者。 彼不應作是說。所 以者何？異生亦有「能斷少分我語取」故。 然佛 世尊為天人等無量大眾廣說法要，無倒開 示，令隨類解。 有諸外道——竊聞佛說蘊、界、處蓋， 念住乃至覺支等名，或有具足，或不具足。 是 諸外道——若有得聞欲取名者，便作是言：「我亦 施設斷知欲取。」 若有得聞見取名者，便作是 言：「我亦施設斷知見取。」 若有得聞戒取名者， 便作是言：「我亦施設斷知戒取。」 如多苾芻 集在一處，有諸外道來作是言：「如喬答摩 為諸弟子宣說法要，謂作是說：『汝等苾芻，應 斷五蓋，如是五蓋，能染污心，令慧力劣，損 害覺分，障礙涅槃；於四念住，應善住心；於七 覺支，應勤修習。』我等亦能為諸弟子說此法 要。則喬答摩所說法要與我何別？而今汝等 獨歸彼耶？」 然彼外道，尚不能識五蓋名相，況 能了達——住四念住、修七覺支？然竊佛語，故作 是說。 施設斷取，應知亦然。 又！如外道摩健地 迦，不了自身眾病所集，剎那不住苦、空、非 我，來詣佛所，鼓腹而言：「吾今此身既無諸 病，應知即是究竟涅槃。」 彼尚不知無病名相， 況能了達究竟涅槃？然竊佛語，故作是說。 施 設斷取，應知亦然。 何緣外道但有施設斷知 三取，非「我語取」。 答：彼於長夜執有真實我，及 有情、命者、生者、能養育者補特伽羅。彼既執 有真實我等，寧肯施設斷我語取，說同施設 斷知諸取！ 斯有何義？ 答：是佛世尊，隨彼言說。 如世尊說：「彼諸外道，施設實有——有情斷壞。」 然 依勝義，無實有情；但隨彼言，而作是說。此亦 如是，故無有過。 如契經說：有二遍知，謂：智遍 知及斷遍知。 云何智遍知？ 答：諸智、見、明、覺現 觀。是謂智遍知。 云何斷遍知？ 答：諸貪永斷，瞋、癡永斷，一切煩 惱永斷。是謂斷遍知。 世尊或時於「智」，說遍知 聲；或時於「斷」，說遍知聲。 於「智」說「遍知」聲者： 如 伽他說： 儒童賢寂靜能益諸世間 有智能遍知貪愛生眾苦 有智言應作不作不應言 智者應遍知有言無作者 於「斷」說「遍知」聲者： 如契經說：佛告苾芻，當為 汝說，所遍知法，遍知自性，能遍知者。 所遍知 法：謂五取蘊。 遍知自性：謂貪永斷，瞋、癡永 斷，一切煩惱永斷。 能遍知者：謂阿羅漢諸漏 永盡。 不執「如來死後有」……等不應記法， 諸歸依佛者，何所歸依？ 答：若法實有、現有，想、 等想，施設言說，名為佛陀。歸依彼所有無學 成菩提法，名歸依佛。 諸歸依法者，何所歸依？ 答：若法實有、現有，想、等想，施設言說，名為達 磨。歸依如是愛盡離滅涅槃，名歸依法。 諸歸依僧者，何所歸依？ 答：若法實有、現有，想、 等想，施設言說，名為僧伽。歸依彼所有學、無 學成僧伽法，名歸依僧。 5 無慚納息 雜蘊第一中無慚納息第五 黑白二根心掉悔惛睡夢 蓋無明不共此章願具說 云何無慚？ 答：諸無慚、無所慚、無異慚，無羞、無 所羞、無異羞，無敬、無敬性，無自在、無自在性。 於自在者，無怖畏轉，是謂無慚。 云何無愧？ 答：諸無愧、無所愧、無異愧，無恥、無 所恥、無異恥。於諸罪中不怖、不畏、不見怖畏， 是謂無愧。 無慚、無愧有何差別？ 答：於自在 者無怖畏轉，是無慚；於諸罪中不見怖畏， 是無愧。如是差別。 云何慚？ 答：諸有慚、有所慚、有異慚，有羞、有所 羞，有異羞，有敬、有敬性，有自在、有自在性。於 自在者有怖畏轉，是謂慚。 云何愧？ 答：諸有愧、有所愧、有異愧，有恥、有所 恥、有異恥。於諸罪中有怖、有畏、深見怖畏，是 謂愧。 慚、愧，何差別？ 答：於自在者有怖畏轉， 是慚；於諸罪中深見怖畏，是愧。如是差別。 云何增上不善根？ 答：諸不善根，能斷善根，及 離欲染時，最初所捨。 云何微俱行不善根？ 答：諸不善根，離欲染時，最後所捨。由捨彼故， 名離欲染。 云何欲界增上善根？ 答：菩薩入正 性離生時，所得欲界現觀邊世俗智，及如來 得盡智時，所得欲界無貪、無瞋、無癡善根。 云 何微俱行善根？ 答：斷善根時，最後所捨，由捨 彼故，名斷善根。 諸心過去，彼心變壞耶？ 答：諸心過去，彼心皆 變壞。 有心變壞，彼心非過去。謂：未來、現在貪、 瞋相應心。 如世尊說：「汝等苾芻！設被怨賊，鋸 解汝身，或諸支節；汝等於彼，心勿變壞，亦當 護口，勿出惡言。若心變壞，及出惡言，於自所 求，深為障礙。」 又！世尊說：「汝等苾芻！於妙欲 境，不應發起，變壞之心。」 諸心染著，彼心變壞 耶？ 答：諸心染著，彼心皆變壞。 有心變壞，彼心 非染著。謂：過去貪不相應心，及未來、現在瞋 相應心。 如世尊說：「汝等苾芻！設被怨賊……廣說 乃至……於自所求，深為障礙。」 云何掉舉？ 答：諸心不寂靜、不止息、輕躁、掉舉。 心躁動性，是謂掉舉。 云何惡作？ 答：諸心燋灼、 懊變、惡作。心追悔性，是謂惡作。 諸心有掉舉， 彼心惡作相應耶？ 答：應作四句。 有心有掉舉， 非惡作相應。謂：無惡作心有躁動性。 有心有 惡作，非掉舉相應。謂：無染污心有追悔性。 有 心有掉舉，亦惡作相應。謂：染污心有追悔性。 有心無掉舉，亦非惡作相應。謂：除前相。 云何惛沈？ 答：諸身重性、心重性，身不調柔、心 不調柔，身𧄼瞢、心𧄼瞢，身憒悶、心憒悶；心 惛重性，是謂惛沈。 云何睡眠？ 答：諸心睡眠，惛微而轉；心昧略性， 是謂睡眠。 諸心有惛沈，彼心睡眠相應耶？ 答： 應作四句。 有心有惛沈，非睡眠相應。謂：無睡 眠心有惛沈性。 有心有睡眠，非惛沈相應。謂： 無染污心有睡眠性。 有心有惛沈，亦睡眠相 應。謂：染污心有睡眠性。 有心無惛沈，亦非睡 眠相應。謂：除前相。 睡眠當言——善耶？不善耶？無 記耶？ 答：睡眠應言——或善，或不善，或無記。 云何 善？謂善心睡眠，惛微而轉。心昧略性。 云何不 善？謂不善心睡眠，惛微而轉。心昧略性。 云何 無記？謂無記心睡眠，惛微而轉。心昧略性。 夢中當言——福增長耶？非福增長耶？非福非非 福增長耶？ 答：夢中應言——或福增長，或非福增 長，或非福非非福增長。 福增長者：如有夢中 布施、作福、受持齋戒，或餘——隨一福，相續轉。 非 福增長者：如有夢中害生命、不與取、欲邪行、 故妄語、飲諸酒，或餘——隨一非福，相續轉。 非福 非非福增長者：如有夢中非福非非福相續 轉。 夢名何法？ 答：諸睡眠時心心所法於所緣 轉。彼覺已，隨憶，能為他說：「我已夢見如是、如 是事。」是謂夢。 如契經說：「有五蓋」。 為五蓋攝諸蓋？為諸蓋攝 五蓋？ 答：諸蓋攝五蓋，非五蓋攝諸蓋。 不攝何 等？謂：無明蓋。 如世尊說： 『無明蓋所覆愛結所繫縛 愚智俱感得如是有識身』 諸蓋，彼覆耶？ 答：應作四句。 有蓋非覆。謂：過去、 未來五蓋。 有覆非蓋。謂：除五蓋，諸餘煩惱現 在前。 有蓋亦覆。謂：五蓋隨一現在前。 有非蓋 非覆。謂：除前相。 諸欲界繫無明隨眠，彼一 切不善耶？ 答：諸不善無明隨眠，皆欲界繫。 有 欲界繫無明隨眠，非不善。謂：欲界繫有身見、 邊執見相應無明。 諸色、無色界繫無明隨眠， 彼一切無記耶？ 答：諸色、無色界繫無明隨眠， 皆是無記。 有無記無明隨眠。非色、無色界繫。 謂：欲界繫有身見、邊執見相應無明。 諸見苦、 集所斷無明隨眠，彼皆是遍行耶？ 答：諸是遍 行無明隨眠，皆見苦集所斷。 有見苦、集所斷 無明隨眠，非遍行。謂：見苦、集所斷非遍行隨 眠相應無明。 諸見滅、道所斷無明隨眠，彼皆 非遍行耶？ 答：諸見滅、道所斷無明隨眠，皆非 遍行。 有非遍行無明隨眠，非見滅、道所斷。謂： 見苦、集所斷非遍行隨眠相應無明。 云何不共無明隨眠？ 答：諸無明——於苦不了，於 集、滅、道不了。 云何不共掉舉纏？ 答：無不共掉 舉纏。 6 相納息 雜蘊第一中相納息第六 二三相同異老死無常強 三相一剎那此章願具說 色法生、住、老、無常，當言色耶？非色耶？ 答：應言 非色。 非色法生、住、老、無常，當言非色耶？色耶？ 答：應言非色。 有見法生、住、老、無常，當言有見 耶？無見耶？ 答：應言無見。 無見法生、住、老、無常， 當言無見耶？有見耶？ 答：應言無見。 有對法生、 住、老、無常？當言有對耶？無對耶？ 答：應言無對。 無對法——生、住、老、無常，當言無對耶？有對耶？ 答： 應言無對。 有漏法——生、住、老、無常，當言有漏 耶？無漏耶？ 答：應言有漏。 無漏法——生、住、老、無常， 當言無漏耶？有漏耶？ 答：應言無漏。 有為法——生、 住、老、無常，當言有為耶？無為耶？ 答：應言有為。 無為法——生、住、老、無常，當言無為耶？有為耶？ 答： 應言無為法無「生、住、老、無常」。 過去法——生、住、 老、無常，當言過去耶？未來、現在耶？ 答：應言過 去。 未來法——生、住、老、無常，當言未來耶？過去、 現在耶？ 答：應言未來。 現在法——生、住、老、無常，當 言現在耶？過去、未來耶？ 答：應言現在。 善法——生、 住、老、無常，當言善耶？不善、無記耶？ 答：應言善 不善法——生、住、老、無常，當言不善耶？善、無記耶？ 答：應言不善。 無記法——生、住、老、無常，當言無記 耶？善、不善耶？ 答：應言無記。 欲界繫法——生、住、老、 無常，當言欲界繫耶？色、無色界繫耶？ 答：應言 欲界繫。 色界繫法——生、住、老、無常，當言色界繫 耶？欲、無色界繫耶？ 答：應言色界繫。 無色界繫 法——生、住、老、無常，當言無色界繫耶？欲、色界繫 耶？ 答：應言無色界繫。 學法——生、住、老、無常，當言 學耶？無學、非學非無學耶？ 答：應言學。 無學法 ——生、住、老、無常，當言無學耶？學、非學非無學耶？ 答：應言無學。 非學非無學法——生、住、老、無常，當 言非學非無學耶？學、無學耶？ 答：應言非學非 無學。 見所斷法——生、住、老、無常，當言見所斷耶？ 修所斷、不斷耶？ 答：應言見所斷。 修所斷法——生、 住、老、無常，當言修所斷耶？見所斷、不斷耶？ 答： 應言修所斷。 不斷法——生、住、老、無常，當言不斷 耶？見、修所斷耶？ 答：應言不斷。 云何老？ 答：諸行向背、熟變相。是謂老。 云何死？ 答：彼彼有情，從彼彼有情眾同分，移轉壞沒， 捨壽、𤏙、命根，滅棄諸蘊，身殞喪。是謂死。 云何 無常？ 答：諸行散壞、破沒、亡退。是謂無常。 死、 無常，何差別？ 答：諸死是無常，有無常非死。謂： 除死，餘行滅。 業力強耶？無常力強耶？ 答：業力 強，非無常力。 有作是說：無常力強，非業力。 所以者何？業亦無常故。 於此義中：業力強，非 無常力。所以者何？業能滅三世行，無常唯滅 現在行故。 如世尊說：「有三有為之有為相，有為之起，亦 可了知，盡及住異，亦可了知。」 一剎那中云何 起？ 答：生。 云何盡？ 答：無常。 云何住、異？ 答：老。 7 義納息 雜蘊第一中無義納息第七 無義念無相知法輪漏盡 臣欲足滿養此章願具說 如世尊說： 『修諸餘苦行當知無義俱 彼不獲利安如陸揮船棹』 何故世尊作如是說？修餘苦行，無義俱耶？ 答： 彼行趣死、近死、至死，非如是苦行能超越死 故。 又！世尊說：「結跏趺坐，端身正願，住對面 念。」 云何名「住對面念」耶？ 答：修觀行者：繫念眉間， 或觀青淤，或觀膖脹，或觀膿爛，或觀破壞， 或觀異赤，或觀被食，或觀分離，或觀白骨，或 觀骨瑣，此等名為住對面念。 又！世尊說：「大 目乾連！底沙梵天不說第六無相住者耶！」 云何名「第六無相住者」耶？ 答：隨信行、隨法行， 名為第六無相住者。所以者何？此二無相不 可安立，不可施設在此、在彼。若苦法智忍、若 苦法智……廣說乃至……若道類智忍。以此無相不 可安立，不可施設在此、在彼，故名第六無相 住者。 如契經說：「佛轉法輪，憍陳那……等苾芻見法。地 神藥叉舉聲遍告：『世尊今在婆羅痆斯仙人 鹿苑三轉法輪，具十二相。』」 為彼地神有正智 見，知「佛轉法輪、苾芻見法」不？ 答：無。 彼云何 知？ 答：信世尊故。謂：佛起世俗心——「我轉法輪，苾 芻見法」，由是彼知。 或佛告他——「我轉法輪，苾芻 見法」故。彼得聞。 或從大德天仙所聞。 或彼尊 者憍陳那等起世俗心——「佛轉法輪，我等見法」。 由是彼知。 或彼告他，地神得聞。 又！契經說：「有 諸苾芻得阿羅漢，諸漏已盡。三十三天數數 雲集善法堂中，稱說某處有某尊者，或彼弟 子，剃除鬚髮，被服袈裟，正信出家，勤修聖 道。諸漏已盡，證得無漏，心慧解脫。於現法中， 能自通達，證具足住。又自了知：我生已盡，梵 行已立，所作已辦，不受後有。」 為彼諸天有 正智見，知諸苾芻得阿羅漢，諸漏盡不？ 答：無。 彼云何知？ 答：信世尊故。謂：佛起世俗心——「是諸 苾芻得阿羅漢，諸漏已盡。」由是彼知。 或佛告 他——「是諸苾芻得阿羅漢，諸漏已盡。」故彼得 聞。 或從大德天仙所聞。 或彼尊者起世俗心—— 「我已漏盡得阿羅漢。」由是彼知。 或彼告他，諸 天得聞。 如契經說：「摩揭陀國諸輔佐臣，或是化法調 伏，或是法隨法行。」 云何彼名化法調伏？云何 彼名法隨法行？ 答：若在天中而見法者，名化 法調伏；若在人中而見法者，名法隨法行。 復 次！若不受持戒而見法者，名化法調伏；若受 持戒而見法者，名法隨法行。 云何多欲？ 答：諸 欲、已欲、當欲，是謂多欲。 云何不喜足？ 答：諸不 喜、不等喜、不遍喜、不已喜、不當喜，是謂不喜 足。 多欲、不喜足，何差別？ 答：於未得可愛色、聲、 香、味、觸，衣服、飲食、床座、醫藥，及餘資具，諸希、求、 尋、索、思慕、方便，是謂多欲。 於已得可愛色、聲、 香、味、觸，衣服、飲食、床座、醫藥，及餘資具，諸復 希、復欲、復樂、復求，是謂不喜足。 如是差別。 云 何少欲？ 答：諸不欲、不已欲、不當欲，是謂少欲。 云何喜足？ 答：諸喜、等喜、遍喜、已喜、當喜，是謂 喜足。 少欲、喜足，何差別？ 答：於未得可愛色、聲、 香、味、觸，衣服、飲食、床座、醫藥，及餘資具，諸不 希、不求、不尋、不索、不思慕、不方便，是謂少欲。 於已得可愛色、聲、香、味、觸。衣服、飲食、床座、醫 藥，及餘資具。諸不復希、不復欲、不復樂、不復 求，是謂喜足。 如是差別。 云何難滿？ 答：諸重食、 重噉、多食、多噉、大食、大噉，非少能濟。是謂難 滿。 云何難養？ 答：諸饕餮、極饕餮。耽、極耽。嗜、 極嗜。好咀嚼、好甞啜。選擇而食、選擇而噉， 非趣能濟。是謂難養。 難滿、難養，有何差別？ 答： 即前所說，是謂差別。 云何易滿？ 答：諸不重食、 不重噉，不多食、不多噉，不大食、不大噉，少 便能濟。是謂易滿。 云何易養？ 答：諸不饕 餮、不極饕餮，不耽、不極耽，不嗜、不極 嗜，不好咀嚼、不好甞啜，不選擇而食、不選 擇而噉，趣得便濟。是謂易養。 易滿、易養，有 何差別？ 答：即前所說，是謂差別。 8 思納息 雜蘊第一中思納息第八 思尋掉等別愚知憍慢害 多行根性邪此章願具說 云何思？ 答：諸思、等思、增思，思性、思類——心行、意 業。是謂思。 云何慮？ 答：諸慮、等慮、增慮，稱量、籌 度、觀察。是謂慮。 思、慮，何差別？ 答：思者，業；慮者， 慧。是謂差別。 云何尋？ 答：諸心尋求、辯了、顯 示、推度、搆畫。分別性、分別類。是謂尋。 云何 伺？ 答：諸心伺察、隨行、隨轉、隨流、隨屬。是謂 伺。 尋、伺，何差別？ 答：心麁性，名尋；心細性，名伺。 是謂差別。 云何掉舉？ 答：諸心不寂靜、不止息， 躁動、掉舉，心躁動性。是謂掉舉。 云何心亂？ 答： 諸心散亂，流蕩不住，非一境性。是謂心亂。 掉 舉、心亂，有何差別？ 答：不寂靜相，名掉舉；非一 境相，名心亂。是謂差別。 云何無明？ 答：三界無智。 云何不正知？ 答：非理 所引慧。 汝說「不正知是非理所引慧」耶？ 答：如 是。 汝何所欲？諸有正知而妄語者，彼皆失念、 不正知故而妄語耶？ 答：如是。 又！何所欲？無「有 正知而妄語」耶？ 答：不爾。 應聽我語。 若言：「不 正知是非理所引慧。諸有正知而妄語，彼皆 失念不正知故而妄語」者；則應說：「無有正知 而妄語」。 若不說：「無有正知而妄語」者；則不應 言：「不正知是非理所引慧；諸有正知而妄語， 彼皆失念不正知故而妄語。」 作如是說，俱不 應理。 應詰彼言： 諸無明皆不正知相應耶？ 答：如是。 汝何所欲？諸有正知而妄語者，皆無 明趣，無明所纏，失念不正知故而妄語耶？ 答： 如是。 又！何所欲？無「有正知而妄語」耶？ 答：不爾。 應聽我說： 若言：「一切無明皆不正知相應。諸 有正知而妄語，皆無明趣，無明所纏，失念、不 正知故而妄語」者；則應說：「無有正知而妄語。」 若不說：「無有正知而妄語者」；則不應言：「一切 無明皆不正知相應。諸有正知而妄語，皆無 明趣，無明所纏，失念、不正知故而妄語。」 作如 是說，亦俱不應理。 云何憍？ 答：諸憍，醉、極醉，悶、 極悶。心傲逸，心自取，是謂憍。 云何慢？ 答：諸 慢、已慢、當慢。心舉恃，心自取，是謂慢。 憍、慢，何 差別？ 答：若不方他，染著自法，心傲逸相，名 憍。 若方於他，——自舉恃相，名慢。 是謂差別。 若 起增上慢——我「見苦是苦」，或「見集是集」，此何所 緣？ 答：如有一類，親近善士，聽聞正法，如理作 意。由此因緣，得諦順忍——苦現觀邊者：於苦忍 樂，顯了是苦。集現觀邊者：於集忍樂，顯了是 集。 彼由此忍作意持故，或由中間不作意故， 見疑不行，設行不覺，便作是念：我「於苦，見是 苦」，或「於集，見是集」。 由此起慢、已慢、當慢，心舉 恃，心自取，名增上慢。此即緣苦，或即緣集。 若起增上慢——「我見滅是滅」，或「見道是道」，此 何所緣？ 答：如有一類，親近善士，聽聞正法，如 理作意。由此因緣，得諦順忍——滅現觀邊者：於 滅忍樂，顯了是滅。道現觀邊者：於道忍樂，顯 了是道。 彼由此忍作意持故，或由中間不作 意故，見疑不行，設行不覺，便作是念：我「於滅， 見是滅」，或「於道，見是道」。 由此起慢、已慢、當慢， 心舉恃，心自取，名增上慢。此即緣彼心、心所 法。 若起增上慢——「我生已盡」，此何所緣？ 答：如有 一類，作是念言：「此是道，此是行；我依此道、 此行——已遍知苦，已永斷集，已證滅，已修道；我 生已盡。」 由此起慢、已慢、當慢，心舉恃，心自 取，名增上慢。此即緣「生」。 若起增上慢——「我梵行 已立」，此何所緣？ 答：如有一類，作是念言：「此是 道，此是行；我依此道、此行——已遍知苦，已永斷 集，已證滅，已修道；我梵行已立。」 由此起慢、 已慢、當慢。心舉恃、心自取，名增上慢。此即緣 彼心、心所法。 若起增上慢——「我所作已辦」，此何 所緣？ 答：如有一類，作是念言：「此是道，此是行； 我依此道、此行——已遍知苦，已永斷集，已證滅， 已修道；我已斷隨眠，已害煩惱，已吐結，已盡 漏，所作已辦。」 由此起慢、已慢、當慢，心舉恃、 心自取，名增上慢。此即緣彼心、心所法。 若起 增上慢——「我不受後有」，此何所緣？ 答：如有一類， 作是念言：「此是道，此是行；我依此道、此行——已 遍知苦，已永斷集，已證滅，已修道；我生已 盡，梵行已立，所作已辦，不受後有。」 由此起 慢、已慢、當慢，心舉恃、心自取。名增上慢。此 即緣有。 云何自謂卑而起慢耶？ 答：如有一類， 見他勝己——種姓、族類、財位、技藝及田宅等， 作是念言：「彼少勝我，我少劣彼。」然劣於他多 百千倍。 由此起慢、已慢、當慢，心舉恃、心自取。 是名「自謂卑而起慢」。 如契經說：若起欲尋、恚尋、害尋，或自害、或害 他、或俱害。 云何欲尋自害？ 答：如有一類，起貪 纏故，身勞心勞、身燒心燒、身熱心熱、身燋心 燋；復由此緣，當受長夜——非愛、非樂、非憙、非悅 諸異熟果。如是自害。 云何欲尋害他？ 答：如有 一類，起貪纏故，觀視他妻；彼夫見已，心生瞋 忿、結恨、愁惱。如是害他。 云何欲尋俱害？ 答：如 有一類，起貪纏故，污奪他妻；彼夫覺已，遂於 其妻及於其人——打、縛、斷命，或奪財寶。如是俱 害。 云何恚尋自害？ 答：如有一類，起瞋纏故，身 勞心勞、身燒心燒、身熱心熱、身燋心燋；復由 此緣，當受長夜——非愛、非樂、非憙、非悅諸異熟 果。如是自害。 云何恚尋害他？ 答：如有一類，起 瞋纏故，斷害他命。如是害他。 云何恚尋俱害？ 答：如有一類，起瞋纏故，斷害他命；亦復被他 斷害其命。如是俱害。 云何害尋自害？ 答：如有 一類，起害纏故，身勞心勞、身燒心燒、身熱心 熱、身燋心燋；復由此緣，當受長夜——非愛、非樂、 非憙、非悅諸異熟果。如是自害。 云何害尋害 他？ 答：如有一類，起害纏故，打、縛於他。如是害 他。 云何害尋俱害？ 答：如有一類，起害纏故，打、 縛於他；亦復被他之所打、縛。如是俱害。 智多耶？境多耶？ 答：境多，非智。 所以者何？智亦 境故。 智多耶？識多耶？ 答：識多，非智。 所以者何？ 諸智皆識相應，非諸識皆智相應；忍相應識， 非智相應故。 有漏行多耶？無漏行多耶？ 答：有 漏行多，非無漏行。 所以者何？有漏行攝十處， 二處少分，無漏行唯攝二處少分故。 云何行 圓滿？ 答：無學——身律儀、語律儀、命清淨。 云何護 圓滿？ 答：無學——根律儀。 云何異生性？ 答：若於聖 法、聖暖、聖見、聖忍、聖欲、聖慧，諸非得、已非得、 當非得，是謂異生性。 此異生性，當言善耶？不 善耶？無記耶？ 答：應言無記。 何故異生性非善 耶？ 答：善法或由加行故得，或由餘緣故得。無 設加行，求作異生。 又！斷善時，善法皆捨，得諸 善法不成就性；若異生性是善性者，斷善根 者應非異生。 何故異生性非不善耶？ 答：離欲 染時，不善皆捨，得不善法不成就性；若異生 性是不善者，諸異生離欲染，應非異生。 此異 生性當言欲界繫耶？色界繫耶？無色界繫耶？ 答：應言或欲界繫，或色界繫，或無色界繫。 何 故異生性非唯欲界繫耶？ 答：欲界沒生無色 界時，欲界法皆捨，得欲界法不成就性；若異 生性唯欲界繫者，諸異生欲界沒生無色 界，應非異生。 何故異生性非唯色界繫耶？ 答： 色界沒生無色界時，色界法皆捨，得色界法 不成就性；若異生性唯色界繫者，諸異生色 界沒生無色界，應非異生。 何故異生性非唯 無色界繫耶？ 答：入正性離生，先現觀欲界苦， 後合現觀色、無色界苦。聖道起，先辦欲界事， 後合辦色、無色界事。是故異生性非唯無色 界繫。 此異生性當言見所斷耶？修所斷耶？ 答： 應言修所斷。 何故異生性非見所斷耶？ 答：見 所斷法皆染污，異生性不染污故。 又！世第一 法正滅，苦法智忍正生，爾時捨三界異生性， 得彼不成就性；非於爾時見所斷法而有捨 故。 異生性名何法？ 答：三界不染污心不相應 行。 諸法邪見相應，彼法邪思惟相應耶？ 答： 應作四句。 有法邪見相應，非邪思惟。謂：邪見 相應邪思惟，及餘邪思惟不相應邪見相應 法。 有法邪思惟相應，非邪見。謂：邪思惟相應 邪見，及餘邪見不相應邪思惟相應法。 有法 邪見相應，亦邪思惟。謂：除邪見相應邪思惟， 及除邪思惟相應邪見，諸餘邪見、邪思惟相 應法。 有法非邪見相應，亦非邪思惟。謂：邪見 不相應邪思惟。邪思惟不相應邪見。及諸餘 心心所法、色、無為、心不相應行。 諸法邪見相 應，彼法邪精進相應耶？ 答：應作四句。 有法邪 見相應，非邪精進。謂：邪見相應邪精進。 有法 邪精進相應，非邪見。謂：邪見及餘邪見不相 應邪精進相應法。 有法邪見相應，亦邪精 進。謂：除邪見相應邪精進，諸餘邪見相應 法。 有法非邪見相應，亦非邪精進。謂：邪見不 相應邪精進，及諸餘心心所法、色、無為、心不 相應行。 如以邪見對邪精進；以邪見對邪念、 邪定，亦爾。 如以邪見對邪精進、邪念、邪定；以 邪思惟對邪精進、邪念、邪定，亦爾。 諸法邪精 進相應，彼法邪念相應耶？ 答：應作四句。 有法 邪精進相應，非邪念。謂：邪念。 有法邪念相應， 非邪精進。謂：邪精進。 有法邪精進相應，亦邪 念。謂：邪精進、邪念相應法。 有法非邪精進相 應，亦非邪念。謂：諸餘心心所法、色、無為、心不 相應行。 如以邪精進對邪念；以邪精進對邪 定，亦爾。 如以邪精進對邪念、邪定；以邪念對 邪定，亦爾。
Việt dịch
QUYỂN 2 Chương 1: TẠP UẨN Phẩm 4: BÀN VỀ ÁI KÍNH Ái kính-cúng dường-lực và diệt, Niết-bàn-năm uẩn và cứu cánh, Thủ-biết tất cả-ba quy y, Nghĩa chương này xin nói đầy đủ. Hỏi: Thế nào là ái? Đáp: Các ái-đẳng ái, hỷ, đẳng hỷ-lạc-đẳng lạc, đó gọi là ái. Hỏi: Thế nào là kính? Đáp: Có kính và có tánh kính, có tự tại và có tánh tự tại. Đối với người tự tại, có chuyển đổi sợ hãi đó gọi là kính. Hỏi: Thế nào là ái kính? Đáp: Như có một người đối với Phật-Pháp-Tăng, bậc Thân giáo- Quỹ phạm và người khác, tùy thuận một người có trí, tôn trọng người đồng phạm hạnh, với tâm vui vẻ yêu mến, cung kính mà trú. Nếu ở chỗ này có ái và kính, thì gọi là ái kính. Hỏi: Thế nào là cúng dường? Đáp: Sự cúng dường này có hai loại: 1. Cúng dường của cải. 2. Cúng dường pháp. Hỏi: Thế nào là cung kính? Đáp: Có cung kính và có tánh cung kính, có tự tại và có tánh tự tại. Đối với người tự tại, có chuyển đổi sợ hãi, đó gọi là cung kính. Hỏi: Thế nào là cung kính cúng dường? Đáp: Như có một người, đối với Phật-Pháp-Tăng, bậc Thân giáo- ===== PAGE 26 ===== 1180 BỘ TỲ ĐÀM 2 Quỹ phạm và người khác, tùy thuộc một người có trí, tôn trọng người đồng phạm hạnh, thể hiện cúng dường cung kính, mà trú. Nếu ở chỗ này có cúng dường và cung kính, thì gọi là cung kính cúng dường. Hỏi: Thế nào là thân có sức mạnh Đáp: Những thân dũng mãnh, tráng kiện, nhẹ nhàng, nhanh nhẹn, có năng lực làm mọi công việc. Đó gọi là sức mạnh của thân. Hỏi: Thế nào là thân yếu kém? Đáp: Những thân không dũng mãnh, không cường tráng, không nhẹ nhàng, không nhanh nhẹn, không có năng lực làm xong công việc. Đó gọi là thân yếu kém. Hỏi: Thân mạnh mẽ và thân yếu kém, có bao nhiêu xứ thâu nhiếp? Bao nhiêu thức nhận biết? Đáp: Một xứ thâu nhiếp, đó là xúc xứ. Hai thức nhận biết là thân thức và ý thức. Như lúc hai lực sĩ giao đấu với nhau, cổ tay vừa giao tiếp, thì nhận biết sức lực mạnh yếu của nhau. Lại như người mạnh nắm lấy kẻ yếu giữ chặt, sự hơn kém của thể lực nhận biết lẫn nhau cũng như vậy. Hỏi: Thế nào là trạch diệt? Đáp: Các diệt đều là xa lìa trói buộc. Hỏi: Thế nào là phi trạch diệt? Đáp: Các diệt không phải xa lìa trói buộc. Hỏi: Thế nào là vô thường diệt? Đáp: Các hành phân tán hư hoại, ẩn mất và giảm sút đó gọi là vô thường diệt. Hỏi: Phi trạch diệt với vô thường diệt có gì sai biệt? Đáp: Phi trạch diệt thì không dựa vào sức lựa chọn, giải thoát các loại ma sự- bệnh tật-tai họa-sầu não, thực hành pháp khổ của đời, không phải đối với tham dục mà điều phục đoạn trừ để vượt qua. Vô thường diệt là các hành phân tán hư hoại, ẩn mất và giảm sút. Đó gọi là sự sai biệt giữa hai thứ diệt. Như Khế kinh nói: Có hai cõi Niết-bàn, nghĩa là cõi Niết-bàn hữu dư y và cõi Niết-bàn vô dư y. Hỏi: Thế nào là cõi Niết-bàn hữu dư y? Đáp: Nếu các lậu của A-la-hán vĩnh viễn không còn, mạng sống còn tồn tại, sắc tạo của đại chủng nối tiếp nhau chưa đoạn. Dựa vào năm căn của thân-tâm chuyển biến tương tục, là còn có chỗ dựa, các kiết vĩnh viễn không còn đạt được xúc chứng, gọi là cõi Niết-bàn hữu dư y. ===== PAGE 27 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1181 Hỏi: Thế nào là cõi Niết-bàn vô dư y? Đáp: Tức là các lậu của A-la-hán vĩnh viễn không còn, mạng sống đã diệt, sắc tạo của đại chủng nối tiếp nhau đã đoạn. Dựa vào năm căn của thân-tâm không chuyển biến nữa, là không còn chỗ dựa, các kiết vĩnh viễn không, gọi là cõi Niết-bàn vô dư y. Hỏi: Niết-bàn nên nói là học-vô học, hay phi học phi vô học? Đáp: Niết-bàn nên nói là phi học phi vô học. Có thuyết nói: Niết-bàn có học, có vô học, có phi học phi vô học. Hỏi: Thế nào là học? Đáp: Học nghĩa là học được các kiết đoạn, đạt được chứng. Hỏi: Thế nào là vô học? Đáp: Vô học nghĩa là vô học cần phải đoạn trừ các kiết, đạt được xúc chứng. Hỏi: Thế nào là phi học phi vô học? Đáp: Nghĩa là hữu lậu đoạn trừ được các kiết, đạt được xúc chứng. Hỏi: Ở trong nghĩa này, Niết-bàn chỉ nên nói là phi học phi vô học, nhưng mà ông nói Niết-bàn là có học, có vô học, có phi học phi vô học chăng? Đáp: Đúng vậy. Hỏi: Ý ông thế nào? Trước kia dùng đạo thế tục, vĩnh viễn đoạn trừ được tham dục-giận dữ phi học phi vô học xa lìa được trói buộc nhưng đối với bốn đế, chưa đạt được hiện quán, tu tập hiện quán đạt được hiện quán rồi, chứng quả Bất hoàn, chuyển thành học chăng? Đáp: Đúng vậy. Lại nữa, ý ông thế nào? Trước kia dùng đạo thế tục, vĩnh viễn đoạn trừ được tham dục-sân hận, phi học phi vô học xa lìa được trói buộc. Về sau, khi chứng quả Bất hoàn, thì xa lìa trói buộc ấy nên chuyển thành học. Nếu sự xa lìa trói buộc ấy vào lúc này chuyển thành học, thì trước kia phải là thể thường còn của học nên khi chưa chứng quả Bất hoàn, chưa đạt được hữu học, mà đã gọi là học, thì không hợp với chánh lý. Hỏi: Yù ông thế nào? A-la-hán hướng đến học đoạn trừ các kiết, chứng quả A-la-hán, quả học đó chuyển thành vô học chăng? Đáp: Đúng vậy. Lại nữa, ý ông thế nào? A-la-hán hướng đến học đoạn trừ các kiết, khi chứng quả A-la-hán, thì đoạn trừ kiết ấy thuận theo chuyển thành vô học. Nếu đoạn trừ kiết ấy vào lúc này, trở thành vô học, thì trước đó, ===== PAGE 28 ===== 1182 BỘ TỲ ĐÀM 2 phải là thể thường còn của vô học. Khi chưa chứng quả A-la-hán, không đạt được vô học, mà đã gọi là vô học, thì không hợp với chánh lý. Hỏi: Yù ông thế nào? Các bậc A-la-hán vô học đoạn trừ các kiết, khi giảm sút quả A-la-hán, thì vô học chuyển thành học chăng? Đáp: Đúng vậy. Lại nữa, ý ông thế nào? Các bậc A-la-hán vô học đoạn trừ các kiết, khi giảm sút quả A-la-hán, thì các bậc A-la-hán vô học đoạn trừ kiết thuận theo chuyển thành học. Nếu đoạn trừ kiết ấy vào lúc này chuyển thành học, thì trước kia phải là thể thường còn của học chưa giảm sút quả A-la-hán, không đạt đến hữu học, mà đã gọi là học thì không hợp với chánh lý. Lại nữa, Niết-bàn không phải trước là phi học phi vô học; sau chuyển thành học, trước là học, sau chuyển thành vô học; trước là vô học, sau lại chuyển thành học. Lại nữa, Niết-bàn không phải là có học, có vô học, có phi học phi vô học. Nếu như thế thì trở thành các pháp có hai phần, vì không quyết định cho nên có tạp loạn, thế thì không nên thiết lập tánh-tướng quyết định của các pháp. Đức Phật cũng không thuyết minh Niết-bàn có tánh học, tánh vô học. Bởi vì Niết-bàn luôn luôn là các pháp quyết định phi học phi vô học, không có tạp loạn, luôn luôn trú vào tự tánh, không bỏ tự tánh, Niết-bàn là thường trụ, không có biến dịch. Vì thế, Niết-bàn chỉ nên nói là phi học phi vô học. Như Khế kinh nêu: A-la-hán thành tựu uẩn giới, uẩn định, uẩn tuệ, uẩn giải thoát, uẩn giải thoát tri kiến vô học. Hỏi: Thế nào là uẩn giới vô học? Đáp: Luật nghi của thân, luật nghi của ngữ, mạng thanh tịnh vô học. Hỏi: Thế nào là uẩn định vô học? Đáp: Tam-ma-địa vô học, nghĩa là Không-Vô tướng-Vô nguyện. Hỏi: Thế nào là uẩn tuệ vô học? Đáp: Trí chánh kiến vô học. Hỏi: Thế nào là uẩn giải thoát vô học? Đáp: Tác ý vô học tương ưng với tâm, đã thắng giải, hiện đang thắng giải, sẽ thắng giải. Hỏi: Thế nào là uẩn giải thoát tri kiến vô học? Đáp: Tận trí và vô sinh trí. Hỏi: Uẩn tuệ vô học với uẩn giải thoát tri kiến vô học có gì sai biệt? ===== PAGE 29 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1183 Đáp: Khổ-tập trí vô học là uẩn tuệ vô học, diệt-đạo trí vô học là uẩn giải thoát tri kiến vô học. Lại nữa, khổ-tập-diệt trívô học là uẩn tuệ vô học. Đạo trí vô học là uẩn giải thoát tri kiến vô học. Lại nữa, khổ- tập-đạo trí vô học là uẩn tuệ vô học, diệt trí vô học là uẩn giải thoát tri kiến vô học. Đó gọi là sự sai biệt. Như Đức Thế Tôn nói: Bí-sô nên biết! Chỉ có một cứu cánh, không có cứu cánh nào khác. Trong này thì pháp nào gọi là cứu cánh? Đáp: Đức Thế Tôn có lúc đối với đạo thuyết về âm thanh cứu cánh, có lúc đối với đoạn thuyết về âm thanh cứu cánh. Đối với đạo, thuyết về âm thanh cứu cánh, như Đức Thế Tôn dạy: Một hạng người thông minh kiêu mạn, Không thể nào biết được cứu cánh, Vì thế người ấy không chứng đạo, Không khéo léo điều phục mà chết. Đối với đoạn thuyết về âm thanh cứu cánh, như Đức Thế Tôn dạy: Người đã đạt đến nơi cứu cánh, Không sợ hãi nghi ngờ hối hận, Vĩnh viễn rút ra mũi tên Hữu, Người ấy trú vào thân sau cuối. Đây chính là cứu cánh bậc nhất, Dấu tích của tĩnh lặng vô thượng, Dấu tích của thanh tịnh bất tử, Bởi vì các tướng đều xóa sạch. Lại như Khế kinh nói: Có một Phạm chí, tên Số Mục-liên, đi đến chỗ Phật, thưa hỏi Đức Phật: Kiều-đáp-ma tôn quý đã giáo huấn, truyền trao, răn dạy các Bí-sô v.v... Họ tiếp nhận giáo huấn rồi, đều có khả năng chứng được cõi Niết-bàn cứu cánh cao nhất không? Đức Thế Tôn bảo: Sự việc này không nhất định, cùng loại thì có thể chứng, không cùng loại thì không thể. Như Khế kinh nói: Phật bảo Bí-sô, có các ngoại đạo mặc dù cùng thiết lập đoạn trừ biết về các thủ, nhưng họ không có khả năng thiết lập đầy đủ, nghĩa là chỉ thiết lập đoạn trừ biết về dục thủ-kiến thủ-giới thủ-phi ngã ngữ thủ. Sự việc này có nghĩa gì? Có thuyết nói: Đây là Đức Thế Tôn thuyết pháp một cách tự nhiên, ngoại đạo kia không nên tạo ra thuyết này. Vì sao? Vì Đức Thế ===== PAGE 30 ===== 1184 BỘ TỲ ĐÀM 2 Tôn thuyết pháp, không phải hoàn toàn không có nhân, hoặc chỉ một ít nhân. Lại có thuyết nói: Lời nói ấy chứng tỏ ngoại đạo kia có đoạn phần ít, họ không nên nói như thế. Vì sao? Vì phàm phu cũng có khả năng đoạn trừ phần ít, vì ngã ngữ thủ. Tuy nhiên, Phật Thế Tôn đã vì các hàng trời-người và vô lượng đại chúng, thuyết giảng rộng về pháp yếu, khai thị không có trái ngược, khiến cho tùy loại đều được hiểu rõ. Có các ngoại đạo trộm nghe Đức Phật thuyết giảng các tên gọi về uẩn-giới-xứ- cái-niệm trụ, cho đến giác chi, hoặc có đầy đủ, hoặc không đầy đủ. Các ngoại đạo này nếu có nghe được tên gọi về dục thủ, bèn nói thế này: Ta cũng thiết lập đoạn biết về dục thủ. Nếu có người nghe được tên gọi về kiến thủ, liền nói thế này: Ta cũng thiết lập đoạn trừ biết kiến thủ. Nếu có người nghe được tên gọi về giới thủ liền nói thế này: Ta cũng thiết lập đoạn trừ biết về giới thủ. Như nhiều Bí-sô tập họp tại một chỗ, có các ngoại đạo đến nói thế này: Như Kiều-đáp-ma đã vì các đệ tử tuyên thuyết về pháp yếu, nghĩa là nói thế này: Bí-sô các ông nên đoạn trừ năm cái (ngăn che), Nnăm cái như vậy luôn luôn làm nhiễm ô tâm, khiến cho sức tuệ yếu kém, gây tổn hại phần giác, chướng ngại cho Niết-bàn. Đối với bốn niệm trụ nên khéo trụ tâm, đối với bảy giác chi phải siêng năng tu tập. Chúng tôi cũng có thể vì các đệ tử nói về pháp yếu này, thì pháp yếu Kiều-đáp-ma đã nói cùng với pháp yếu tôi nói đâu có khác biệt, mà sao các ông chỉ quay về với ông ấy vậy? Nhưng ngoại đạo kia, hãy còn không thể nào nhận biết về danh, tướng của năm cái, huống hồ có khả năng hiểu rõ ràng, trụ vào bốn niệm trụ, tu bảy giác chi? Như vậy vì nghe trộm lời Phật nói, nên đã tạo ra thuyết này; thiết lập đoạn trừ thủ, nên biết cũng như vậy. Lại, như ngoại đạo Ma-kiện-địa-ca không hiểu rõ thân mình là chỗ tích tập mọi thứ bệnh, sát na không dừng lại, chỉ có khổ-không-vô ngã, đi đến chỗ Phật, vỗ bụng mà nói: Nay thân này của tôi đã không có các bệnh tật, nên biết tức là Niết-bàn cứu cánh. Ngoại đạo kia hãy còn không biết danh tướng của không có bệnh, huống hồ có thể hiểu rõ ràng Niết-bàn cứu cánh. Nhưng vì nghe trộm lời Phật nói, nên đã tạo ra thuyết này, thiết lập đoạn trừ thủ, nên biết cũng như thế. Hỏi: Vì sao ngoại đạo chỉ có thiết lập đoạn trừ biết về ba thủ chứ không phải là ngã ngữ thủ? ===== PAGE 31 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1185 Đáp: Ngoại đạo kia trong đêm dài sinh tử, chấp có chân thật về ngã và hữu tình, thọ mạng, sinh ra, khả năng nuôi dưỡng, Bổ-đặc-già- la, ngoại đạo kia đã chấp là có chân thật. Hỏi: Chúng tôi thà rằng thiết lập đoạn trừ ngã ngữ thủ, nói cùng thiết lập đoạn trừ biết về các thủ. Lời nói này có nghĩa gì? Đáp: Là Phật, Thế Tôn tùy thuận ngôn thuyết của ngoại đạo, như Đức Thế Tôn nói: Các ngoại đạo kia thiết lập thật có hữu tình đoạn hoại. Nhưng dựa vào thắng nghĩa, thì không thật sự có hữu tình, chỉ tùy thuận lời nói của ngoại đạo mà tạo ra thuyết này, nghĩa này cũng như thế, nên không hề có lỗi. Như Khế kinh nói: Có hai biết khắp đó là trí biết khắp và đoạn biết khắp. Hỏi: Thế nào là trí biết khắp? Đáp: Các trí kiến sáng suốt, giác ngộ về hiện quán, đó gọi là Trí biết khắp. Hỏi: Thế nào là đoạn biết khắp? Đáp: Các tham vĩnh viễn đoạn trừ, giận-si vĩnh viễn đoạn trừ, hết thảy phiền não vĩnh viễn đoạn trừ, đó gọi là Đoạn biết khắp. Đức Thế Tôn có lúc đối với trí thuyết về âm thanh biết khắp, có lúc đối với đoạn, thuyết về âm thanh biết khắp. Đối với trí thuyết về âm thanh biết khắp, như kệ nói: Nho đồng tài đức luôn vắng lặng, Có thể lợi ích các thế gian, Có trí luôn luôn biết tất cả, Tham ái nảy sinh mọi khổ đau. Có trí lời nói theo việc làm, Không thực hiện không cần phải nói, Người trí thuận theo biết tất cả, Có lời nói mà không tạo tác. Đối với đoạn, thuyết về âm thanh biết khắp, như Khế kinh nói: Phật bảo Bí-sô: Ta sẽ vì các ông nói về những pháp biết khắp, tự tánh biết khắp. Có thể biết , là những pháp biết khắp, gọi là năng thủ uẩn. Tự tánh biết khắp, nghĩa là tham vĩnh viễn đoạn, giận-si vĩnh viễn đoạn, tất cả phiền não vĩnh viễn đoạn. Có thể biết khắp, nghĩa là bậc A-la-hán, các lậu vĩnh viễn không còn, không chấp Như Lai sau khi mất có những thân vị lai, không thuận theo pháp thọ ký. Hỏi: Quy y Phật, là quy y chốn nào? ===== PAGE 32 ===== 1186 BỘ TỲ ĐÀM 2 Đáp: Nếu pháp thật có, hiện có tưởng, bình đẳng tưởng, thiết lập ra ngôn thuyết, gọi là Phật-đà. Quy y hết thảy pháp vô học thành tựu quả vị Bồ đề, gọi là quy y Phật. Hỏi: Quy y Pháp, là quy y chốn nào? Đáp: Nếu pháp thật có, hiện có tưởng, tưởng bình đẳng, thiết lập ra ngôn thuyết, gọi là Đạt ma. Quy y như vậy thì ái tận lìa diệt là Niết- bàn, gọi là quy y Pháp. Hỏi: Quy y Tăng, là quy y chốn nào? Đáp: Nếu pháp thật có, hiện có tưởng, tưởng bình đẳng, thiết lập ra ngôn thuyết, gọi là Tăng già. Quy y tất cả pháp học và vô học trở thành Tăng già ấy, gọi là quy y Tăng. ----------------- ===== PAGE 33 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1187 Phẩm 5: BÀN VỀ VÔ TÀM Tâm-hai căn thiện và bất thiện, Trạo-hối-hôn trầm-thụy miên-mộng, Cái-vô minh-tùy miên-bất cọng, Nghĩa chương này xin nói đầy đủ. Hỏi: Thế nào là vô tàm (Không hổ)? Đáp: Những loại không có hổ thẹn-không có gì hổ thẹn-không có hổ thẹn gì khác. Không có xấu hổ-không có gì xấu hổ-không có xấu hổ gì khác. Không có kính trọng, không có tánh kính trọng, không có tự tại, không có tánh tự tại. Đối với người tự tại, không chuyển biến sợ hãi. Đó gọi là vô tàm. Hỏi: Thế nào là vô quý (Không thẹn)? Đáp: những loại không có xấu hổ không có gì xấu hổ-không có xấu hổ gì khác. Không có nhục nhã-không có gì nhục nhã-không có nhục nhã gì khác. Ở trong các tội, không hề sợ hãi không thấy sợ hãi. Đó gọi là vô quý. Hỏi: Có sai biệt gì giữa vô tàm và vô quý? Đáp: Đối với người tự tại, không có chuyển biến sợ hãi, là vô tàm. Ở trong các tội, không cảm thấy sợ hãi là vô quý. Sai biệt là như thế. Hỏi: Thế nào là tàm? Đáp: Các thứ có hổ thẹn, có đối tượng được hổ, có hổ khác. Có xấu hổ, có đối tượng được xấu hổ, có xấu hổ khác. Có kính trọng, có tánh kính trọng, có tự tại, có tánh tự tại. Đối với người tự tại, có chuyển biến sợ hãi. Đó gọi là tàm. Hỏi: Thế nào là quý? Đáp: Những loại có xấu hổ-có những điều xấu hổ-có xấu hổ khác nhau. Có nhục nhã-có những điều nhục nhã- có nhục nhã khác nhau. Ở trong các tội, có sợ hãi, cảm thấy hết sức sợ hãi. Đó gọi là quý. Hỏi: Tàm và quý có gì sai biệt? Đáp: Đối với người tự tại, có chuyển biến sợ hãi là tàm. Ở trong các tội, cảm thấy sợ hãi hết sức, là quý. Sai biệt là như thế. Hỏi: Thế nào là căn bất thiện tăng thượng? Đáp: Các căn bất thiện, có thể đoạn trừ căn thiện và khi lìa xa dục nhiễm thì đầu tiên là rời bỏ căn bất thiện. Hỏi: Thế nào là căn bất thiện cùng hiện hành vi tế? Đáp: Các căn bất thiện, khi lìa xa dục nhiễm thì rời bỏ sau cùng, bởi vì rời bỏ dục nhiễm cho nên gọi là xa lìa dục nhiễm. Hỏi: Thế nào là căn thiện tăng thượng của cõi Dục? ===== PAGE 34 ===== 1188 BỘ TỲ ĐÀM 2 Đáp: Khi Bồ-tát nhập chánh tánh ly sinh, là đạt được trí thế tục hiện quán biên của cõi Dục; và khi Như Lai đạt được tận trí, là đạt được căn thiện vô tham, vô sân, vô si của cõi Dục. Hỏi: Thế nào là căn thiện cùng hiện hành vi tế? Đáp: Khi đoạn căn thiện, thì rời bỏ sau cùng, bởi vì rời bỏ căn thiện cho nên gọi là đoạn căn thiện. Hỏi: Các tâm quá khứ thì tâm đó có biến đổi hư hoại chăng? Đáp: Các tâm quá khứ thì tâm ấy đều biến đổi, hư hoại. Có tâm biến đổi hư hoại mà tâm ấy không phải quá khứ, nghĩa là tâm tương ưng với tham-giận ở hiện tại và vị lai. Như Đức Thế Tôn nói: Bí-sô các ông! Giả như bị giặc oán cưa xẻ thân mình, hoặc các chi tiết nơi thân, các ông ở vào tình trạng đó, tâm chớ biến đổi hư hoại, cũng nên phòng giữ miệng chớ thốt ra lời nói hung dữ. Nếu tâm biến đổi hư hoại và thốt ra lời nói ác, thì đối với điều mình đã mong cầu, sẽ gặp rất nhiều chướng ngại. Lại như Đức Thế Tôn nói: Bí-sô các ông! Ở trong cảnh dục tuyệt vời, không nên khởi tâm biến đổi hư hoại. Hỏi: Các tâm nhiễm trước thì tâm ấy là biến đổi hư hoại chăng? Đáp: Các tâm nhiễm trước thì tâm ấy đều biến đổi hư hoại. Có tâm biến đổi hư hoại mà tâm ấy không phải là nhiễm trước, nghĩa là tâm không tương ưng với tham quá khứ, và tâm tương ưng với sân hiện tại-vị lai. Như Đức Thế Tôn nói: Bí-sô các ông! Giả như bị giặc oán… nói rộng cho đến… đối với điều mình đã mong cầu, sẽ gặp rất nhiều chướng ngại. Hỏi: Thế nào là trạo cử? Đáp: Các tâm không tĩnh lặng, không dừng lại, khinh suất, dao động, vội vã, tâm ý bồn chồn, tánh tán động. Đó gọi là trạo cử. Hỏi: Thế nào là ố tác? Đáp: Các tâm nóng nảy, cháy bỏng, áo não, biến đổi, ghét việc đã làm, tâm theo đuổi, tánh ăn năn. Đó gọi là ố tác. Hỏi: Các tâm có trạo cử thì tâm ấy tương ưng với ố tác chăng? Đáp: Nên làm thành bốn câu để biện giải: 1. Có tâm có trạo cử mà không tương ưng với ố tác. Nghĩa là không có tâm ố tác, có tánh hấp tấp vội vàng. 2. Có tâm có ố tác mà không tương ưng với trạo cử. Nghĩa là không có tâm nhiễm ô, có tánh ăn năn, hối tiếc. 3. Có tâm có trạo cử mà cũng tương ưng với ố tác. Nghĩa là tâm nhiễm ô, có tánh ăn năn hối tiếc. ===== PAGE 35 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1189 4. Có tâm không có trạo cử mà cũng không tương ưng với ố tác. Nghĩa là trừ các tướng ở trước. Hỏi: Thế nào là hôn trầm? Đáp: Những tánh nặng nề của thân-tâm, thân không điều hòa nhu thuận, tâm không điều hòa, nhu thuận; thân-tâm mụ mẫm, rối loạn, phiền muộn; tâm mờ mịt, tánh nặng nề. Đó gọi là hôn trầm. Hỏi: Thế nào là thụy miên? Đáp: Các tâm ham ngủ nghỉ mờ mịt yếu đuối mà chuyển đổi, tâm tánh mê muội sơ suất. Đó gọi là thụy miên. Hỏi: Các tâm có hôn trầm thì tâm đó tương ưng với thụy miên chăng? Đáp: Nên làm thành bốn câu để biện giải: 1. Có tâm có hôn trầm mà không tương ưng với thụy miên. Nghĩa là không có tâm thụy miên mà có tánh hôn trầm. 2. Có tâm có thụy miên mà không tương ưng với hôn trầm. Nghĩa là không có tâm nhiễm ô mà có tánh thụy miên. 3. Có tâm có hôn trầm mà cũng tương ưng với thụy miên. Nghĩa là tâm nhiễm ô có tánh thụy miên. 4. Có tâm không có hôn trầm mà cũng không tương ưng với thụy miên. Nghĩa là trừ các tướng ở trước. Hỏi: Thụy miên nên nói là thiện, bất thiện hay vô ký? Đáp: Thụy miên nên nói hoặc là thiện, hoặc bất thiện, hoặc vô ký. Thế nào là thiện? Nghĩa là tâm thiện nơi thụy miên mờ tối suy yếu mà chuyển, tâm tánh mê muội sơ suất. Thế nào là bất thiện? Nghĩa là tâm bất thiện nơi thụy miên, mờ tối suy yếu mà chuyển, tâm, tánh mê muội sơ suất. Thế nào là vô ký? Nghĩa là tâm vô ký nơi thụy miên mờ tối, suy yếu mà chuyển, tâm, tánh mê muội sơ suất. Hỏi: Trong mộng nên nói là phước tăng trưởng, không phải phước tăng trưởng, hay không phải phước cũng không phải không cóphước tăng trưởng? Đáp: Trong mộng nên nói hoặc là phước tăng trưởng, hoặc không phải phước tăng trưởng, hoặc không phải phước cũng không phải không có phước tăng trưởng. Thế nào là phước tăng trưởng? Nghĩa là như có bố thí, làm phước, thọ trì trai giới ở trong mộng, hoặc hành động khác, thuận theo một phước chuyển biến nối tiếp nhau. ===== PAGE 36 ===== 1190 BỘ TỲ ĐÀM 2 Thế nào là không phải phước tăng trưởng? Như trong mộng có hại sinh mạng, không cho mà lấy, vì dục mà tà hạnh, cố tình nói dối, uống các thứ rượu, hoặc phạm vào giới khác, thuận theo một điều không phải phước chuyển biến nối tiếp nhau. Thế nào là không phải phước cũng không phải không có phước tăng trưởng? Như trong mộng, có điều không phải phước, chẳng phải không có phước chuyển biến nối tiếp nhau. Hỏi: Mộng gọi cho pháp gì? Đáp: Đối với lúc thụy miên (ngủ), tâm-tâm sở pháp, chuyển biến theo những pháp đã duyên. Người kia, sau khi thức giấc tùy thuộc vào sự ghi nhớ, có thể nói cho người khác biết mình đã mộng thấy những sự việc như thế, như thế. Đó gọi là mộng. Như Khế kinh nói: Có năm cái (ngăn che). Thế thì năm Cái thâu tóm các Cái, hay các Cái thâu tóm năm Cái? Đáp: Các Cái thâu tóm năm Cái chứ không phải năm Cái thâu tóm các Cái. Hỏi: Không thâu tóm những gì? Đáp: Nghĩa là Cái vô minh. Như Đức Thế Tôn nói: Cái vô minh đã che kín mít, Kiết ái đã trói buộc mọi nơi, Ngu và trí đều cảm nhận được, Như vậy là thân có nhận biết. Hỏi: Các Cái thì đó là che phải chăng? Đáp: Nên làm thành bốn câu để biện giải: 1. Có Cái mà không phải là che lấp. Nghĩa là năm Cái quá khứ-vị lai. 2. Có che lấp mà không phải là Cái. Nghĩa là trừ ra năm Cái, còn lại các phiền não khác hiện ở trước mắt. 3. Có Cái cũng là che lấp. Nghĩa là năm cái tùy thuộc một pháp hiện ở trước mắt. 4. Không phải Cái cũng không phải che lấp. Nghĩa là trừ cái tướng ở trước. Hỏi: Các tùy miên vô minh hệ thuộc cõi Dục, tất cả tùy miên, vô minh đó đều bất thiện chăng? Đáp: Các tùy miên vô minh bất thiện đều hệ thuộc cõi Dục. Có tùy miên vô minh hệ thuộc cõi Dục mà không phải bất thiện. Nghĩa là có thân kiến, biên chấp kiến tương ưng với vô minh hệ thuộc cõi Dục. Hỏi: Các tùy miên vô minh hệ thuộc cõi Sắc-Vô sắc, tất cả tùy ===== PAGE 37 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1191 miên, vô minh đó đều vô ký chăng? Đáp: Các tùy miên vô minh hệ thuộc cõi Sắc-Vô sắc, đều là vô ký. Có tùy miên, vô minh vô ký nhưng không hệ thuộc cõi Sắc-Vô sắc, không phải vô ký. Nghĩa là có thân kiến, biên chấp kiến hệ thuộc cõi Dục tương ưng với vô minh. Hỏi: Các tùy miên vô minh do kiến khổ-tập mà đoạn đều là biến hành chăng? Đáp: Các tùy miên vô minh biến hành này đều do kiến khổ-tập mà đoạn. Có tùy miên, vô minh do kiến khổ-tập đoạn nhưng không phải là biến hành, nghĩa là pháp do kiến khổ-tập đoạn trừ không phải là biến hành. Hỏi: Vô minh tương ưng với tùy miên, các tùy miên vô minh do kiến diệt-đạo đoạn, tùy miên vô minh đó đều không phải là biến hành chăng? Đáp: Các tùy miên vô minh do kiến diệt-đạo mà đoạn đều không phải là biến hành. Có tùy miên, vô minh không phải là biến hành cũng không phải do kiến diệt-đạo mà đoạn, nghĩa là tùy miên tương ưng với vô minh, không phải là biến hành do kiến khổ-tập mà đoạn. Hỏi: Thế nào là tùy miên vô minh bất cọng? Đáp: Các vô minh không hiểu rõ về khổ, không hiểu rõ về tập- diệt-đạo. Hỏi: Thế nào là triền, trạo cử bất cọng? Đáp: Không có triền, trạo cử bất cọng. ----------------- ===== PAGE 38 ===== 1192 BỘ TỲ ĐÀM 2 Phẩm 6: BÀN VỀ TƯỚNG Ba-ba tướng và khác nhau, Lão-tử-vô thường-nghiệp lực mạnh, Ba tướng cùng trong một sát na, Nghĩa chương này xin nói đầy đủ. Hỏi: Pháp sắc sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là sắc hay không phải sắc? Đáp: Nên nói không phải là sắc. Hỏi: Pháp không phải là sắc sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là sắc hay không phải sắc? Đáp: Nên nói không phải là sắc. Hỏi: Pháp có thấy sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là có thấy hay không có thấy? Đáp: Nên nói là không có thấy. Hỏi: Pháp không có thấy sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là có thấy, hay không có thấy? Đáp: Nên nói là không có kiến. Hỏi: Pháp có đối sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là có đối hay không có đối? Đáp: Nên nói là không có đối. Hỏi: Pháp không có đối sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là có đối hay không có đối? Đáp: Nên nói là không có đối. Hỏi: Pháp hữa lậu sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là hữu lậu hay vô lậu? Đáp: Nên nói là hữa lậu. Hỏi: Pháp vô lậu sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là vô lậu hay hữu lậu? Đáp: Nên nói là vô lậu. Hỏi: Pháp hữu vi sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là hữu vi hay là vô vi? Đáp: Nên nói là hữu vi. Hỏi: Pháp vô vi sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là vô vi, hay là hữu vi? Đáp: Nên nói là pháp vô vi, không có sinh-trụ-lão-vô thường. Hỏi: Pháp quá khứ sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là quá khứ, hay vị lai-hiện tại? Đáp: Nên nói là quá khứ. ===== PAGE 39 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1193 Hỏi: Pháp vị lai sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là vị lai, hay quá khứ-hiện tại? Đáp: Nên nói là vị lai. Hỏi: Pháp hiện tại sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là hiện tại, hay quá khứ-vị lai? Đáp: Nên nói là hiện tại. Hỏi: Pháp thiện sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là thiện, hay bất thiện-vô ký? Đáp: Nên nói là thiện. Hỏi: Pháp bất thiện sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là bất thiện, hay thiện-vô ký? Đáp: Nên nói là bất thiện. Hỏi: Pháp vô ký sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là vô ký, hay thiện-bất thiện? Đáp: Nên nói là vô ký. Hỏi: Pháp hệ thuộc cõi Dục sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là hệ thuộc cõi Dục, hay hệ thuộc cõi Sắc-Vô sắc? Đáp: Nên nói là hệ thuộc cõi Dục. Hỏi: Pháp hệ thuộc cõi Sắc sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là hệ thuộc cõi Sắc, hay hệ thuộc cõi Dục, Vô sắc? Đáp: Nên nói là hệ thuộc cõi Sắc. Hỏi: Pháp hệ thuộc cõi Vô sắc sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là hệ thuộc cõi Vô sắc, hay hệ thuộc cõi Dục, Sắc? Đáp: Nên nói là hệ thuộc cõi Vô sắc. Hỏi: Pháp học sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là học hay là vô học-phi học phi vô học? Đáp: Nên nói là học. Hỏi: Pháp vô học sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là vô học hay là học-phi học phi vô học? Đáp: Nên nói là vô học. Hỏi: Pháp phi học phi vô học sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là phi học phi vô học hay là học-vô học? Đáp: Nên nói là phi học phi vô học. Hỏi: Pháp do kiến mà đoạn sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là do kiến đoạn, do tu đoạn hay không đoạn? Đáp: Nên nói là do kiến đoạn. Hỏi: Pháp do tu mà đoạn sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là do tu đoạn, do kiến đoạn hay không đoạn? ===== PAGE 40 ===== 1194 BỘ TỲ ĐÀM 2 Đáp: Nên nói là do tu đoạn. Hỏi: Pháp không đoạn sinh-trụ-lão-vô thường, nên nói là không đoạn hay tu đoạn kiến đoạn? Đáp: Nên nói là không đoạn. Hỏi: Thế nào là lão (già)? Đáp: Các hành hướng đến tướng mạo trái với sự biến chuyển của dị thục. Đó gọi là lão (già). Hỏi: Thế nào là tử (chết)? Đáp: Tất cả hữu tình từ chúng đồng phần của mình mà dời đổi, hư mất, xả bỏ thọ mạng, mạng căn tàn lụi, diệt bỏ các uẩn, thân tiêu tan. Đó gọi là tử. Hỏi: Thế nào là vô thường? Đáp: Các hành tan hoại, sụp đổ, suy tàn, giảm sút. Đó gọi là vô thường. Hỏi: Tử và vô thường có gì sai biệt? Đáp: Mọi cái chết là vô thường. Có cái vô thường nhưng không phải là tử, nghĩa là trừ ra tử còn lại các hành diệt. Hỏi: Lực của nghiệp mạnh hay là lực của vô thường mạnh? Đáp: Lực của nghiệp mạnh chứ không phải lực của vô thường mạnh. Có thuyết nói: “Lực của vô thường mạnh chứ không phải lực của nghiệp Vì sao? Vì nghiệp cũng là vô thường”. Ở trong nghĩa này, lực của nghiệp mạnh chứ không phải lực của vô thường. Vì sao? Vì nghiệp có khả năng tiêu diệt hành của ba đời, còn vô thường chỉ tiêu diệt hành trong hiện tại. Như Đức Thế Tôn đã nói: Có ba tướng hữu vi của các pháp hữu vi, lúc pháp hữu vi dấy khởi cũng có thể biết rõ về tận và trụ-dị, cũng có thể biết rõ trong một sát na. Hỏi: Thế nào là khởi? Đáp: Là sinh. Hỏi: Thế nào là tận? Đáp: Là vô thường. Hỏi: Thế nào là trụ-dị? Đáp: Là lão. ----------------- ===== PAGE 41 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1195 Phẩm 7: BÀN VỀ NGHĨA VÔ Không ý nghĩa-nghĩ đến vô tướng, Biết pháp luân-các lậu không còn, Nhiều ham muốn-biết đủ-vừa lòng, Nghĩa chương này xin nói đầy đủ. Như Đức Thế Tôn nói: Tu những phương pháp khổ hạnh khác, Nên biết đều không có ý nghĩa, Không đạt được lợi ích an vui, Như khua mái chèo thuyền trên đất. Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn nói như thế này: Tu những pháp khổ hạnh đều không có ý nghĩa gì cả? Đáp: Hành kia hướng tới cái chết, gần cái chết và đến cái chết, không phải là tu khổ hạnh như thế thì có thể vượt lên trên cái cái chết được. Lại như Đức Thế Tôn nói: Ngồi kiết già, thân trang nghiêm nguyện chính đáng, trú trong ý niệm trước mặt. Hỏi: Sao gọi là trú trong ý niệm trước mặt? Đáp: Người tu hạnh quán, buộc sự nghĩ nhớ giữa chân mày, hoặc quán thi thể bầm đen hoặc quán thi thể sình trướng, hoặc quán máu mủ nát rữa, hoặc quán nứt rã hư hoại, hoặc quán màu đỏ khác lạ, hoặc quán bị chim thú ăn thịt, hoặc quán thân hình phân tán rời ra, hoặc quán xương trắng, hoặc quán khung xương còn lại. Những cách quán này gọi là trú trong ý niệm trước mặt. Lại như Đức Thế Tôn nói: Đại Mục-kiền-liên! Phạm thiên Để-sa không nói về trụ vô tướng thứ sáu ấy chăng? Hỏi: Sao gọi là trụ vô tướng thứ sáu ấy? Đáp: Tùy tín hành-tùy pháp hành, gọi là trụ vô tướng thứ sáu. Vì sao? Vì hai pháp này là vô tướng cho nên không thể an lập, không thể nêu bày ở chỗ này hay chỗ khác, hoặc Khổ pháp trí nhẫn, hoặc Khổ pháp trí, nói rộng cho đến hoặc Đạo loại trí nhẫn, vì vô tướng này không thể an lập, không thể nêu bày ở đây-ở kia, cho nên gọi là trụ vô tướng thứ sáu. Như Khế kinh nói: “Phật chuyển pháp luân, các Bí-sô như Kiều- trần-na v.v... thấy pháp, các Địa thần, Dược-xoa cất tiếng bày tỏ khắp nơi: Nay, ở vườn nai của Tiên nhân Bà-la-nê-tư, Đức Thế Tôn ba lần chuyển pháp luân, đủ mười hai tướng. Hỏi: Có phải Địa thần kia có hiểu biết đúng đắn kiến, biết Phật ===== PAGE 42 ===== 1196 BỘ TỲ ĐÀM 2 chuyển pháp luân, Bí-sô thấy pháp hay không? Đáp: Không phải. Hỏi: Địa thần kia làm sao biết? Đáp: Vì tin Đức Thế Tôn, tức là Phật khởi tâm thế tục: Ta chuyển pháp luân, Bí-sô thấy pháp. Vì vậy mà biết điều ấy. Hoặc Phật bảo người khác: Ta chuyển pháp luân, Bí-sô thấy pháp. Do đó Địa thần kia đã nghe được. Hoặc từ Đại đức- Thiên tiên mà nghe, hoặc các Tôn giả như Kiều-trần-na kia khởi tâm thế tục: Phật chuyển pháp luân, chúng ta thấy pháp. Vì vậy mà Địa thần kia biết được. Hoặc các vị ấy bảo với người khác, cho nên Địa thần đã nghe được. Lại như Khế kinh nói: “Có các Bí-sô đạt được A-la-hán, các lậu đã tận, chư Thiên cõi trời Ba Mươi Ba thường vân tập trong Thiện pháp đường, ca ngợi nói rõ ở nơi ấy, hoặc đệ tử kia cạo bỏ râu tóc, mặc pháp phục cà sa, chánh tín xuất gia, siêng tu Thánh đạo, các lậu đã tận, chứng được tâm vô lậu, tuệ giải thoát, ở trong hiện pháp, có năng lực tự thông đạt, trụ chứng đầy đủ. Lại tự biết rõ: Đời sống của mình đã tận, phạm hạnh đã lập, việc làm đã hoàn thành, không còn thọ thân đời sau”. Hỏi: Vì chư Thiên kia có hiểu biết đúng đắn kiến, biết các Bí-sô đạt được A-la-hán, các lậu đã tận chăng? Đáp: Không phải. Hỏi: Làm sao họ biết? Đáp: Vì tin ở Đức Thế Tôn, tức là Đức Phật khởi tâm thế tục: Các Bí-sô này đạt được A-la-hán, các lậu đã tận. Vì vậy, chư Thiên kia biết. Hoặc là Phật bảo với người khác: Các Bí-sô này đạt được A-la-hán, các lậu đã tận. Vì vậy chư Thiên kia nghe được. Hoặc từ Đại đức-Thiên tiên mà nghe. Hoặc Tôn giả kia đã khởi tâm thế tục: Ta đã sạch hết lậu đạt được quả A-la-hán! Vì vậy, chư Thiên kia biết. Hoặc các vị kia nói với người khác, khiến chư Thiên được nghe. Như Khế kinh nói: “Ở nước Ma-yết-đà, các quan phụ tá hoặc là hóa pháp điều phục, hoặc là pháp tùy pháp hành”. Hỏi: Sao các quan kia gọi là hóa pháp điều phục, là pháp tùy pháp hành? Đáp: Nếu ở trong cõi trời mà thấy pháp, thì gọi là hóa pháp điều phục. Nếu ở cõi người mà thấy pháp thì gọi là pháp tùy pháp hành. Lại nữa, nếu người không vâng giữ giới mà thấy pháp, thì gọi là hóa pháp điều phục. Nếu thọ trì giới mà thấy pháp thì gọi là pháp tùy pháp hành. Hỏi: Thế nào là nhiều ham muốn? ===== PAGE 43 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1197 Đáp: Mọi ham muốn đã ham muốn và đang ham muốn, đó gọi là nhiều ham muốn. Hỏi: Thế nào là không biết đủ (hỷ túc)? Đáp: Những điều không vui, không cùng vui, không vui khắp, không ngừng vui, không đáng vui. Đó gọi là không biết đủ. Hỏi: Nhiều ham muốn và không biết đủ có sai biệt gì? Đáp: Đối với lúc chưa đạt được sắc-thanh-hương-vị-xúc đáng yêu, áo quần-ăn uống-giường ghế-thuốc thang, và những đồ dùng cung cấp cho cuộc sống, cùng các phương tiện để mong cầu, tìm tòi, đòi hỏi, tư duy, mến mộ. Đó gọi là nhiều ham muốn. Đối với đồ dùng cung cấp cho cuộc sống, đã được sắc-thanh- hương-vị-xúc đáng yêu, áo quần-ăn uống-giường ghế-thuốc thang, và những đồ dùng cung cấp cho cuộc sống, lại còn hy vọng nữa nhiều dục- ham muốn-ưa thích-mong cầu nhiều hơn. Đó gọi là không biết đủ. Sự sai biệt là như thế. Hỏi: Thế nào là ít ham muốn? Đáp: Mọi điều không ham muốn-không ngừng ham muốn-không đáng ham muốn. Đó gọi là ít ham muốn. Hỏi: Thế nào là biết đủ? Đáp: Những niềm vui, vui bình đẳng, vui khắp nơi-đã vui và đang vui. Đó gọi là biết đủ. Hỏi: Ít ham muốn và biết đủ có sai biệt gì? Đáp: Đối với lúc chưa đạt được sắc-thanh-hương-vị-xúc đáng yêu, áo quần-ăn uống-giường ghế-thuốc thang, và những đồ dùng cung cấp cho cuộc sống, cũng không hy vọng, không mong cầu, không tìm kiếm, không đòi hỏi, không nghĩ cách, không tạo phương tiện. Đó gọi là ít ham muốn. Đối với lúc đã được có sắc-thanh-hương-vị-xúc đáng yêu, áo quần- ăn uống-giường ghế-thuốc thang, và những đồ dùng cung cấp cho cuộc sống, cũng không tiếp tục hy vọng, không tiếp tục mong muốn, không tiếp tục ưa thích, không tiếp tục theo đuổi. Đó gọi là biết đủ. Sự sai biệt là như thế. Hỏi: Thế nào là khó thỏa mãn? Đáp: Những người chú trọng đến ăn uống, ăn nhiều-ăn lắm vẫn không đủ, không phải một ít mà có thể cứu giúp. Đó gọi là khó thỏa mãn. Hỏi: Thế nào là khó nuôi nấng? Đáp: Những người ham ăn uống, rất ham ăn uống, ưa nhai nuốt, ===== PAGE 44 ===== 1198 BỘ TỲ ĐÀM 2 thích nếm-mút, lựa chọn mà ăn, lựa chọn mà ăn uống, không phải là người có thể cứu giúp. Đó gọi là khó nuôi nấng. Hỏi: Khó thỏa mãn và khó nuôi nấng có gì sai biệt? Đáp: Tức là như trước đã nói. Đó gọi là sự sai biệt. Hỏi: Thế nào là dễ thỏa mãn? Đáp: Những người không chú trọng đến ăn uống, không tham ăn nhiều, không ăn thô lỗ, ít mà vẫn có thể cứu giúp được. Đó gọi là dễ thỏa mãn. Hỏi: Thế nào là dễ nuôi nấng? Đáp: Những người không tham ăn uống, không đắm trong ăn uống, không thích nếm thử, không lựa chọn mà ăn uống tùy thuận, đi đến đâu cũng có thể cứu giúp được. Đó gọi là dễ nuôi nấng. Hỏi: Dễ thỏa mãn và dễ nuôi nấng có sai biệt gì? Đáp: Tức là như trước đã nói. Đó gọi là sự sai biệt. ------------------ ===== PAGE 45 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1199 Phẩm 8: BÀN VỀ TƯ Tư-tầm-trạo cử đều khác nhau, Ngu si-hiểu biết-kiêu mạn-hại, Nhiều hạnh-căn tánh và các tà, Nghĩa chương này xin nói đầy đủ. Hỏi: Thế nào là tư? Đáp: Đối với những điều tư duy-tư duy bình đẳng-tư duy tăng lên, tánh tư duy-chủng loại tư duy, tâm hành ý nghiệp. Đó gọi là tư. Hỏi: Thế nào là lự? Đáp: Đối với những điều suy nghĩ-suy nghĩ bình đẳng-suy nghĩ tăng lên, tùy theo mức độ tính toán quán sát. Đó gọi là lự. Hỏi: Tư và lự có khác biệt gì? Đáp: Tư là nghiệp, lự là tuệ. Đó gọi là sự sai biệt. Hỏi: Thế nào là tầm? Đáp: Những tâm tìm tòi phân biệt biểu hiện rõ ràng, suy tính quán sát phương pháp tạo thành, tánh phân biêt-chủng loại phân biệt. Đó gọi là tầm. Hỏi: Thế nào là tứ? Đáp: Những tâm tìm tòi suy xét, vừa hành động vừa chuyển đổi, vừa lưu chuyển vừa tùy thuộc. Đó gọi là tứ. Hỏi: Tầm và tứ có sai biệt gì? Đáp: Tánh thô của tâm gọi là tầm, tánh vi tế của tâm gọi là tứ. Đó gọi là sự sai biệt. Hỏi: Thế nào là trạo cử? Đáp: Những tâm không vắng lặng, không dừng lại, dao động không ngừng vội vã hấp tấp tâm tánh tán động. Đó gọi là trạo cử. Hỏi: Thế nào là tâm loạn? Đáp: Những tâm tán loạn trôi nổi bềnh bồng không dừng lại, tánh không phải ở một cảnh. Đó gọi là tâm loạn. Hỏi: Trạo cử với tâm loạn có sai biệt gì? Đáp: Tướng không tĩnh lặng gọi là trạo cử, tướng không phải ở một cảnh gọi là tâm loạn. Đó gọi là sự sai biệt. Hỏi: Thế nào là vô minh? Đáp: Không có trí nhận thức đối với ba cõi. Hỏi: Thế nào là không biết đúng? Đáp: Tuệ bị dẫn dắt theo phi lý. Hỏi: Ông nói không biết đúng là tuệ bị dẫn dắt phi lý chăng? Đáp: Đúng thế. ===== PAGE 46 ===== 1200 BỘ TỲ ĐÀM 2 Hỏi: Ý ông thế nào? Đối với người có hiểu biết đúng đắn mà nói dối, họ đều lạc mất ý niệm không hiểu biết đúng đắn mà nói dối chăng? Đáp: Đúng thế. Hỏi: Nhưng ý ông thế nào? Không có biết đúng đắn mà nói dối chăng? Đáp: Không phải như thế, nên nghe tôi nói: Nếu nói không hiểu biết đúng đắn là tuệ bị dẫn dắt phi lý thì đối với người có hiểu biết đúng đắn mà nói dối, đều vì lạc mất ý niệm, không biết đúng đắn mà nên nói dối thì nên nói là không có hiểu biết đúng đắn mà nói dối. Nếu không nói là không có hiểu biết đúng đắn mà nói dối, thì không nên nói là không hiểu biết đúng đắn là tuệ bị dẫn dắt phi lý. Những người có hiểu biết đúng đắn mà nói dối, những người ấy đều vì lạc mất ý niệm không biết đúng đắn không hiểu biết đúng đắn mà nói dối. Dấy lên nói như thế, đều không hợp lý. Nên hỏi vặn về điều ấy. Các vô minh đều tương ưng với hiểu biết đúng đắn chăng? Đáp: Đúng thế. Hỏi: Ý ông thế nào? Những người có hiểu biết đúng đắn mà nói dối, đều hướng đến vô minh, bị vô minh ràng buộc, vì lạc mất ý niệm không hiểu biết đúng đắn mà nói dối chăng? Đáp: Đúng thế. Hỏi: Nhưng ý ông thế nào? Không có hiểu biết đúng đắn mà nói dối chăng? Đáp: Không phải như vậy. Ông hãy nghe tôi nói: Nếu nói tất cả vô minh đều tương ưng với không hiểu biết đúng đắn, thì những người có hiểu biết đúng đắn mà nói dối, đều thuộc về vô minh, bị vô minh ràng buộc. Vì lạc mất ý niệm, không hiểu biết đúng đắn, mà nói dối thì nên nói là không có hiểu biết đúng đắn mà nói dối. Nếu không nói là không có hiểu biết đúng đắn mà nói dối, thì không nên nói là tất cả vô minh đều tương ưng với không hiểu biết đúng đắn. Những người có hiểu biết đúng đắn mà nói dối, thì đều hướng đến vô minh, bị ràng buộc do vô minh, vì lạc mất ý niệm không hiểu biết đúng đắn mà nói dối. Dấy lên nói như thế, cũng không hợp lý. Hỏi: Thế nào là kiêu? Đáp: Những tâm lý kiêu hãnh, mê say, rất buồn bực khó chịu, tâm kiêu ngạo buông thả, tự chấp lấy. Đó gọi là kiêu. Hỏi: Thế nào là mạn? Đáp: Những tâm lý ngạo mạn-đã ngạo mạn-đang ngạo mạn, tâm ===== PAGE 47 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1201 ỷ lại và tự chấp lấy. Đó gọi là mạn. Hỏi: Kiêu với mạn có gì sai biệt? Đáp: Nếu không trái với người khác, mà chấp vào pháp mình, tâm với tướng ngạo nghễ phóng dật, gọi là kiêu. Nếu trái với người khác, tướng cậy thế vào mình, gọi là mạn. Đó gọi là sự sai biệt. Hỏi: Nếu khởi tăng thượng mạn, ta thấy khổ là khổ, hoặc thấy tập là tập, thì mạn này duyên vào gì? Đáp: Như có người thân cận bậc thiện sĩ, lắng nghe chánh pháp, tác ý như lý, do nhân duyên này đạt được đế thuận với pháp nhẫn. Khổ hiện quán biên, là đối với khổ nhẫn, vui hiểu rõ là khổ. Tập hiện quán biên, là đối với tập nhẫn, vui hiểu rõ là tập. Người ấy do nhẫn này cho nên tác ý gìn giữ, hoặc do trung gian không tác ý, cho nên kiến nghi không hiện hành. Giả như hiện hành mà không biết thì dấy lên ý niệm này: Ta đối với khổ thấy là khổ, hoặc đối với tập thấy là tập. Do đó khởi mạn, đã mạn và đang mạn, tâm ỷ lại và tự chấp lấy, gọi là tăng thượng mạn. Mạn này chính là duyên khổ, hoặc chính là duyên và tập. Hỏi: Nếu khởi tăng thượng mạn; ta thấy diệt là diệt, hoặc thấy đạo là đạo, thì mạn này duyên vào chỗ nào? Đáp: Như có người thân cận bậc thiện sĩ, lắng nghe chánh pháp, tác ý như lý, do nhân duyên ấy đạt được đế thuận với pháp nhẫn. Diệt hiện quán biên, là đối với diệt, nhẫn vui hiểu rõ là diệt. Đạo hiện quán biên, là đối với đạo, nhẫn vui hiểu rõ là đạo. Người kia do nhẫn này, cho nên tác ý gìn giữ, hoặc do trung gian không tác ý cho nên kiến-nghi không hiện hành. Giả như hiện hành mà không biết, liền dấy lên ý niệm này: Ta đối với diệt thấy là diệt, hoặc đối với đạo thấy là đạo. Vì vậy khởi mạn, đã mạn, và đang mạn, tâm ỷ lại và tự chấp lấy, gọi là tăng thượng mạn. Mạn này chính là duyên nơi tâm-tâm sở pháp kia. Hỏi: Nếu khởi tăng thượng mạn; sự sinh của ta đã hết thì mạn này duyên vào gì? Đáp: Như có một người dấy lên nghĩ rằng: Đây là đạo, đây là hành, ta dựa vào đạo này, hành này, đã biết tất cả khổ, đã vĩnh viễn đoạn tập, đã chứng diệt, đã tu đạo, sự sinh của ta đã hết. Vì thế khởi mạn, đã ngạo mạn, và đang ngạo mạn, tâm ỷ lại và tự chấp lấy, gọi là tăng thượng mạn. Mạn này chính là duyên vào sinh. Hỏi: Nếu khởi tăng thượng mạn; phạm hạnh ta đã lập, thì mạn này duyên vào gì? Đáp: Như có người dấy lên nghĩ rằng: Đây là đạo, đây là hành, ta dựa vào đạo này, hành này, đã biết tất cả khổ, đã vĩnh viễn đoạn tập, ===== PAGE 48 ===== 1202 BỘ TỲ ĐÀM 2 đã chứng diệt, đã tu đạo, phạm hạnh ta đã lập. Vì vậy mà khởi mạn, đã ngạo mạn, và đang ngạo mạn, tâm ỷ lại và tự chấp lấy, gọi là tăng thượng mạn. Mạn này chính là duyên vào tâm-tâm sở pháp kia. Hỏi: Nếu khởi tăng thượng mạn; việc cần làm ta đã làm xong, thì mạn này duyên vào pháp nào? Đáp: Như có một người dấy lên nghĩ rằng: Đây là đạo, đây là hành, ta dựa vào đạo này, hành này, đã biết tất cả khổ, đã vĩnh viễn đoạn tập, đã chứng diệt, đã tu đạo. Ta đã đoạn trừ tùy miên, đã dứt mọi phiền não, đã rời bỏ kiết, đã không còn lậu, việc đã làm xong. Vì vậy mà khởi mạn, đã ngạo mạn, và đang ngạo mạn, tâm ỷ lại và tự chấp lấy, gọi là tăng thượng mạn. Mạn này chính là duyên nơi tâm-tâm sở pháp kia. Hỏi: Nếu khởi tăng thượng mạn, ta không thọ nhận thân sau, thì mạn này duyên vào pháp nào? Đáp: Như có một người dấy lên nghĩ rằng: Đây là đạo, đây là hành, ta dựa vào đạo này, hành này, đã biết tất cả khổ, đã vĩnh viễn đoạn tập, đã chứng diệt, đã tu đạo. Sự sinh của ta đã hết, phạm hạnh đã lập, việc đã làm xong, không thọ nhận thân sau. Vì thế khởi mạn, đã ngạo mạn, và đang ngạo mạn, tâm ỷ lại và tự chấp lấy, gọi là tăng thượng mạn. Mạn này chính là duyên vào hữu. Hỏi: Thế nào là tự cho thấp kém mà khởi mạn? Đáp: Như có một người thấy người khác hơn hẳn mình về dòng họ, chủng tánh, của cải, địa vị, tài năng và ruộng vườn v.v... mà dấy lên nghĩ rằng: Người kia hơn ta một ít, ta chỉ thua họ một ít. Nhưng thật sự thua kém người khác nhiều gấp trăm ngàn lần. Vì thế khởi mạn, đã ngạo mạn, và đang ngạo mạn, tâm ỷ lại và tự chấp lấy. Đó gọi là tự cho thấp kém mà khởi mạn. Như Khế kinh nói: Nếu dấy khởi tầm dục-tầm giận dữ, tầm hại, hoặc hại mình-hại người khác, hoặc cùng tổn hại. Hỏi: Thế nào là tầm dục hại mình? Đáp: Như có một người vì khởi tham nên bị ràng buộc, thân tâm vất vả, thân tâm nung đốt, thân tâm nóng bức, thân tâm cháy bỏng. Lại bởi vì duyên này, cho nên nhận chịu các quả dị thục không ái, không vui, không mừng, không hài lòng trong cõi sinh tử. Tự hại mình là như thế. Hỏi: Thế nào là tầm dục hại người khác? Đáp: Như có một người vì khởi tham nên bị ràng buộc ngắm nhìn vợ người khác, chồng người ta thấy rồi, tâm sinh giận dữ, oán hận buồn ===== PAGE 49 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1203 rầu. Như thế là hại người khác. Hỏi: Thế nào là tầm dục cả hai tổn cùng hại? Đáp: Như có một người vì khởi tham nên bị ràng buộc, chiếm đoạt làm nhục vợ người khác, chồng người ta biết rồi bắt trói lại, đánh đập vợ mình và người kia, cả hai đều bị đoạn mạng, hoặc đoạt lấy của báu. Như thế là cả hai cùng tổn hại. Hỏi: Thế nào là tầm giận dữ tự hại? Đáp: Có người vì khởi sân giận nên bị ràng buộc, thân tâm vất vả, thân tâm nung đốt, thân tâm nóng bức, thân tâm cháy bỏng. Lại bởi vì duyên này cho nên phải nhận chịu các quả dị thục không ái, không vui, không mừng, không vừa lòng trong cõi sinh tử. Tự hại mình là như thế. Hỏi: Thế nào là tầm giận dữ hại người khác? Đáp: Như có một người vì dấy lên sân giận nên bị ràng buộc, làm hại mạng người khác. Như thế là hại người khác. Hỏi: Thế nào là tầm giận dữ cả hai cùng tổn hại? Đáp: Như có một người vì dấy lên sân giận nên bị ràng buộc làm hại mạng người khác, cũng lại bị người khác làm hại mạng mình. Như thế là cả hai cùng tổn hại. Hỏi: Thế nào là tầm hại hại mình? Đáp: Như có một người vì dấy lên sự tổn hại nên bị ràng buộc, thân tâm vất vả, thân tâm nung đốt, thân tâm nóng bức, thân tâm cháy bỏng. Lại bởi vì duyên này cho nên phải nhận chịu các quả dị thục không ái, không vui, không mừng, không vừa lòng trong cõi sinh tử. Hại mình là như thế. Hỏi: Thế nào là tầm hại làm hại người khác? Đáp: Như có một người vì dấy lên sự tổn hại nên bị ràng buộc, đánh đập bức hiếp người khác. Như thế là hại người khác. Hỏi: Thế nào là tầm hại cả hai cùng tổn hại? Đáp: Như có một người vì dấy lên sự tổn hại nên bị ràng buộc, đánh đập bức hiếp người khác, cũng lại bị người khác bức hiếp, đánh đập. Như thế là cả hai cùng tổn hại. Hỏi: Trí nhiều hay là cảnh nhiều? Đáp: Cảnh nhiều chứ không phải trí. Vì sao? Vì trí cũng là cảnh. Hỏi: Trí nhiều hay là thức nhiều? Đáp: Thức nhiều chứ không phải trí. Vì sao? Vì các trí đều tương ưng với thức, không phải các thức đều tương ưng với trí. Nhẫn tương ưng với thức, chứ không tương ưng với trí. Hỏi: Hạnh hữu lậu nhiều hay hạnh vô lậu nhiều? ===== PAGE 50 ===== 1204 BỘ TỲ ĐÀM 2 Đáp: Hạnh hữu lậu nhiều chứ không phải hạnh vô lậu. Vì sao? Vì hạnh hữu lậu thâu tóm mười xứ và phần ít hai xứ, hạnh vô lậu chỉ thâu tóm phần ít của hai xứ. Hỏi: Thế nào là hạnh viên mãn? Đáp: Thân luật nghi-ngữ luật nghi vô học, mạng thanh tịnh. Hỏi: Thế nào là hộ viên mãn? Đáp: Luật nghi của căn vô học. Hỏi: Thế nào là tánh phàm phu? Đáp: Nếu đối với pháp Thánh, noãn Thánh, kiến Thánh, nhẫn Thánh, dục Thánh, tuệ Thánh, những điều đó không đạt được-đã không đạt được-sẽ không đạt được, đó gọi tánh phàm phu. Hỏi: Tánh phàm phu này nên nói là thiện-bất thiện, hay là vô ký? Đáp: Nên nói là vô ký. Hỏi: Vì sao tánh phàm phu không phải là thiện? Đáp: Pháp thiện, hoặc do gia hạnh cho nên đạt được, hoặc do duyên khác cho nên đạt được, không thiết lập gia hạnh để mong cầu làm phàm phu. Lại nữa, khi đoạn căn thiện thì pháp thiện đều xả, đạt được tánh chẳng thành tựu của các pháp thiện. Nếu tánh phàm phu là tánh thiện, thì người đoạn căn thiện sẽ không phải là phàm phu. Hỏi: Vì sao tánh phàm phu không phải là bất thiện? Đáp: Vì khi xa lìa dục nhiễm thì pháp bất thiện đều bỏ, đạt được tánh chẳng thành tựu của pháp bất thiện. Nếu tánh phàm phu là bất thiện, thì các phàm phu đã lìa dục nhiễm, sẽ không phải là phàm phu. Hỏi: Tánh phàm phu này nên nói là hệ thuộc cõi Dục, hệ thuộc cõi Sắc hay hệ thuộc cõi Vô sắc? Đáp: Nên nói hoặc hệ thuộc cõi Dục, hoặc hệ thuộc cõi Sắc, hoặc hệ thuộc cõi Vô sắc. Hỏi: Vì sao tánh phàm phu không phải chỉ hệ thuộc cõi Dục? Đáp: Khi mất ở cõi Dục sinh vào cõi Vô sắc, thì pháp của cõi Dục đều bỏ, đạt được tánh chẳng thành tựu của pháp cõi Dục. Nếu tánh phàm phu chỉ hệ thuộc cõi Dục ấy, thì các phàm phu mất ở cõi Dục sinh vào cõi Vô sắc, sẽ không phải là phàm phu. Hỏi: Vì sao tánh phàm phu không phải chỉ hệ thuộc cõi Sắc? Đáp: Khi mất ở cõi Sắc sinh cõi Vô sắc, pháp cõi Sắc đều bỏ, đạt được pháp cõi Sắc với tánh chẳng thể thành tựu. Nếu tánh phàm phu chỉ hệ thuộc cõi Sắc, thì các phàm phu mất ở cõi Sắc sinh vào cõi Vô sắc, sẽ không phải là phàm phu. ===== PAGE 51 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 2 1205 Hỏi: Vì sao tánh phàm phu không chỉ hệ thuộc cõi Vô sắc? Đáp: Nhập chánh tánh ly sinh, trước tiện hiện quán khổ cõi Dục, sau kết hợp hiện quán khổ cõi Sắc-Vô sắc. Thánh đạo dấy khởi trước tiện lo liệu xong sự cõi Dục, sau kết hợp lo liệu xong sự cõi Sắc-Vô sắc. Vì vậy tánh phàm phu không chỉ hệ thuộc cõi Vô sắc. Hỏi: Tánh phàm phu này nên nói là do kiến đoạn, hay là do tu đoạn? Đáp: Nên nói là do tu đoạn. Hỏi: Vì sao tánh phàm phu không phải do kiến đoạn? Đáp: Pháp do kiến đoạn đều nhiễm ô, mà tánh phàm phu không nhiễm ô. Lại, pháp Thế đệ nhất đang diệt, khổ pháp trí nhẫn đang sinh. Bấy giờ, bỏ tánh phàm phu của ba cõi, đạt được tánh chẳng thành tựu kia, không phải là vào lúc ấy mà pháp do kiến đoạn có xả bỏ. Hỏi: Tánh phàm phu gọi là pháp gì? Đáp: Ba cõi không nhiễm ô, tâm bất tương ưng hành. Hỏi: Các pháp tương ưng với tà kiến, pháp đó tương ưng với tà tư duy chăng? Đáp: Nên làm thành bốn câu để biện giải: 1. Có pháp tương ưng với tà kiến nhưng không phải là tà tư duy. Nghĩa là tà tư duy tương ưng với tà kiến, và tà tư duy khác không tương ưng với pháp tương ưng của tà kiến. 2. Có pháp tương ưng với tà tư duy nhưng không phải là tà kiến. Nghĩa là tà tư duy tương ưng với tà kiến, và tà kiến còn lại không tương ưng với pháp tương ưng của tà tư duy. 3. Có pháp tương ưng với tà kiến mà cũng là tà tư duy. Nghĩa là trừ ra tà kiến tương ưng với tà tư duy, và trừ ra tà tư duy tương ưng với tà kiến, còn lại các tà kiến và tà tư duy tương ưng với pháp. 4. Có pháp không tương ưng với tà kiến mà cũng không phải là tà tư duy. Nghĩa là tà kiến không tương ưng với tà tư duy, tà tư duy không tương ưng với tà kiến, và còn lại các tâm-tâm sở pháp và sắc vô vi, tâm bất tương ưng hành. Hỏi: Các pháp tương ưng với tà kiến, pháp đó tương ưng với tà tinh tiến chăng? Đáp: Nên làm thành bốn câu để biện giải: 1. Có pháp tương ưng với tà kiến, nhưng không phải là tà tinh tiến. Nghĩa là tà kiến tương ưng với tà tinh tiến. 2. Có pháp tương ưng với tà tinh tiến nhưng không phải là tà kiến. Nghĩa là tà kiến và tà kiến khác không tương ưng với pháp tương ưng ===== PAGE 52 ===== 1206 BỘ TỲ ĐÀM 2 của tà tinh tiến. 3. Có pháp tương ưng với tà kiến mà cũng là tà tinh tiến. Nghĩa là trừ ra tà kiến tương ưng với tà tinh tiến, còn lại các pháp tương ưng với tà kiến khác. 4. Có pháp không tương ưng với tà kiến mà cũng không phải là tà tinh tiến. Nghĩa là tà kiến không tương ưng với tà tinh tiến, và còn lại các tâm-tâm sở pháp cùng sắc vô vi-tâm bất tương ưng hành. Như dùng tà kiến đối với tà tinh tiến, dùng tà kiến đối với tà niệm- tà định cũng thế. Như dùng tà kiến đối với tà tinh tiến, tà niệm-tà định, dùng tà tư duy đối với tà tinh tiến-tà niệm-tà định cũng thế. Hỏi: Các pháp tương ưng với tà tinh tiến, pháp đó tương ưng với tà niệm chăng? Đáp: Nên làm thành bốn câu để biện giải: 1. Có pháp tương ưng với tà tinh tiến mà không phải là tà niệm, gọi là tà niệm. 2. Có pháp tương ưng với tà niệm mà không phải là tà tinh tiến, gọi là tà tinh tiến. 3. Có pháp tương ưng với tà tinh tiến mà cũng phải là tà niệm, nghĩa là pháp tương ưng với tà niệm và tà tinh tiến. 4. Có pháp không tương ưng với tà tinh tiến, cũng không phải là tà niệm. Nghĩa là còn lại các tâm-tâm sở pháp và sắc-vô vi-tâm bất tương ưng hành. Như dùng tà tinh tiến đối với tà niệm, dùng tà tinh tiến đối với tà định cũng thế. Như dùng tà tinh tiến đối với tà niệm, tà định, dùng tà niệm đối với tà định cũng vậy. ===== PAGE 53 ===== SỐ 1544 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ - Quyển 3 1207 LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁT TRÍ