A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 190

Việt dịch

QUYỂN 190

LUẬN VỀ NIỆM TRÚ (Phần 4)

Lúc cảm thọ về Lạc của tha ân thọ-Khổ của thân thọ-không khổ
không lạc của thân thọ, và Khổ của tâm thọ thì nhận biết như thật, đây
là một trí, đó là Thế tục trí, bởi vì tất cả thân thọ và Khổ của tâm thọ chỉ
là hữu lậu, cho nên khởi lên Thế tục trí thì nhận biết như thật.
Lúc cảm thọ về Lạc của ta âm thọ-không khổ không lạc của tâm
thọ thì nhận biết như thật,  đây là bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế tục và
Đạo trí, bởi vì hai tâm thọ na øy bao gồm hữu lậu-vô lậu, cho nên dùng
bốn trí nhận biết, giải thích rộng ra như trên.
Hỏi: Trong này thế nào gọi là thân thọ, thế nào gọi là tâm thọ?
Đáp: Nếu cảm thọ thuộc về năm Thức thân thì gọi là thân thọ,
thuộc về Ý địa thì gọi là tâm thọ.
Lại nữa, nếu cảm thọ k hông có phân biệt thì gọi là thân thọ, có
phân biệt thì gọi là tâm thọ.
Lại nữa, nếu cảm thọ giữ lấy cảnh của tự tướng thì gọi là thân thọ,
giữ lấy cảnh của tự tướng-cọng tướng thì gọi là tâm thọ.
Lại nữa, nếu cảm thọ giữ lấy cảnh hiện tại thì gọi là thân thọ,
giữ lấy cảnh của ba đời và cảnh không thuộc về đời kiếp thì gọi là tâm
thọ.
Lại nữa, nếu cảm thọ giữ lấy cảnh riêng biệt của sự thì gọi là thân
thọ, giữ lấy cảnh riêng biệt của sự và cảnh hòa hợp thì gọi là tâm thọ.
Lại nữa, nếu cảm thọ một lần rơi vào cảnh ấy thì gọi là thân thọ,
nhiều lần rơi vào cảnh ấy thì gọi là tâm thọ.
Lại nữa, nếu cảm thọ đối với ca ûnh sơ suất mà chuyển thì gọi là
thân thọ, suy đoán mà chuyển thì gọi là tâm thọ.
Lại nữa, nếu cảm thọ dùng Sắc làm sở y-Sắc làm sở duyên thì gọi
là thân thọ, dùng phi Sắc làm sở y-Sắc và phi Sắc làm sở duyên thì gọi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 190 681  
www.daitangkinh.org  
là tâm thọ.
Như Sắc-phi Sắc, như vậy có đối-không có đối, tích tụ-không phải
là tích tụ, hòa hợp-không hòa hợp, nói rộng ra cũng như vậy.
Tôn giả Thế Hữu nói rằng: “Như Đức Phật đã nói: Người ấy vào
lúc bấy giờ cảm thọ đối với hai thọ, đó là thân thọ và tâm thọ. Thế nào
là thân thọ? Thế nào là tâm thọ? Trả lời: Không có cảm thọ nào là thân
thọ, tất cả cảm thọ đều là tâm thọ. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì tương ưng
với tâm. Nhưng các cảm thọ nếu dựa vào năm căn mà chuyển thì cảm
thọ này gọi là thân thọ, bởi vì luôn luôn dùng thân làm tăng thượng; nếu
dựa vào Ý căn mà chuyển thì cảm t họ này gọi là tâm thọ, bởi vì luôn
luôn dùng tâm làm tăng thượng.”
Lại đưa ra cách nói này: “Không có cảm thọ nào là thân thọ, tất
cả cảm thọ đều là tâm thọ. Bởi vì tương ưng với tâm. Nhưng các cảm
thọ dựa vào ba căn giữ lấy cảnh đến mà chuyển thì cảm thọ này gọi là
thân thọ, bởi vì luôn luôn dấy lên Tưởng; dựa vào ba căn giữ lấy cảnh
không đến mà chuyển thì cảm thọ này gọi là tâm thọ, bởi vì không luôn
luôn dấy lên Tưởng.”
Đại đức nói rằng: “Nếu là thân thọ thì đó cũng là tâm thọ chăng?
Trả lời: Nếu là thân thọ thì đó cũng là tâm thọ. Có lúc là tâm thọ mà
không phải là thân thọ, đó là nếu suy nghĩ về sự bên ngoài, ở bên trong
giữ lấy tướng và đối với sự giữ lấy tướng của Bổ-đặc-già-la, cùng với
tướng của Sắc do Pháp xứ thâu nh iếp, tướng của tâm bất tương ưng
hành, tướng Vô vi. Những loại cảm thọ như vậy đều gọi là tâm thọ, bởi
vì phân biệt mà chuyển đối với cảnh không phải là có thật.”
Đó gọi là sự sai biệt của thân thọ và tâm thọ.
Lúc cảm thọ về Lạc có vị của  thọ, Khổ có vị của thọ, không khổ
không lạc có vị của thọ, và Khổ kh ông có vị của thọ thì nhận biết như
thật, đây là một trí, đó là Thế tục trí, bởi vì tất cả có vị của thọ và Khổ
không có vị của thọ đều là hữu lậu, cho nên khởi lên Thế tục trí thì nhận
biết như thật.
Lúc cảm thọ về Lạc không có vị của thọ-không khổ không lạc
không có vị của thọ thì nhận biết như th ật, đây là bốn trí, đó là Pháp-
Loại-Thế tục và Đạo trí, bởi vì ha i loại không có vị của thọ này bao
gồm hữu lậu-vô lậu, cho nên dùng bốn trí nhận biết, giải thích rộng ra
như trên.
Trong này, Vị gọi là Ái, bởi vì tánh đắm theo Vị. Nếu thọ làm nơi
dừng chân cho pháp ấy thì gọi là có vị của thọ.
Có người nói: Vị là gọi cho tất cả phiền não, bởi vì tánh đắm theo
682 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Thủ. Nếu thọ làm nơi dừng chân cho pháp  ấy thì gọi là có vị của thọ.
Nếu thọ không làm nơi dừng chân cho Ái, hoặc là tất cả phiền não thì
gọi là không có vị của thọ.
Hỏi: Nếu như vậy thì tất cả Khổ thọ đều gọi là có vị, bởi vì đều
có thể làm nơi dừng chân cho Ái, hoặc là tất cả phiền não. Lại như luận
Phẩm Loại Túc nói: “Thế nào là có vị của pháp? Đó là pháp hữu lậu.
Thế nào là không có vị của pháp? Đó là pháp vô lậu.” Vì sao trong này
nói có Khổ không có vị của thọ?
Đáp: Khổ thọ tuy là hư õu lậu mà có phần ít không có vị dựa vào
tánh, dựa vào đó cho nên nói là Khổ không có vị của thọ, nghĩa là pháp
ấy có tánh không trái ngược với phiền não và không xen tạp với phiền
não.
Có Sư khác nói: Khổ thọ tuy đều là hữu lậu mà có lúc có thể dẫn
dắt phát khởi thọ vô lậu không có vị tùy thua än với Thắng nghĩa, dựa
vào đó cho nên nói là Khổ không có vị c ủa thọ, bởi vì có thể tạm thời
điều phục các Vị.
Cảm thọ về Lạc ham thích dựa vào thọ, Khổ ham thích dựa vào
thọ, không khổ không lạc ham thích dựa vào thọ, và Khổ rời xa dựa vào
thọ thì nhận biết như thật, đây là một trí, đó là Thế tục trí, bởi vì tất cả
ham thích dựa vào thọ và Khổ rời  xa dựa vào thọ đều là hữu lậu, cho
nên khởi lên Thế tục trí thì nhận biết như thật.
Cảm thọ về Lạc rời xa dựa vào thọ-không khổ không lạc rời xa
dựa vào thọ thì nhận biết như thật, đây là bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế
tục và Đạo trí, giải thích như trước.
Trong này, ham thích(đam thị) gọi  là Ái, bởi vì tánh thuộc đắm
trước. Nếu thọ làm nơi dừng chân cho pháp ấy thì gọi là ham thích dựa
vào thọ.
Có người nói: Ham thích là gọi cho tất cả phiền não, bởi vì tánh
thuộc chấp trước. Nếu thọ làm nơi dừng chân cho pháp ấy thì gọi là ham
thích dựa vào thọ. Nếu thọ không làm nơi dừng chân cho Ái, hoặc là tất
cả phiền não thì gọi là rời xa dựa vào thọ.
Hỏi: Nếu như vậy thì tất cả Khổ thọ đều gọi là ham thích dựa vào,
bởi vì đều có thể làm nơi dừng chân cho Ái, hoặc là tất cả phiền não.
Lại như luận Phẩm Loại Túc nói: “Thế nào là ham thích dựa vào pháp?
Đó là pháp hữu lậu. Thế nào là rời xa dựa vào pháp? Đó là pháp vô
lậu.” Vì sao trong này nói có Khổ rời xa dựa vào thọ?
Đáp: Khổ thọ tuy là hữu lậu mà có phần ít rời xa dựa vào tánh,
dựa vào đó cho nên nói là Khổ rời xa dựa vào thọ, nghĩa là pháp ấy có
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 190 683  
www.daitangkinh.org  
tánh không trái ngược với phiền não và không xen tạp với phiền não.
Có Sư khác nói: Khổ thọ tuy đều là hữu lậu mà có lúc có thể dẫn
dắt phát khởi thọ vô lậu dựa vào rời xa tùy thuận với Thắng nghĩa, dựa
vào đó cho nên nói là Khổ r ời xa dựa vào thọ, bởi  vì có thể tạm thời
điều phục các ham thích.
Như nói: Tâm có tham thì nhận biết như thật là tâm có tham…, cho
đến nói rộng ra.
Bởi vì có hai nghĩa cho nên tâm gọi là có tham:
1. Xen tạp với tham.
2. Do tham ràng buộc.
Có người nói: Trong này dựa vào xen tạp với có tham mà soạn
luận.
Có người nói: Trong này dựa vào hai loại có tham mà soạn luận.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu chỉ dựa vào xen tạp với có tham mà
soạn luận, thì tâm thiện hữu lậu và tâm vô phú vô ký…, lẽ ra cũng gọi là
tâm lìa tham; nhưng loại ấy cũng là tâm có tham, bởi vì tham mà ràng
buộc.
Như tâm có tham, nên biết tâm có sân… cũng như vậy.
Trong này, bởi vì tham mà ràng buộc cho nên gọi là tâm có tham,
bởi vì đối trị với tham cho nên gọi là tâm lìa tham.
Nói như vậy là hợp lý, nghĩa là bởi vì tham mà ràng buộc cho nên
gọi là tâm có tham, bởi vì đối trị với tham cho nên gọi là tâm lìa tham.
Nếu nói tương ưng với tham cho nên gọi là tâm có tham, không
tương ưng với tham cho nên gọi là tâm lìa tham, thì tâm không tương
ưng với tham mà tương ưng với những phiền não khác nên gọi là tâm lìa
tham; nhưng loại ấy cũng là tâm có tham, bởi vì tham mà ràng buộc.
Nếu nói tương ưng với tham cho nên gọi là tâm có tham, bởi vì đối
trị với tham cho nên gọi là tâm lìa tham, thì tâm nhiễm ô và tâm vô phú
vô ký-một phần tâm thiện không tương ưng với tham, lẽ ra không phải
là tâm có tham, cũng không phải là tâm lìa tham; nhưng loại ấy cũng là
tâm có tham, bởi vì tham mà ràng buộc.
Tâm có tham thì nhận biết như thật là tâm có tham, đây là một trí,
đó là Thế tục trí; giải thích như trước.
Tâm lìa tham thì nhận biết như thật là tâm lìa tham, đây là bốn trí,
đó là Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí; giải thích như trước.
Bởi vì sân mà ràng buộc cho nên gọi là tâm có sân, bởi vì đối trị
với sân cho nên gọi là tâm lìa sân, nói rộng ra như tham.
Tâm có sân thì nhận biết như thật là tâm có sân, đây là một trí, đó
684 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
là Thế tục trí; giải thích như trước.
Tâm lìa sân thì nhận biết như thật là tâm lìa sân, đây là ba trí, đó
là Pháp-Thế tục và Đạo trí.
Trong này, dựa vào đối trị ga àn mà nói, cho nên không nói đến
Loại trí, bởi vì đạo thuộc phẩm Loại trí không phải là đối trị gần của cõi
Dục; còn lại giải thích như trước.
Bởi vì si mà ràng buộc cho nên gọi là tâm có si, bởi vì đối trị với
si cho nên gọi là tâm lìa si.
Nói như vậy là hợp lý, nghĩa là bởi vì si mà ràng buộc cho nên gọi
là tâm có si, bởi vì đối trị với si cho nên gọi là tâm lìa si.
Nếu nói tương ưng với si cho nên gọi là tâm có si, bởi vì đối trị với
si cho nên gọi là tâm lìa si, thì tâm vô phú vô ký-một phần tâm thiện,
cũng nên gọi là tâm lìa si; nhưng loại ấy cũng gọi là tâm có si, bởi vì si
mà ràng buộc.
Nếu nói tương ưng với si cho nên gọi là tâm có si, bởi vì đối trị với
si cho nên gọi là tâm lìa si, thì tâm vô phú vô ký-một phần tâm thiện, lẽ
ra không phải là tâm có si, cũng không phải là tâm lìa si; nhưng loại ấy
cũng là tâm có si, bởi vì si mà ràng buộc.
Tâm có si thì nhận biết như thật là tâm có si, đây là một trí, đó là
Thế tục trí; giải thích như trước.
Tâm lìa si thì nhận biết như thật là tâm lìa si, đây là bốn trí, đó là
Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí; giải thích như trước.
Tâm nhiễm, đó là tâm nhiễm ô, bởi vì tương ưng với phiền não.
Tâm không nhiễm, đó là tâm thiện, bởi vì trái ngược với phiền
não.
Có người nói: Tâm thiện-tâm vô phú vô ký đều gọi là tâm không
nhiễm, bởi vì không tương ưng với phiền não.
Tâm nhiễm thì nhận biết như thật là tâm nhiễm, đây là một trí, đó
là Thế tục trí.
Tâm không nhiễm thì nhận biết như thật là tâm không nhiễm, đây
là bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế tục  và Đạo trí; giải thích như tâm có
si-lìa si trước đây.
Tâm hời hợt, đó là tâm thiện, bởi vì thâu nhiếp hời hợt đối với sở
duyên.
Tâm phân tán, đó là tâm nhiễm ô, bởi vì phân tán rong ruổi đối
với sở duyên.
Tâm hời hợt thì nhận biết như thật là tâm hời hợt, đây là bốn trí,
đó là Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 190 685  
www.daitangkinh.org  
Tâm phân tán thì nhận biết như thậ t là tâm phân tán, đây là một
trí, đó là Thế tục trí. Câu này tùy theo thích hợp, giải thích như trước.
Các Sư ở ngoài nước Ca-thấp-di -la nói: “Tâm hời hợt, đó là tâm
tương ưng với ngủ, bởi vì nói tâm hời  hợt gọi là ngủ. Như nói: Ngủ là
thế nào? Đó là lúc ngủ vốn có mơ ngủ không có thể giữ được thân tâm,
lấy hời hợt làm tánh.”
Hỏi: Nếu như vậy thì trong này đã nói nên hiểu thế nào? Như nói:
“Tâm hời hợt nhận biết như thật là tâm hời hợt, đây là bốn trí…”
Đáp: Văn này nên đưa ra cách nói  này: Tâm hời hợt-tâm phân
tán-tâm xuống thấp nhận biết như thật là tâm hời hợt-tâm phân tán-tâm
xuống thấp, đây là một trí, đó là Thế tục trí; tâm lên cao nhận biết như
thật là tâm lên cao, đây là bốn trí, nói như trước.”
Lời bình: Người ấy không nên đưa ra ca ùch nói này. Nếu đưa ra
cách nói này thì tâm nhiễm ô tương ưng với ngủ, lẽ ra cũng gọi là tâm
hời hợt bởi vì tương ưng với ngủ, cũng gọi là tâm phân tán bởi vì nhiễm
ô. Vì vậy nên biết cách nói trước là hợp lý.
Tâm xuống thấp, đó là tâm nhiễm ô, bởi vì tương ưng với lười
nhác.
Tâm lên cao, đó là tâm thiện, bởi vì tương ưng với tinh tiến.
Tâm xuống thấp thì nhận biết như thật là tâm xuống thấp, đây là
một trí, đó là Thế tục trí.
Tâm lên cao thì nhận biết như thật là tâm lên cao, đây là bốn trí,
đó là Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí. Giải thích như trước.
Tâm nhỏ bé, đó là tâm nhiễm ô, bởi vì nhỏ bé do thói quen mà
sinh ra.
Tâm to lớn, đó là tâm thiện, bởi vì to lớn do thói quen mà sinh
ra.
Hỏi: Nay hiện thấy vô lượng hữu tình làm điều ác, rất ít hữu tình
làm điều thiện, vì sao tâm nhiễm nhỏ bé do thói quen mà sinh ra?
Đáp: Trong này không vì chủng loại ít mà gọi là nhỏ bé, chỉ vì
pháp thanh tịnh ít ỏi cho nên gọi là nhỏ bé, nghĩa là nếu pháp thanh tịnh
ít ỏi do thói quen mà sinh ra thì gọi là tâm nhỏ bé, nếu pháp thanh tịnh
phần nhiều do thói quen mà sinh ra thì gọi là tâm to lớn. Vì thế cho nên
khắp trong biển rộng sinh tử chỉ có Đức Phật tu nhiều pháp thiện mà gọi
là to lớn, chứ không phải là tất cả hữu tình.
Có người nói: Tâm nhiễm ô đạt đư ợc giá trị nhỏ bé cho nên gọi
là nhỏ bé, tâm thiện đạt được giá trị to lớn cho nên gọi là to lớn. Bởi vì
tâm nhiễm ô dựa vào một ít việc đã làm liền khởi lên vô lượng tác ý phi
686 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
lý, khiến cho phiền não ác hạnh dấy lên như dòng sông tuôn chảy; tâm
thiện thì không như vậy, tuy bỏ ra tr ăm ngàn châu báu nhưng hoặc có
người có thể khởi lên, hoặc có người không có thể khởi lên.
Có người nói: Tâm nhiễm ô bởi vì  ít căn cho nên gọi là nhỏ bé,
tâm thiện bởi vì nhiều căn cho nên gọi là to lớn. Nghĩa là tâm nhiễm ô
thì hoặc là chỉ có một căn, hoặc là đến hai căn; tâm thiện thì tất cả đều
có đủ ba căn.
Có người nói: Tâm nhiễm ô bởi vì ít tùy chuyển cho nên gọi là
nhỏ bé, tâm thiện bởi vì nhiều tùy chuyển cho nên gọi là to lớn. Nghĩa
là tâm nhiễm ô thì chỉ có ba uẩn t ùy chuyển, tâm thiện thì hoặc là ba
uẩn-hoặc là bốn uẩn tùy chuyển.
Có người nói: Tâm nhiễm ô bởi vì  ít quyến thuộc cho nên gọi là
nhỏ bé, tâm thiện bởi vì nhiều quyến thuộc cho nên gọi là to lớn. Nghĩa
là bởi vì tâm nhiễm ô thì không có tu thuộc vị lai, tâm thiện thì có tu
thuộc vị lai.
Có người nói: Tâm nhiễm ô bởi vì ít đối trị cho nên gọi là nhỏ bé,
tâm thiện bởi vì nhiều đối trị cho nên gọi là to lớn.
Như Khổ pháp trí nhẫn sinh khởi trong một sát-na, có thể lập tức
vĩnh viễn đoạn mười tùy miên do kiến Khổ mà đoạn của cõi Dục, một
lực này hơn hẳn chứ không phải là tất cả lực kia, như một lực sĩ có thể
làm cho ngàn người khuất phục; mà không có tâm nhiễm ô sinh khởi
trong một sát-na, có thế lực như vậy.
Lại nữa, trong tâm nhiễm ô vốn có pháp đứng đầu thiếu mất mắt
và chân, pháp đứng đầu ấy tức la ø Vô minh. Như nói: Vô minh là pháp
đứng đầu, là nhân tố đi trước, cho nên sinh ra vô lượng chủng loại pháp
ác bất thiện, và chủng loại không có Tàm-không có Quý của nó. Trong
tâm thiện vốn có pháp đứng đầu có đủ mắt và chân, pháp đứng đầu ấy
tức là Minh. Như nói: Minh là pha ùp đứng đầu, là nhân tố đi trước, cho
nên sinh ra vô lượng chủng loại pháp th iện, và chủng loại có Tàm-có
Quý của nó.
Lại nữa, từ vô thỉ đến nay đã quen theo pháp bất thiện, tạm thời
luyện tập pháp thiện thì làm cho vĩ nh viễn đoạn trừ; giống như trong
ngôi nhà trải qua thời gian dài t ối tăm u ám, ngọn đèn sáng vừa chiếu
vào thì lập tức trừ hết bóng tối; như trải qua thời gian dài quen theo ý
nghĩ là không có muối, lúc vừa nếm vị muối thì ý nghĩ ấy liền từ bỏ, ở
đây cũng như vậy, pháp bất thiện đoạn dứt pháp thiện thì không có sự
việc như vậy.
Lại nữa, pháp thiện đối với pháp bất thiện có thể điều phục hoàn
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 190 687  
www.daitangkinh.org  
toàn, hoặc là đoạn trừ hoàn toàn; pháp bất thiện đối với pháp thiện thì
không như vậy. Bởi vì những duyên này, cho nên tâm nhiễm ô gọi là
nhỏ bé, tâm thiện gọi là to lớn.
Tâm nhỏ bé thì nhận biết như thật là tâm nhỏ bé, đây là một trí,
đó là Thế tục trí. Giải thích như trước.
Tâm to lớn thì nhận biết như thật là tâm to lớn, đây là bốn trí, đó
là Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí. Giải thích như trước.
Tâm lăng xăng, đó là tâm nhiễm ô, bởi vì tương ưng với trạo cử.
Tâm không lăng xăng, đó là tâm thiện, bởi vì tương ưng với  Xa-
ma-tha.
Tâm lăng xăng thì nhận biết như thật là tâm lăng xăng, đây là một
trí, đó là Thế tục trí. Giải thích như trước.
Tâm không lăng xăng thì nhận biế t như thật là tâm không lăng
xăng, đây là bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí. Giải thích như
trước.
Tâm không vắng lặng, đó là tâm nhi ễm ô, bởi vì luôn luôn náo
động.

Tâm vắng lặng, đó là tâm thiện, bởi vì rời xa náo động.
Tâm không vắng lặng thì nhận biết như thật là tâm không    vắng
lặng, đây là một trí, đó là Thế tục trí. Giải thích như trước.
Tâm vắng lặng thì nhận biết như thật là tâm vắng lặng, đây là bốn
trí, đó là Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí. Giải thích như trước.
Tâm không định, đó là tâm nhiễm ô, bởi vì tương ưng với tán
loạn.
Tâm định, đó là tâm thiện, bởi vì rời xa tán loạn.
Tâm không định thì nhận biết như thật là tâm không định, đây là
một trí, đó là Thế tục trí. Giải thích như trước.
Tâm định thì nhận biết như thật là tâm định, đây là bốn trí, đó là
Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí. Giải thích như trước.
Tâm không tu, đó là tâm đối với tu đạt được-tu luyện tập, cả hai
loại đều không tu.
Tâm tu, đó là tâm đối với tu đạt được-tu luyện tập, hoặc là tu cả
hai loại, hoặc là tu tùy theo một loại.
Tâm không tu thì nhận biết như thật là tâm không tu, đây là một
trí, đó là Thế tục trí. Giải thích như trước.
Tâm tu thì nhận biết như thật là tâm tu, đây là bốn trí, đó là Pháp-
Loại-Thế tục và Đạo trí. Giải thích như trước.
Tâm không giải thoát, đó là tâm đối với giải thoát thuộc tự tánh-
688 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
giải thoát nối tiếp nhau, cả hai loại đều không giải thoát.
Tâm giải thoát, đó là tâm đối với giải thoát thuộc tự tánh-giải
thoát nối tiếp nhau, hoặc là giải thoát cả hai loại, hoặc là giải thoát tùy
theo một loại.
Tâm không giải thoát thì nhận bi ết như thật là tâm không giải
thoát, đây là một trí, đó là Thế tục trí. Giải thích như trước.
Tâm giải thoát thì nhận biết như thật là tâm giải thoát, đây là bốn
trí, đó là Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí. Giải thích như trước.
Như nói: Có Cái tham dục bên trong…, cho đến nói rộng ra.
Trong Thánh giáo này, bên trong(nội) có hai loại:
1. Xứ bên trong thâu nhiếp cho nên gọi là bên trong, như nói: Sáu
Xứ bên trong này…
2. Sự nối tiếp nhau của mình thâu nhiếp cho nên gọi là bên trong,
như nói: Trú vào thân bên trong thuận theo thân quán sát…
Trong này, dựa vào sự nối tiếp nh au bên trong mà soạn luận,
không dựa vào Xứ bên trong. Nguyên cớ thế nào? Nếu dựa vào Xứ bên
trong mà soạn luận, thì không nên nói là có Cái tham dục bên trong…,
bởi vì Cái tham dục… bên trong đều là Pháp xứ bên ngoài thâu nhiếp.
Nhưng pháp ấy tuy là Xứ bên ngoài mà bởi vì sự nối tiếp nhau của mình
thâu nhiếp, cho nên gọi là bên trong.
Như nói: Có Cái tham dục bên tr ong thì nhận biết như thật là có
Cái tham dục bên trong, đây là một trí, đó là Thế tục trí.
Trong này, Có đó là Cái tham dục hiện hành có thể đạt được trong
sự nối tiếp nhau của mình, hoặc là c hưa lìa sự thành tựu đạt được nó,
hoặc là đạo đối trị với nó chưa sinh. Đây là một trí, bởi vì hữu lậu cho
nên khởi lên trí Thế tục thì nhận biết như thật.
Không có Cái tham dục bên trong thì nhận biết như thật là không
có Cái tham dục bên trong, đây là ba trí, đó là Pháp-Thế tục và Đạo
trí.
Trong này, Không có đó là Cái tham dục không phải là hiện hành
có thể đạt được trong sự nối tiếp nhau của mình, hoặc là đã lìa sự thành
tựu đạt được nó, hoặc là đạo đối trị với nó đã sinh. Đây là ba trí, đó là
bởi vì Cái tham dục chỉ ở cõi Dục, cho nên đối trị gần của nó không
phải là Loại trí.
Như nói: Cái tham dục bên trong c hưa sinh mà sinh thì nhận biết
như thật, đây là một trí, đó là Thế tục trí.
Trong này, chưa sinh mà sinh, đó là do rất nhiều nhân-rất nhiều
duyên sinh ra Cái tham dục bên trong. Đây là một trí, giải thích như
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 190 689  
www.daitangkinh.org  
trước.
Sinh rồi liền đoạn, đoạn rồi về sau không còn sinh nữa thì nhận
biết như thật, đây là ba trí, đó là Pháp-Thế tục và Đạo trí.
Trong này, sinh rồi liền đoạn, đó là đạo đối trị với nó đã sinh mà
đoạn trừ Cái tham dục. Đoạn rồi về sau không còn sinh nữa, đó là hoặc
hoàn toàn không sinh, hoặc là cho đến lúc  chưa lui sụt đạo đối trị với
nó. Đây là ba trí, giải thích như trước.
Như Cái tham dục, nên biết Ca ùi sân nhuế-hôn trầm-thụy miên-
trạo cử-ác tác-nghi cũng như vậy, bởi vì những loại ấy đều là hệ thuộc
cõi Dục.
Như nói: Có kiết của Nhãn bên trong thì nhận biết như thật là có
kiết của Nhãn bên trong, đây là một trí, đó là Thế tục trí.
Trong này, cũng dựa vào sự nối tiếp nhau bên trong mà soạn luận,
không dựa vào Xứ bên trong, nói rộng ra như trước đã nói.
Có cũng gọi là kiết Nhãn hiện ha ønh có thể đạt được trong sự nối
tiếp nhau của mình, hoặc là chưa lìa sự thành tựu đạt được nó, hoặc là
đạo đối trị với nó chưa sinh. Đây là một trí, giải thích như trước.
Không có kiết của Nhãn bên trong thì nhận biết như thật là không
có kiết của Nhãn bên trong, đây là bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế tục và
Đạo trí.
Trong này, Không có cũng gọi là ki ết của Nhãn không phải là
hiện hành có thể đạt được trong sự nối tiếp nhau của mình, hoặc là đã
lìa sự thành tựu đạt được nó, hoặc la ø đạo đối trị với nó đã sinh. Đây là
bốn trí, đó là bởi vì kiết của Nhãn bên trong hệ thuộc cõi Dục-Sắc, cho
nên đối trị gần của nó bao gồm phẩm Pháp-Loại trí.
Như nói: Kiết của Nhãn bên trong chưa sinh mà sinh thì nhận biết
như thật, đây là một trí, đó là Thế tục trí.
Trong này, chưa sinh mà sinh, đó là do rất nhiều nhân-rất nhiều
duyên sinh ra Kiết của Nhãn bên trong. Đây là một trí, giải thích như
trước.
Sinh rồi liền đoạn, đoạn rồi về sau không còn sinh nữa thì nhận
biết như thật, đây là bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí.
Trong này, sinh rồi liền đoạn, đó là đạo đối trị với nó đã sinh mà
đoạn trừ kiết của Nhãn bên trong. Đoạn rồi về sau không còn sinh nữa,
đó là hoặc hoàn toàn không sinh, hoặc là cho đến lúc chưa lui sụt đạo
đối trị với nó. Đây là bốn trí, giải thích như trước.
Như kiết của Nhãn, nên biết kiết của Nhĩ-Thân-Ý cũng như vậy,
bởi vì đối trị gần của những loại ấy đều bao gồm phẩm Pháp-Loại trí.
690 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 

Dục.
Kiết của Tỷ-Thiệt nói như Cái , bởi vì đều chỉ là hệ thuộc cõi

Như nói: Có Niệm đẳng giác chi bên trong thì nhận biết như  thật
là có Niệm đẳng giác chi bên trong, đây là bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế
tục và Đạo trí.
Trong này, Có đó là Niệm đẳng giác chi hiện hành có thể đạt
được trong sự nối tiếp nhau của mình, hoa ëc là đã có sư ï thành tựu đạt
được pháp ấy, hoặc là chướng ngại do pháp ấy đối trị đã đoạn. Đây là
bốn trí, có người nói: Trong này, Niệm đẳng giác chi chân thật do ba trí
nhận biết, đó là Pháp-Loại-Đạo trí; Niệm đẳng giác chi tương tự do một
trí nhận biết, đó là Thế tục trí.
Có người nói: Trong này, chỉ nói đến Niệm đẳng giác chi chân
thật, tức là loại này do bốn trí nha än biết, đó là Thế tục trí nhận biết
không rõ ràng, Pháp-Loại-Đạo trí nhận biết rõ ràng.
Không có Niệm đẳng giác chi bên trong thì nhận biết như thật là
không có Niệm đẳng giác chi bên trong, đây là một trí, đó là Thế tục
trí.
Trong này, Không có đó là Niệm đẳng giác chi không phải là hiện
hành có thể đạt được trong sự nối ti ếp nhau của mình, hoặc là chưa có
sự thành tựu đạt được pháp ấy, hoặc là chướng ngại do pháp ấy đối trị
chưa đoạn. Đây là một trí, nói như trước.
Như nói: Niệm đẳng giác chi chưa sinh mà sinh, sinh rồi trú vững
không quên, làm cho đầy đủ trọn vẹn, tăng thêm nhiều trí tác chứng,
đây là bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí.
Trong này, chưa sinh mà sinh, đó là do rất nhiều nhân-rất nhiều
duyên sinh ra Niệm đẳng giác chi bên trong. Sinh rồi trú vững không
quên…
Hỏi: Như sinh bấy nhiêu thì diệt bấy nhiêu, sát-na sau chắc chắn
không dừng lại, làm sao có thể nói là sinh rồi trú vững không quên…?
Đáp: Trong này nói đến hai loại căn thiện, đó là thuận phần an
trú và thuận phần thắng tiến. Sinh rồi trú vững không quên là nói đến
căn thiện thuận phần an trú, sinh rồi làm cho đầy đủ trọn vẹn tăng thêm
nhiều là nói đến căn thiện thuận phần thắng tiến. Đây là bốn trí, giải
thích như trước.
Như Niệm đẳng giác chi, nên biết  Trạch pháp-Tinh tiến-Hỷ-An-
Định-Xả đẳng giác chi, cũng như vậy, bởi vì chủng loại giống nhau.
Hỏi: Hỷ đẳng giác chi tức là Thọ, trong Thọ niệm trú trước đây đã
quán sát, nay vì sao trở lại quán sát?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 190 691  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Trước dùng môn Thọ niệm trú để quán sát, nay dùng môn
Pháp niệm trú để quán sát.
Lại nữa, trước quán sát một mình, nay quán sát cùng với Giác chi
khác.
Lại nữa, trước quán sát về tự tướng của pháp ấy, nay quán sát về
cọng tướng của pháp ấy.
Lại nữa, trước quán sát về hữu lậu-vô lậu, nay quán sát về vô
lậu.
Có người nói: Trong này cũng quán sát về hữu lậu-vô lậu, bởi  vì
bao gồm quán sát về Giác chi chân thật và tương tự.
Như nói: Đều thuận theo quán sát về tham-sân-si của mình tăng
lên, cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn phân biệt nghĩa lý trong kinh. Như trong kinh
nói: “Các Tỳ kheo-Tỳ kheo Ni đều thuận theo quán sát lúc tham của
mình tăng lên, lúc ấy nên biết là lui sụt các pháp thiện, Đức Phật nói
đó là lui sụt. Sân-si cũng như vậy.” Trong kinh tuy nói ra điều này mà
không phân biệt rộng ra, thế nào là tham tăng lên cho đến si tăng lên?
Kinh ấy là nơi nương tựa căn bản của luận này, điều gì mà kinh không
phân biệt thì nay cần phải phân biệt, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là tham-sân-si tăng lên?
Đáp: Có tham-sân-si phẩm Hạ cho nên có phẩm Trung, có phẩm
Trung cho nên có phẩm Thượng, đó gọi là tăng lên.
Có người nói: Trong này, dựa vào tham-sân-si tăng lên mà thế
gian hiện thấy để soạn luận.
Tham tăng lên là như những người đàn ông, ở giai đoạn trẻ thơ
khởi lên tham ràng buộc phẩm Hạ, ở giai đoạn trưởng thành khởi lên
tham ràng buộc phẩm Trung, ở giai đoa ïn tuổi trẻ khởi lên tham ràng
buộc phẩm Thượng; đối với vợ của họ cũng như vậy.
Sân tăng lên là như những người đa øn ông lần lượt thay đổi đánh
nhau, chưa phát ra lời nói cộc cằn thì khởi lên sân ràng buộc phẩm
Hạ, lúc phát ra lời nói cộc cằn thì khởi lên sân ràng buộc phẩm Trung,
kết thúc thất bại mưu toan làm ha ïi thì khởi lên sân ràng buộc phẩm
Thượng.
Si tăng lên là như có người đàn ông sinh trong nhà ngoại đạo, chưa
học sách luận của ngoại đạo thì khởi lên si ràng buộc phẩm Hạ, học mà
chưa thông hiểu nghĩa lý ấy thì khởi lên si ràng buộc phẩm Trung, nếu
đến cuối cùng thông hiểu thì khởi lên si ràng buộc phẩm Thượng.
692 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Có người nói: Trong này, dựa vào đạo lý quán sát đối đãi mà soạn
luận, đó là quán sát tham ràng buộc  phẩm Hạ cho nên thi thiết phẩm
Trung, quán sát phẩm Trung cho nên thi thiết phẩm Thượng; sân-si
cũng như vậy.
Có người nói: Trong này, dựa vào lui sụt mà soạn luận, đó là từ
tham ràng buộc phẩm Hạ cho nên thành phẩm Trung, từ phẩm Trung lui
sụt cho nên thành phẩm Thượng; sân-si cũng như vậy.
Như nói: Đều thuận theo quán sát về tham-sân-si của mình giảm
xuống, cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn phân biệt về ngh ĩa lý còn lại ngay trong kinh
trước đã nói. Như trong kinh ấy nói: “Các Tỳ kheo-Tỳ kheo Ni đều
thuận theo quán sát lúc tham của  mình giảm xuống, lúc ấy nên biết là
không lui sụt các pháp thiện, Đức Ph ật nói đó là không lui sụt. Sân-si
cũng như vậy.” Trong kinh tuy nói ra điều này mà không phân biệt rộng
ra, thế nào là tham giảm xuống cho đến si giảm xuống? Kinh ấy là nơi
nương tựa căn bản của luận này, điều gì mà kinh không phân biệt thì
nay cần phải phân biệt, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là tham-sân-si giảm xuống?
Đáp: Không có tham-sân-si phẩm Thượng cho nên thành phẩm
Trung, không có phẩm Trung cho nên thành phẩm Hạ, đó gọi là giảm
xuống.
Có người nói: Trong này, dựa vào tham-sân-si giảm xuống mà thế
gian hiện thấy để soạn luận.
Tham giảm xuống là như những người đàn ông, ở giai đoạn tuổi
trẻ khởi lên tham ràng buộc phẩm Thượng, ở giai đoạn đứng tuổi khởi
lên tham ràng buộc phẩm Trung, ở giai đoạn tuổi già khởi lên tham ràng
buộc phẩm Hạ; đối với vợ của họ cũng như vậy.
Sân giảm xuống là như những người đàn ông lần lượt thay đổi
đánh nhau, kết thúc thất bại mưu to an làm hại lẫn nhau thì khởi lên
sân ràng buộc phẩm Thượng, vì phát động đánh nhau mà sai sứ giả qua
lại thương tuyết thì khởi lên sân ràng buộc phẩm Trung, lúc chính thức
đánh nhau thì khởi lên sân ràng buộc phẩm Hạ.
Si giảm xuống là như những người đàn ông sinh trong nhà ngoại
đạo, học sách luận của ngoại đạo ấy đã thông hiểu thì khởi lên si ràng
buộc phẩm Thượng, nếu lúc nghe lời Đức Phật dạy còn giữ lại trong tâm
thì khởi lên si ràng buộc phẩm Trung, nếu lúc đối với lời Đức Phật dạy
sinh ra một chút tin tưởng thì khởi lên si ràng buộc phẩm Hạ.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 190 693  
www.daitangkinh.org  
Có người nói: Trong này, dựa vào đạo lý quán sát đối đãi mà soạn
luận, đó là quán sát tham ràng buộc phẩm Thượng cho nên thi thiết
phẩm Trung, quán sát phẩm Trung cho nên thi thiết phẩm Hạ; sân-si
cũng như vậy.
Có người nói: Trong này, dựa vào lìa nhiễm mà soạn luận, đó là
từ tham ràng buộc phẩm Thượng gi ảm xuống cho nên trở thành phẩm
Trung, từ phẩm Trung giảm xuống cho nên trở thành phẩm Hạ; sân-si
cũng như vậy.
Thế nào là cảm thọ cuối cùng về cái chết(tử biên tế thọ)? Cho đến
nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn giải thích về nghĩa trong kinh. Như trong kinh
nói: “Này A-nan-đà nên biết! Xưa có vị Chuyển Luân Vương tên gọi
Thiện Kiến, có cảm thọ cuối cùng về cái chết thuộc loại như vậy, giống
như tráng sĩ ăn nhiều thức ăn ngon, trong chốc lát mê man bất tỉnh.” Lại
trong kinh nói: “Nay Ta đã sinh ra cảm thọ cuối cùng về cái chết làm
cho tổn hại nhanh chóng.” Trong kinh tuy nói ra điều này mà không
phân biệt rộng ra, thế nào là cảm thọ cuối cùng về cái chết? Đến đâu
thì nên nói là cảm thọ cuối cùng về cái chết? Kinh ấy là nơi nương tựa
căn bản của luận này, điều gì mà kinh không giải thích thì nay cần phải
giải thích, cho nên soạn ra phần luận này.
Có người nói: Nguyên cớ soạn luận là bởi vì ngăn chặn thế gian
đối với lúc không phải là cảm thọ cuối cùng về cái chết, khởi lên ý
tưởng cảm thọ cuối cùng về cái chết. Như thế gian nói: Tôi đã nhận lấy
cảm thọ cuối cùng về cái chết, nay cảm thọ và đang cảm thọ. Đó là đối
với lúc không phải là cảm thọ cuối  cùng về cái chết, khởi lên ý tưởng
cảm thọ cuối cùng về cái chết. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu nhận lấy
cảm thọ này thì không bao lâu sẽ mạng chung, mới gọi là cảm thọ cuối
cùng về cái chết.
Hỏi: Thế nào là cảm thọ cuối cùng về cái chết?
Đáp: Bởi vì Mạt-ma(tử huyệt) này đoạn dứt thì Mạng căn diệt
đi.
Hỏi: Cảm thọ này vì sao gọi là cuối cùng về cái chết? Đáp: Từ
đây dẫn đến phần vị cuối cùng của cái chết, cho nên gọi là cảm thọ cuối
cùng về cái chết.
Hỏi: Nếu như vậy thì nên nói cảm thọ cuối cùng gọi là cảm thọ
cuối cùng về cái chết, không nên nói là bởi vì Mạt-ma này đoạn dứt.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì Mạt-ma đoạn dứt rồi có lúc trải qua một
694 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
ngày đêm mới mạng chung. Đáp: Ngay l úc cảm thọ Mạt-ma đoạn dứt
cũng gọi là cảm thọ cuối cùng, bởi  vì sau khi Mạt-ma đoạn dứt thì
không bao lâu nhất định phải mạng chung.
Có người nói: Trong một Chúng đồng phần có hai loại cảm thọ:
1. Cảm thọ của thân.
2. Cảm thọ của tâm.
Cảm thọ Mạt-ma đoạn dứt là cảm thọ cuối cùng của thân, cảm thọ
mạng căn diệt đi là cảm thọ cuối cùng của tâm.
Hỏi: Đến đâu thì nên nói là cảm thọ cuối cùng về cái chết?
Đáp: Đến lúc Mạt-ma này đoạn dứt, mạng căn diệt đi.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước đây nói về tự tánh của cảm thọ cuối cùng về cái chết,
mà chưa hiển bày về phần vị, nay muốn hiển bày điều ấy cho nên soạn
ra phần luận này.
Hỏi: Cảm thọ cuối cùng về cái chết do Xứ nào thâu nhiếp?
Đáp: Pháp xứ.
Hỏi: Có mấy Thức tương ưng?
Đáp: Thân thức và Ý thức, đó là đầu tiên cảm thọ về Mạt-ma
đoạn dứt tương ưng với Thân thức, ca ûm thọ cuối cùng tương ưng với Ý
thức.
Hỏi: Mấy đại chủng có thể đoạn dứt Mạt-ma?
Đáp: Ba, đó là Thủy-Hỏa và Phong.
Hỏi: Vì sao đại chủng Địa không có thể đoạn dứt Mạt-ma?
Đáp: Bởi vì không phải là ruộng đất, không phải là đồ chứa…
Có người nói: Đại chủng mạnh mẽ nhanh nhạy có thể đoạn dứt
Mạt-ma, đại chủng Địa thì không mạnh mẽ nhanh nhạy.
Có người nói: Nếu các đại chủng có thể hủy hoại phần bên ngoài,
có thể gây ra tai họa bên ngoài, th ì đại chủng ấy cũng có thể hủy hoại
phần bên trong, có thể đoạn dứt Mạt-ma; bởi vì đại chủng Địa không
có thể hủy hoại phần bên ngoài, không có thể gây ra tai họa bên ngoài,
cho nên cũng không có thể hủy hoại phần bên trong, không có thể đoạn
dứt Mạt-ma.
Trong này, đại chủng Thủy đoạn dứt Mạt-ma, đó là lúc sắp chết,
Thủy giới tăng mạnh ở trong thân bên trong, bởi vì sự ngâm ướt này
khiến cho tất cả gân cơ rữa nát, bởi vì các gân cơ rữa nát cho nên các
bộ phận rời ra, bởi vì các bộ phận rời ra cho nên không bao lâu sẽ mạng
chung.
Đại chủng Hỏa đoạn d ứt Mạt-ma, đó là lúc sắp chết, Hỏa giới
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 190 695  
www.daitangkinh.org  
tăng mạnh ở trong thân bên trong, bởi vì sự nung đốt bức bách này
khiến cho tất cả gân cơ cháy khô, bởi vì các gân cơ cháy khô cho nên
các bộ phận rời ra, bởi vì các bộ ph ận rời ra cho nên không bao lâu sẽ
mạng chung.
Đại chủng Phong đoạn dứt Mạt-ma, đó là lúc sắp chết, Phong giới
tăng mạnh ở trong thân bên trong, bởi vì sự lay động va chạm này khiến
cho tất cả gân cơ vỡ nát, bởi vì các gân cơ vỡ nát cho nên các bộ phận
rời ra, bởi vì các bộ phận rời ra cho nên không bao lâu sẽ mạng chung.
Cũng có người muốn làm cho đại chủng Địa có thể đoạn dứt Mạt-
ma, người ấy đưa ra cách nói này: Lúc sắp mạng chung, Địa giới trong
thân tăng mạng, có thể làm cho tất cả huyệt đạo bế tắc, bởi vì các huyệt
đạo bế tắc cho nên các bộ phận rời ra, bởi vì các bộ phận rời ra cho nên
không bao lâu thì mạng chung.
Hỏi: Nơi nào có đoạn dứt Mạt-ma?
Đáp: Ở cõi Dục chứ không phải la ø cõi Sắc-Vô sắc. Ở trong cõi
Dục thì địa ngục không có đoạn dứt Mạt-ma, bởi vì luôn luôn đoạn dứt;
bàng sinh-ngạ quỷ có đoạn dứt Mạt-ma. Trong loài người thì ba châu
chứ không phải là châu Bắc Câu-l ô. Chư Thiên cõi Dục cũng không
có đoạn dứt Mạt-ma, bởi vì ở nơi ấy không phải là quả của nghiệp não
loạn.
Hỏi: Những Bổ-đặc-già-la nào có đoạn dứt Mạt-ma?
Đáp: Dị sinh-Thánh giả đều có. Ở  trong Thánh giả thì Dự lưu,
Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác đều có, chỉ ngoại trừ Đức Thế
Tôn, bởi vì không có nghiệp não lo ạn. Chư Phật Thế Tôn không có
đoạn dứt Mạt-ma, thanh âm không hư hoại, không có từ từ mạng chung,
bởi vì các căn của Phật Thế Tôn nhanh chóng diệt đi. Hoặc là A-la-hán
có đoạn dứt Mạt-ma, chứ không phải là hạng người giết mổ trâu dê, bởi
vì đoạn dứt Mạt-ma là quả của nghiệp não loạn. Nếu có nghiệp não
loạn thì tuy là A-la-hán mà đoạn dứt Mạt-ma, nếu không có nghiệp não
loạn thì tuy là hạng người giết mổ  trâu dê mà cũng không có sự việc
đoạn dứt Mạt-ma.
Hỏi: Phần giữa Mạt-ma phân bố như thế nào?
Đáp: Phần giữa Mạt-ma của nhữn g loài thú có nhiều sức mạnh
như voi-ngựa-trâu…, các đốt xương chống vào nhau mà lại kiên cố; Đại
Nặc-kiện-na thì các đốt xương nối liền nhau, giống như những tấm ván
ghép lại; Bát-la-tắc-kiến-đề thì các đốt xương móc vào nhau, như những
móc sắt móc lấy nhau; thân Na-la-diên thì các đốt xương nối liền nhau
thành vòng tròn, giống như xích sắt. Thân Phật thì các đốt xương lần
696 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
lượt xoay tròn chồng lên nhau mà kết lại, giống như rồng cuộn tròn. Các
hữu tình khác thì đốt xương tách rời nhau mà không kiên cố, vì thế cho
nên sức lực của những loại ấy là yếu nhất.


„