A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 99

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 99 859  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 99

LUẬN VỀ NGŨ CHỦNG (Phần 3)

Như trong kinh nói: Đức Phật bảo với Phạm chí: Nếu có Sa-môn,
Bà-la-môn… rời bỏ ác kiến mà không giữ lấy, thì nên biết rằng loại này
trong ít lại ít hơn.”
Hỏi: Loại này thế nào là trong ít lại ít hơn?
Đáp: Hữu tình ở thế gian, tánh ngu si  chậm chạp thì như đất trên
mặt đất, tánh thông minh trí tuệ thì như đất trên móng tay; trong tánh
thông minh trí tuệ, tà kiến nhiều mà Chánh kiến thì ít, thí dụ như trước
nói, vì thế cho nên gọi là trong ít lại ít hơn.
Hỏi: Như chương Kiến Uẩn nói Đoạn kiến và Thường kiến thì lần
lượt chuyển đổi trái ngược nhau, vì sao trong này nói có một loại người
khởi lên cách nhìn như vậy, mình chấp nhận một phần-không chấp nhận
một phần, mà không trái ngược nhau?
Đáp: Trong này nói một Bổ-đặc -già-la, nếu chấp Sắc uẩn làm
Thường thì đó là chấp bốn Uẩn la øm Đoạn, nếu chấp bốn Uẩn làm
Thường thì đó là chấp Sắc uẩn la øm Đoạn, cho nên hai cách nhìn này
không phải là trái ngược lẫn nhau. Trong chương Kiến Uẩn nói hai Bổ-
đặc-già-la, một chấp Sắc là T hường, một chấp sắc là Đoạn, cho đến
chấp Thức cũng có hai loại, cho nên hai cách nhìn ấy lần lượt chuyển
đổi trái ngược nhau.
Kinh ấy lại nói: “Lúc Đức Thế Tôn nói về pháp của các loại kiến
này, Phạm chí Trường Trảo xa lìa tra àn cấu, ở trong các pháp phát sinh
nhãn Pháp nhãn thanh tịnh, lúc ấy Xá-lợi-tử thọ giới cụ túc đã trải qua
nửa tháng, thuận theo quán xét pháp này đạt được A-la-hán.”
Hỏi: Lúc ấy Xá-lợi-tử thuận theo quán xét pháp nào?
Đáp: Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Tôn giả Xá-lợi-
tử liền thuận theo quán xét về pháp của các loại kiến mà Đức Thế Tôn
860 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
nói cho Phạm chí kia, thành tựu quả vị A-la-hán.”
Lại có người nói: Tông giả Xá-lợi-tử liền thuận theo quán xét về
pháp mà Phạm chí đã quán về đạo đạt được quả Dự lưu, thành tựu quả
vị A-la-hán.
Có người đưa ra cách nói này: Tôn giả Xá-lợi-tử liền thuận theo
quán xét về pháp mà Phạm chí có năng lực chứng Học đạt được quả Dự
lưu, thành bậc A-la-hán.
Đại đức nói rằng: Lúc ấy Xá- lợi-tử thuận theo quán xét về pháp
duyên khởi có tánh sai biệt của mười hai chi, thành tựu quả vị A-la-hán.
Đó gọi là pháp mà Xá-lợi-tử đã thuận theo quán xét.
Dấy khởi các kiến này, có A-la-hán bị Thiên ma làm cho hỗn loạn
mà lỡ chảy ra bất tịnh. Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn phân biệt sau khi Đức Phật Niết-bàn, giả danh Tỳ-
kheo mà khởi lên ác kiến, giúp cho người có trí nhận biết mà kềm chế,
cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Dấy khởi các kiến này, có A-la-hán bị Thiên ma làm cho hỗn
loạn mà lỡ chảy ra bất tịnh. Loại này đối với năm kiến thì thuộc về kiến
nào, thấy rõ Đế nào mà đoạn bỏo được kiến này?
Đáp: Không phải là nhân mà ch ấp làm nhân thì thuộc về Giới
cấm thủ, do kiến Khổ mà đoạn. Trong này, không phải là nhân mà chấp
làm nhân, nghĩa là bất tịnh kia từ phiền não sinh ra, mà nói là bị Thiên
ma làm cho hỗn loạn mà chảy ra, vốn là lấy Giới cấm thủ để làm tự
tánh. Do kiến Khổ mà đoạn là hiển bày về pháp đối trị của nó, lúc Khổ
trí phát sinh cóo năng lực đoạn bỏ ác kiến điên đảo, phân biệt không
thật, suy xét tìm tòi không thật như vậy, làm cho vĩnh viễn diệt mất, cho
nên nói là do kiến khổ mà đoạn, nói rộng ra như trước.
Hỏi: Dấy khởi các kiến này, có A-la-hán đối với sự giải thoát của
mình, hãy còn có chỗ không hiểu biết gì. Loại này đối với năm kiến thì
thuộc về kiến nào, thấy rõ đế nào mà đoạn bỏ được kiến này?
Đáp: Bài báng Trí-Kiến vô lậu của A-la-hán thì thuộc về tà kiến,
do kiến đạo mà đoạn. Trong này, bài  báng Trí-Kiến vô lậu của A-la-
hán, nghĩa là A-la-hán đối với sự giải thoát của mình, nhờ vào Trí-Kiến
vô lậu đã lài bỏ không hiểu biết gì, mà nói là hãy còn có chỗ không
hiểu biết gì, là bác bỏ không có Trí-Kiến vô lậu ấy, cho nên lấy Tà kiến
để làm tự tánh. Do kiến Đạo mà đoạn là hiển bày về pháp đối trị của
nó, lúc đạo trí phát sinh có năng lực đoạn bỏ ác kiến điên đảo… như vậy,
cho đến nói rộng ra như trước nên biết.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 99 861  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Dấy khởi các kiến này có A-la-hán đối với sự giải thoát của
mình, hãy còn có chỗ nghi hoặc. Loại này đối với năm kiến thì thuộc về
kiến nào, thấy rõ đế nào mà đoạn bỏ được kiến này?
Đáp: Bài báng A-la-hán vượt qua nghi hoặc thì thuộc về Tà kiến,
do kiến đạo mà đoạn. Trong này, bài báng A-la-hán vượt qua nghi hoặc,
nghĩa là A-la-hán đối với sự giải thoát của mình, nhờ vào đạo vô lậu
đã đoạn dứt nghi hoặc, mà nói là hãy còn có chỗ nghi hoặc, là bác bỏ
không có đạo ấy, cho nên lấy tà ki ến để làm tự tánh. Do kiến đạo mà
đoạn là hiển bày về pháp đối trị của nó, lúc đạo trí phát sinh có năng
lực đoạn bỏ ác kiến điên đảo… như vậy, cho đến nói rộng ra như trước
nên biết.
Hỏi: Dấy khởi các Kiến này, có A-la-hán chỉ nhờ vào người khác
mà được độ thoát. Loại này đối với  năm kiến thì thuộc về Kiến nào,
thấy rõ Đế nào mà đoạn bỏ được kiến này?
Đáp: Bài báng A-la-hán không c ó chướng ngại-không có rời bỏ,
hiện lượng Tuệ nhãn-Thân chứng tự tại thì thuộc về Tà kiến, do kiến
đạo mà đoạn. Trong này, bài ba ùng A-la-hán không có chướng ngại-
không có rời bỏ, hiện lượng tuệ nhãn-tha ân chứng tự tại, nghĩa là A-la-
hán thật sự tự mình chứng được không có chướng ngại-không có rời
bỏ, hiện lượng Tuệ nhãn-Thân chứng tự tại, không phải là chỉ nhờ vào
người khác mà được độ thoát, nhưng nói là chỉ nhờ vào người khác cho
nên được độ thoát, là bài báng Thánh đạo, cho nên lấy Tà kiến để làm
tự tánh. Do kiến đạo mà đoạn là hiển bày về pháp đối trị của nó, lúc
đạo trí phát sinh có năng lực đoạn bỏ ác kiến điên đảo… như vậy, cho
đến nói rộng ra như trước nên biết.
Hỏi: Dấy khởi các Kiến này, Đạo và Đạo chi, hoặc là do ngôn từ
mà gọi. Loại này đối với năm kiến thì thuộc về Kiến nào, thấy rõ đế
nào mà đoạn bỏ được kiến này?
Đáp: Không phải là nhân mà ch ấp làm nhân thì thuộc về Giới
cấm thủ, do kiến khổ mà đoạn. Trong này, không phải là nhân mà chấp
làm nhân, nghĩa là các Thánh đạo cần phải tu mới đạt được, mà nói là
do ngôn từ có thể gọi làm cho phát khởi, cho nên lấy Giới cấm thủ để
làm tự tánh. Do kiến kh ổ mà đoạn là hiển bày về pháp đối trị của nó,
lúc khổ trí phát sinh có năng lực đoạn bỏ ác kiến điên đảo… như vậy,
cho đến nói rộng ra như trước nên biết. Loại này đối với quả của khổ
chấp làm nhân của đạo, cho nên lúc thấy khổ thì vĩnh viễn đoạn bỏ kiến
này.
Đã nói về tự tánh của năm loại ác kiến và pháp đối trị của nó.
862 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Đẳng khởi là thế nào? Đó là nhân duyên của Đại Thiên, là Đẳng khởi
nói đến ở đây.
Xưa ở nước Mạt-thổ-la có một ng ười chủ buôn tuổi trẻ cưới vợ
sinh ra một bé trai, diện mạo đoan ch ánh, đặt cho tên gọi Đại Thiên.
Thời gian chưa bao lâu, người c hủ buôn mang vật báu đi xa đến nước
khác, lần lượt vòng quanh buôn bán qua một thời gian dài không trở về.
Người con trai trưởng thành nhiễm uế (quan hệ tình dục) với mẹ, sau đó
nghe cha trở về thì lòng dạ đã lo sợ, cùng với mẹ bày mưu kế liền giết
chết cha mình. Kẻ ấy đã tạo ra một nghiệp vô gián rồi. Sự việc dần dần
lộ ra rõ ràng, liền dẫn mẹ mình la àn lượt vòng quanh tìm nơi chạy trốn,
ẩn náu trong thành Ba-tra-lê. Sau một thời gian, kẻ ấy lại gặp Tỳ-kheo
A-la-hán đã cúng dường ở nước mình, lại sợ rằng sự việc bại lộ, liền
tìm cách giết chết Tỳ-kheo ấy. Đã tạo ra nghiệp vô gián thứ hai rồi, tâm
càng ưu sầu buồn thảm. Sau đó lại thấy mẹ mình quan hệ lại với người
khác, liền giận dữ nói rằng: Tôi vì điều này mà tạo ra hai tội nặng, lưu
lạc đến nước khác lênh đênh mãi không yên, nay bà còn bỏ tôi mà yêu
thích người khác, xấu xa như vậy thì ai có thể chịu đựng nổi! Thế là tìm
cách trở lại giết chết mẹ mình. Kẻ ấy tạo ra nghiệp vô gián thứ ba rồi,
nhờ vào sức mạnh của căn thiện không đoạn mất ấy, cho nên ưu sầu
hối hận hết sức, quên ăn bỏ ngủ trằn trọc không yên, tự mình suy nghĩ
tội nặng nhờ vào đâu mà diệt tr ừ hết? Kẻ ấy sau đó nghe đồn Sa-môn
Thích tử có pháp diệt tội, liền đi đến nơi Tăng già-lam Kê Viên, ở bên
ngoài cổng già lam gặp một Tỳ-kheo chầm chậm bước kinh hành, tụng
bài kệ rằng:
Nếu người đã tạo ra tội nặng, tu tập pháp thiện để diệt trừ,
Người ấy có thể chiếu thế gian, như vầng trăng ra khỏi mây che.
Lúc ấy kẻ tạo tội nghe rồi vui mừng nhảy lên sung sướng, biết là
quay về với giáo pháp của Phật thì nha át định có năng lực  diệt hết tội
lỗi. Vì vậy lập tức đi đến trú xứ của  một Tỳ-kheo, tha thiết cố sức cầu
xin độ cho xuất gia. Lúc ấy Tỳ-kheo thấy đã cố sức cầu xin, liền độ cho
xuất gia chứ không tra hỏi kỹ càng, lại đặt tên là Đại Thiên mà giảng
dạy khuyên nhắc. Đại Thiên thông minh trí tuệ, xuất gia không bao lâu
thì có thể tụng trì văn nghĩa trong ba Tạng, ngôn từ rõ ràng khéo léo, dễ
dàng có thể cảm hóa dẫn dắt, cả thành Ba-tra-lê không có ai không quy
kính ngưỡng mộ. Nhà vua nghe tiếng, mời gọi thường xuyên vào trong
cung, cúng dường cung kính mà thỉnh cầu nói pháp. Sau đó đã rời khỏi
cung vua, ề trong chùa Tăng, vì tư duy không chính đáng cho nên mộng
thấy chảy ra bất tịnh. Nhưng vị ấy trước đây xưng là A-la-hán, mà khiến
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 99 863  
www.daitangkinh.org  
đệ tử giặt y phục đã vấy bẩn, đệ tử thưa rằng: A-la-hán thì các lậu đã
hết, nay tại sao Thầy vẫn còn có chuyện này? Đại Thiên bảo rằng: Bị
Thiên ma làm cho nhiễu loạn, ông không nên cảm thấy quái lạ. Nhưng
mà sai lầm chảy ra (lậu thất), tóm lược có hai loại:
1. Phiền não.
2. Bất tịnh.
Sai lầm phát ra phiền não thì sao như vậy? Bởi vì A-la-hán tuy
không còn phiền não, mà lẽ nào không c ó những sự việc như đại tiện-
tiểu tiện-nhổ mũi-khác đàm… hay sa o? Nhưng các Thiên ma thường
xuyên đối với Phật pháp mà sinh ra ghen ghét, thấy người tu pháp thiện
thì đến phá hoại, cho dù A-la-hán cũng bị chúng nhiễu loạn, cho nên
Ta sai lầm chảy ra là do Thiên ma đã làm, nay ông không cần phải có
sự nghi ngờ cảm thấy quái lạ. Đó gọi  là Đẳng khởi thuộc ác kiến thứ
nhất.
Vả lại, Đại thiên kia muốn làm ch o đệ tử hoan hỷ gần gũi, cố ý
tìm cách lần lượt thọ ký riêng biệt về bốn quả Sa-môn. Lúc ấy đệ tử của
ông ta cúi đầu lạy thưa rằng: Bậc A-la-hán cần phải có trí chứng đắc,
tại sao chúng còn đều không tự mình biết mình. Vị ấy liền bảo rằng:
Các A-la-hán cũng có chỗ không hiểu biết gì, nay các ông không nên
không tin vào chính mình, nghĩa là các sự không hiểu biết gì tóm lược
có hai loại:
1. Nhiễm ô, bậc A-la-hán đã không có.
2. Không nhiễm ô, bậc A-la-hán hãy còn có.
Vì vậy hạng các ông không thể nào  tự mình biết được. Đó gọi là
Đẳng khởi thuộc ác kiến thứ hai.
Lúc ấy đệ tử lại thưa với ông ta rằng: Từng nghe Thánh giả đã
vượt qua nghi hoặc, atị sao chúng c on ở trong Đế chân thật hãy còn
ôm lòng nghi hoặc? Vị ấy lại bảo rằng: Các A-la-hán cũng có chỗ nghi
hoặc, nghi có hai loại:
1. Nghi thuộc tánh tùy miên, A-la-hán đã đoạn trừ.
2. Nghi về xứ-phi xứ, A-la-hán chưa  đoạn trừ. Độc giác đối với
loại này mà hãy còn thành tựu, huống là Thanh văn các ông mà tự xem
thường có thể không có nghi hoặc đối với các Đế chân thật hay sao? Đó
gọi là Đẳng khởi thuộc ác kiến thứ ba.
Sau đó đệ tử của ông ta mở các kinh ra đọc, nói A-la-hán có Tuệ
nhãn bậc Thánh, đối với sự giải thoát  của mình có năng lực tự mình
chứng biết, vì vậy thưa với Thầy rằng: Chúng con nếu là A-la-hán thì
phải tự mình chứng biết, tại sao chỉ nhờ vào Thầy làm cho tiến vào chứ
864 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
không có trí hiện hành có năng lực tự mình chứng biết? Vị ấy liền trả
lời rằng: Có A-la-hán chỉ nhờ va øo người khác mà tiến vào chứ không
có năng lực tự mình biết được, như Xá-lợi-tử trí tệu bậc nhất, Đại Mục-
kiền-liên thần thông bậc nha át, nếu Đức Phật chưa thọ ký thì các vị ấy
không tự mình biết được, huống là nhờ vào người khác để tiến vào mà
có thể tự mình biết rõ hay sao? Vì vậy các ông không cần vặn hỏi đến
cùng đối với điều này. Đó gọi là Đẳng khởi thuộc ác kiến thứ tư.
Nhưng Đại Thiên kia tuy tạo ra nhi ều điều ác, mà ácc căn thiện
không đoạn diệt, cho nên sau đó vào giữa đêm tự mình suy nghĩ về tội
nặng, sẽ nhận chịu các nỗi khổ đau dữ dội ở nơi nào, lo buồn sợ hãi bức
bách làm cho nhiều lần nói to lên: Đau khổ thay! Đệ tử ở gần bên cạnh
nghe mà kinh hãi cảm thấy quái lạ, sáng sớm thăm viếng hỏi han, sinh
hoạt thường ngày yên ổn hay không? Đại Th iên trả lời rằng: Ta rất an
lạc. Đệ tử liền thưa: Nếu như vậy thì đêm qua tại sao nói to là đau khổ
thay? Vị ấy liền bảo rằng: Ta gọi  Thánh đạo, ông không cần phải lấy
làm quái lạ, nghĩa là các Thánh đạo nếu không chí thành gọi đau khổ thì
nói mạng chung sẽ không hiện khởi, cho nên đêm qua Ta nhiều lần nói
to là đau khổ thay! Đó gọi là Đẳng khởi thuộc ác kiến thứ năm.
Đại Thiên về sau tập hợp năm sự về ác kiến đã nói trước đây, mà
làm bài tụng nói:
Còn sự dạy dỗ không biết gì, do dự tiến vào nhờ người khác, đạo
nhờ vào thanh mà phát khởi, đó gọi là Phật dạy chân thật.
Về sau, trong chùa Kê Viên, nhiều Tỳ-kheo Thượng tọa dần dần
đều qua đời, vào đêm của ngày mười lăm lúc bố tát, thứ tự là Đại Thiên
bước lên chỗ ngồi thuyết giới, vị ấy li ền tự tụng bài kệ của mình làm
ra. Lúc bấy giờ người Hữu học-Vô học-Đa văn-Trì giới-tu Tĩnh lự trong
chúng, nghe bài kệ đã nói ấy, không có ai không kinh hãi chỉ trích: Quái
gở thay, người ngu si lẽ nào nói ra  như vậy, điều này ở trong ba Tạng
chưa từng nghe đến! Tất cả lập tức so sánh sửa lại bài tụng ấy rằng:
Còn sự dạy dỗ chưa biết gì, do dự tiến vào nhờ người khác,
Đạo nhờ vào thanh mà phát khởi, ông nói trái với lời Phật dạy.
Thế là suốt đêm tranh cãi không dứt, cho đến sáng bảnh thì bộ
phái càng trở thành mạnh mẽ, dân chúng trong thành cho đến quan lại,
lần lượt cùng nhau đến giải hòa  nhưng đều không thể na øo chấm dựt
được. Nhà vua nghe tin tự mình rời khỏi cung đi đến chùa Tăng, thế
là hai bộ phái đều chấp vào bài tụ ng của mình. Lúc ấy nàh vua nghe
rồi cũng tự mình sinh lòng nghi ngờ, liền thưa với Đại Thiên: Ai sai-ai
đúng, bây giờ chúng tôi nên dựa vào bộ phái nào? Đại Thiên thưa  với
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 99 865  
www.daitangkinh.org  
nhà vua: Trong Giới kinh nói nếu muốn dập tắt tranh cãi thì dựa vào
lời nói của nhiều người. Nhà vua liền lệnh cho Tăng của hai bộ phái cư
trú tách biệt, trong bộ phái Thánh hiền thì người lớn tuổi tuy nhiều mà
Tăng số ít, trong đó bộ phái Đại Thiên thì người lớn tuổi tuy ít mà Tăng
số nhiều. Nhà vua liền thuận theo số nhiều mà dựa vào chúng của Đại
Thiên, quở trách chế phục bộ chúng c òn lại, sự việc kết thúc nhà vua
trở về cung.
Lúc bấy giờ sự tranh cãi trong chùa kê Viên hãy còn chưa dứt, sau
đó tùy theo cách nhìn khác nhau liền phân làm hai Bộ:
1. Thượng tọa bộ.
2. Đại chúng bộ.
Lúc ấy các vị Hiền Thánh biết c húng sai trái, liền rời chùa Kê
Viên muốn đi đến nơi khác. Các quan nghe tin đồn liền nhanh chóng
thưa với nhà vua, nhà vua nghe nói đã nổi giận lập tức truyền lệnh các
quan rằng: Nên dẫn tất cả đến bên bờ sông Hằng, dùng thuyền rách chở
ra giữa dòng cho chìm xuống, thì nghiệm đúng phái này là Thánh hay
là phàm! Các quan vâng lệnh nha ø vua ban ra, liền dẫn đi nghiệm xét
thử xem. Lúc ấy các vị Hiền Thánh đều khởi lên thần thông, giống như
chim Nhạn chúa giương cánh mà bay lượn giữa hư không, lại dùng thần
lực hút lấy những người chưa đạt được thần thông đang ở trong thuyền
cùng rời chùa Kê Viên, hiện bày các loại thần thông biến hóa, là ra các
loại hình tướng, sau đó cưỡi hư không theo hướng Tây Bắc mà đi.
Nhà vua nghe thấy rồi sinh lòng hổ thẹn hối hận vô cùng, buồn
phiền bất tỉnh ngã khụy xuống đất, lấy nước vẩy vào mới tỉnh lại, lập
tức sai người đi tìm nơi các vị ấy đến. Người đi tìm trở về cho biết là ở
nước Ca-thấp-di-la. Nhà vua lại cố sức thỉnh cầu trở về nhưng các vị
Tăng đều từ chối lời thỉnh cầu. Nhà vua liền xả bỏ toàn bộ dất nước Ca-
thấp-di-la, tạo lập chùa Tăng sắp xếp yên ổn cho chúng Hiền Thánh, hễ
nơi nào trước đây đã biến hóa làm ra các loại hình tướng, thì dùng dấu
hiệu đề tên là chùa tăng, nghĩa là số lượng có năm trăm chỗ như chùa
Kê Viên… Lại sai người đi sứ mang nhiều châu báu, lo liệu mọi thứ đồ
vật mà cúng dường đầy đủ. Vì vậy t ừ lúc ấy đến nay, ở nước này có
nhiều các chúng Hiền Thánh duy trì giữ gìn Phật pháp.
Tương truyền từ lúc làm ra cho đến bây giờ hãy còn rất nhiều.
Vua Ba-tra-lê đã mất đi chúng Hiền Thánh ấy, tự mình theo cúng dường
Tăng ở chùa Kê Viên. Về sau đại Thiên nhân dịp đi qua thôn làng,
có người xem tướng gặp được, lúc ấy trộm nhìn rồi người ấy nói: Nay
Thích tử này sau bảy ngày nữa chắc chắn là mạng chung. Đệ tử nghe tin
866 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
ưu sầu sợ hãi mà thưa trình cho biết, vị  ấy liền trả lời rằng: Ta đã biết
từ lâu. Về đến chùa Kê Viên sai các đệ tử phân tán đi khắp nơi nói cho
nhà vua và các quan chức-Trưởng giả-Cư sĩ trong thành Ba-tra-lê biết,
sau bảy ngày nữa Ta sẽ Niết-bàn. Nhà bua và tất cả mọi người nghe tin
thảy đều than tiếc đau buồn. Đến ngày thứ bảy thì vị ấy mạng chung,
vua và các quan cùng tất cả dân chúng trong thành đau xót nhớ thương,
cùng lo liệu củi thơm, và các vật dụng như dầu bơ-hoa hương … tập trung
vào một nơi mà hỏa táng thi hài. Lúc cầm lửa đến đốt thì hễ đến nơi là
tắt, tìm đủ mọi cách nhưng cuối cùng không thể nào đốt được. Có thầy
xem tướng nói với mọi người rằng: Vị ấy không cần những đồ dùng hỏa
táng thù thắng này đâu, nên lấy phân chó mà rắc vào cho dơ bẩn. Thế
la làm theo lời nói ấy, châm lửa va øo lập tức bừng cháy lên, trong chốc
lát đốt cháy thi hài, phút chốc thành tro bụi, gió mạnh bất ngờ thổi đến
làm cho bay tản ra không sót lại gì. Bởi vì đó là Đẳng khởi của ác kiến
trước kia, cho nên những người có trí cần phải mà tránh ác kiến!


------------------------------
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 99 867  
www.daitangkinh.org  
CHƯƠNG III: TRÍ UẨN (Tiếp Theo)
Phẩm Thứ Ba: LUẬN VỀ THA TÂM TRÍ
LUẬN VỀ THA TÂM TRÍ (Phần 1)
Thế nào là Tha tâm trí? Thế nào là Túc trú tùy niệm trí? Các
chương như vậy và giải thích về nghĩa từng chương, đã lĩnh hội rồi, tiếp
theo nên giải thích rộng ra.
Hỏi: Vì sao Tôn giả dựa vào hai Trí trước mà soạn luận?
Đáp: Là ý của Tôn giả ấy muốn như vậy, nghĩa Luận sư của bản
luận này tùy theo ý muốn tạo lua än không trái với pháp tướng, cho nên
không cần phải vặn hỏi. Như Tôn giả này ở trong chương Căn Uẩn, dựa
vào Pháp trí-Loại trí mà soạn lu ận; ở trong chương Định uẩn, dựa vào
Tận trí-Vô sinh trí mà soạn luận. Lại ở trong chương Căn Uẩn dựa vào
bốn trí của Khổ-Tập-Diệt-đạo mà soạn luận; ở trong chương Kiết uẩn-
Định uẩn và sau Uẩn này dựa vào ta ùm Trí mà soạn luận; ở các phẩm
như Tu Trí… dựa vào mười Trí mà soạn luận. Như vậy Tôn giả ở Uẩn
này, ban đầu dựa vào hai Trí là Tha tâm và Túc trú mà soạn luận, như
người thợ gốm khéo léo tài hoa trước điều chế thuần thục cục bùn rồi
đặt trên vòng quay, tùy thao ý thích của mình mà làm ra đồ vật như
đồ đựng… Tôn giả cũng như vậy, dùng Tuệ văn-Tư-Tu mà quán sát về
pháp tướng, đoạn cái ngu về tự tánh và cái ngu về sở duyên, tùy theo ý
muốn tạo luận, cho nên không cần phải vặn hỏi. Lại nữa, hai Trí trước
cùng bao gồm gia hạnh đắc và lìa nhiễm đắc, cùng là do tu mà thành,
cùng là bao gồm tự tánh, cùng là quả thuộc bốn Chi-năm Chi của Tĩnh
lự, cho nên chỉ dựa vào hai Trí đó àm soạn ra phần luận này. Lại nữa,
bởi vì hai Trí trước cùng lấy Trí-Kiến làm tự tánh, cùng đối với phạm vi
mà chọn lấy sở duyên, đó là Tha tâm trí chỉ duyên với hiện tại, Túc trú
tùy niệm trí chỉ duyên với quá khứ, cho nên chỉ dựa vào hai trí đó mà
soạn ra phần luận này.
Có người đưa ra cách nói này: Bơ ûi vì hai Trí này cùng bao gồm
hai phẩm hữu lậu và vô lậu, cho nên ch ỉ dựa vào hai trí đó mà soạn ra
phần luận này.
Lời bình: Người ấy không nên đưa ra cách nói này, bởi vì Túc trú
tùy niệm trí chỉ là hữu lậu.
Hỏi: Thế nào là Tha tâm trí?
Đáp: Nếu trí do tu àm thành, là quả của tu, nương tựa vào tu,  đã
868 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
được không mất, có thể biết tâm-tâm s ở pháp ở cõi Dục-Sắc hiện tại
nối tiếp nhau của người khác, hoặc là tâm-tâm sở pháp vô lậu, đó gọi là
Tha tâm trí. Trong này, nếu trí đó do tu mà thành, nghĩa là Tuệ do tu mà
thành là tự tánh. Là quả của tu, nghĩa là quả thuộc bốn Chi-năm Chi của
Tĩnh lự. Nương tựa vào tu, nghĩa là dựa vào thường xuyên luyện tập mà
thành tựu. Đã được không mất, bởi vì đã chứng được mà không rời bỏ.
Hỏi: Vì sao không nói chưa được đã mất?
Đáp: Nên nói mà không nói thì phải biết là nghĩa này có khác. Lại
nữa, nếu dựa vào trí này mà nói la ø thành tựu Tha tâm thông, thì trong
này nói đến; chưa được đã mất thì các Tha tâm trí không có nghĩa như
vậy, cho nên không nói.
Có thể biết tâm-tâm sở pháp ở cõi Dục-Sắc hiện tại nối tiếp nhau
của người khác, hoặc là tâm-tâm sở pháp vô lậu, nghĩa là có thể biết
như thật về tâm-tâm sở pháp thuộc c õi Dục-Sắc ở đời hiện tại trong
thân của hữu tình khác, hoặc là tâm-tâm sở pháp vô lậu. Đây là nói về
tướng thuộc cảnh sở duyên của Tha tâm trí.
Có tụng khác nói: Nếu trí hiện khởi biết như thật về hữu tình khác
có sự tìm kiếm, có sự quán xét, có sự nhiếp thọ, do nhiều duyên mà
khởi ý và ý sở hữu, thì gọi là Tha tâm trí. Trong này, nếu trí hiện khởi,
là nói đến Tha tâm trí hiện hành. Bi ết như thật, là chọn lấy những trí
xem tướng khác nhau… Hữu tình khác, là chọn lấy tâm-tâm sở pháp mà
mình biết khác nhau. Có sự tìm kiếm, nghĩa là tâm-tâm sở pháp của cõi
Dục và Tĩnh lự thứ nhất. Có sự quán xét, là tâm-tâm sở pháp của Tĩnh
lự trung gian. Có sự nhiếp thọ, là tâm-tâm sở pháp của ba Tĩnh lự sau.
Lại có người nói: Có sự tìm kiếm là hiển bày về cõi Dục và Tĩnh
lự thứ nhất. Có sự quán xét là hiển bày về cõi Dục cho đến Tĩnh lự trung
gian. Có sự nhiếp thọ là hiển bày t ừ cõi Dục cho đến Tĩnh lự thứ tư.
Trong này biệu hiện rõ ràng có năng lực tìm kiếm…, cho nên các pháp
như Sắc… không phải là cảnh của trí này.
Do nhiều duyên mà khởi, như trí chủ động biết (năng trí) do bốn
duyên phát sinh, trí thụ động biết (sở tri) cũng do bốn duyên phát sinh.
Ý và ý sở hữu, ý tức là tâm, các ta âm sở pháp gọi là ý sở hữu. Như vậy
đều nói đến cảnh của Tha tâm trí.
Tha tâm trí này không nên nói là một, đó là Tha tâm trí thông
và nêu rõ dẫn dắt; hoặc nên nói la ø hai, đó là hữu la äu-vô lậu, có ràng
buộc-giải thoát, có hệ thuộc-không hệ thuộc; hoặc nên nói là ba, đó là
phẩm Hạ-Trung-Thượng; hoặc nên nói là bốn, đó là quả của bốn Tĩnh
lự; hoặc nên nói là sáu, đó là hữu lậu và vô lậu đều có ba phẩm;  hoặc
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 99 869  
www.daitangkinh.org  
nên nói là tám, đó là quả của bốn Tĩnh lự đều có hữu lậu-vô lậu; hoặc
nên nói là chín, đó là phẩm Hạ hạ cho đến phẩm Thượng Thượng; hoặc
nên nói là mười hai, đó là quả của  bốn Tĩnh lự đều có ba phẩm; hoặc
nên nói là mười tám, đó là hữu lậu-vô lậu đều có chín phẩm; hoặc nên
nói là hai mươi bốn, đó là quả của bốn Tĩnh lự đều hữu lậu-vô lậu, hữu
lậu-vô lậu lại đều có ba phẩm; hoặ c nên nói là ba mươi sáu, đó là quả
của bốn Tĩnh lự đều có chín phẩm; hoặc nên nói là bảy mươi hai, đó là
quả của bốn Tĩnh lự đều có hữu la äu-vô lậu, hữu lậu-vô lậu lại đều có
chín phẩm. Nếu dùng sát-na thuộc về thân để phân biệt thì nên nói là
vô lượng vô biên. Trong này nói chung về một Tha tâm trí.
Hỏi: Tha tâm trí này lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Lấy Tuệ làm tự tánh. Đó gọi là tự tánh của Tha tâm trí, tự
Thể của Ngã vật, bổn tánh của tướng phần.
Đã nói về tự tánh, nguyên cớ sẽ nói đến.
Hỏi: Vì sao gọi là Tha tâm trí, Tha tâm trí là nghĩa gì?
Đáp: Biết tâm của người khác cho nên gọi là Tha tâm trí.
Hỏi: Trí này cũng biết các tâm sở pháp của người khác, vì sao chỉ
gọi là Tha tâm trí?
Đáp: Các sư Du-già ý thích gia hạnh, muốn biết tâm của người
khác chứ không phải là tâm sở của người khác, cho nên chỉ thiết lập tên
gọi Tha tâm trí. Lấy tâm làm trước tiên cũng biết được tâm sở, ví như có
người ý thích gia hạnh chỉ muốn trông thấy vua, nếu lúc trong thấy vua
thì cũng thấy được các quan.
Lại nữa, các pháp lập thành tên gọi dựa vài nhiều duyên, nghĩa là
hoặc dựa vào tự tánh, hoặc dựa vào đối trị, hoặc dựa vào gia hạnh, hoặc
dựa vào tương ưng, hoặc dựa vào sở y, hoặc dựa vào sở duyên, hoặc
dựa vào hành tướng, hoặc dựa vào sở duyên và hành tướng… Dựa vào tự
tánh thiết lập tên gọi, đó là năm Uẩn-bốn Đế-Thế tục trí… Dựa vào đối
trị thiết lập tên gọi, đó là Pháp trí-Loại trí đối trị cõi Dục và hai cõi trên.
Dựa vào gia hạnh thiết lập tên gọi, đó là Không-Thức vô biên xứ-Vô sở
hữu xứ, năm Dịnh hiện thấy-Tha tâm tr í… Dựa vào tương ưng thiết lập
tên gọi, như luận Phẩm Loại Túc n ói: “Thế nào là thuận với pháp như
Lạc thọ…? Đó là pháp tương ưng với Lạc thọ… tất cả đều như vậy.” Dựa
vào sở y thiết lập tên gọi, đó là nhãn thức… Dựa vào sở duyên thiết lập
tên gọi, đó là bốn Niệm trú-Vô tướng Định… Dựa vào hành tướng thiếp
lập tnê gọi, đó là Khổ trí-Tập trí, hai hành tướng này không có xen tạp
mà sở duyên xen tạp. Dựa vào sở duyên và hành tướng thiếp lập tên
gọi, đó là Diệt trí-Đạo trí, hai sở duyên-hành tướng này đều không  có
870 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
xen tạp. Các nhân duyên thiết lập t ên gọi các pháp như vậy quả là có
vô lượng, nay Tha tâm trí chỉ dựa vào gia hạnh mà thiết lập tên gọi chứ
không phải là loại nào khác.
Lại nữa, trong phẩm tương ưng thì tâm thù thắng nhất, cho nên
dựa vào pháp thù thắng về nhận biết mà thiết lập tên gọi của trí này,
như nói nàh vua đến thì không phải là không có các quan.
Lại nữa, bởi vì dựa vào tâm cho nên gọi là tâm sở pháp, tâm là
mặt đất, ácc tâm sở pháp gọi là những gì vốn có trên mặt đất, cho nên
chỉ nói đến tâm.
Lại nữa, tu Tha tâm thông ở phần  vị đạo vô gián, chỉ duyên với
tâm cho nên chỉ nói là nhận biết tâm.
Tha tâm trí này, về cõi (Giới) thì Tha tâm trí hữu lậu và cõi Sắc,
Tha tâm trí vô lậu là không hệ thuộc.
Hỏi: Vì sao cõi Vô sắc không có Tha tâm trí?
Đáp: Bởi vì không phải là ruộng đất-đồ đựng, cho đến nói rộng ra.
Lại nữa, bởi vì tu Tha tâm trí dựa vào Sắc mà dấy khởi.
Về Địa, chỉ thuộc về bốn Tĩnh l ự căn bản chứ không phải cận
phần, Vô sắc thì địa ấy không có thể phát sinh năm thần thông.
Hỏi: Tâm-tâm sở pháp của Tĩnh l ự trung gian thì trí của địa nào
có thể nhận biết?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Trí phẩm Thượng của Tĩnh lự
thứ nhất có thể nhận biết. Lại có người nói: trí phẩm Hạ của Tĩnh lự thứ
hai có thể nhận biết.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Trí thuộc ba phẩm của Tĩnh lự
thứ nhất đều có thể nhận biết. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì một địa thâu
nhiếp.
Về sở y, chỉ dụa vào thân của cõi Dục-Sắc mà dấy khởi. Về hành
tướng, Tha tâm trí vô lậu, làm bốn hành tướng duyên với Đạo đế mà
chuyển, Tha tâm trí hữu lậu, làm hành tướng không rõ ràng mà chuyển.
Về sở duyên, Tha tâm trí của Tĩnh  lự thứ nhất duyên với tâm-tâm sở
pháp ở địa cõi Dục-Tĩnh l ự thứ nhất; Tha tâm trí của Tĩnh lự thứ hai
duyên với tâm-tâm sở pháp ở địa cõi D ục và hai Tĩnh lự đầu; Tha tâm
trí của Tĩnh lự thứ ba duyên với tâm-ta âm sở pháp ở địa cõi Dục và ba
Tĩnh lự trước; Tha tâm trí của Tĩnh lự thứ tư duyên với tâm-tâm sở pháp
ở địa cõi Dục và bốn Tĩnh lự. Không có Tha tâm trí nào có thể biết được
tâm-tâm sở pháp của Vô sắc, bởi vì  địa ấy mạnh hơn; như Tha tâm trí
của Tĩnh lự thứ nhất…, không biết được tâm-tâm sở pháp của Tĩnh lự
thứ hai…
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 99 871  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Sinh ở cõi Dục-Sắc dấy khởi tâm-tâm sở pháp của địa Vô
sắc, là cảnh sở duyên của Tha tâm trí hay không?
Đáp: không phải là cảnh sở duyên, như không biết về quả thì nhân
cũng như vậy.
Về Niệm trú, là ba Niệm trú trừ ra Thân niệm trú. Về Trí, là
bốn Trí, đó là Pháp-Loại-Đạo và Thế tục trí, tức là nói chung bốn trí
ấy là Tha tâm trí. Về Tam-ma-địa đi cùng, Tha tâm trí vô lậu thì đạo-
Vô nguyện đi cùng, Tha tâm trí hữu lậu không phải là Tam-ma-địa đi
củng. Về căn tương ưng, nói chung Tha tâm trí tương ưng với ba căn đó
là Lạc-Hỷ-Xả. Về ba đời, là ba đời. Về duyên với ba đời, thì quá khứ
duyên với quá khứ, hiện tại duyên với hi ện tại, vị lai nếu sinh ra pháp
thì duyên với vị lai, nếu không sinh  ra pháp thì duyên với ba đời. Về
thiện-bất thiện và vô ký, thì chỉ la ø thiện. Về duyên với thiện-bất thiện
và vô ký, thì duyên với cả ba loại. Về hệ thuộc và không hệ thuộc, Tha
tâm trí hữu lậu chỉ hệ thuộc cõi Sa éc, Tha tâm trí vô lậu chỉ là không
hệ thuộc. Về duyên với hệ thuộc và không hệ thuộc, thì duyên với hệ
thuộc cõi Dục-Sắc và không hệ thuộc . Về Học-Vô học và Phi học phi
vô học, thì bao gồm ba loại. Về duyên với Học-Vô học và Phi học phi
vô học, thì duyên với ba loại. Về kiến-tu mà đoạn và không đoạn, Tha
tâm trí hữu lậu chỉ do tu mà đoạn, Tha tâm trí vô lậu là không đoạn.
Duyên với kiến-tu mà đoạn và không đoạn, thì duyên với ba loại. Về
duyên với danh-duyên với nghĩa, thì chỉ duyên với nghĩa. Về duyên với
Tự-Tha tương tục và không tương tục, thì chỉ duyên với Thua tương tục.
Về già hạnh đắc-lìa nhiễm đắc, thì bao gồm gia hạnh đắc và lìa nhiễm
đắc. Lìa nhiễm đắc, đó là ở Tĩnh lự thứ nhất đạt được lúc lìa nhiễm của
cõi Dục, cho đến ở Tĩnh lự thứ tư đạt được lúc lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ
ba, hoặc là lìa nhiễm của địa trên đị a mình thì cũng có thể tu mà đạt
được. Gia hạnh đắc, đó là đạt được lúc tu gia hạnh tinh tiến hơn hẳn;
và khởi lên gia hạnh làm cho hiện ở trước mắt, nghĩa là các Thanh văn
dùng gia hạnh phẩm Trung-Thượng, Độc giác chỉ dùng gia hạnh phẩm
Hạ, Phật không dùng gia hạnh mà có năng lực hiện rõ ở trước mắt.
Từng đạt được và chưa từng đạt được, thì tất cả Thánh giả và dị sinh ở
trong pháp đều gồm chung đã từng đạt được và chưa từng đạt được, dị
sinh ở ngoài pháp chỉ là đã từng đạt được.
Hỏi: Tu Tha tâm trí thì gia hạnh thế nào?
Đáp: Trong luận Thi Thiết nói: “Người bắt đầu sự nghiệp tu tập
đối với Định thế tục đã được tự tại, thường xuyên khởi lên hiện rõ trước
mắt làm cho càng rõ ràng nhanh nhạy. Trước tiên quán sát kỹ càng về
872 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
tướng thân-tâm của mình, nếu lúc thân có tướng như vậy hiện rõ, thì lúc
bấy giờ liền khởi lên tướng tâm như vậy; nếu lúc tự mình khởi lên tướng
tâm như vậy, thì lúc bấy giờ thân có tướng như vậy hiện rõ”.
Tự quán sát kỹ càng về tướng th ân-tâm của mình rồi, tiếp đến
quán sát kỹ càng về tướng thân-tâm của người khác. Nếu lúc thân có
tướng như vậy hiện rõ, thì lúc bấy giờ liền khởi lên tướng tâm như vậy;
nếu lúc người khác khởi lên tướng tâm như vậy, thì lúc bấy giờ thân có
tướng như vậy hiện rõ. Quán sát kỹ càng về tướng thân-tâm của người
khác rồi, tiếp đến chỉ quán xét về tâm-tâm sở pháp kia, dấy lên tư duy
này: Mình nên quán xét tâm-tâm sở pháp kia, tìm kiếm những gì, quán
xét những gì, nhiếp thọ những gì? Đã tư duy rồi chỉ quán xét tâm ấy nối
tiếp nhau với hành tướng trước sau sai biệt. Quán xét về tướng tâm ấy,
nếu được thuần thục thì đến đây gọi là thành tựu đầy đủ về gia hạnh tu
Tha tâm trí.”
Trong luận Tập Dị Môn đưa ra cách nói như vậy: “Gia hạnh tu
Tha tâm trí thế nào? Đó là quán sát kỹ càng duyên với năm Thủ uẩn, là
hành tướng sai biệt của trí về Khổ-Vô thường-Không-Vô ngã, dần dần
có thể dẫn dắt phát sinh trí vô lậu, khéo léo nhận biết tâm của người
khác, gọi là Tha tâm trí.”
Hỏi: Tha tâm trí vô lậu có thể duyên với trí của bốn đế, vì sao chỉ
nói là duyên với Khổ trí?
Đáp: Cũng nên nói là duyên với trí của ba đế còn lại, mà không
nói đến thì phải biết là có nghĩa khác. Lại nữa, trong này chỉ nói đến bắt
đầu tiến vào gia hạnh, chỉ duyên với Khổ trí chứ không nói đến duyên
nào khác, về sau lúc nối tiếp nhau thì cũng duyên với trí khác.
Hỏi: Luận Thi Thiết trước-lua än Tập Dị Môn sau đã nói về gia
hạnh, có gì sai biệt?
Đáp: Trước nói về gia hạnh Tha tâm trí hữu lậu, sau nói về gia
hạnh Tha tâm trí vô lậu. Lại nữa, tr ước nói về gia hạnh Tha tâm trí,
không phải là thù thắng vi diệu rõ ràng thanh tịnh; sau nói về gia hạnh
Tha tâm trí, thù thắng vi diệu rõ ràng thanh tịnh. Nhưng Tha tâm trí tuy
lúc gia hạnh cũng duyên với Sắc để dấy khởi, mà lúc thành tựu đầy
đủ thì không còn duyên với Sắc... nguyên cớ thế nào? Bởi vì trước tiên
quán về pháp thô để tiến vào pháp tế. Vả  lại, Tha tâm trí tuy lúc gia
hạnh cũng duyên với sự nối tiếp của mình, mà lúc thành tựu đầy đủ thì
chỉ duyên với sự nối tiếp nhau của người khác. Nguyên cớ thế nào? Bởi
vì duyên với chính mình không gọi là Tha tâm trí. Hơn nữa, Tha tâm
trí chỉ duyên với tâm của người khác, không chuyển với hành tướng-sở
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 99 873  
www.daitangkinh.org  
duyên nơi tâm người khác; nếu duyên với hành tướng-sở duyên nơi tâm
người khác, thì phải duyên với tâm mình chứ không phải là Tha tâm trí,
bởi vì tâm mình là hành tướng sở duyên và năng duyên của trí kia.
Hỏi: Nếu mắt không thấy Sắc thì có thể nậhn biết tâm người khác
hay không?
Đáp: Có thể nhận biết, bởi vì tai nghe Thanh.
Hỏi: Nếu không thấy Sắc-không nghe Thanh thì có thể nhận biết
tâm người khác hay không?
Đáp: Có thể nhận biết, bởi vì mũi ngửi Hương.
Hỏi: Nếu không thấy Sắc-không nghe Thanh-không ngửi Hương
thì có thể nhận biết tâm người khác hay không?
Đáp: Có thể nhận biết, bởi vì lưỡi nếm Vị.
Hỏi: Nếu không thấy Sắc-không nghe Thanh-không ngửi Hương-
không nếm Vị thì có thể nhận biết tâm người khác hay không?
Đáp: Có thể nhận biết, bởi vì thân cảm nhận xúc.
Hỏi: Nếu không thấy Sắc-không nghe Thanh-không ngửi Hương-
không nếm Vị-không cảm nhận Xúc thì có thể nhận biết tâm người
khác hay không?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Lúc ấy không có thể nhận
biết. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì Tha tâm trí dấy khởi nhờ vào duyên
với Sắc.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Lúc bắt đầu dẫn dắt phát khởi
thì không có thể nhận biết, đã thành tựu đầy đủ thì tuy không duyên với
Sắc mà cũng có thể nhận biết.
Từng đạt được tâm-tâm sở pháp hữu lậu có mười lăm loại, là do
Tha tâm trí mà thuận theo chọn lấy cảnh, đó là cõi Dục và bốn Tĩnh
lự đều có tâm-tâm sở pháp thuộc ba phẩm hạ-Trung-thượng. Từng đạt
được Tha tâm trí hữu lậu có mười hai loại, đó là bốn Tĩnh lự đều có
Tha tâm trí thuộc ba phẩm hạ-Trung-Thượng. Trong này, Tĩnh lự thứ
nhất từng đạt được Tha tâm trí hữu lậu thuộc phẩm hạ, có thể nhận biết
ba phẩm của cõi Dục và phẩm hạ của Tĩnh lự thứ nhất. Từng đạt được
tâm-tâm sở pháp hữu lậu thuộc phẩm Trung, có thể nhận biết ba phẩm
của cõi Dục và hai phẩm hạ-Trung của Tĩnh lự thứ nhất. Từng đạt được
tâm-tâm sở pháp hữu lậu thuộc phẩm Thượng, có thể nhận biết cõi Dục
và Tĩnh lự thứ nhất đều có ba pha åm, từng đạt được tâm-tâm sở pháp
hữu lậu. Như vậy lần lượt chuyển tiếp cho đến Tĩnh lự thứ tư từng đạt
được Tha tâm trí hữu lậu thuộc phẩm Thượng, có thể nhận biết cõi Dục
và bốn Tĩnh lự đều có ba phẩm từng đạt được tâm-tâm sở pháp hữu lậu
874 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
từng đạt được. Chưa từng đạt được mười hai Tha tâm trí hữu lậu nhận
biết mười lăm loại tâm-tâm sở pha ùp hữu lậu chưa từng đạt được, cũng
như vậy.
Tâm-tâm sở pháp vô lậu cũng có mười hai loại, đó là bốn Tĩnh lự
đều có ba phẩm.
Trong này Tha tâm trí vô lậu thuộc phẩm hạ của Tĩnh lự thứ hai,
có thể nhận biết Tĩnh lự thứ nhất và Tĩnh lự thứ hai, đều chỉ là tâm-tâm
sở pháp vô lậu thuộc phẩm hạ; phẩm Trung thì có thể nhận biết Tĩnh
lự thứ nhất và Tĩnh lự thứ hai, đều là tâm-tâm sở pháp vô lậu thuộc hai
phẩm hạ-Trung; phẩm Thượng thì có thể nhận biết Tĩnh lự thứ nhất và
Tĩnh lự thứ hai, đều là tâm-tâm sở pháp vô lậu thuộc ba phẩm. Như vậy
lần lượt chuyển tiếp cho đến Tĩnh lự thứ tư, Tha tâm trí vô lậu thuộc
phẩm Thượng có thể nhận biết bốn Tĩnh lự đều có tâm-tâm sở pháp vô
lậu thuộc ba phẩm.
Hỏi: Vì sao Tha tâm trí hữu lậu thuộc phẩm Hạ-Trung của địa trên
đều có thể nhận biết tâm-tâm sở pháp hữu lậu thuộc ba phẩm của địa
dưới, mà Tha tâm trí vô lậu thuộc  phẩm Hạ-Trung của địa trên không
nhận biết tâm-tâm sở pháp vô lậu thuộc phẩm Trung-Thượng của địa
dưới?
Đáp: Tâm-tâm sở pháp hữu lậu và vô lậu thiết lập đều khác nhau,
nghĩa là tâm-tâm sở pháp hữu lậu dựa vào sự nối tiếp nhau của một thân
thành tựu ba phẩm tâm-tâm sở pha ùp hữu lậu; tâm-tâm sở pháp vô lậu
dựa vào phẩm căn mà thiết lập, không có trong sự nối tiếp nhau của một
thân thành tựu hai phẩm tâm-tâm sở pháp vô lậu, huống gì là có thành
tựu ba phẩm? Thiết lập đã khác cho nên nhận biết có khác.
Có mười bốn loại Thông của tâm-tâm sở pháp, đều là do Tha tâm
trí mà thuận theo chọn lấy cảnh, đó là cõi Dục và Tĩnh lự thứ nhất đều
có quả của bốn Tĩnh lự, Tĩnh lự thứ hai có quả của ba Tĩnh lự sau, Tĩnh
lự thứ ba có quả của hai Tĩnh lự sau, Tĩnh lự thứ tư chỉ có quả của Tĩnh
lự thứ tư.
Hỏi: Tha tâm trí của Tĩnh lự thứ nhất, đối với Thông của tâm-tâm
sở pháp của cõi Dục và bốn Tĩnh lự, có thể nhận biết mấy loại?
Đáp: Có người đưa ra cách nói na øy: Có thể nhận biết bốn loậi.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì tất cả đều là cõi Dục thâu nhiếp.
Lại có người nói: Chỉ có thể nhận biết quả của Tĩnh lự thứ nhất
chứ không nhận biết quả của ba Tĩ nh lự còn lại. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì giống như không nhận biết về nhân thì quả cũng như vậy.
Các Tha tâm trí, đối với tâm-tâm sở pháp vượt qua Địa-vượt  qua
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 99 875  
www.daitangkinh.org  
Căn-vượt qua Bổ-đặc-già-la, đều không có thể nhận biết. Đối với tâm-
tâm sở pháp vượt qua Địa không có thể nhận biết, đó là Tha tâm trí của
Tĩnh lự thứ nhất, không có thể nhận bi ết tâm-tâm sở pháp của Tĩnh lự
thứ hai trở lên; cho đến Tha tâm trí của Tĩnh lự thứ ba, không có thể
nhận biết tâm-tâm sở pháp của Tĩnh lự thứ tư trở lên. Đối với tâm-tâm
sở pháp vượt qua Căn không có thể nhận biết, đó là Tha tâm trí của
người độn căn, không có thể nhận biết ta âm-tâm sở pháp của người lợi
căn. Đối với tâm-tâm sở pháp vượt qua  Bổ-đặc-già-la không có thể
nhận biết, đó là Tha tâm trí của H ữu học không có thể nhận biết tâm-
tâm sở pháp của Vô học.
Hỏi: Tha tâm trí của tất cả Vô học, đều có thể nhận biết tâm-tâm
sở pháp của tất cả Hữu học chăng?
Đáp: Không phải vậy. N ghĩa là Tha tâm trí của Thời giải thoát,
không có thể nhận biết tâm-tâm sở của Kiến chí; Tha tâm trí của Kiến
chí, cũng không có thể nhận biết tâm-tâm sở pháp của Thời giải thoát.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì Tha tâm trí của Thời giải thoát, đối với tâm-
tâm sở pháp của Kiến chí, vượt qua Căn cho nên không nhận biết; Tha
tâm trí của Kiến chí, đối với tâm-tâm sở pháp của Thời giải thoát, vượt
qua Bổ-đặc-già-la cho nên không nhận biết.
Hỏi: Tha tâm trí thuộc địa của Hữu học, Tha tâm trí thuộc địa dưới
của Vô học, hai loại này là có thể nhận biết lẫn nhau chăng?
Đáp: Không phải vậy. Nguyên cớ t hế nào? Bởi vì Tha tâm trí
thuộc địa trên của Hữu học, đối với Tha tâm trí thuộc địa dưới của Vô
học, vượt qua Bổ-đặc-già-la cho nên không nhận biết. Tha tâm trí ở địa
dưới của Vô học, đối với Tha tâm trí ở địa trên của Hữu học, vượt qua
Địa cho nên không nhận biết.
Hỏi: Tha tâm trí ở địa trên của Thanh văn, Tha tâm trí ở địa dưới
của Như-lai, hai loại này là có thể nhận biết lẫn nhau chăng?
Đáp: Không phải vậy. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì Tha tâm trí ở
địa trên của Thanh văn, đối với Tha tâm trí ở địa dưới của Như-lai, vượt
qua Căn cho nên không nhận biết. Tha tâm trí ở địa dưới của Như-lai,
đối với Tha tâm trí ở địa trên của  Thanh văn, vượt qua Địa cho nên
không nhận biết. Độc giác hướng về Thừa khác, dựa theo nghĩa trước
nên biết mà nói.
Tâm-tâm sở pháp vô lậu của Như-lai, và tâm-tâm sở pháp hữu lậu
chưa từng đạt được, đều không phải là do Tha tâm trí hiện rõ mà chọn
lấy cảnh; tâm-tâm sở pháp hữu lậu từng đạt được, Đức Phật muốn làm
cho người khác biết thì lập tức biết. Nghĩa là nếu Đức Phật muốn   làm
876 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
cho người độn căn biết tâm mình chứ không phải là người lợi căn, thì
hạng nô bộc ngu dốt cũng biết tâm Phật, Xá-lợi-tử… đều không có thể
nhận biết; nếu muốn làm cho những lo ài bàng sinh biết tâm mình chứ
không phải là loài trời-người, thình loài bàng sinh cũng biết tâm Phật,
loài người và trời đều không có thể nhận biết. Vì sao biết như vậy? bởi
vì trong kinh nói.
Nghĩa là trong kinh nói: “Một lúc nọ, Đức Phật an trú trong tinh
xá Trùng Các bên hồ Di Hầu thuộc thành Quảng Nghiêm. Lúc ấy các
Tỳ-kheo đem bát của Đức Thế Tôn và bát của chính họ, tất cả đều đặt
vào nơi trống trải. Có một con khỉ từ trên cây Sa-la trụt xuống đi đến nơi
đặt bát. Lúc ấy các Tỳ-kheo sợ rằng con khỉ ấy làm vỡ bát, cho nên đua
nhau xua đuổi con khỉ. Đức Phật bảo rằng: Các ông không cần phải xua
đuổi, nó có ý riêng trong chốc lát sẽ biết. Lúc ấy con khỉ kia chọn lấy
bát của Đức Thế Tôn, chầm chậm trở về leo lên cây hứng đầy dòng mật
ngọt, khoan thai mà trụt xuống bưng đến dâng lên Đức Thế Tôn. Bởi
vì có côn trùng cho nên Đức T hế Tôn không nhận. Đức Phật khởi lên
phẩm tâm hữu lậu đã từng đạt được khiến nó lấy đi côn trùng trong bát
mật. Con khỉ liền biết bưng bát mật lùi về đứng một nơi, chọn bỏ đi côn
trùng rồi bưng đến dâng lên Đức Thế Tôn. Bởi vì chưa làm sạch cho nên
Đức Phật lại không nhận. Đức Phật khởi lên phẩm tâm hữu lậu đã từng
đạt được, khiến con khỉ lấy nước vẩy khắp nơi làm cho sạch sẽ. Con khỉ
liền biết bưng bát mật lui về đứng một  nơi, lấy nước làm sạch rồi trởi
lại dâng lên Đức Thế Tôn. Đức Th ế Tôn thương xót mà nhận lấy, con
khỉ vui mừng sung sướng vô cùng, nhảy múa rồi đi thụt lùi rơi xuống hố
mà chết. Nhờ vào phước nghiệp này được sinh trong loài người, lớn lên
xuất gia chịu khó tu tập phạm hạnh, không bao lâu thì đạt được quả A-
la-hán, thế gian cùng gọi là Thượng tọa Hiến Mật.” Tôn giả Luận Lực
do nhân duyên ấy, dùng bài kệ tuyệt diệu mà ca ngợi Đức Phật rằng:
Đấng điều phục dẫn dắt trời người Vô thượng,
Có thể làm cho nẽo ác cũng biết tâm,
Nếu an trú trong Định vi diệu sâu xa,
Ngay cả trời người không thể nào hiểu được.
Tha tâm trí của Phật có năng lực nậhn biết ba đạo, Tha tâm trí của
Độc giác có năng lực nhận biết ha i đạo, Tha tâm trí của Thanh văn có
năng lực nhận biết một đạo.
Hỏi: Phật có thể duyên với Tha tâm trí của Phật hay không?
Đáp: Có người nói không có thể. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì không
có hai Đức Như-lai cùng xuất thế.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 99 877  
www.daitangkinh.org  
Lại có người nói có thể, đây là nói về năng lực duyên chứ không
nói hiện khởi.
Hỏi: Độc giác có thể duyên với Tha tâm trí của Độc giác hay
không?
Đáp: Lân Giác Dụ thì dựa theo Phật nên biết. Độc giác xuất hiện
trong chúng thì quyết định có thể duyên với Tha tâm trí của Độc giác,
đây là nói về năng lực duyên cũng nói đến hiện khởi. Thanh văn cũng
nhất định có thể duyên với Tha tâm trí của Thanh văn, đây là cũng nói
về năng lực duyên-cũng nói đến hiện khởi. Dị sinh chắc chắn có thể
duyên với Tha tâm trí của dị sinh, nói  như Độc giác xuất hiện trong
chúng và các Thanh văn.
Có người đưa ra cách nói này: Đ ộc giác Lân giác dụ cũng nhất
định có thể duyên với Tha tâm trí của Độc gaíc Lân giác dụ, cũng nói
về năng lực duyên-cũng nói đến hiện khởi, bởi vì trong thế giới khác có
Độc giác Lân giác dụ xuất thế, không có lý nào ngăn chặn. Chỉ riêng
tâm-tâm sở pháp vô lậu của Phật,  và tâm-tâm sở pháp hữu lậu chưa
từng đạt được, là chắc chắn không có năng lực duyên và hiện khởi của
Tha tâm trí. Tất cả tâm-tâm sở pháp  của cõi Vô sắc, chắc chắn không
phải là sở duyên của Tha tâm trí, bởi vì không phải là cảnh của Tha
tâm trí.


„
878 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA