A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 100

Việt dịch

QUYỂN 100

LUẬN VỀ THA TÂM TRÍ (Phần 2)

Các loài hữu tình, có người lưu chuyển, có người hoàn diệt. Người
lưu chuyển, nghĩa là trải qua thọ sinh. Người hoàn diệt, nghĩa là hướng
đến Niết-bàn. Nếu các hữu tình sinh vào cõi Dục-Sắc, và các dị sinh
đến cõi Vô sắc, tu Tha tâm trí thì đối với tâm-tâm sở pháp của cõi ấy,
do hai sự cho nên đạt được Tha tâm trí:
1. Năng lực duyên.
2. Hiện khởi.
Nếu các hữu tình đã nhập Niết-bà n, và các Thánh giả sinh đến
cõi Vô sắc, tu Tha tâm trí thì đối với tâm-tâm sở pháp ấy, do một sự
cho nên đạt được Tha tâm trí, đó là chỉ có năng lực duyên chứ không có
năng lực hiện khởi.
Hỏi: Nếu các Thánh giả sinh đến cõi Vô sắc, thì có thể tu Tha tâm
trí của địa dưới hay không?
Đáp: Có người nói không tu, bởi vì  cõi ấy hoàn toàn không có
nghĩa phát khởi.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Tuy nhất định không phát khởi
mà cõi ấy có thể tu, bởi vì sinh ở cõi trên có thể tu vô lậu của cõi dưới,
như phẩm pháp trí cho nên không trái với lý. Dị sinh ở cõi ấy thì không
có nghĩa về tu trí này.
Hoặc có tâm-tâm sở pháp là cảnh thuộc Tha tâm trí của Phật chứ
không phải là Độc giác-Thanh văn. Ho ặc có tâm-tâm sở pháp là cảnh
thuộc Tha tâm trí của Phật-Độc giác chứ không phải là các Thanh văn.
Hoặc có tâm-tâm sở pháp là cảnh thuộc Tha tâm trí của Phật-Độc giác-
Thanh văn.
Như trong kinh nói: “Tỳ-kheo nên biết! Trong núi Tuyết to lớn có
nơi như vậy vượn khỉ và con người đều không có thể đi lại, có nơi  như
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 100 879  
www.daitangkinh.org  
vậy vượn khỉ có thể đi lại mà con người không có thể đi lại, có nơi như
vậy vượn khỉ và con người cả hai đều có thể đi lại.”
Trong kinh này, núi Tuyết to lớn là hiển bày về pháp to lớn đã
biết, nơi như vậy là hiển bày mười lăm sát-na thuộc Kiến đạo, vượn khỉ
là hiển bày về Độc giác, con người là hiển bày về Thanh văn, có thể đi
lại-không có thể đi lại là hiển bày về các Tha tâm trí.
Nhưng mà Tha tâm trí có thể nhận biết tâm-tâm sở pháp đồng loại
chứ không phải không đồng loại, nghĩa là hữu lậu thì nhận biết hữu lậu,
vô lậu thì nhận biết vô lậu, từng đạt được thì nhận biết từng đạt được,
chưa từng đạt được thì nhận biết c hưa từng đạt được, phẩm Pháp trí thì
nhận biết phẩm Pháp trí, phẩm Loại trí thì nhận biết phẩm Loại trí.
Tha tâm trí của Thanh văn đối với  Kiến đạo chỉ có thể nhận biết
tâm của hai sát-na, Tha tâm trí của  Độc giác đối với Kiến đạo chỉ có
thể nhận biết tâm của ba sát-na, Tha tâm trí của Phật đối với Kiến đạo
theo thứ tự có năng lực nhận biết tâm của mười lăm sát-na. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì Tha tâm trí của  Phật không do gia hạnh mà hiện rõ ở
trước mắt, Tha tâm trí của Độc giác do gia hạnh bậc Hạ mà được hiện rõ
ở trước mắt, Tha tâm trí của Thanh văn do gia hạnh bậc Trung hoặc là
gia hạnh bậc Thượng mới hiện rõ trước mắt. Nghĩa là người tu quán sắp
tiến vào Kiến đạo, Thanh văn muốn bi ết tâm Kiến đạo ấy, trước tiên
phải tu gia hạnh của Tha tâm trí thuộc  phẩm Pháp trí. Lúc ấy tu quán
đã tiến vào Kiến đạo, gia hạnh của Tha tâm tr í này đã đầy đủ, thì có
thể nhận biết tâm trong hai sát-na a áy, đó là Khổ pháp trí nhẫn và Khổ
pháp trí cùng với tâm. Lúc ấy tu quán tiến vào phẩm Loại trí, Thanh
văn lại tu gia hạnh của Tha tâm tr í thuộc phẩm Loại trí, trải qua mười
sát-na gia hạnh mới đầy đủ, mới có thể nhận biết tâm thứ mười sáu ấy,
đó là ban đầu biết tâm thứ ba, nay chính là biết tâm thứ mười sáu ấy. Vì
thế cho nên Tha tâm trí của Thanh văn chỉ biết hai tâm đầu trong Kiến
đạo. Nếu người tu quan sắp tiến vào Kiến đạo, Độc giác muốn biết tâm
kiến đạo ấy, trước tiên là tu gia hạnh của Tha tâm trí thuộc phẩm Pháp
trí. Lúc ấy tu quán đã tiến vào Kiến đạo, gia hạnh của Tha tâm trí này
đã đầy đủ, thì có thể nhận biết tâm trong hai sát-na ấy, đó là Khổ pháp
trí nhẫn và Khổ pháp trí cùng với ta âm. Lúc ấy tu quán tiến vào Phẩm
Loại trí, Độc giác lại tu gai hạnh của Tha tâm trí thuộc phẩm Loại trí,
trải qua năm sát-na gia hạnh mới đầy đủ, mới nhận biết tâm thứ tám ấy,
đó là ban đầu muốn biết tâm thứ ba ấy, nay mới biết đó là Tập loại trí
cùng với tâm.
Có người nói: Biết tâm thứ mười lăm ấy, trải qua mười hai sát-na
880 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
gia hạnh đầy đủ.
Có người nói: Độc giác có thể nhận biết bốn tâm, đó là nhận biết
hai tâm đầu và tâm thứ tám-thứ mười bốn.
Có Sư khác nói: Có thể nhận bi ết hai tâm đầu va ø tâm thứ mười
một-thứ mười hai, tức là Diệt loại trí nhẫn giới Diệt loại trí cùng với
tâm. Tha tâm trí của Phật không do gai hạnh mà nhận biết đầy đủ tâm
trong mười lăm sát-na Kiến đạo ấy.
Trí của Phật đối với ba đạo đều có năng lực nhận biết về tự tướng
và cọng tướng; trí của Độc giác đối  với đạo của Độc giác-Thanh văn,
có năng lực nhận biết về tự tướng và cọng tướng, đối với đạo của Phật
thì có năng lực nhận biết cọng tư ớng chứ không phải là tự tướng; trí
của Thanh văn đối với đạo của Th anh văn, có năng lực nhận biết về
tự tướng và cọng tướng, đối với đạo của Phật-Độc giác thì có năng lực
nhận biết cọng tướng chứ không phải là tự tướng.
Hỏi: Thanh văn có lúc tiến vào Hiện quán, đối với đạo của Phật-
Độc giác thì có thể hiện quán hay không? Giả sử như vậy thì có gì sai?
Nếu có thể Hiện quán, thì tại sao Tha tâm trí của Thanh văn không có
thể nhận biết tâm của Phật và Độc giác? Nếu không có thể Hiện quán
thì tại sao cũng có thể duyên với sự chứng tịnh ấy? Vả lại, thuận theo
Hiện quán thì không quán tất cả Đạo đế chăng?
Đáp: Nên đưa ra các nói này:  Thanh văn lúc ấy tiến vào Hiện
quán, cũng có thể Hiện quán đối với đạo của Phật và Độc giác.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao Tha tâm trí của Thanh văn không có
thể nhận biết tâm của Phật và Độc giác?
Đáp: Lúc tiến vào hiện quán thì biết cọng tướng ấy chứ không
phải là tự tướng, Tha tâm trí có thể Hiện quán chỉ nhận biết tự tướng,
cho nên Tha tâm trí của Thanh văn không nhận biết tâm của Phật và
Độc giác.
Hỏi: Tha tâm trí vốn có trong sự nối tiếp nhau của một hữu tình,
có thể nhận biết tâm-tâm sở pháp của tất cả hữu tình tùy theo điều kiện
thích hợp, trí này đối với điều đó là bi ết tổng quát về vật loại, hay là
biết riêng biệt từng sát-na? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu biết tổng
quát về vật loại chứ không phải là riêng biệt từng sát-na, thì đối với
từng sát-na riêng biệt làm sao có thể nhận biết? Nếu biết riêng biệt
từng sát-na thì tại sao sở y của trí này không phải là nhiều? Nghĩa là tụ
Tha tâm trí của mình có hai mười  mốt pháp, duyên với  Thọ trong một
sát-na của một hữu tình; như Thọ trong một sát-na, Thọ trong tất cả sát-
na cũng như vậy; như Thọ trong vô lượng vô biên sát-na, đối với tất cả
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 100 881  
www.daitangkinh.org  
tâm-tâm sở pháp khác, sát-na cũng như vậy; như tâm-tâm sở pháp của
một hữu tình có vô lượng vô biên sát-na, đối với tâm-tâm sở pháp của
tất cả hữu tình khác, sát-na cũng như vậy. như vậy, tâm-tâm sở pháp
của mình là nhiều, tất cả hữu tình khác do trí nhiều cho nên sở y cũng
nhiều hay sao?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Biết tổng quát về vật loại chứ
không phải là riêng biệt từng sát-na.
Hỏi: Nếu như vậy thì đối với từng sát-na riêng biệt làm sao có thể
nậhn biết?
Đáp: Không hề có điều này, nhưng bởi vì phân biệt, gải sử trí
không còn có thể nhận biết vật lo ại, đối với sát-na khác không muốn
biết nữa, nếu như vẫn muốn biết thì cũng không có thể biết được. Nếu
trí chưa hết thì muốn biết lập tức biết ngay. Vả lại, trí nhận biết vật loại
đối với các sát-na không muốn biết riêng biệt, nếu muốn biết riêng biệt
thì cũng không có thể biết được, bởi vì những điều muốn biết chỉ riêng
đối với vật loại.
Lại có người nói: Biết riêng biệt từng sát-na.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao s ở y của trí này không phải là
nhiều?
Đáp: Không có sai lầm như va äy, bởi vì bên này-bên kia bằng
nhau, như tụ Tha tâm trí của mình có hai mươi mốt pháp, có vô lượng
vô biên sát-na, đối với tất cả tâm-tâm sở pháp của tất cả hữu tình khác,
mỗi một sát-na có thể duyên riêng biệt; như vậy đối với tụ Tha tâm trí
của tất cả hữu tình khác, cũng đều c ó vô lượng vô biên sát-na, đối với
tất cả tâm-tâm sở pháp của tất cả hữu tình khác, mỗi một sát-na có thể
duyên riêng biệt, cho nên sở y của trí không có lỗi nghiêng về nhiều.
Lời bình: Nên biết trong này cách nói sau là thích hợp, bởi vì sở
duyên của tâm-tâm sở pháp là Định.
Hỏi: Các Tha tâm trí, là có thể duyên với tất cả ba đời, hay là chỉ
duyên với hiện tại?
Đáp: Các Tha tâm trí chỉ duyên với hiện tại.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong luận đã nói phải thông hiểu thế  nào?
Như nói: “Pháp quá khứ-vị lai có chín trí nhận biết, trừ ra Diệt trí.”
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Pháp quá khứ-vị lai có tám trí nhận
biết, trừ ra Diệt trí và Tha tâm trí; pháp hiện tại có chín trí nhận biết,
trừ ra Diệt trí. Nhưng mà không nói như vậy, thì nên biết là có ý nghĩa
khác. Nghĩa là chủng loại ấy do chín trí đã nhận biết, nếu ở quá khứ thì
tức là do Tha tâm trí quá khứ mà nhận biết; cũng là pháp không sinh
882 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
ở vị lai, do Tha tâm trí mà nhận biết. Nếu ở vị lai thì chỉ là do Tha tâm
trí vị lai mà nhận biết. Nếu ở hiện tại thì tức là do Tha tâm trí hiện tại
mà nhận biết; cũng là pháp không sinh ở vị lai, do Tha tâm trí mà nhận
biết. Dựa vào ý này mà nói pháp quá khứ-vị lai là do chín trí mà nhận
biết, chứ không nói pháp quá khứ-vị la i là do Tha tâm trí hiện tại mà
nhận biết.
Lại có người muốn làm cho lúc Tha tâm trí hiện rõ ở trước mắt thì
có thể nhận biết tâm trong ba sát-na nối tiếp nhau của người khác, nghĩa
là hiện rõ ở trước mắt thì tiếp theo sát-na trước diệt đi-tiếp theo sát-na
sau sinh ra. luận dựa vào đây mà nói cũng không trái ngược nhau.
Lời bình: Người kia không nên đưa ra cá ch nói này, bởi vì Tha
tâm trí chỉ nhận biết tâm-tâm sở hiện tại của nước khác, chứ không phải
là pháp khác.
Hỏi: “Tha tâm trí là duyên với một vật, hay là duyên với tụ tâm sở
câu sinh? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu duyên với một vật, thì trong
kinh đã nói nên thông hiểu thế nào? Như trong kinh nói: Đối với tâm có
tham biết đúng như thật đây là tâm có tham…” Nếu ở cùng một lúc nhận
biết tham và tâm thì lẽ nào không phải là tụ duyên hay sao? Trong kinh
khác đã nói, lại thông hiểu thế nào? Như “Đức Thế Tôn nói: ta vừa tác
ý biết tất cả các tâm niệm của Tỳ-kheo Tăng.” Nếu là tụ duyên thì tại
sao Tha tâm trí có ba niệm trí riêng biệt?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Tha tâm trí khởi lên trong một sát-
na chỉ duyên với một vật.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong kinh đã nói nên thông hiểu thế nào? Như
nói: “Đối với tâm có tham biết đúng như thật đây là tâm có tham.”
Đáp: Tâm có tham, đó là tâm tương ưng với tham. Nhưng mà lúc
biết tham thì không lập tức biết tâm, nếu lúc biết tâm thì không còn biết
tha. Như nhìn áo có vết bẩn, nếu lúc nhìn vết bẩn thì không nhìn áo, nếu
lúc nhìn áo thì không còn nhìn vết bẩn. Ở đây cũng như vậy, cho nên
không trái ngược nhau.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong kinh kh ác đã nói, lại làm sao thông
hiểu. Như “Đức Thế Tôn nói: Ta vừa tác ý biết tất cả các tâm niệm của
Tỳ-kheo Tăng.”
Đáp: kinh ấy không nói về Tha tâm trí mà chỉ nói đến Tỷ trí (Loại
trí), nghĩa là Đức Phật trước tiên dùng mmột Tha tâm tr í quán sát tâm
niệm của một Tỳ-kheo rồi, sau đó c ùng Tỷ trí quán sát tổng quát về
các tâm niệm của Tỳ-kheo Tăng, biết họ đều trú trong Chánh hạnh tịch
tĩnh.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 100 883  
www.daitangkinh.org  
Có người đưa ra cách nói này: Đây không phải là Tha tâm trí,
cũng không phải là Tỷ trí, mà chính là Nguyện trí, biết tổng quát về các
tâm niệm của Tỳ-kheo Tăng.
Lại có người nói: Đây không phải là Tha tâm trí, cũng không phải
là Tỷ trí và Nguyện trí, nhưng lúc Tận trí của Đức Thế Tôn hiện rõ ở
trước mắt thì đạt được tâm-tâm sở pháp vô phú vô ký chưa từng đạt
được thuộc chủng loại như vậy của cõi Dục, chứ không tiến vào Tĩnh
lự, cũng không dấy khởi thần thông, vì vậy lúc vừa tác ý thì có năng lực
nhận biết các tâm niệm của tất cả Tỳ-kheo Tăng.
Có người nói: Đây là tâm thiện của cõi Dục đạt được lúc Tận trí
hiện khởi, đó là Tư Tuệ thù thắng.
Có Sư khác nói: Các Tha tâm trí có thể duyên với tụ tâm-tâm sở
câu sinh.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao Tha tâm trí có ba Niệm trú riêng
bệit?
Đáp: Bởi vì lúc ban đầu dẫn dắt phát khởi thì có ba Niệm trú, sau
lúc thành tựu đầy đủ thì duyên với tất cả tâm-tâm sở pháp câu khởi, làm
duyên xen tạp với pháp niệm trú.
Lời bình: Tất cả Tha tâm trí, trong một sát-na chỉ duyên với một
pháp, chỉ duyên với vật thật, chỉ quán về tự tướng, chỉ quán về thời hiện
tại, chỉ quán về Tha tương tục, chỉ quán về tâm-tâm sở pháp, không
thuộc về Kiến đạo, không phải là đi kém Tam-ma-địa Không-Vô tướng,
cũng không phải là Tận trí-Vô sinh trí thâu nhiếp, trong đạo vô gián
không tu-không dấy khởi, là bởi vì có thể thâu nhiếp trong chủng loại
của Đạo.
Hỏi: Thế nào là Túc trú tùy niệm trí?
Đáp: Nếu trí do tu mà thành, là quả của tu, nương nhờ vào tu, đã
được không mất, có thể ngay hiện tại nhớ lại và nhận biết các sự việc,
các loại tướng trạng và những lời nói c ủa đời trước, thì gọi là Túc trú
tùy niệm trí.
Trong này, nếu trí do tu mà thành, đó là lấy Tuệ do tu mà thành
làm tự tánh; là quả của tu, đó là quả của bốn Chi-năm Chi thuộc Tĩnh
lự; nương nhờ vào tu, đó là dựa vào t xuyên luyện tập mà thành tựu; đã
được không mất, là bởi vì đã chứng được mà không rời bỏ.
Hỏi: Vì sao không nói đến chưa được đã mất?
Đáp: Nên nói mà không nói đến th ì phải biết là nghĩa này có
khác. Lại nữa, nếu do tr í này mà nói là thành tựu Túc trú thông, thì
trong này nói đến; chưa được đã mất, các trí Túc trú không có nghĩa như
884 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
vậy cho nên không nói đến.
Có thể ngay hiện tại nhớ lại và nhận biết các sự việc của đời trước,
nghĩa là trí này có thể nhờ lại và nhận biết rõ ràng sự việc nối tiếp nhau
của mình và người khác ở cõi Dục-Sắc trong đời sống quá khứ. Các loại
tướng trạng và những lời nói, nghĩa la ø Sinh vốn có Tử Hữu gọi là các
loại tướng trạng, bởi vì có thể biểu hiện rõ ràng về tướng trạng sai khác
ấy; Trung Hữu gọi là những lời nói, bởi vì Trung Hữu vi tế chỉ có thể nói
năng, chứ không thể nào hiện rõ tướng trạng sai khác ấy.
Có người đưa ra cách nói này: Trung Hữu gọi là các loại tướng
trạng, bởi vì tựa như Bổn Hữu; Sinh bổn và Tử Hữu gọi là những lời nói,
bởi vì có thể nói đó là chủng tánh sai khác như Sát-đế-lợi… Vả alị, bởi
vì lúc Bổn Hữu có thể phát khởi các loại sự việc nói năng bàn luận.
Lại có người nói: Các loại tướng trạng là hiển bày tóm lược về
sự việc của đời trước, và những lời nói là hiển bày rộng về sự việc của
đời trước.
Có Sư khác nói: Các loại tướng trạng, là hiển bày sự việc bên
ngoài đã được giải thích ở đời quá khứ; và những lời nói, là hiển bày sự
việc bên ngoài có thể giải thích ở đời quá khứ. Như trong kinh nói: “Đức
Phật bảo với A-nan: Nếu có tướng trạng và có lời nói có thể thi thiết, có
sắc thân thì gọi là thân. Nếu không có tướng trạng và không có lời nói
có thể thi thiết, thì có tăng ngữ xúc-có đối xúc hay không? A-nan thưa
với Đức Phật: Không thể nào, thưa Đư ùc Thế Tôn!” trong này, sáu xứ
bên trong gọi là tướng trạng, sáu xứ bên ngoài gọi là lời nói.
Có người đưa ra cách nói này: Sáu xứ bên ngoài gọi là tướng
trạng, sáu xứ bên trong gọi là lời n ói. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì dựa
vào sáu xứ bên trong có thể nói ra c hữ sáu thức và xúc, nghĩa là nói
(Thuyết) ra tên gọi nhãn thức-nhãn xúc  cho đến ý thức-ý xúc. Vả lại,
trong kinh nói: “Do tướng trạng như va äy tiến vào Tĩnh lự thứ nhất trú
đầy đủ.” Trong này, tướng nghĩa là tướng của gia hạnh, trong nghĩa là
tình trạng sở duyên. Như luận đã nó i: Trừ ra những tướng trước, tướng
là thuộc về tên gọi. Như bài kệ nói:
“Nếu người nào thành tựu tám trí, và thành tựu mười sáu hành
tướng,
Thì như vàng ròng châu Thiệm bộ, không thể nào nói lỗi người
ấy.”
Trong này, thanh Tướng là nói về Tuệ vô lậu. Nên biết trong này,
các sự việc của đời trước, các loại tướng trạng và những lời nói, đều hiển
bày về cảnh của trí Túc trú tùy niệm, tức là năm uẩn hữu lậu đã trãi qua
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 100 885  
www.daitangkinh.org  
của mình và người khác trong đời sống quá khứ ở cõi Dục-Sắc.
Trí Túc trú tùy niệm này, hoặc nên nói là một, đó là năng lực
thông suốt rõ ràng của trí Túc trú tùy niệm; hoặc nên nói là hai, đó là
từng đạt được và chưa từng đạt được; hoặc nên nói là ba, đó là ba phẩm
Hạ-Trung-Thượng; hoặc nên nói là bốn, đó là quả của bốn Tĩnh lự;
hoặc nên nói là sáu, đó là từng đạt  được và chưa từng đạt được đều có
ba phẩm; hoặc nên nói là tám, đó la ø quả của bốn Tĩnh lự đều có từng
đạt được và chưa từng đạt được; hoặc nên nói là chín, đó là phẩm Hạ Hạ
cho đến phẩm Thượng Thượng; hoặc nên nói là mười hai, đó là quả của
bốn Tĩnh lự đều có ba phẩm; hoặc nên nói là mười tám, đó là từng đạt
được và chưa từng đạt được đều có chín phẩm; hoặc nên nói là hai mươi
bốn, đó là quả của bốn Tĩnh lự đều c ó từng đạt được. hai loại này lại
đều có ba phẩm; hoặc nên nói là ba  mươi sáu, đó là quả của bốn Tĩnh
lự đều có chín phẩm; hoặc nên nói la ø bảy mươi hai, đó là quả của bốn
Tĩnh lự đều có từng đạt được và chưa từng đạt được, hai loại này lại đều
có chín phẩm. Nếu dùng sát-na thuộc về thân để phân biệt thì nên nói là
vô lượng vô biên. Trong này nói chung về một trí Túc trú tùy niệm.
Hỏi: Trí Túc trú tùy niệm này lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Lấy Tuệ làm tự tánh. Như vậy gọi là tự tánh của trí Túc trú
tùy niệm, bổn tánh-tướng phần-tự thể của  Ngã-vật. Đã nói về tự tánh,
nguyên cớ nay sẽ nói đến.
Hỏi: Vì sao gọi là trí Túc trí tùy niệm, trí Túc trú tùy niệm là nghĩa
gì?
Đáp: Năm Uẩn hữu lậu của các đời sống quá khứ gọi là Túc  trú,
tùy theo thế lực của ý niệm mà có thể biết về đời sống ấy, cho nên gọi
là trí Túc trú tùy niệm. Nghĩa là trong tụ này tuy có nhiều pháp, mà lực
của Niệm tăng mạnh cho nên nói la ø Tùy niệm; như bốn Niệm trú tuy
Tuệ làm Thể, mà lực của Niệm tăng mạnh cho nên gọi là Niệm trí; như
Trì tức niệm tuy Tuệ làm Thể, mà lực của Niệm tăng mạnh cho nên gọi
là Trì tức niệm; như trí Bổn tánh niệm sinh tuy Tuệ làm Thể, mà lực của
Niệm tăng mạnh cho nên gọi là trí B ổn tánh niệm sinh; như Phục trừ
Sắc tưởng tuy Tuệ làm Thể, mà lực của Tưởng tăng mạnh cho nên gọi
là Phục trừ sắc tưởng; trí này cũng như vậy, tuy Thể là Tuệ mà lực của
Niệm tăng mạnh, cho nên gọi là trí Túc trú tùy niệm.
Trí Túc trú tùy niệm này, về cõi thì thuộc cõi Sắc.
Hỏi: Vì sao cõi Vô sắc không có trí Túc trú tùy niệm?
Đáp: Bởi vì không phải là ruộng đất-đồ đựng, cho nên nói rộng ra.
Lại nữa, trí Túc trú tùy niệm dựa vào Sắc làm cho phát khởi, cõi Vô sắc
886 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
là không có Sắc cho nên không có trí này.
Về Địa, chỉ thuộc về bốn Tĩnh lự căn bàn, không phải là cận
phần-Vô sắc, bởi vì địa ấy không có thể phát khởi năm thần thông.
Hỏi: Các sự việc đời trước của Tĩnh lự trung gian, dựa vào trí của
địa nào có thể tùy niệm biết được?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Trí tùy niệm phẩm Thượng
của Tĩnh lự thứ nhất co ù thể biết được. Lại có người nói: Trí tùy niệm
phẩm Hạ của Tĩnh lự thứ hai có thể biết được.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Trí tùy niệm thuộc ba phẩm
của Tĩnh lự thứ nhất đều có thể biết  được. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
một địa thâu nhiếp.
Về sở y, chỉ dựa vào thân của cõi Dục-Sắc mà phát khởi. Về
Hành tướng, làm hành tướng không rõ ràng, bởi vì không phải là mười
sáu hành tướng thâu nhiếp. Về Sở duyên, trí Túc trú tùy niệm của Tĩnh
lự thứ nhất, duyên với năm Uẩn hữu lậu đời trước của cõi Dục và Tĩnh
lự thứ nhất, cho đến trí Túc trú t ùy niệm của Tĩnh lự thứ tư, duyên với
năm uẩn hữu lậu đời trước của cõi Dục và bốn Tĩnh lự. Trí này không
thể nào duyên với các sự việc đời trước của cõi Vô sắc, bởi vì địa ấy có
thế mạnh hơn. Như trí Túc trú tùy niệm của Tĩnh lự thứ nhất, không biết
được các sự việc đời trước của Tĩnh l ự thứ hai trở lên;  cho đến trí Túc
trú tùy niệm của Tĩnh lự thứ ba, không biết được các sự việc đời trước
của Tĩnh lự thứ tư trở ên. Vì vậy cho nên trí Túc trú tùy niệm của Tĩnh
lự thứ tư, không biết được các sự việc đời trước của cõi Vô sắc.
Hỏi: Từng sinh cõi Dục-Sắc mà khởi lên các sự việc đời trước của
cõi Vô sắc, là sở duyên của trí này phải không?
Đáp: Không phải là sở duyên của trí này, bởi vì như không biết về
quả thì nhân cũng như vậy.
Hỏi: Nếu trí Túc trú tùy niệm, không có thể biết được sự việc
đời trước của cõi Vô sắc, thì trong kinh đã nói nên thông hiểu thế nào?
Như trong kinh nói: “Đức Thế Tôn đối với các sự việc đời trước trong
quá khứ, hoặc có Sắc-hoặc không c ó Sắc, hoặc có Tưởng-hoặc không
có Tưởng, các loại tướng trạng và những lời nói đều có thể nhớ lại và
biết rõ.”
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Hoặc có Sắc, nghĩa là Sinh
Bổn và Tử Hữu của cõi Dục-Sắc, bởi vì sắc tướng thô thiển; hoặc không
có Sắc, nghĩa là phần vị Trung Hữu, bởi vì sắc vi tế.
Lời bình: Người ấy không nên đưa ra cách nói này. Nguyên cớ thế
nào? Bởi vì nếu đưa ra cách nói này thì Thanh văn cũng biết, cùng với
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 100 887  
www.daitangkinh.org  
Phật đâu khác gì, mà Xá-lợi-tử vì điều này ca ngợi công đức Vô lượng
của Phật hay sao? Nên đưa ra cách nói này: Hoặc có Sắc, đó là cõi Dục-
Sắc; hoặc không có Sắc, đó là cõi Vô sắc. Nhưng Đức Phật không dùng
trí Túc trú tùy niệm nhớ biết các sự việc đời trước của cõi Vô sắc, chỉ
dùng Tỷ trí mà biết các sự việc đời trước của cõi Vô sắc.
Hỏi: Nếu như vậy thì ngoại đạo và các Thanh văn cũng có Tỷ trí
cùng với Phật đâu khác gì, mà Xá-l ợi-tử vì điều này ca ngợi công đức
của Phật là Vô thượng hay sao?
Đáp: Nên biết Tỷ trí tóm lược có ba loại:
1. Ngoại đạo.
2. Thanh văn.
3. Phật.
Ngoại đạo muốn xem các sự việc đời trước, nếu nhìn cõi Dục-Sắc
hoặc là hai vạn kiếp không thấy, hoa ëc bốn vạn kiếp không thấy, hoặc
sáu vạn kiếp không thấy, hoặc tám vạn kiếp không thấy, thì nói là đoạn
diệt. Thanh văn muốn xem các sự vệic đời trước, nếu nhìn cõi Dục-Sắc
hai vạn kiếp không thấy, thì nói là người kia sinh lên Không vô biên xứ,
mà người kia hoặc là sinh lên địa trên, hoặc là thọ lượng không hết mà
chết. Nếu nhìn cõi Dục-Sắc bốn vạn kiếp không thấy, thì nói là người
kia sinh lên Thức vô biên xứ, mà người  kia hoặc là sinh trở lại Không
vô biên xứ, hoặc sinh lên địa trên mà thọ lượng chưa hết đã chết. Nếu
nhìn cõi Dục-Sắc sáu vạn kiếp không thấy, thì nói là người kia sinh đến
Vô sở hữu xứ, mà người kia hoặc la ø lần thứ ba sinh ở Không vô biên
xứ, hoặc một đời-nửa đời ở Thức vô biên xứ, hoặc sinh đến Phi tưởng
phi phi tưởng xứ mà thọ lượng chưa hết đã chết. Nếu nhìn cõi Dục-Sắc
tám vạn kiếp không thấy, thì nói là người kia sinh đến Phi tưởng phi
phi tưởng xứ, mà người kia hoặc là bốn đời sinh ở Không vô biên xứ,
hoặc hai đời sinh ở Thức vô biên xứ, hoặc một đời-một phần sinh ở Vô
sở hữu xứ Đức Thế Tôn muốn xem các sự việc đời trước, nếu nhìn tâm
lúc mạng chung của cõi Dục-Sắc hoặc là tâm lúc đầu thai, thì biết đúng
như thật về hữu tình như vậy sẽ sinh đến Không vô biên xứ, hoặc từ nơi
ấy chết đi; hữu tình như vậy sẽ sinh đến Vô sở hữu xứ, hoặc từ nơi ấy
chết đi; hữu tình như vậy sẽ sinh đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ, hoặc
từ nơi ấy chết đi; ở tại bốn xứ này hoặc là thọ lượng không còn mà chết,
hoặc là thọ lượng không hết mà chết, đều biết đúng như thật. Vì thế cho
nên Tỷ trí của ngoại đạo nói là người  kia đoạn diệt, Tỷ trí của Thanh
văn hoặc là giống như sự việc ấy-hoặc không giống như sự việc ấy, Tỷ
trí của Phật sáng ngời thanh tịnh-thù thắng vi diệu tất cả đều biết đúng
888 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
như thật.
Dị sinh nội pháp và các Độc giác,  Tỷ trí biết về các sự việc đời
trước thuộc không có Sắc, như các Thanh văn nên biết về tướng ấy.
Hỏi: Trí túc trú tùy niệm do Tĩnh  lự thứ tư mà dấy khởi, là trong
một sát-na duyên chung với năm địa về ca ùc sự việc của đời trước, hay
là duyên riêng với từng địa mmột? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu
duyên chung với năm địa, thì làm sao thô tế trong một lúc có thể biết
được? Nếu duyên riêng với từng địa một, th ì tại sao nói trí này có thể
duyên với năm địa?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Duyên riêng với từng địa một.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao nói trí này có thể duyên với năm
địa?
Đáp: Chỉ nói trí này có thể duyên với năm địa, chứ không nói  là
cùng một lúc, điều này có gì sai?  Ba Tĩnh lự dưới, dựa theo đây nên
biết.
Có người đưa ra cách nói này: Nếu  bắt đầu làm cho dấy khởi thì
duyên riêng với từng địa một, nếu đến lúc thành tựu đầy đủ thì có thể
duyên chung với năm địa.
Về Niệm trú, chỉ là duyên xen tạp với Pháp niệm trú.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: Gồm chung bốn Niệm
trú. Như trong kinh nói: “Ta nghĩ đến cảm thọ về Lạc-cảm thọ về Khổ
trong quá khứ.” Đã nghĩ đến nhận biết Lạc-Khổ tức là Thọ niệm xứ.
Lời bình : Nên đưa ra cách nói này: Nghĩ đến các sự Lạc-Khổ
vốn có trong đời quá khứ thì gọi là cảm thọ lạc-Khổ, không phải là chỉ
duyên với Thọ, cho nên điề đó không phải là chứng cứ. Nhưng trí Túc
trú tùy niệm, quán xét chung về các pha àn vị sai biệt của đời trước, chỉ
là duyên xen tạp thuộc về Pháp niệm trú.
Về Trí, chỉ là Thế tục trí.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: Trí này bao gồm sáu
trí, đó là trong tám trí trừ tâm ra Tha tâm trí và Diệt trí. Trừ ra Tha tâm
trí, bởi vì trí ấy duyên với hiện ta ïi, trí này duyên với quá khứ. Trừ ra
Diệt trí, bởi vì trí ấy duyên với vô vi, trí này duyên với hữu vi.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Trí nầy chỉ là Thế tục trí, bởi
vì duyên với sự việc của đời trước.
Về Tam-ma-địa đi kèm, không phải là Tam-ma-địa đi kèm, bởi vì
chỉ là hữu lậu. Về Căn tương ưng, thì tương ưng với ba căn, đó là Lạc-
Hỷ-Xả căn. Về ba đời, thì cả ba đời. Duyên với ba đời thì quá khứ-hiện
tại là duyên với quá khứ, vị lai là duyên với ba loại. Thiện-bất thiện và
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 100 889  
www.daitangkinh.org  
vô ký, thì chỉ là thiện. Duyên với thiện-bất thiện và vô ký, thì duyên với
cả ba loại. Hệ thuộc và không hệ thuộc, chỉ hệ thuộc cõi Sắc. Duyên với
hệ thuộc-không hệ thuộc, chỉ duyên với hệ thuộc cõi Dục-Sắc. Học-Vô
học và Phi học phi vô học, chỉ là Phi học phi vô học. Duyên với Học-Vô
học và Phi học phi vô học, chỉ duyên với Phi học phi vô học. Kiến-tu mà
đoạn và không đoạn, chỉ là do tu mà đoạn. Duyên với Kiến-tu mà đoạn
và không đoạn, là duyên với Kiến-tu mà đoạn. Duyên với danh-duyên
với nghĩa, là duyên chung cả danh và nghĩa. Duyên với Tự-Thường
tương tục và không tương tục, chỉ duyên với Tự-Tha tương tục.
Gia hạnh lìa nhiễm đắc, gồm chung gia hạnh đắc và lìa nhiễm
đắc. Lìa nhiễm đắc, nghĩa là Tĩnh lự thứ nhất thì đạt được lúc lìa nhiễm
của cõi Dục, cho đến Tĩnh lự thứ tư thì đạt được lúc lìa nhiễm của Tĩnh
lự thứ ba, hoặc là lúc lìa nhiễm của địa mình và địa trên thì cũng có thể
tu được. Gia hạnh đắc, nghĩa là tu gia hạnh tiến lên mạnh hơn thì đạt
được; và dấy khởi gia hạnh làm cho hiện rõ ở trước mắt, nghĩa là các
Thanh văn dùng gia hạnh phẩm Tr ung-Thượng, Độc giác chỉ dùng gia
hạnh phẩm Hạ, Phật không dùng gia hạnh mà luôn luôn hiện rõ ở trước
mắt. Trí này đã đạt được, chỉ do tu  mà thàn, bởi vì có thuộc về Định.
Từng đạt được và chưa từng đạt được, ta át cả Thánh giả và dị sinh nội
pháp, đều bao gồm từng đạt được và c hưa từng đạt được; dị sinh ngoại
pháp, chỉ là từng đạt được.
Có người đưa ra cách nói này: Dị sinh trú trong thân cuối cùng và
các Thánh giả, bao gồm từng đạt được  và chưa từng đạt được; các dị
sinh khác chỉ là từng đạt được.
Hỏi: Gia hạnh tu trí Túc trú tùy niệm như thế nào?
Đáp: Trong luận Thi Thiết nói: “N gười bắt đầu sự nghiệp tu tập,
đối với Định thế tục đã được t ự tại, thường xuyên khởi lên hiện rõ
trước mắt làm cho càng sắc bén rõ ràng, trước tiên nhớ lại kỹ càng tiếp
theo tâm diệt trước đó tùy theo niệm biết rồi, tiếp theo nhớ lại kỹ càng
tâm diệt đã lâu lâu tùy theo niệm biết rồi,lần lượt chuyển tiếp cho đến
gia hạnh thành tựu đầy đủ.”
Trong này, có người nói: Dần dần nhớ lại kỹ càng đến lúc vào thai
mẹ, tâm trong một sát-na trước gọi là gia hạnh thành tựu đầy đủ. Nếu
nói như vậy thì không phải là khéo l éo thành tựu đầy đủ. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì tâm trong một sát-n a trước tiến vào thai mẹ là phần vị
Trung Hữu, Trung Hữu tức là thuộc về đời này, bởi vì chúng đồng phần
không có sai biệt, hãy còn nhớ lại đời này thì lẽ nào khéo léo thành tựu
đầy đủ hay sao? Nên đưa ra cách nói này: Dần dần nhớ lại kỹ càng cho
890 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
đến Trung Hữu này, tâm trong một sát -na trước gọi là gia hạnh thành
tựu đầy đủ, bởi vì đó là tâm mạng chung của đời trước, có thể tùy theo
niệm nhận biết gọi là khéo léo thành tựu đầy đủ.
Hỏi: Tu gia hạnh này lúc dần da àn nhớ lại, là dùng sát-na hay là
dùng nhiều phần vị?
Đáp: Đây là dùng phần vị chứ không dùng sát-na. nếu dùng sát-
na dần dần nhớ lại chưa hết nửa đời  thì đã mạng chung, lẽ nào có thể
tu đến lúc gia hạnh thành tựu đầy đủ hay sao? Nghĩa là trước hết nhớ
lại phần vị già lão của đời này, tiếp đến nhớ lại phần vị trung niên của
đời này, tiếp đến nhớ lại phần vị thi ếu niên của đời này, tiếp đến nhớ
lại phần vị thơ ấu của đời này, tiếp đến nhớ lại phần vị sơ sinh của đời
này, tiếp đến nhớ lại phần vị Bát-la-ra-khư của đời này, tiếp đến nhớ lại
phần vị Kiện-nam của đời này, tiếp đến nhớ lại phần vị Bế-thi của đời
này, tiếp đến nhớ lại phần vị Át-bộ-đa øm của đời này, tiếp đến nhớ lại
phần vị Yết-la-lam của đời này, tie áp đến nhớ lại phần vị tiến vào thai
mẹ, tiếp đến nhớ lại ở trong phần vị Trung Hữu, tiếp đến nhớ lại bắt đầu
nhận lấy phần vị Trung Hữu, cuối cùng nhớ lại phần vị mạng chung của
đời trước, lúc bấy giờ gia hạnh của trí này thành tựu đầy đủ.
Hỏi: Lúc tu gia hạnh này là dựa vào nối tiếp nhau của mình, hay
là dựa vào sự nối tiếp nhau của người khác?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Dựa vào sự nối tiếp nhau của
mình. Nếu như vậy thì đời trước của mình ở cõi Dục-Sắc là có thể như
vậy, nếu đời trước ở cõi Vô sắc thì làm sao có thể như vậy? lại có người
nói: Dựa vào sự nối tiếp nhau của người khác. Nếu như vậy thì đời trước
của người khác ở cõi Dục-Sắc là có thể như vậy, nếu đời trước ở cõi Vô
sắc thì làm sao có thể như vậy?
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Lúc tu gia hạnh này, cũng dựa
vào sự nối tiếp nhau của mình, cũng dựa vào sự nối tiếp nhau của người
khác. Dựa vào sự nối tiếp nhau của mình mà tu gia hạnh, nếu đời trước
của mình ở cõi Dục-Sắc, thì dựa vào sự nối tiếp nhau của mình mà gia
hạnh thành tựu đầy đủ; nếu đời trước của mình ở cõi Vô sắc, thì chuyển
sang dựa vào sự nối tiếp nhau của người khác mà gia hạnh thành tựu
đầy đủ. Dựa vào sự nối tiếp nhau c ủa người khác mà tu gia hạnh, nếu
người khác đời trước ở cõi  Dục-Sắc, thì dựa vào sự nối tiếp nhau của
người khác mà gia hạnh thành tựu đa ày đủ; nếu người khác đời trước ở
cõi Vô sắc, thì chuyển sang dựa vào sự nối tiếp nhau của mình mà gia
hạnh thành tựu đầy đủ.
Hỏi: Lúc tu gia hạnh này là dựa vào cõi Dục, hay là dựa vào  cõi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 100 891  
www.daitangkinh.org  
Sắc?
Đáp: Ở đây có bốn loại:
1. Hoặc có lúc dựa vào cõi Dục bắt đầu tu gia hạnh, sau dựa vào
cõi Sắc mà gia hạnh thành tựu đầy đủ, nghĩa là cùng ở chung với người
tàn ác khó khăn, cùng ở một nơi dấy lên tư duy này: Người này chắc
chắn đời trước tứ cõi Dục chết đi. Dần dần xem xét nhớ lại người này là
đời trước từ cõi Sắc chết đi.
2. Hoặc có lúc dựa vào cõi Sắc bắt đầu tu gia hạnh, sau dựa vào
cõi Dục mà gia hạnh thành tựu đầy đủ, nghĩa là cùng ở chung với người
điều hòa tốt lành dễ dãi, cùng ở một nơi dấy lên tư duy này: Người này
chắc chắn đời trước từ cõi Sắc chết đi. Dần dần xem xét nhớ lại người
này là đời trước từ cõi Dục chết đi.
3. Hoặc có lúc dựa vào cõi Dục bắt đầu tu gia hạnh, sau trở lại dựa
vào cõi Dục mà gia hạnh thành tựu đầy đủ, nghĩa là cùng ở chung với
người tán ác khó khăn, cùng ở một nơi dấy lên tư duy này: Người này
chắcc hắn đời trước từ cõi Dục chết đi. Dần dần xem xét nhớ lại người
này đúng là đời trước từ cõi Dục chết đi.
4. Hoặc có lúc dựa vào cõi Sắc bắt đầu tu gia hạnh, sau trở lại
dựa vào cõi Sắc mà gia hạnh thành tựu đầy đủ, nghĩa là cùng ở chung
với người điều hòa tốt lành dễ dãi, cùng ở một nơi dấy lên tư duy này:
Người này chắc chắn đời trước từ c õi Sắc chết đi . Dần dần xem xét
nhớ lại người này đúng là đời trước từ cõi Sắc chết đi. Như dựa vào cõi
(Giới) mà tu gia hạnh có sai biệt, dựa vào nẽo (Thú) … cũng như vậy.
Hỏi: Trí Túc trú tùy niệm này là chỉ nhớ lại và biết rõ sự việc đã
từng trải qua, hay là cũng nhớ-biết sự việc chưa từng trải qua?
Đáp: Trí này chỉ nhớ lại và biết rõ sự việc đã từng trải qua.
Hỏi: Nếu như vậy thì trí này sẽ không nhớ-biết sự việc ở năm cõi
trời Tịnh cư, bởi vì từ vô thỉ đến nay chưa sinh ở nơi ấy?
Đáp: Sự việc đã từng trải qua, tóm lược có hai loại:
1. Đã từng thấy.
2. Đã từng nghe.
Tuy chưa từng thấy sự việc của năm cõi trời Tịnh cư, mà đã từng
nghe cho nên cũng có thể nhớ lại và biết được. Các sự việc khó biết rất
xa, rất thù thắng khác của cõi Dục-Sắc, dựa theo đây nên biết.
Hỏi: Trí Túc trú tùy niệm này, là một lần nhập Định chỉ biết được
một đời, hay là một lần nhập Định biết được nhiều đời?
Đáp: Lúc bắt đầu dẫn dắt phát khởi, nếu một lần nhập Định thì chỉ
biết được một đời; về sau lúc thành tựu thuần thục, nếu một lần   nhập
892 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Định thì biết được trăm ngàn đời. Đức Thế Tôn một lần nhập Định,
hoặc là trước-hay là sau đều có thể biết được trăm ngàn đời.
Hỏi: Trí Túc trú tùy niệm này, là có thể bỏ qua sự việc của trăm
ngàn đời gần, mà biết được sự việc của trăm ngàn đời xa chăng?
Đáp: Lúc bắt đầu dẫn dắt phát  khởi thì không có thể, về sau lúc
thành tựu thuần thục thì có thể. Đức Thế Tôn hoặc là trước-hay là sau
đều có thể.
Hỏi: Trí Túc Trú tùy niệm này, da àn dần nhớ lại và biết rõ vô
lượng sự việc của đời trước rồi, lúc  muốn rời xa là dựa theo trước tiến
vào dần dần mà rời ra, hay là nhanh chóng rời ra?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Cần phải dựa theo trước tiến
vào dần dần mà rời ra.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Tùy theo ý thích, hoặc là dần
dần-hoặc là mau lẹ đều có thể rời ra.
Hỏi: Dùng trí Túc trú nhớ lại va ø biết rõ sự việc của những đời
trước rồi, không gián đoạn thì có thể dấy khởi Tử sinh, quán sát sự việc
tử sinh của đời sau?
Đáp: Đức Phật mới có năng lực chứ không phải là ai khác, bởi vì
công đức của chư Phật không thcự hi ện gia hạnh mà luôn luôn hiện rõ
trước mắt; Độc giác-Thanh văn và các ngoại đạo…, cần phải thực hiện
gia hạnh thì mới có thể dấy khởi.
Hỏi: Trí Túc trú tùy niệm này, trong một sát-na có thể biết được
mấy đời?
Đáp: Có thể biết được một đời. Vì sao biết như vậy? Bởi vì có
Thánh giáo. Như trong Tỳ-nại-da nói: “Tôn giả Tịnh Diệu nói cho các
Tỳ-kheo biết rằng: Tôi vừa khởi tâm nhớ lại và biết được sự việc trong
năm trăm đời quá khứ. Lúc ấy các Tỳ-kheo đều cùng nhau chỉ trích và
gạt bỏ rằng: Ông tự nói mình đạt được pháp hơn người thì không nên ở
chung, chắc chắn không có chuyện ch ỉ khởi tâm trong một sát-na mà
biết được nhiều đời. Lúc bấy giờ Đức  Phật bảo với các Tỳ-kheo rằng:
Các ông không nên chỉ trích gạt bỏ Tịnh Diệu, bởi vì tùy theo Tưởng
thật sự mà nói cho nên không phạm tội nặng, nghĩa là Tịnh Diệu này
đã từng sinh trong cõi trời Vô t ưởng hữu tình, thọ năm trăm kiếp nay
nhớ lại sự việc ấy, đó là năm trăm đời tùy theo Tưởng thật sự mà nói,
cho nên không phạm tội nặng.” Vì vậy chứng minh nhận biết trong một
sát-na chỉ biết được một đời.
Hỏi: Trí Túc trú tùy niệm này, trong một sát-na có thể biết   mấy
nẽo?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 100 893  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Trí này trong một sát-na chỉ
biết được một nẽo, đó là hoặc biết nẽo địa ngục, cho đến hoặc biết nẽo
trời.
Lại có người nói: Trí này trong một sát-na có thể biết hai nẽo, đó
là hoặc biết nẽo địa ngục và bàng sinh, hoặc biết nẽo quỷ và bàng sinh,
hoặc biết nẽo người và bàng sinh, hoặc biết nẽo trời và bàng sinh.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Trí này trong một sát-na tùy
theo sự thích hợp có thể biết được nhiều nẽo. Đó là nếu nhớ lại sự việc
của Chuyển luân vương, thì trong một sát-na biết được ba nẽo là người-
quỷ và bàng sinh; nếu biết được Luân vương-các quan và quyến thuộc,
thì gọi là biết nẽo người; nếu biết được  năng lực của Chuyển luân và
loài quỷ được cúng tế, thì gọi là biết nẽo quỷ; nếu biết được voi-ngựa…,
thì gọi là biết nẽo bàng sinh. Nếu có t hể nhớ lại sự việc của vua Mạn-
đà-đa và Thiên Đế Thích cùng nhau tụ hội, thì có thể biết được bốn nẽo,
chỉ trừ ra địa ngục. Biết được ba nẽo còn lại, nói rộng ra như trước. Biết
được nẽo trời, nghĩa là biết Đế Thích và các quyến thuộc của Đế Thích.
Giả sử năm nẽo tụ hội cùng một nơ i, trong một sát-na đều có thể nhớ
biết. Vì thế cho nên trí này trong một sát-na, tùy theo sự thích hợp có
thể biết được nhiều nẽo.
Như trong kinh nói: “Người bàn lu ận về thường kiến nhớ biết sự
việc của đời trước, có ba loại sai biệt:
1. Có người bàn luận về Thường kiến nhớ biết sự việc trong hai
vạn kiếp.
2. Có người bàn luận về Thường kiến có thể nhớ biết sự việc trong
bốn vạn kiếp.
3. Có người bàn luận về thường kiến có thể nhớ biết sự việc trong
tám vạn kiếp.”
Lại có tụng khác: Loại thứ ba nhớ biết sự việc trong sáu vạn
kiếp.
Hỏi: Như thế nào là người ba øn luận về Thường kiến có thể nhớ
biết sự việc trong hai vạn kiếp, cho đến như thế nào là người bàn luận
về Thường kiến có thể nhớ biết sự việc trong tám vạn kiếp?
Đáp: Căn của người bàn lua än về Thường kiến c ó ba phẩm, nếu
người Hạ căn thì có thể nhớ biết hai vạn kiếp, nếu người Trung căn thì
có thể nhớ biết bốn vạn kiếp, nếu người Thượng căn thì có thể nhớ biết
tám vạn kiếp.
Lại nữa, người bàn luận về Thường kiến có thể nhớ biết ba sự
việc của kiếp hoại, nếu người có t hể nhớ biết sự việc của kiếp hoại
894 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
do lửa, thì người ấy có thể nhớ biết hai vạn kiếp; nếu người có thể nhớ
biết sự việc của kiếp hoại do nước, thì người ấy có thể nhớ biết bốn vạn
kiếp; nếu người có thể nhớ biết được sự việc của kiếp hoại là do gió, thì
người ấy có thể nhớ biết tám vạn kiếp.
Lại nữa, người bàn luận về Thường kiến có thể nhớ biết ba sự
việc của căn hoại, nếu người có thể nhớ biết sự việc của căn hoại do
Hỷ, thì người ấy có thể nhớ biết hai vạn kiếp; nếu người có thể nhớ biết
sự việc của căn hoại do Lạc, thì người ấy có thể nhớ biết được bốn vạn
kiếp; nếu người có thể biết sự việc của căn hoại do xả, thì người ấy có
thể nhớ biết được tám vạn kiếp.
Lại nữa, người bàn luận về Thường kiến có chủng tánh của ba
thừa sai biệt, nếu người có chủng tánh Thanh văn, thì người ấy có thể
nhớ biết hai vạn kiếp; nếu người có chủng tánh Độc giác, thì người ấy
có thể nhớ biết bốn vạn kiếp; nếu người  có chủng tánh Phật, thì người
ấy có thể nhớ biết tám vạn kiếp. Đó gọi là duyên của ba loại nhớ biết
khác nhau.
Đã nói về tự tánh của hai trí, tướng xen tạp và không xen tạp nay
sẽ nói đến.
Hỏi: Các Tha tâm trí đều ngay lúc đó nhận biết tâm-tâm sở pháp
của người khác chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu ph ân biệt. Trong này, Tha tâm trí
bao gồm ba đời, ngay lúc đó nhận biết tâm-tâm sở pháp của người khác
chỉ là hiện tại, nhưng bao gồm Tha tâm trí và không phải là Tha tâm trí,
cho nên có bốn câu phân biệt.
1. Có lúc Tha tâm trí mà không phải là ngay lúc đó nhận biết tâm-
tâm sở pháp và người khác, đó là Tha tâm trí quá khứ và vị lai. Loại này
có tướng của Tha tâm trí mà không c ó tác dụng ngay lúc đó nhận biết
tâm… của người khác, nghĩa là quá khứ thì tácdụng đã diệt đi, vị lai thì
chưa có tác dụng.
2. Có lúc ngay lập tức nhận biết tâm-tâm sở pháp của người khác
mà không phải là Tha tâm trí, đó là như có một loại hoặc là nhìn thấy
tướng, hoặc là nghe lời nói, hoặc là có được trí đạt được do nơi sinh
ra như vậy, có thể ngay lúc đó nha än biết tâm-tâm sở pháp của người
khác.
Nhìn thấy tướng ngay lúc đó nhận biết tâm-tâm sở pháp của người
khác, là có trong loài người. Như Th ích tử Ô-ba-nan-đà, đến nhà một
Cận sự, trông thấy bên cổng nhà ấy có một co bê lốm đốm, liền nói với
cận sự rằng: Nếu có được đồ nằm như da con bê lốm đốm bên cổng nhà
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 100 895  
www.daitangkinh.org  
ông thì lẽ nào không thích ư? Lúc a áy cận sự kia dấy lên nghĩ như vậy:
Nay Thích tử này chắc chắn là muốn có được bộ da con bê lốm đốm của
mình để mang về làm đồ năm! Thế là giết thịt con bê lốm đốm lấy bộ
da đem cho Thích tử. Thích tử nhận lấy bộ da trở về nơi ở của mình, mẹ
con bê kêu gào đau xót tìm đi theo phía sau. Vì vậy biết trong loài người
có trí nhìn thấy tướng mà nhận biết tâm người khác.
Nghe lời nói ngay lúc ấy nhận biết tâm-tâm sở pháp của người
khác, là có trong loài người. Như Thích tử Ô-ba-nan-đà, thấy một cư sĩ
mặc áo mới tốt đẹp đi vào rừng Thệ-đa, liền nói với người ấy rằng: Nếu
có được ba y đầy đủ giống như chiếc a ùo của ông đang mặc thì lẽ nào
không thích lắm sao? Lúc ấy cư sĩ kia dấy lên nghĩ như vậy: Nay Thích
tử này chắc chắn là muốn có được chiếc áo mà mình đang mặc để làm
cái y trải chỗ nằm. Thế là cởi chiếc  áo đưa cho Thích tử. vì vậy biết
trong loài người có trí nghe lời nói mà nhận biết tâm người khác.
Có người đưa ra cách nói này: Hai loại đã dẫn chứng đều thuộc về
nghe lời nói mà biết, hoặc là đều nhìn thấy tướng mà biết.
Văn trong bản luận này nên nói như vậy: Hoặc là nhìn thấy tướng,
hoặc là xem bói, có thể ngay lúc đó nhận biết tâm-tâm sở pháp của
người khác. Hoặc là nhìn thấy tướng, đó là như trước đã nói, và thấy-
nghe về tướng khác của thân nghiệp-ngữ nghiệp mà nhận biết tâm của
người khác. Hoặc là xem bói, như cá c loại bốc quẻ xem bói của các
ngoại đạo mà nhận biết tâm của người khác.
Trí đạt được do nơi sinh ra ngay lúc đó nhận biết tâm-tâm sở pháp
của người khác, đó là các địa ngục đều có. Sự việc ấy như thế nào? Vả
lại, trong địa ngục cũng có trí đạt được do nơi sinh ra, có thể nhận biết
tâm… của người khác, nhưng không có sự việc hiện rõ ra riêng biệt để
có thể nói được.
Hỏi: Loại đó ở vào lúc nào thì nhận biết tâm… của người khác?
Đáp: Lúc mới sinh vào địa ngục  chưa nhận chịu khổ đau; nếu
nhận chịu khổ đau rồi thì tâm niệm của chính mình hãy còn không có
thể nhận biết, huống gì là có thể nhận biết tâm-tâm sở của người khác
hay sao?
Hỏi: Loại đó trú vào tâm-tâm sở nào mà nhận biết tâm… của người
khác, trú vào thiện-trú vào nhiễm ô hay là vô phú vô ký?
Đáp: Cả ba loại đều có thể nhận biết.
Hỏi: Là trú vào ý thức, hay là trú vào năm thức mà nhận biết tâm…
của người khác?
Đáp: Chỉ trú vào ý thức.
896 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Hỏi: Là trú vào tâm Oai nghi lộ, hay là trú vào tâm Công xảo xứ,
hay là trú vào tâm Dị thục sinh mà nhận biết tâm… của người khác?
Đáp: Chỉ trú vào tâm Oai nghi lộ. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì loại
đó không có tâm Công xảo xứ hiện khởi, mà tâm Dị thục kia chỉ có ở
năm thức.


„