A-tỳ-đạt-ma Tập Dị Môn Túc Luận · Quyển 3
阿毘達磨集異門足論 · T1536
Hán văn
尊者舍利子說 三藏法師玄奘奉 詔譯 二法品第三之餘 於斷不遮止者，如有一類為斷不善法、為圓 滿善法，勇猛精進熾然愛樂勤修不息，作是 念言：「云何令我速疾證得如理善法？」彼於如 是勇猛精進熾然愛樂勤修習時，未能證得 如理善法，便作是念：「如世尊說，無處無容善 男子等勤修正行而不證得如理善法。由我 所修正行未滿，是故未證如理善法。我所修 斷定應不空不虛、有果有利、有義有味有益。」 由彼於斷知有勝利，不生厭患誹謗毀呰，是 名於斷不遮止。復有一類為斷不善法、為圓 滿善法，勇猛精進熾然愛樂勤修不息，作是 念言：「云何令我速疾證得如理善法？」彼於如 是勇猛精進熾然愛樂勤修習時，未能證得 如理善法，或雖證得而不了知，便作是念：「如 世尊說，無處無容善男子等勤修正行而不 證得如理善法。由我所修正行未滿，是故未 證如理善法。我所修斷定應不空不虛、有果 有利、有義有味有益。」由彼於斷知有勝利，不 生厭患誹謗毀呰，是名於斷不遮止。復有一 類為斷不善法、為圓滿善法，勇猛精進熾然 愛樂勤修不息，作是念言：「云何令我速疾證 得如理善法？」彼於如是勇猛精進熾然愛樂 勤修習時，遂能證得如理善法，便作是念：「我 所修斷決定不空不虛、有果有利、有義有味 有益。」由彼於斷知有勝利，不生厭患誹謗毀 呰，是名於斷不遮止。 復有二法，謂奢摩他、毘鉢舍那者，奢摩他云 何？答：善心一境性，是謂奢摩他。毘鉢舍那云 何？答：奢摩他相應，於法揀擇、極揀擇、最極揀 擇，解了、等了、近了、遍了，機黠通達審察聰叡， 覺明慧行毘鉢舍那，是謂毘鉢舍那。如世尊 說： 「非有定無慧、非有慧無定， 要有定有慧，方證於涅槃。」 非有定無慧者，謂若有如是類慧，則有獲得 如是類定；若無如是類慧，則無獲得如是類 定，故說非有定無慧。非有慧無定者，謂若有 慧是定所生、以定為集，是定種類由定而發。 若有如是類定，則有獲得如是類慧；若無如 是類定，則無獲得如是類慧，故說非有慧無 定。要有定有慧方證於涅槃者，愛盡離滅名 曰涅槃，要具定慧方能證得，若隨闕一必不 能證。由此因緣故作是說，要有定有慧方證 於涅槃。復次或有補特伽羅，得內心止不得 增上慧法觀。或有補特伽羅，得增上慧法觀 不得內心止。或有補特伽羅，不得內心止亦 不得增上慧法觀。或有補特伽羅，得內心止 亦得增上慧法觀。何等補特伽羅得內心止 不得增上慧法觀？答：若補特伽羅得世間四 靜慮、不得出世聖慧。何等補特伽羅得增上 慧法觀、不得內心止？答：若補特伽羅得出世 聖慧、不得世間四靜慮。何等補特伽羅不得 內心止亦不得增上慧法觀？答：若補特伽羅 不得世間四靜慮亦不得出世聖慧。何等補 特伽羅得內心止亦得增上慧法觀？答：若補 特伽羅得世間四靜慮亦得出世聖慧。如說 世間四靜慮相應，心住、等住、近住、安住，不散 不亂攝止等持心一境性者，此顯內心止。如 說出世聖慧所攝，於法揀擇、極揀擇、最極揀 擇，解了、等了、近了、遍了，機黠通達審察聰叡， 覺明慧行毘鉢舍那者，此顯增上慧法觀，是 名奢摩他毘鉢舍那。 復有二法，謂明、解脫者，明云何？答：無學 三明。何等為三？一者無學宿住隨念智作證 明；二者無學死生智作證明；三者無學漏 盡智作證明，是謂明。解脫云何？答：三種解脫。 何等為三？一者心解脫；二者慧解脫；三者 無為解脫。心解脫者，謂無貪善根相應心，已 勝解、當勝解、今勝解，是名心解脫。慧解脫者， 謂無癡善根相應心，已勝解、當勝解、今勝解， 是名慧解脫。無為解脫者，謂擇滅，是名無為 解脫。此中心解脫，或學、或無學、或非學非無 學。云何學？答：學無貪善根相應心，已勝解、當 勝解、今勝解，是謂學。云何無學？答：無學無貪 善根相應心，已勝解、當勝解、今勝解，是謂無 學。云何非學非無學？答：有漏無貪善根相應 心，已勝解、當勝解、今勝解，是謂非學非無學。 慧解脫，或學、或無學、或非學非無學。云何學？ 答：學無癡善根相應心，已勝解、當勝解、今勝 解，是謂學。云何無學？答無學無癡善根相應 心，已勝解、當勝解、今勝解，是謂無學。云何非 學非無學？答：有漏無癡善根相應心，已勝解、 當勝解、今勝解，是謂非學非無學。無為解脫 唯非學非無學，是名明解脫。 復有二法，謂盡 智、無生智者，盡智云何？答：謂如實知我已知 苦、我已斷集、我已證滅、我已修道，此所從生 智見明覺解慧光觀，是名盡智。無生智云何？ 答：謂如實知我已知苦不復當知、我已斷集 不復當斷、我已證滅不復當證、我已修道不 復當修，此所從生智見明覺解慧光觀，是名 無生智。復次若如實知已盡欲漏、有漏、無明 漏，是名盡智。若如實知所盡三漏不復當生， 是無生智。復次若如實知已盡一切結縛、隨 眠、隨煩惱、纏，是名盡智。若如實知所盡一切 結縛、隨眠、隨煩惱、纏不復當起，是名無生智。 4 三法品1 集異門足論三法品第四之一 時舍利子復告眾言：「具壽當知，佛於三法自 善通達，現等覺已，為諸弟子宣說開示。我 等今應和合結集，佛滅度後勿有乖諍，當令 隨順梵行法律久住，利樂無量有情，哀愍世 間諸天人眾，令獲殊勝義利安樂。」 三法云何？ 此中有五嗢柁南頌。初嗢柁南曰： 初三法有十，謂根尋行界， 前三各有二，後一有四種。 有三不善根、三善根。三不善尋、三善尋。三惡 行、三妙行。欲恚害三界、出離無恚無害三界、 欲色無色三界、色無色滅三界。 三不善根者，謂貪不善根、瞋不善根、癡不善 根。貪不善根者？貪云何？答：謂於欲境諸貪等 貪，執藏防護堅著、愛樂迷悶、耽嗜遍耽嗜、內縛 欲求耽湎苦集，貪類貪生，總名為貪。不善根 云何？答：謂此貪法是不善性，能為無量不善 法根，是故此法能為病根癰根、箭根惱根、苦 根穢根濁根、諸雜染根、不清淨根、不鮮白根， 是故名為貪不善根。瞋不善根者，瞋云何？答： 謂於有情欲為損害，內懷栽杌欲為擾惱，已 瞋、當瞋、現瞋，樂為過患、極為過患，意極忿恚， 於諸有情各相違戾欲為過患，已為過患、當 為過患、現為過患，總名為瞋。不善根云何？答： 謂此瞋法是不善性，能為無量不善法根，是 故此法能為病根癰根、箭根惱根、苦根穢根 濁根、諸雜染根、不清淨根、不鮮白根，是故名 為瞋不善根。癡不善根者，癡云何？答：謂於前 際無知、後際無知、前後際無知，於內無知、外 無知、內外無知，於業無知、異熟無知、業異熟 無知，於善作業無知、惡作業無知、善惡作業 無知，於因無知、因所生法無知，於佛無知、法 無知、僧無知，於苦無知、集無知、滅無知、道無 知，於善法無知、不善法無知，於有罪法無知、 無罪法無知，於應修法無知、不應修法無知， 於下劣法無知、勝妙法無知，於黑法無知、白 法無知，於有敵對法無知，於緣生法無知， 於六觸處如實無知。如是無知無見非現觀、 黑闇愚癡無明盲冥、罩網纏裹頑騃渾濁障 蓋，發盲、發無明、發無智、滅勝慧，障礙善品 令不涅槃。無明漏、無明暴流、無明軛、無明毒 根、無明毒莖、無明毒枝、無明毒葉、無明毒花、 無明毒果，癡、等癡、極癡，改、等改、極改，癡類 癡生、改類改生，總名為癡。不善根云何？答： 謂此癡法是不善性，能為無量不善法根，是 故此法能為病根癰根、箭根惱根、苦根穢根濁 根、諸雜染根、不清淨根、不鮮白根，是故名為 癡不善根。如世尊說： 「諸惡貪瞋癡，惱害自心者， 如樹心有蝎，皮果等皆衰。」 三善根者，謂無貪善根、無瞋善根、無癡善根。 無貪善根者，無貪云何？答：謂於欲境諸不貪、 不等貪、不執藏不防護不堅著、不愛不樂、不 迷心悶、不耽嗜不遍耽嗜、不內縛不欲不求 不耽湎，非苦集非貪類非貪生，總名無貪。善 根云何？答：謂無貪法是善性，能為無量善法 根，是故此法能為無病根無癰根、無箭根無 穢根無濁根、不雜染根、清淨根、鮮白根，是故 名為無貪善根。無瞋善根者，無瞋云何？答：謂 於有情不欲損害，不懷栽杌不欲擾惱，非已 瞋非當瞋非現瞋，不樂為過患、不極為過患， 意不憤恚，於諸有情不相違戾，不欲為過患， 非已為過患、非當為過患、非現為過患，總名 無瞋。善根云何？答：謂無瞋法是善性，能為無 量善法根，是故此法能為無病根無癰根、 無箭根無穢根無濁根、不雜染根、清淨根、鮮白 根，是故名為無瞋善根。無癡善根者，無癡云 何？答：謂知前際智、後際智、前後際智，知內智、 外智、內外智，知業智、異熟智、業異熟智，知善 作業智、惡作業智、善惡作業智，知因智、因所 生法智，知佛智、法智、僧智，知苦智、集智、滅智、 道智，知善法智、不善法智，知有罪法智、無罪 法智，知應修法智、不應修法智，知下劣法智、 勝妙法智，知黑法智、白法智，知有敵對法智， 知緣生法智，知六觸處如實智。如是智見明 覺解慧光觀，總名無癡。善根云何？答：謂無癡 法是善性，能為無量善法根，是故此法能為 無病根無癰根、無箭根無穢根無濁根、不雜 染根、清淨根、鮮白根，是故名為無癡善根。如 世尊說： 「若離貪瞋癡，說名為智者， 亦名為上士，不惱害自心。 是故應遠離，貪瞋及無明， 勤修起慧明，速得眾苦盡。」 三不善尋者，謂欲尋、恚尋、害尋。欲尋云何？答： 欲貪相應諸心尋求、遍尋求、近尋求，心顯了、 極顯了、現前顯了，推度搆畫思惟分別，總名 欲尋。恚尋云何？答：瞋相應諸心尋求、遍尋求、 近尋求，心顯了、極顯了、現前顯了，推度搆畫 思惟分別，總名恚尋。害尋云何？答：害相應諸 心尋求、遍尋求、近尋求，心顯了、極顯了、現前 顯了，推度搆畫思惟分別，總名害尋。如世 尊說： 「惡尋伏眾生，令於穢見淨， 倍增長貪愛，自為堅固縛。」 三善尋者，謂出離尋、無恚尋、無害尋。出離尋 云何？答：於諸欲尋思惟過患，謂此欲尋是不 善法，諸下賤者信解受持。一切如來及諸弟 子、賢貴善士共所呵厭，能為自害、能為他害、 能為俱害、能滅智慧、能礙彼品、能障涅槃，受 持此法不生通慧、不引菩提、不證涅槃。如是 思惟諸欲尋過患時，諸心尋求、遍尋求、近尋 求，心顯了、極顯了、現前顯了，推度搆畫思惟 分別，名出離尋。復次為斷欲尋，於出離尋思 惟功德，謂出離尋是勝善法，是尊勝者信解 受持，一切如來及諸弟子、賢貴善士共所稱 讚，不為自害、不為他害、不為俱害、不滅智 慧、不礙彼品、不障涅槃，受持此法能生通慧、 能引菩提、能證涅槃。如是思惟出離尋功德 時，諸心尋求乃至分別，名出離尋。復次思惟 欲尋如病如癰如箭惱害，無常苦空非我轉 動，勞倦羸篤是失壞法，迅速不停衰朽非恒， 不可保信是變壞法。如是思惟諸欲尋時，諸 心尋求乃至分別，名出離尋。復次為斷欲尋， 思惟彼滅是真寂靜，思惟彼道是真出離。如 是思惟彼滅道時，諸心尋求乃至分別，名出 離尋。復次思惟捨心定及道，捨心定相應無 想定、滅定、擇滅。如是思惟時，諸心尋求乃至 分別，名出離尋。復次思惟出離及出離相應 受想行識，及彼等起身語業心不相應行時， 諸心尋求乃至分別，名出離尋。無恚尋云何？ 答：於諸恚尋思惟過患，謂此恚尋是不善法， 諸下賤者信解受持，一切如來及諸弟子、賢 貴善士共所呵厭，能為自害、能為他害、能為 俱害、能滅智慧、能礙彼品、能障涅槃，受持此 法不生通慧、不引菩提、不證涅槃。如是思惟 諸恚尋過患時，諸心尋求、遍尋求、近尋求，心 顯了、極顯了、現前顯了，推度搆畫思惟分別， 名無恚尋。復次為斷恚尋，於無恚尋思惟功 德，謂無恚尋是勝善法，是尊勝者信解受持， 一切如來及諸弟子、賢貴善士共所稱讚，不 為自害、不為他害、不為俱害、不滅智慧、不礙 彼品、不障涅槃，受持此法能生通慧、能引菩 提、能證涅槃。如是思惟無恚尋功德時，諸心 尋求乃至分別，名無恚尋。復次思惟恚尋如 病如癰如箭惱害，無常苦空非我轉動，勞倦 羸篤是失壞法，迅速不停衰朽非恒，不可保 信是變壞法。如是思惟諸恚尋時，諸心尋求 乃至分別，名無恚尋。復次為斷恚尋，思惟彼 滅是真寂靜，思惟彼道是真出離。如是思惟 彼滅道時，諸心尋求乃至分別，名無恚尋。復 次思惟慈心定及道、慈心定相應無想定、滅 定、擇滅。如是思惟時，諸心尋求乃至分別，名 無恚尋。復次思惟無恚及無恚相應受想行 識，及彼等起身語業心不相應行時，諸心尋 求乃至分別，名無恚尋。無害尋云何？答：於諸 害尋思惟過恚，謂此害尋是不善法，諸下賤 者信解受持，一切如來及諸弟子、賢貴善士 共所呵厭，能為自害、能為他害、能為俱害、能 滅智慧、能礙彼品、能障涅槃，受持此法不生 通慧、不引菩提、不證涅槃。如是思惟諸害尋 過患時，諸心尋求、遍尋求、近尋求，心顯了、極 顯了、現前顯了，推度搆畫思惟分別，名無害 尋。復次為斷害尋，於無害尋思惟功德，謂無 害是勝善法，是尊勝者信解受持，一切如來 及諸弟子、賢貴善士共所稱讚，不為自害、不 為他害、不為俱害、不滅智慧、不礙彼品、不 障涅槃，受持此法能生通慧、能引菩提、能證 涅槃。如是思惟無害尋功德時，諸心尋求乃 至分別，名無害尋。復次思惟害尋如病如癰 如箭惱害，無常苦空非我轉動，勞倦羸篤是 失壞法，迅速不停衰朽非恒，不可保信是 變壞法。如是思惟諸害尋時，諸心尋求乃至 分別，名無害尋。復次為斷害尋，思惟彼滅是 真寂靜，思惟彼道是真出離。如是思惟彼滅 道時，諸心尋求乃至分別，名無害尋。復次思 惟悲心定及道、悲心定相應無想定、滅定、擇 滅。如是思惟時，諸心尋求乃至分別，名無害 尋。復次思惟無害及無害相應受想行識，及 彼等起身語業心不相應行時，諸心尋求乃 至分，別名無害尋。如世尊說： 「樂滅諸惡尋，勤修不淨觀， 常念斷貪愛，能壞堅固縛。」 三惡行者，謂身惡行、語惡行、意惡行。身惡行 云何？答：斷生命、不與取、欲邪行。復次斷生命、 不與取、非梵行。復次諸所有不善身業、諸所 有非理所引身業、諸所有身業能障礙定，總 名身惡行。語惡行云何？答：虛誑語、離間語、麁 惡語、雜穢語。復次諸所有不善語業、諸所有 非理所引語業、諸所有語業能障礙定，總名 語惡行。意惡行云何？答：貪欲、瞋恚、邪見。復次 諸所有不善意業、諸所有非理所引意業、諸 所有意業能障礙定，總名意惡行。如世尊 說： 「若造身惡行、語意惡行已， 不修對治者，當墮於地獄。」 三妙行者，謂身妙行、語妙行、意妙行。身妙行 云何？答：離斷生命、離不與取、離欲邪行。復次 離斷生命、離不與取、離非梵行。復次諸學身 業、諸無學身業、諸善非學非無學身業，總名 身妙行。語妙行云何？答：離虛誑語、離離間語、 離麁惡語、離雜穢語。復次諸學語業、諸無學 語業、諸善非學非無學語業，總名語妙行。意 妙行云何？答：無貪、無瞋、正見。復次諸學意業、 諸無學意業、諸善非學非無學意業，總名意 妙行。如世尊說： 「若修身妙行、語意妙行已， 無餘緣礙者，當生天受樂。」 欲界、恚界、害界，及出離界、無恚界、無害界，如 《法蘊論》說。欲界、色界、無色界，亦如《法蘊論》說。 如世尊說： 「諸有能遍知，欲色無色界， 超一切依故，當觸無餘依。 身證甘露界，無漏不思議， 世尊說涅槃，為饒益含識。」 色界、無色界、滅界，亦如《法蘊論》說。如世尊說： 「住色界有情，及住無色界， 不證知滅故，定當往後有。 若遍知色界，不住於無色， 趣向究竟滅，後解脫生死。」 第二嗢柁南曰： 二三法有十，世言依處行， 心數趣上座，聚舉不護三。 有三世、三言依、三色處、三行、三心、三補特伽 羅、三上座、三聚、三舉罪事、三不護。 三世者，謂過去世、未來世、現在世。過去世云 何？答：諸行已起已等起、已生已等生、已轉已 現轉、已聚集已出現，落謝過去盡滅離變，過 去性、過去類、過去世攝，是謂過去世。未來世 云何？答：諸行未已起未已等起、未已生未已 等生、未已轉未已現轉、未聚集未出現，未來 性、未來類、未來世攝，是謂未來世。現在世云 何？答：諸行已起已等起、已生已等生、已轉已 現轉、聚集出現，住未已謝、未已盡滅、未已離 變和合現前，現在性、現在類、現在世攝，是謂 現在世。問：世是何義？答：世是顯示諸行增語。 三言依者，謂過去言依、未來言依、現在言依。 過去言依者云何？過去云何言、云何依而說 過去言依耶？答：諸行已起已等起、已生已等 生、已轉已現轉、已聚集已出現，落謝過去盡 滅離變，過去性、過去類、過去世攝，是謂過去。 即依如是過去諸行，所起語言唱詞評論、呼召 宣說顯示教誨、語路語音語業語表，是謂言。 即前所說過去諸行亦名為依。是言因本眼 路緣起無間引發，能作生緣集等起故、依過 去行起諸言說故，過去諸行名過去言依。未 來言依者云何？未來云何言、云何依而說未 來言依耶？答：諸行未已起未已等起、未已生 未已等生、未已轉未已現轉、未聚集未出現， 未來性、未來類、未來世攝，是謂未來。即依如 是未來諸行，所起語言唱詞評論、呼召宣說 顯示教誨、語路語音語業語表，是謂言。即前 所說未來諸行亦名為依。是言因本眼路緣 起無間引發，能作生緣集等起故、依未來行 起論言說故，未來諸行名未來言依。現在言 依者，云何現在、云何言、云何依而說現在言 依耶？答：諸行已起已等起、已生已等生、已轉 已現轉，聚集出現，住未已謝未已盡滅、未已 離變，和合現前，現在性、現在類、現在世攝，是 謂現在。即依如是現在諸行，所起語言唱詞 評論、呼召宣說顯示教誨、語路語音語業語 表，是謂言。即前所說現在諸行亦名為依。是 言因本眼路緣起無間引發，能作生緣集等 起故、依現在行起諸言說故，現在諸行名現 在言依。無第四第五者依有為說，謂有為法 唯有三種，更無第四第五可得。有說此依一 切法說，諸無為法即是現在言依攝故，更無 第四第五可得。如世尊說： 「樂言想有情，恒依言想住， 未遍知言想，趣生死無窮。 若遍知言想，於他無所說， 亦不樂他說，常欣修靜慮。 寂定勤精進，見生死盡邊， 摧伏諸魔軍，至生死彼岸。」 三色處者，謂有三處攝一切色。何等為三？一 者有色有見有對；二者有色無見有對；三者 有色無見無對。云何有見有對色？答：一處。云 何無見有對色？答：九處。云何無見無對色？答： 一處少分。 三行者，謂身行、語行、意行。身行云何？答：身亦 名身行、身業亦名身行、入息出息亦名身行， 於此義中意說入息出息身行。所以者何？入 息者呼吸外風令入身內，出息者引發內風 令出身外，由此勢力令身動轉通暢安隱，故 入出息說為身行。語行云何？答：語亦名語行、 語業亦名語行、尋伺亦名語行，於此義中意 說尋伺語行。所以者何？要尋伺已能發語言， 非無尋伺，是故尋伺說為語行。意行云何？答： 意亦名意行、意業亦名意行、想思亦名意行， 於此義中意說想思意行。所以者何？以想及 思是心所法，依止於心、繫屬於心，依心而轉、 扶助於心，是故想思說為意行。 三心者，一漏瘡喻心；二電光喻心；三金剛喻 心。漏瘡喻心云何？答：如世尊說：苾芻當知，世 有一類補特伽羅，稟性暴惡言憙麁獷，少有 觸惱便多憤恚，結怨佷㑦語言兇勃。如惡 漏瘡纔被物觸，便多流出膿血不止。彼心亦 爾，少遇違緣，即便憤恚怨恨不息。問：何故彼 心名漏瘡喻？答：彼心意識暫觸違緣，便速發 生種種穢惡，是故名曰漏瘡喻心。
Việt dịch
QUYỂN 3 Phẩm 3: HAI PHÁP, Phần 3 Đối với pháp đoạn bị ngăn trở, là như có một số người vì muốn đoạn trừ các pháp bất thiện và hoàn thành tròn đủ các pháp thiện nên mạnh mẽ tinh tấn, hăng hái ham thích, siêng năng ân cần tu tập mãi chẳng thôi. Rồi nghĩ: “Làm thế nào để ta nhanh chóng chứng được các pháp thiện đúng lý”. Nên người ấy mạnh mẽ tinh tấn, hăng hái ham thích siêng năng tu tập. Trong khi ấy thì chưa chứng được các pháp thiện đúng lý, liền nghĩ: Như lời Thế Tôn nói thì không có điều nào chẳng đáng nghe theo. Nầy các nam tử! hãy nên siêng năng tu tập chánh hạnh nhưng chẳng chứng được các pháp thiện đúng lý, ấy là do việc tu hành của ta chưa được đầy đủ, thế nên chưa chứng được các pháp thiện đúng lý mà thôi. Chứ thật ra việc tu hành pháp đoạn trừ của ta chẳng uổng phí công lao. Chắc chắn nhất định là có kết quả có lợi, có ý nghĩa, thú vị và rất có ích. Do đó mà người ấy đối với pháp đoạn đạt được thắng lợi, nên chẳng sinh lòng chán nản mà chê bai trách móc. Ấy gọi là đối với pháp đoạn không bị ngăn trở. Lại có một số người vì muốn đoạn trừ pháp bất thiện và muốn hoàn thành trọn vẹn các pháp thiện, nên mạnh mẽ tinh tấn, hăng hái ham thích siêng năng tu mãi chẳng thôi, và nghĩ: “Làm thế nào để ta nhanh chóng chứng được các pháp thiện đúng lý”. Do đó người ấy mạnh mẽ tinh tấn hăng hái ham thích siêng năng tu tập mãi chẳng dừng. Trong khi ấy chưa chứng được các pháp thiện đúng lý, hoặc tuy đã chứng được nhưng chẳng hay biết, liền nghĩ: Như lời Thế Tôn nói chẳng có lời nào chẳng được tuân hành nghe theo: Nầy các Thiện nam đang siêng năng tu chánh hạnh, nhưng chẳng chứng được các pháp thiện đúng lý, ấy là vì việc tu chánh hạnh của ta chưa thật đầy đủ, do đó mà chưa chứng được ===== PAGE 37 ===== SỐ 1536 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC - Quyển 3 37 các pháp thiện đúng lý. Nhất định rằng việc tu pháp đoạn của ta không hề phí công vô ích, nó có kết quả lợi ích, nó có nghĩa lý và rất thú vị hữu ích. Do đó mà người ấy đối với pháp đoạn đạt được thắng lợi, nên không sinh lòng chán nản mà chê bai trách móc. Đó là đối với pháp đoạn không bị ngăn trở. Lại có một số người vì muốn đoạn trừ các pháp bất thiện và thực hiện đầy đủ các pháp thiện, nên mạnh mẽ tinh tấn, hăng hái ham thích, siêng năng tu tập mãi chẳng dừng, mà nghĩ: “Làm thế nào ta nhanh chóng chứng được các pháp thiện đúng lý”. Nên người ấy mạnh mẽ, tinh tấn, hăng hái ham thích siêng năng tu tập. Trong lúc đó thì chứng được các pháp thiện đúng lý, liền nghĩ: Nhất định việc tu pháp đoạn của ta không hề luống uổng phí công, nó có kết quả lợi ích, có ý nghĩa thú vị và hữu ích. Do đó mà người ấy đối với pháp đoạn đạt được thắng lợi, nên chẳng sinh lòng chán nản và chê bai trách móc. Đó gọi là đối với pháp đoạn chẳng bị ngăn trở. Lại có hai pháp: Đó là Xa-ma-tha và Tỳ-bát-xá-na. Hỏi: Thế nào là Xa-ma-tha? Đáp: Tức là khéo chú tâm vào một cảnh. Hỏi: Thế nào là Tỳ-bát-xá-na? Đáp: Là tương ưng với Xa-ma-tha. Đối với pháp chọn lựa thì nên chọn lựa cùng cực và chọn lựa cùng cực tột bậc. Cùng hiểu rõ, hiểu tất cả, hiểu gần và hiểu khắp. Thấu suốt các điều quan yếu, phán xét lượng định thật kỹ lưỡng sáng suốt. Tuệ hạnh hiểu biết thông minh mẫn tuệ Tỳ-bát-xá-na. Đó gọi là Tỳ-bát-xá-na. Như Thế Tôn có kệ: Chẳng có định không tuệ Chẳng có tuệ không định Cần có định và tuệ Mới chứng được Niết-bàn. Chẳng có định nào mà không tuệ là nếu có một loại tuệ như thế, tất phải có được một thứ định như thế. Nếu không có lợi tuệ đó, tức nhiên cũng chẳng có được thứ định như thế, cho nên nói chẳng có định nào mà không tuệ. Chẳng có tuệ nào mà không định, nghĩa là nếu tuệ mà có được là do định sinh ra, vì định là sự tập trung. Vậy dù là thứ định nào thì đều phải do yên định tập trung mà sinh ra. Do đó mà, với cái định như thế thì sẽ được cái tuệ như thế, còn nếu không có định thuộc loại nào thì cũng sẽ không có được tuệ thuộc loại đó được. Nên nói: “Chẳng có tuệ nào mà không có định”. ===== PAGE 38 ===== 38 BỘ TỲ ĐÀM 1 Cần có tuệ và định, mới chứng được Niết-bàn, nghĩa là khi ái dục đã dứt hết thì gọi là Niết-bàn. Khi đó cần phải đủ cả định và tuệ thì mới được chứng đắc, nếu trong đó, thiếu một thứ thì không thể chứng được. Do đó mà nói là: Cần có định có tuệ mới chứng được Niết-bàn. Lại nữa, hoặc có Bổ-đặc-già-la chỉ được nội tâm yên dứt, nhưng chưa được tuệ quán cao thượng, hoặc có Bổ-đặc-già-la được tuệ quán cao thượng nhưng chưa được nội tâm yên dứt, hoặc có Bổ-đặc-già-la chẳng được nội tâm yên dứt mà cũng chẳng được tuệ quán cao thượng, hoặc có Bổ-đặc-già-la được cả nội tâm yên dứt và tuệ quán cao thượng. Thế nào là Bổ-đặc-già-la chỉ được nội tâm yên dứt mà chưa được tuệ quán cao thượng? Như Bổ-đặc-già-la được tứ thiền của thế gian mà chưa được Thánh tuệ xuất thế. Thế nào là Bổ-đặc-già-la chỉ được tuệ quán cao thượng mà chưa được nội tâm yên dứt? Như Bổ-đặc-già-la chỉ được Thánh tuệ xuất thế mà chưa được tứ thiền của thế gian. Thế nào là Bổ-đặc-già-la chẳng được nội tâm yên dứt mà cũng chẳng được tuệ quán cao thượng? Như Bổ-đặc-già-la chẳng được tứ thiền thế gian mà cũng chẳng được Thánh tuệ xuất thế. Thế nào là Bổ-đặc-già-la được cả nội tâm yên dứt và được tuệ quán cao thượng? Như Bổ-đặc-già-la được cả tứ thiền thế gian và được cả Thánh tuệ xuất thế. Như nói khi tứ thiền thế gian đã tương ưng thì tâm trụ đều được trụ tất cả, nơi trụ cần thiết gần nhất là an trụ. Không hề tán loạn nhiếp giữ thôi dứt đều được hộ trì gìn giữ. Chú tâm vào một cảnh, đó là chỉ rõ nội tâm được yên dứt. Như khi nói được Thánh tuệ gồm thâu tức là đối với pháp chọn lựa thì chọn lựa cùng cực và chọn lựa cùng cực tột bậc. Hiểu rõ, hiểu tất cả, hiểu gần, hiểu khắp. Thông suốt mọi điều quan yếu, phán xét lượng kỹ lượng sáng suốt. Tuệ hạnh hiểu biết thông minh mẫn tiệp Tỳ-bát-xá-na. Đây là chỉ rõ tuệ quán cao thượng, đó gọi là Xa-ma-tha Tỳ-bát-xá-na. Lại có hai pháp: Đó là minh và giải thoát. Hỏi: Thế nào là minh? Đáp: Đó là ba thứ minh vô học. Ba thứ minh nào? Ấy là: 1. Là minh vô học túc trụ tùy niệm trí tác chứng. 2. Là minh vô học tử sinh trí tác chứng. 3. Là minh vô học lậu tận trí tác chứng. Đó gọi là ba minh. Hỏi: Thế nào là giải thoát? Đáp: Có ba thứ giải thoát. Ba thứ giải thoát nào? Đó là: ===== PAGE 39 ===== SỐ 1536 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC - Quyển 3 39 1. Là tâm giải thoát. 2. Là tuệ giải thoát. 3. Là vô vi giải thoát. Tâm giải thoát, tức là tâm tương ưng với căn thiện không tham, đã được hiểu rõ (thắng giải), sẽ được hiểu rõ và đang được hiểu rõ. Đó gọi là tâm giải thoát. Tuệ giải thoát, tức là tâm tương ưng với căn thiện không ngu si, đã được hiểu rõ, sẽ được hiểu rõ và đang được hiểu rõ. Đó là tuệ giải thoát. Vô vi giải thoát tức là trạch diệt. Đó gọi là vô vi giải thoát. Trong đó, tâm giải thoát lại có học, vô học và phi học phi vô học. Tâm giải thoát học là sao? Tức là tâm tương ưng với căn thiện không tham, có học đã hiểu rõ, sẽ hiểu rõ, đang hiểu rõ. Tâm giải thoát vô học là sao? Tức là tâm tương ưng với không tham, vô học, đã hiểu rõ, sẽ hiểu rõ và đang hiểu rõ. Tâm giải thoát phi học phi vô học là sao? Đó là tâm tương ưng với căn thiện, không tham hữu lậu, đã hiểu rõ, sẽ hiểu rõ, và đang hiểu rõ. Ấy là phi học phi vô học. Tuệ giải thoát cũng có học, hoặc vô học, hoặc phi học phi vô học. Tuệ giải thoát có học là sao? Tức là tâm tương ưng với căn thiện, không ngu si có học, đã hiểu rõ, sẽ hiểu rõ và đang hiểu rõ. Tuệ giải thoát vô học là sao? Tức là tâm tương ưng với căn thiện, không ngu si vô học, đã hiểu rõ, sẽ hiểu rõ và đang hiểu rõ. Tuệ giải thoát chẳng phải học, chẳng phải vô học là sao? Ấy là tâm tương ưng với căn thiện, không ngu si hữu lậu, đã hiểu rõ, sẽ hiểu rõ và đang hiểu rõ. Đó là chẳng phải học chẳng phải vô học. Vô vi giải thoát chỉ có chẳng phải học chẳng phải vô học. Đó gọi là minh giải thoát. Lại có hai pháp: Đó là trí tận và trí vô sinh. Hỏi: Trí tận là sao? Đáp: Tức là biết như thật: Ta đã biết Khổ, ta đã đoạn trừ Tập, ta đã chứng Diệt và ta đã tu Đạo. Đây là chỗ sinh ra trí thấy sáng suốt và giải tuệ sáng suốt. Đó gọi là trí tận. Hỏi: Trí vô sinh là sao? Đáp: Tức là biết như thật: Ta đã biết Khổ không cần biết nữa. Ta đã chứng Diệt không cần phải chứng nữa. Ta đã tu Đạo không cần phải tu nữa. Đây là chỗ sinh ra trí sáng suốt và giải tuệ sáng suốt. Đó gọi là ===== PAGE 40 ===== 40 BỘ TỲ ĐÀM 1 trí vô sinh. Lại còn, nếu đã biết đúng như thật đã diệt hết dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu thì đó là trí tận, còn như thật mà biết sự diệt hết ba thứ lậu vừa kể là đã hết sạch không còn sinh lại nữa thì đó là trí vô sinh. Lại còn, nếu đúng như thật mà biết đã diệt hết tất cả sự trói buộc của các kết phược tùy miên và tùy phiền não, thì gọi là trí tận. Còn đúng như thật mà biết đã diệt hết tất cả sự trói buộc của các kết phược tùy miên tùy phiền não và chúng không còn khởi lên nữa, thì đó là trí vô sinh. Phẩm 4: BA PHÁP, Phần 1 Bấy giờ, Tôn giả Xá-lợi-tử lại bảo đại chúng: Tất cả quý thầy nên biết: Đức Phật tự mình đã thấu suốt về ba pháp, rồi vì các hàng đệ tử đem ra giảng dạy chỉ bày. Chúng ta nay nên hòa hợp mà kết tập lại kỹ lưỡng, để khi Phật diệt độ thì không có sự tranh cãi sau nầy. Và nên khiến mọi người cần hòa thuận tuân giữ pháp luật và phạm hạnh thanh tịnh để tạo lợi lạc lâu dài cho vô số loài hữu tình. Thương xót hàng trời, người ở thế gian, khiến họ thọ hưởng các phước báo an lạc thù thắng. Ba pháp đó là gì? Có năm bài kệ tụng. Bài kệ (Ốt-đà-nam) thứ nhất nói: Ba pháp đầu có mười Là: căn, tầm, hành, giới Ba pháp trước có hai Một pháp sau có bốn. Có ba căn bất thiện và ba căn thiện, ba tầm bất thiện và ba tầm thiện, ba hạnh ác và ba hạnh diệu. Có nhiều thứ ba giới: Ba giới: Dục, giận và hại. Ba giới: Xuất ly, không giận, không hại. Ba giới: Dục giới, sắc giới, vô sắc giới. Ba giới: Sắc, vô sắc và diệt. Ba căn bất thiện: Đó là tham lam, sân giận, si mê. Hỏi: Căn bất thiện tham là sao? Tham là gì? Đáp: Nghĩa là đối với các dục cảnh mà tham lam, ham muốn tất cả, cầm giữ cất giấu, phòng hộ giữ gìn, chấp chặt, mến yêu, ham thích, mê muội, đam mê ham thích, đam mê ham thích khắp cả, rồi trói buộc nội tâm, ước muốn, mong cầu, ham đắm, chiêu tập các khổ, là loài tham lam, thứ sinh ra tham lam..., gọi chung là tham. Thế nào là căn bất thiện? Tức là sự tham lam nầy có tánh bất ===== PAGE 41 ===== SỐ 1536 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC - Quyển 3 41 thiện vì nó hay gây ra vô số các gốc chẳng thiện khác, nên nó là gốc bệnh, gốc ung nhọt, gốc tên độc, gốc khổ sầu, gốc nhơ nhớp, gốc các tạp nhiễm, gốc chẳng trong sạch, gốc chẳng mát trong. Thế nên gọi là căn bất thiện tham. Hỏi: Căn bất thiện sân là sao? Sân là gì? Đáp: Nghĩa là đối với các loài hữu tình muốn gây ra sự tổn hại. Lòng luôn ôm ấp sự tàn hại, muốn gây sự sầu não đau khổ cho mọi người. Đã từng sân giận, sẽ sân giận, hiện đang sân giận, ưa gây tội lỗi, luôn luôn thích gây tội ác, lòng luôn hờn giận cùng cực. Đối với các loài hữu tình luôn trái nhau và đột nhiên lại gây bao khổ nạn tội ác. Đã từng gây tội ác, sẽ gây tội ác và hiện đang gây tội ác. Gọi chúng là sân giận. Thế nào là căn bất thiện? Nghĩa là sự sân giận nầy có tánh chẳng thiện vì nó gây ra vô số các gốc tội ác chẳng thiện khác. Thế nên nó là gốc bệnh, gốc ung nhọt, gốc tên độc, gốc khổ sầu, gốc nhơ nhớp, gốc các tạp nhiễm, gốc chẳng trong sạch, gốc chẳng tươi mát trong trắng. Thế nên gọi là căn bất thiện sân. Hỏi: Căn bất thiện si là sao? Si là gì? Đáp: Tức là phía trước chẳng biết, phía sau chẳng biết, cả trước sau đều chẳng biết gì. Chẳng biết trong, chẳng biết ngoài, cả trong ngoài đều chẳng biết. Chẳng biết nghiệp, chẳng biết dị thục, chẳng biết cả nghiệp của dị thục. Đối với nghiệp làm thiện cũng không biết, nghiệp tạo ác cũng chẳng hay, cả nghiệp tạo thiện ác cũng chẳng biết gì. Không biết nhân, không biết pháp do nhân sinh ra, không biết Phật, không biết pháp, không biết Tăng. Đối với Khổ không biết, Tập không biết, Diệt không biết, Đạo cũng không biết. Không biết pháp nào có tội, pháp nào không tội, không biết pháp nào thiện, pháp nào bất thiện. Không biết pháp nào đáng tu, pháp nào chẳng đáng tu. Chẳng biết pháp nào thấp kém, pháp nào là cao quý nhiệm mầu. Đen cũng chẳng biết mà Trắng cũng mịt mù. Chẳng hiểu pháp nào là đối địch, pháp nào là duyên sinh. Đối với sáu chỗ xúc chạm cũng không như thật mà biết. Cứ như thế mà hoàn toàn chẳng thấy, chẳng biết, chẳng nhìn xem. Tất cả đều đen tối ngu si, vô minh, mờ mịt. Luôn luôn bị úp chụp buộc ràng trong một màn lưới đen tối, ngu muội ngờ nghệch, vẩn đục đầy cặn cáu. Từ đó phát sinh ra đui mù, vô minh và đần độn vô trí, diệt mất hết trí tuệ sáng suốt, chướng ngại các pháp thiện, khiến không chứng được Niết- bàn. Nó là lậu vô minh, là dòng sông cuồng bạo vô minh, là cái ách vô minh nặng nề, gốc độc vô minh, cành độc vô minh, lá độc vô minh, hoa ===== PAGE 42 ===== 42 BỘ TỲ ĐÀM 1 độc vô minh, quả độc vô minh. Si hết thảy, si cùng cực vẫn là si tàn ác, từ si sinh ra si, từ tàn ác sinh ra tàn ác... Đều gọi chung là si. Thế nào là căn bất thiện? Vì cái ngu si đó là tánh chẳng thiện, nó gây ra bao nhiêu gốc chẳng thiện khác. Thế nên nó là gốc bệnh, gốc ung nhọt, gốc tên độc, gốc khổ sầu, gốc dơ nhớp, gốc các tạp nhiễm, gốc chẳng trong sạch, gốc chẳng mát trong. Thế nên gọi là căn bất thiện si. Như Đức Thế Tôn nói kệ: Các ác tham, sân, si Làm não hại tâm mình Như ruột cây có sâu Trái và vỏ đều hư. Ba căn thiện: Đó là căn thiện không tham, căn thiện không sân giận, căn thiện không si mê. Hỏi: Căn thiện không tham, thì không tham là sao? Đáp: Tức không ham cảnh dục, chẳng ngang hàng với kẻ tham, chẳng cất giấu, chẳng canh chừng giữ gìn, chẳng chấp chặt, chẳng mến, chẳng ham, chẳng mê muội, chẳng đam mê ham thích, chẳng đam mê ham thích khắp cả, chẳng trói cột nội tâm, chẳng ước muốn mong cầu, chẳng ham đắm. Chẳng phải khổ tập, chẳng phải là loại tham lam, chẳng phải là thứ sinh ra tham lam... Gọi chung là không tham. Thế nào là căn thiện? Vì sự không tham nầy là tánh thiện, nó có thể chế tạo ra vô lượng gốc pháp thiện. Thế nên nó không phải là gốc bệnh gốc ung nhọt, không phải là gốc tên độc, gốc nhơ nhớp, không phải là gốc các tạp nhiễm. Nó là gốc trong sạch, là gốc mát mẻ trắng trong. Thế nên gọi là căn thiện không tham. Hỏi: Còn căn thiện không sân giận là sao? Không sân giận là sao? Đáp: Không gây tổn hại chúng sinh, không ôm lòng độc hại, không gây rắc rối khổ não cho họ. Không phải đã, sẽ hay đang giận. Không ưa gieo tai họa hay tai họa trầm trọng cho ai. Ý không giận dữ, không làm trái ngược tàn bạo với loài hữu tình. Không muốn gây tai họa cho họ dù đã, đang hay sẽ. Hết thảy việc đó gọi chung là không sân hận. Thế nào là căn thiện? Không có pháp giận dữ là tánh thiện. Không giận dữ có khả năng làm gốc cho vô lượng pháp thiện. Nên không sân giận sẽ không làm ra gốc bệnh, không làm gốc ung nhọt, gốc tên độc, không phải là gốc nhơ nhớp hay gốc của các tạp nhiễm, mà là gốc trong sạch, gốc tươi mát trong trắng. Thế nên gọi là căn thiện không sân ===== PAGE 43 ===== SỐ 1536 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC - Quyển 3 43 giận. Hỏi: Căn thiện không si mê là sao? Không si mê là gì? Đáp: Tức là có trí biết phía trước, có trí biết phía sau, có trí biết cả trước sau, có trí biết trong, trí biết ngoài, trí biết cả trong ngoài. Có trí biết nghiệp, trí biết dị thục, trí biết cả nghiệp của dị thục. Có trí biết nghiệp làm thiện, trí biết nghiệp làm ác, trí biết nghiệp làm thiện ác. Có trí biết nhân biết, nhân sinh pháp, có trí biết Phật, biết Pháp, biết Tăng, có trí biết Khổ, biết Tập, biết Diệt, biết Đạo, có trí biết pháp thiện và pháp bất thiện, trí biết pháp nào có tội pháp nào không tội. Trí biết pháp nào nên tu pháp nào chẳng nên tu, trí biết pháp nào thấp kém, pháp nào cao quý, trí biết pháp nào đen, pháp nào trắng. Trí biết pháp nào có đối địch, pháp nào là duyên sinh. Trí biết sáu chỗ xúc chạm như thật. Trí biết như thế sẽ thấy sáng suốt, hiểu rõ ràng với cái nhìn giải tuệ rực sáng. Nên gọi chung là không si mê. Thế nào là căn thiện? Không có pháp si mê là tánh thiện, không si mê có khả năng làm gốc cho vô lượng pháp thiện, thế nên pháp đó không phải là gốc bệnh, không làm gốc ung nhọt hay gốc tên độc, không phải là gốc nhơ nhớp hay là gốc các tạp nhiễm, mà nó là gốc trong sạch, gốc tươi mát trắng trong. Thế nên gọi là căn thiện không si mê. Đức Thế Tôn nói kệ: Nếu lìa tham sân si Thì gọi là bậc trí Cũng gọi là Thượng sĩ Tự tâm không não hại Thế nên phải xa lìa Tham sân là vô minh Siêng tu, khởi tuệ sáng Được mau hết các khổ. Ba tầm bất thiện: Tức là tầm tham dục, tầm giận hờn và tầm tổn hại. Hỏi: Tầm tham dục là gì? Đáp: Tức là tham dục tương ưng với tâm tìm kiếm mong cầu, tìm cầu gần, tìm cầu khắp, tâm sáng tỏ, rất sáng tỏ, sáng tỏ trước mặt rất rõ ràng. Biết suy lường, vạch kế hoạch làm việc biết suy xét phân biệt..., gọi chung là tầm tham dục. Hỏi: Tầm giận dữ là gì? Đáp: Tức là sân giận tương ưng với các tìm kiếm mong cầu, tìm cầu khắp, tìm cầu gần. Tâm sáng tỏ, rất sáng tỏ, rõ ràng sáng tỏ trước ===== PAGE 44 ===== 44 BỘ TỲ ĐÀM 1 mặt. Biết suy lường, vạch kế hoạch làm việc, biết suy xét phân biệt gọi chung là tầm giận dữ. Hỏi: Tầm tổn hại là gì? Đáp: Tức là sự tổn hại tương ưng với các tâm tìm kiếm tìm cầu. Tìm cầu khắp, tìm cầu gần. Tâm sáng tỏ rất sáng tỏ, sáng tỏ trước mặt. Biết suy lường vạch kế hoạch làm việc, biết suy xét phân biệt. Gọi chung là tầm tổn hại. Đức Thế Tôn nói kệ: Tầm ác phục chúng sinh Khiến việc nhơ thấy sạch Càng thêm lớn tham ái Cột trói mình thật chặt. Ba tầm thiện: Đó là tầm xuất ly, tầm không giận dữ và tầm không hại. Hỏi: Tầm xuất ly là gì? Đáp: Tức là suy nghĩ tìm xét về các lỗi lầm tai họa do tầm tham dục gây ra. Do vì tầm tham dục là thứ bất thiện, chỉ có đám hạ tiện mới làm theo, còn hết thảy Như Lai, các hàng đệ tử, những bậc hiền quý và các thiện sĩ đều cùng chê trách chán sợ nó, vì nó hại mình, hại người khác và hại tất cả. Nó làm tắt trí tuệ, cản trở đạo phẩm và cả Niết-bàn. Ai có tham dục thì không sinh trí tuệ sáng suốt, không dẫn đến Bồ-đề và không chứng được Niết-bàn. Như thế khi suy xét về các lỗi lầm tai họa của tầm tham dục thì các tâm tìm cầu, tìm cầu khắp, tìm cầu gần, tâm sáng tỏ rất sáng tỏ, rõ ràng trước mặt, rồi suy lường, vạch kế hoạch làm việc và suy xét phân biệt..., nên gọi tầm xuất ly. Lại còn vì muốn đoạn dứt tầm tham dục nên suy xét các công đức của tầm xuất ly. Vì tầm xuất ly là pháp thiện hơn hết, nên chỉ có các bậc cao quý mới tin hiểu nhớ chắc. Tất cả Như Lai, các hàng đệ tử, các bậc Hiền quý và Thiện sĩ đều cùng ngợi khen, do nó chẳng bao giờ hại mình, hại người hay hại tất cả. Nó cũng không làm mất trí tuệ và không cản trở các đạo phẩm hay Niết-bàn. Ai tuân hành pháp nầy, sẽ phát sinh trí tuệ sáng suốt, dẫn đến quả Bồ-đề và có thể chứng được Niết-bàn. Khi suy xét các công đức của tầm xuất ly, thì các tâm sẽ tìm cầu cho đến phân biệt các việc..., nên gọi là tầm xuất ly. Lại nữa, suy nghĩ mà thấy tầm tham dục như là bệnh ung nhọt, bị tên độc, gây khổ não là vô thường, khổ, không, vô ngã..., nó chuyển động gây nên bao nhiêu lao khổ nhọc nhằn, mệt mỏi suy yếu rã rời..., vì nó là pháp hư hư hoại. Nó vụt thoáng qua nhanh chóng chẳng hề dừng nghỉ, nó luôn suy tàn rã mục chẳng phải còn hoài. Chẳng thể tin ===== PAGE 45 ===== SỐ 1536 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC - Quyển 3 45 cậy được, vì nó là pháp biến đổi hư hoại. Khi suy nghĩ về tầm tham dục như thế thì các tâm luôn kiếm tìm và đến cả việc phân biệt gọi là tầm xuất ly. Lại nữa, khi vì muốn đoạn trừ tầm tham dục nên suy nghĩ diệt nó chính là sự tịch tĩnh chân thật. Như thế khi suy nghĩ về đạo diệt kia thì các tâm tìm cầm cho đến phân biệt rõ gọi là tầm xuất ly. Lại còn suy nghĩ về định tâm xả và đạo tâm xả tương ưng với định là định vô tưởng, định diệt tận và trạch diệt. Khi suy nghĩ như thế thì các tâm tìm cầu cho đến phân biệt rõ ràng đó gọi là tầm xuất ly. Lại nữa, khi suy nghĩ về xuất ly, và xuất ly tương ưng với: Thọ, tưởng, hành, thức, và khi người ta khởi thân và ngữ nghiệp mà tâm không tương ưng với hành..., thì các tâm tìm cầu cho đến phân biệt rõ gọi là tầm xuất ly. Hỏi: Còn tầm không giận dữ là gì? Đáp: Tức là suy nghĩ về tai họa của tầm giận dữ thì thấy giận dữ là pháp chẳng thiện. Chỉ có kẻ hạ tiện mới tin tưởng làm theo. Còn tất cả Như Lai, các hàng đệ tử, các bậc Hiền quý, và Thiện sĩ đều cùng chê trách, chán sợ, vì nó sẽ làm hại mình, hại người khác và hại tất cả. Nó làm mất trí tuệ và làm cản trở các đạo phẩm và Niết-bàn. Những ai ưa giận dữ thì không phát sinh trí tuệ, chẳng dẫn đến Bồ-đề và không chứng được Niết-bàn. Khi suy xét các tai họa của tầm giận dữ gây ra thì các tâm tìm cầu khắp, tìm cầu gần, tâm sáng tỏ, rất sáng tỏ, sáng tỏ trước mặt, rồi suy lường vạch kế hoạch làm việc, suy xét phân biệt... Nên gọi là tầm không giận dữ. Lại vì muốn đoạn dứt tầm giận dữ, nên suy nghĩ đến các công đức của tầm không giận dữ. Vì tầm không giận dữ là pháp thiện cao quý, nên chỉ các bậc tôn quý tin tưởng thọ trì. Vì thế mà tất cả Như Lai và các hàng đệ tử cùng các bậc Hiền quý, Thiện sĩ đều cùng ngợi khen, do nó chẳng bao giờ làm hại mình, hại người khác hay hại tất cả. Nó cũng không làm mất trí tuệ, chẳng làm chướng ngại các đạo phẩm và quả vị Niết-bàn. Những ai tuân hành pháp nầy thì sẽ phát sinh trí tuệ, dẫn đến Bồ-đề và chứng được Niết-bàn. Khi suy nghĩ về công đức của tầm không giận dữ như thế thì các tâm tìm cầu cho đến phân biệt rõ ràng gọi là tầm không sân dữ. Lại nữa, khi suy nghĩ thấy tầm giận dữ như bệnh ung nhọt, tên độc, gây khổ não là vô thường, khổ, không, vô ngã. Nó gây ra biết bao lao khổ nhọc mệt, suy yếu rã rời, vì nó là pháp hư hoại. Nó vụt thoáng qua nhanh chóng chẳng hề dừng nghỉ. Nó luôn suy yếu rã mục chẳng phải ===== PAGE 46 ===== 46 BỘ TỲ ĐÀM 1 còn mãi. Nó chẳng thể tin cậy được, vì nó là pháp biến dịch hư hoại. Khi suy nghĩ các tầm giận dữ như thế, thì các tâm tìm cầu cho đến phân biệt gọi là tầm không giận dữ. Lại nữa, còn vì muốn đoạn dứt tầm giận dữ nên suy nghĩ diệt nó chính là sự tịch diệt chân thật. Suy nghĩ đạo, ấy là xuất ly chân thật. Khi suy nghĩ Đạo, Diệt, thì các tâm tìm cầu cho đến phân biệt gọi là tầm không giận dữ. Lại nữa, khi tư duy đến định Từ tâm tận đạo từ tương ưng với định, định vô tưởng, định diệt tận, trạch diệt. Khi các tâm tìm cầu suy nghĩ như thế cho đến phân biệt gọi đó là tầm không giận dữ. Lại suy nghĩ không giận dữ và không giận dữ tương ưng với thọ, tưởng, hành, thức và người ta khi khởi nghiệp thân và ngữ mà tâm không tương ưng với hành, thì các tâm tìm cầu cho đến phân biệt gọi là tầm không giận dữ. Hỏi: Tầm không hại là gì? Đáp: Tức là suy nghĩ tai hại của tầm tổn hại thì thấy nó là pháp chẳng thiện. Chỉ có hạng người thấp kém hạ tiện mới tin tưởng làm theo. Còn tất cả Như Lai, hàng đệ tử, các bậc Hiền quý, Thiện sĩ thì luôn chê trách đáng sợ, vì nó sẽ làm hại mình, hại người, hại tất cả. Nó làm hư mất trí tuệ, làm chướng ngại các đạo phẩm và quả vị Niết-bàn. Nếu ai thường làm việc tổn hại đó thì không phát sinh được trí tuệ sáng suốt, chẳng dẫn đến Bồ-đề, không thể chứng Niết-bàn. Khi suy tư về các tai họa của tầm tổn hại như thế, thì các tâm tìm cầu đến khắp cả, tìm cầu gần, tâm sáng tỏ, rất sáng tỏ, sáng tỏ trước mắt, rồi suy lường vạch kế hoạch làm việc, suy xét phân biệt..., gọi là tầm không tổn hại. Lại vì muốn đoạn dứt tầm tổn hại nên suy nghĩ các công đức của tầm không tổn hại, thì thấy tầm không tổn hại là pháp thiện cao quý, chỉ có những bậc cao quý mới tìm hiểu thực hành. Tất cả Như Lai và hàng đệ tử cùng các bậc Hiền quý, Thiện sĩ đều cùng ngợi khen. Vì nó chẳng hại mình, hại người khác, chẳng hại tất cả. Nó chẳng làm mất trí tuệ, chẳng chướng ngại các đạo phẩm và quả vị Niết-bàn. Những ai tuân hành pháp nầy thì phát sinh trí tuệ sáng suốt, dẫn đến giác ngộ và chứng được quả Niết-bàn. Khi suy xét các công đức của tầm không tổn hại thì các tâm tìm cầu cho đến phân biệt rõ gọi là tầm không tổn hại. Lại nữa, suy xét thấy rằng tầm tổn hại như là bệnh ung nhọt, tên độc, gây khổ não là vô thường, khổ, không, vô ngã..., nó chuyển động gây nên bao lao khổ nhọc nhằn, suy yếu rã rời..., vì nó là pháp hư hoại. Nó vụt thoáng qua nhanh chóng chẳng hề dừng nghỉ. Nó luôn suy tàn rã ===== PAGE 47 ===== SỐ 1536 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC - Quyển 3 47 mục chẳng phải còn hoài. Nó không thể tin cậy được, vì nó là pháp biến đổi hư hoại. Khi suy nghĩ về tâm tổn hại như thế thì các tâm luôn tầm cầu tìm kiếm cho đến phân biệt rõ, đó gọi là tầm không tổn hại. Lại nữa, vì muốn đoạn trừ tầm tổn hại, nên suy nghĩ đến diệt nó chính là sự tịch tĩnh chân thật, và suy nghĩ đạo ấy thì đó là sự xuất ly chân thật. Như thế khi suy nghĩ về đạo diệt kia thì cái tâm tìm cầu cho đến phân biệt được đó là tầm không tổn hại. Lại nữa, còn suy nghĩ về định tâm bi và đạo định tâm tương ưng với định là định vô tưởng, diệt, tận định và trạch diệt. Khi suy nghĩ như thế thì các tâm sẽ tìm cầm cho đến phân biệt rõ, đó gọi là tầm không tổn hại. Lại nữa, khi suy nghĩ về không tổn hại và nó tương ưng với thọ, tưởng, hành, thức, và khi người ta khởi thân về ngữ nghiệp mà tâm lại không tương ưng hành, thì các tâm tìm cầu cho đến phân biệt rõ được gọi là tầm không tổn hại. Như Đức Thế Tôn nói kệ: Ưa diệt các tầm ác Siêng tu quán bất tịnh Luôn nghĩ diệt tham ái Trói chắc, bị đứt tung. Ba hạnh ác: Đó là thân làm ác, miệng nói ác và ý nghĩ ác. Hỏi: Thế nào là thân làm ác? Đáp: Tức là giết hại, trộm cướp, tà dâm. Lại còn nói: Giết hại, trộm cướp và không phạm hạnh. Cũng nói hết thảy thân nghiệp bất thiện, hết thảy thân nghiệp dẫn đến không đúng lý, hết thảy thân nghiệp gây chướng ngại thiền định. Nói chung là thân làm ác. Hỏi: Thế nào là miệng làm ác? Đáp: Tức là nói dối, nói lời ly gián, nói lời dữ dằn thô tục, nói lời nhơ nhớp tội lỗi. Lại nữa hết thảy ngữ nghiệp chẳng thiện, ngữ nghiệp dẫn đến trái chánh pháp, hết thảy ngữ nghiệp gây chướng ngại thiền định. Gọi chung đó là miệng làm ác. Hỏi: Thế nào là ý làm ác? Đáp: Tức là tham dục, giận dữ, tà kiến. Lại nữa hết thảy ý nghiệp chẳng thiện, hết thảy ý nghiệp trái chánh pháp, hết thảy ý nghiệp gây chướng ngại thiền định..., gọi chung là ý làm ác. Như Thế Tôn nói kệ: Nếu thân cứ hành ác Miệng, ý vẫn hành ác Chẳng tìm cách đối trị ===== PAGE 48 ===== 48 BỘ TỲ ĐÀM 1 Tất phải đọa vào địa ngục. Ba hạnh diệu: Đó là thân làm việc cao quý, miệng làm việc cao quý, ý nghĩ việc cao quý (hạnh cao quý của...). Hỏi: Thân làm việc cao quý là sao? Đáp: Tức là lìa bỏ giết hại, lìa bỏ trộm cướp, lìa bỏ tà dâm. Lại nữa cũng là lìa bỏ giết hại, lìa bỏ trộm cướp, lìa bỏ phi phạm hạnh. Lại thân nghiệp hàng Hữu học và thân nghiệp hàng Vô học và các thân nghiệp của hàng không phải học không phải vô học. Gọi chung là thân làm việc cao quý. Hỏi: Miệng làm việc cao quý là sao? Đáp: Tức là lìa bỏ nói dối, lìa bỏ nói lời ly gián, lìa bỏ nói lời dữ dằn thô tục, lìa bỏ nói nhớp nhơ. Lại còn có các ngữ nghiệp của hàng hữu học, các ngữ nghiệp của hàng vô học và các ngữ nghiệp của hàng phi học, phi vô học gọi chung là miệng làm việc cao quý. Hỏi: Ý làm việc cao quý là sao? Đáp: Tức là không tham, không sân giận mà thấy biết đúng. Lại còn có các ý nghiệp của hàng hữu học, các ý nghiệp của hàng vô học, các ý nghiệp của hàng phi học, phi vô học, gọi chung là ý làm việc cao quý. Như Thế Tôn nói kệ: Nếu thân tu hạnh quý Miệng, ý làm hạnh quý Không duyên trở ngại nào Được lên trời hưởng phước. Các lĩnh vực tham dục, giận dữ, tổn hại, các lĩnh vực xuất ly, không giận dữ, không tổn hại..., đúng như pháp uẩn mà luận bàn. Cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô sắc..., cũng luận bàn như pháp uẩn. Như Đức Thế Tôn nói kệ: Nếu có kẻ biết khắp Cõi Dục, Sắc, Vô sắc Vượt nương vào tất cả Nên chạm vào vô dư. Thân chứng được cam lồ Vô lậu chẳng nghĩ bàn Thế Tôn nói Niết-bàn Vì ích lợi quần sinh. Cõi Sắc, cõi Vô sắc và diệt giới..., thì cũng nên theo đúng pháp uẩn mà luận bàn. Như Đức Thế Tôn nói kệ: Chúng sinh ở cõi Sắc ===== PAGE 49 ===== SỐ 1536 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC - Quyển 3 49 Và ở cõi Vô sắc Chẳng chứng được pháp diệt Nhất định có kiếp sau. Nếu khắc biết cõi Sắc Chẳng trụ vào Vô sắc Đến chỗ diệt rốt ráo Tức giải thoát sinh tử. Bài kệ (Ốt-đà-nam) thứ hai nói: Hai, ba pháp có mười Thế ngôn y, xứ, hành Tâm số đến thượng tòa Tụ - cử chẳng giữ ba. Đây nói về: Có ba đời, ba ngôn y, ba chỗ có sắc, ba thứ hành, ba thứ tâm, ba thứ bổ-đặc-già-la, ba thứ thượng tòa, ba thứ khối, ba việc gây tội, ba thứ không giữ gìn. Ba đời: Đó là đời quá khứ, đời vị lai và đời hiện tại. Hỏi: Đời quá khứ là sao? Đáp: Là các hạnh đã khởi, đã cùng khởi, đã sinh, đã cùng sinh, đã chuyển đổi, đã đang chuyển đổi, đã tụ tập, đã xuất hiện thì đều tàn tạ theo quá khứ là mất, diệt, lìa, biến là tính chất quá khứ, loại quá khứ đều thuộc đời quá khứ. Đó gọi là đời quá khứ. Hỏi: Đời vị lai là sao? Đáp: Là các hạnh chưa khởi, chưa khởi tất cả, chưa sinh ra, hết thảy chưa sinh ra, chưa chuyển đổi, hiện chưa chuyển đổi, chưa tụ họp, chưa xuất hiện, thuộc tánh chưa có, thuộc loại chưa tới, thuộc đời vị lai. Đó gọi là đời vị lai. Hỏi: Đời hiện tại thì sao? Đáp: Tức là các hành đã khởi lên, cùng khởi lên, đã sinh, cùng sinh, đã chuyển, đã chuyển hiện, tụ tập xuất hiện để trụ vào đã tàn tạ, chưa diệt hết, chưa lìa, biến hòa hợp hiện tiền, tính chất hiện tại, loại hiện tại, hiện thuộc về đời hiện tại, nghĩa là đời hiện tại. Đời (thế) là nghĩa thế nào? Đời là chỉ rõ các hành, tăng lời nói. Ba thứ ngôn y: Tức là quá khứ ngôn y, vị lai ngôn y và hiện tại ngôn y. Hỏi: Quá khứ dựa vào lời nói là thế nào? Ngôn là gì, y là gì mà nói là quá khứ dựa vào lời nói? Đáp: Các hành đã khởi, cùng khởi, đã sinh, cùng sinh, đã chuyển đổi, đã hiện chuyển đổi, đã tụ tập, đã xuất hiện, đã tàn tạ, đã qua đi, ===== PAGE 50 ===== 50 BỘ TỲ ĐÀM 1 đã mất hết, chia lìa, biến đổi, tính chất quá khứ, loại quá khứ là thuộc đời quá khứ nên gọi là quá khứ, tức nương vào các hành đã khởi trong quá khứ, mà nói, mà nêu bày bình luận, kêu gọi, tuyên nói, chỉ bày, dạy bảo, khuyên răn. Ý hướng vào lời nói, âm hưởng của lời nói, nghiệp của lời nói, biểu thị của lời nói..., đều gọi là lời nói. Còn như những điều nói ở trước, thì các hành của quá khứ cũng gọi là y (nương tựa). Là nói do có cái gốc nhân của tầm nhìn nên các duyên khởi liên tục phát sinh, có thể làm các sinh duyên tập hợp cùng khởi lên, vì dựa vào hành khởi của quá khứ mà nói. Do đó các hành của quá khứ cũng gọi là quá khứ dựa vào lời nói. Hỏi: Vị lai dựa vào lời nói là sao? Vị lai ngôn là sao, y là sao mà nói là vị lai ngôn y? Đáp: Các hành hoàn toàn chưa khởi, hoàn toàn chưa cùng khởi, chắc chắn chưa sinh, cùng chưa sinh chắc chắn, chưa chuyển đổi, chưa chuyển đổi vào hiện tại, chưa tụ tập, chưa xuất hiện là tính chất vị lai, loại vị lai, nó thuộc đời vị lai, nên gọi là chưa tới. Tức dựa vào các hành vị lai khởi lên như thế mà nói năng, có lời nêu bày, bình luận kêu gọi, tuyên nói, chỉ bày, dạy bảo, khuyên răn. Luồng lời nói, âm hưởng của lời nói, nghiệp lời nói, biểu thị của lời nói..., đều gọi là nói. Tức là đều nói trước về các hành vị lai, cũng gọi là nương tựa. Ấy là nói do các gốc nhân của tầm nhìn nên các duyên khởi liên tục phát sinh, vì có thể làm sinh các duyên tập hợp lại cùng khởi lên, vì dựa vào các hành của vị lai mà nói. Do đó các hành của vị lai cũng gọi là vị lai dựa vào lời nói. Hỏi: Hiện tại dựa vào lời nói là sao? Hiện tại ngôn là sao? Y là sao mà nói là hiện tại ngôn y? Đáp: Các hành đã khởi, đã cùng khởi, đã sinh, đã cùng sinh, đang chuyển đổi, chuyển đổi ngay trong hiện tại đang tụ tập, đang xuất hiện, đang tạ từ ra đi đã mất hết, đang chia lìa biến đổi hiện thời trước mắt. Nó là tính chất hiện tại, thuộc loại hiện tại, thuộc đời hiện tại. Thế nên gọi là hiện tại. Tức là dựa vào các hành hiện tại đã khởi lên như thế mà nói năng, có lời nêu bày, bình luận, kêu gọi, tuyên nói, chỉ bày, dạy bảo, khuyên răn của lời nói, tâm hưởng của lời nói, nghiệp của lời nói, biểu thị của lời nói..., đều gọi là nói. Còn là điều nói trước các hành hiện tại cũng gọi là nương tựa. Ấy là nói do gốc nhân của tầm nhìn, các duyên khởi liên tục phát sinh. Vì có thể làm sinh các duyên tập họp lại cùng khởi lên, vì dựa vào các hành khởi của hiện tại mà nói. Do đó các hành của hiện tại cũng gọi là hiện tại dựa vào lời nói. “Không có cái thứ tư, thứ năm vì dựa vào hữu vi mà nói”, nghĩa ===== PAGE 51 ===== SỐ 1536 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC - Quyển 3 51 là pháp hữu vi chỉ có ba thứ, mà không thể có cái thứ tư, thứ năm. Nếu nói đây là dựa vào tất cả pháp mà nói, thì các pháp vô vi tức là thuộc vào lời nói hiện tại. Lại không có cái thứ tư, thứ năm có thể được, như Đức Thế Tôn nói kệ: Ưa ngôn tưởng chúng sinh Luôn trụ vào ngôn tưởng Chưa biết khắp ngôn tưởng Vào sinh tử vô cùng Nếu biết khắp ngôn tưởng Với nó, không gì vui Cũng chẳng ưa nói nó Thường vui tu thiền định Tịch định luôn siêng năng Thấy bờ sinh tử hết Phá tan các quân ma Vượt sinh tử, đến bờ kia. Ba sắc xứ: Tức là ba lĩnh vực gồm thâu tất cả sắc. Ba thứ đó là gì? Đó là: 1. Là có sắc có thấy có đối. 2. Là có sắc không thấy có đối. 3. Là có sắc không thấy không đối. Thế nào là sắc có thấy có đối? Đó là một lĩnh vực (xứ). Thế nào là sắc không thấy có đối? Đó là chín lĩnh vực. Thế nào là sắc không thấy không đối? Đó là phần ít của một lĩnh vực. Ba thứ hành: đó là hành của thân, hành của miệng, hành của ý. Hỏi: Hành của thân là gì? Đáp: Thân cũng gọi là thân hành, nghiệp của thân cũng gọi là thân hành. Hít vào thở ra cũng gọi là thân hành. Theo nghĩa ở đây thì ý muốn nói thân hành là hít thở ra vào. Vì sao? Vì hít vào nghĩa là thở đưa khí từ ngoài vào trong thân, còn thở ra tức là đưa khí từ trong thân ra ngoài. Do cách thế đó mà khiến thân chuyển động thông suốt và được yên ổn bình an. Do đó hít vào thở ra nói là thân hành. Hỏi: Hành của miệng là thế nào? Đáp: Lời nói cũng gọi là ngữ hành, ngữ nghiệp cũng gọi là ngữ hành, tầm tứ cũng gọi là ngữ hành. Với nghĩa nầy thì ý muốn nói sự suy xét theo dõi là ngữ hành. Vì sao? Vì cần phải suy xét kỹ lưỡng rồi mới phát ra lời nói. Nói thì đều phải xem xét kỹ lưỡng. Thế nên suy xét được ===== PAGE 52 ===== 52 BỘ TỲ ĐÀM 1 gọi là ngữ hành. Hỏi: Hành của ý là thế nào? Đáp: Ý nghĩ cũng là ý hành, ý nghiệp cũng gọi là ý hành, suy nghĩ tư tưởng cũng gọi là ý hành. Theo nghĩa trong đây thì ý nói suy nghĩ tư tưởng là ý hành. Vì sao? Vì nghĩ tưởng và suy xét là pháp tâm sở, nó dựa vào tâm và hệ thuộc vào tâm, nó nương nhờ vào tâm nhưng lại giúp đỡ phò trợ cho tâm. Thế nên nghĩ tưởng suy xét gọi là ý hành. Ba thứ tâm: 1. Là tâm dụ như ung nhọt ghẻ lở. 2. Tâm dụ như ánh chớp. 3. Là tâm dụ như kim cương. Hỏi: Tâm dụ như ung nhọt ghẻ lở là sao? Đáp: Như Thế Tôn đã nói: Quý thầy Bí-sô nên biết! Ở đời có một loại chúng sinh có bản chất rất hung dữ bạo ác, nói năng dữ dằn thô tục, khi có chút xích mích hay việc buồn khổ nhỏ nhặt nào thì đùng đùng giận dữ, kết oán gây thù, dữ dằn chửi bới hung hăng, khác nào ung nhọt ghẻ lở khi vừa bị vật chạm vào thì vỡ ra, tung chảy máu đầm đìa không thôi. Vì tâm đó cũng vậy, chỉ cần phải chút nghịch duyên là lập tức giận dữ bùng nổ, hận oán triền miên không dứt. Vì sao coi tâm ấy như là ung nhọt ghẻ lở? Vì tâm ý thức kẻ ấy mới chạm phải chút trái duyên thì lập tức bung ra bao thứ chất dơ bẩn hôi hám..., cho nên gọi là tâm dụ như bệnh ung nhọt ghẻ lở. ===== PAGE 53 ===== SỐ 1536 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC - Quyển 4 53 LUẬN A TỲ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC