THUẬT NGỮ VI DIỆU PHÁP
Duy tác
Kiriya/kriyā trong giáo trình Abhidhamma chỉ các tâm thực hiện chức năng nhưng không tạo nghiệp theo cách của tâm thiện hoặc bất thiện; đặc biệt quan trọng khi phân tích tâm của bậc A-la-hán.
Phần giải thích trên trang này là nội dung biên soạn để học và tra cứu; không mặc nhiên được xem là nguyên văn lời Phật hay nguyên văn kinh điển.
Giải thích đầy đủ
Nếu chỉ dùng ba chữ “thiện–ác–quả”, người học sẽ khó hiểu hoạt động tâm của người đã đoạn tận các lậu hoặc. Hệ thống Abhidhamma dùng phạm vi duy tác để chỉ những tâm hoạt động, làm chức năng, nhưng không tích lũy nghiệp dẫn đến tái sinh theo cách tâm kusala/akusala. Thuật ngữ này cũng xuất hiện trong một số tâm chức năng đặc thù. Vì vậy “duy tác” không có nghĩa là tâm không làm gì.Khái quát: Kiriya/kriyā trong giáo trình Abhidhamma chỉ các tâm thực hiện chức năng nhưng không tạo nghiệp theo cách của tâm thiện hoặc bất thiện; đặc biệt quan trọng khi phân tích tâm của bậc A-la-hán.
Tính chất và chức năng: Thực hiện chức năng tâm mà không mang tính tạo nghiệp thiện/bất thiện theo phạm vi phân loại tương ứng.
Phân biệt: Không đồng nhất kiriya với vipāka: cả hai có thể thuộc vô ký nhưng một bên là chức năng, một bên là quả.
Vị trí trong hệ thống: Cùng vipāka tạo nên phần quan trọng của tâm vô ký trong giáo trình phân loại citta.
Bối cảnh Vi Diệu Pháp: Cần đối chiếu các bảng citta trong Dhammasaṅgaṇī và hệ thống Abhidhamma chú giải để xác định từng loại duy tác.
Ví dụ và cách nhận diện: Một hành vi bề ngoài có thể giống nhau ở phàm nhân và A-la-hán, nhưng cách Abhidhamma phân loại tâm tạo nghiệp hay duy tác không giống nhau.
Bản chất và chức năng
Thực hiện chức năng tâm mà không mang tính tạo nghiệp thiện/bất thiện theo phạm vi phân loại tương ứng.Phân biệt với khái niệm dễ nhầm
Không đồng nhất kiriya với vipāka: cả hai có thể thuộc vô ký nhưng một bên là chức năng, một bên là quả.Ví dụ dễ hiểu
Một hành vi bề ngoài có thể giống nhau ở phàm nhân và A-la-hán, nhưng cách Abhidhamma phân loại tâm tạo nghiệp hay duy tác không giống nhau.Vị trí trong hệ thống Vi Diệu Pháp
Cùng vipāka tạo nên phần quan trọng của tâm vô ký trong giáo trình phân loại citta.Liên hệ các bộ Vi Diệu Pháp
Cần đối chiếu các bảng citta trong Dhammasaṅgaṇī và hệ thống Abhidhamma chú giải để xác định từng loại duy tác.Nguồn và ghi chú
Không dùng bài này để tự xác định chứng đắc của cá nhân. Audit source keys: KAMMA_VIPAKA; SECONDARY_THERAVADA_EXPLANATORY Audit citation status: CITATION_TARGET_ASSIGNED_PASS06