A-tỳ-đạt-ma Pháp Uẩn Túc Luận · Quyển 10
阿毘達磨法蘊足論 · T1537
Hán văn
尊者大目乾連造 三藏法師玄奘奉 詔譯 17 根品 根品第十七 一時薄伽梵在室羅筏，住逝多林給孤獨園。 時有梵志名曰生聞，來詣佛所，合掌恭敬而 白佛言：「我欲少問喬答摩尊。唯願聽許。」爾 時世尊告彼梵志：「恣汝意問，吾當為說。」梵志 問言：「根有幾種？」世尊告曰：「有二十二。何等二 十二？謂眼根、耳根、鼻根、舌根、身根、意根、女 根、男根、命根、樂根、苦根、喜根、憂根、捨根、信 根、精進根、念根、定根、慧根、未知當知根、已 知根、具知根。此二十二，攝一切根。」時彼梵 志聞佛所說，歡喜踊躍，恭敬而去。 云何眼根？謂眼於色已正當見及彼同分，是 名眼根。又眼增上發眼識，於色已正當了別 及彼同分，是名眼根。又眼於色已正當礙及 彼同分，是名眼根。又眼於色已正當行及彼 同分，是名眼根。如是過去未來現在諸所有 眼，名為眼根，亦名所知、所識、所通達、所遍 知、所斷、所解、所見、所得、所覺所現等覺、所了 所等了、所觀所等觀、所審察、所決擇、所觸 所等觸、所證所等證。此復云何？謂四大種所 造淨色，或地獄、或傍生、或鬼界、或天或人或 中有及脩所成，所有名號異語增語、想等 想施設言說謂名眼、名眼處、名眼界、名眼 根、名見、名道路、名引導、名白、名淨、名藏、名 門、名田、名事、名流、名池、名海、名瘡、名瘡門、 名此岸。如是眼根，是內處攝。 云何耳根？謂耳 於聲已正當聞及彼同分，是名耳根。又耳增 上發耳識，於聲已正當了別及彼同分，是名 耳根。又耳於聲已正當礙及彼同分，是名耳 根。又耳於聲已正當行及彼同分，是名耳根。 如是過去未來現在諸所有耳，名為耳根，亦 名所知乃至所等證。此復云何？謂四大種所 造淨色，或地獄乃至及脩所成，所有名號、異 語增語、想等想施設言說謂名耳、名耳處、 名耳界、名耳根、名聞、名道路乃至名此岸。如 是耳根，是內處攝。 云何鼻根？謂鼻於香已正 當嗅及彼同分，是名鼻根。鼻根增上發鼻 識，於香已正當了別及彼同分，是名鼻根。又 鼻於香已正當礙及彼同分，是名鼻根。又鼻 於香已正當行及彼同分，是名鼻根。如是過 去未來現在諸所有鼻，名為鼻根，亦名所知 乃至所等證。此復云何？謂四大種所造淨色， 或地獄乃至或中有，非脩所成，所有名號、 異語增語、想等想施設言說謂名鼻、名鼻處、 名鼻界、名鼻根、名嗅、名道路乃至名此岸。如 是鼻根，是內處攝。 云何舌根？謂舌於味已正 當嘗及彼同分，是名舌根。又舌增上發舌識， 於味已正當了別及彼同分是名舌根。又舌 於味已正當礙及彼同分，是名舌根。又舌於 味已正當行及彼同分，是名舌根。如是過 去未來現在諸所有舌，名為舌根，亦名所知 乃至所等證。此復云何？謂四大種所造淨色， 或地獄乃至中有，非脩所成，所有名號、異 語增語、想等想施設言說謂名舌、名舌處、 名舌界、名舌根、名嘗、名道路乃至名此岸。如 是舌根，是內處攝。 云何身根？謂身於觸已正 當覺及彼同分，是名身根。又身增上發身識， 於觸已正當了別及彼同分，是名身根。又身 於觸已正當礙及彼同分，是名身根。又身於 觸已正當行及彼同分，是名身根。如是過去 未來現在諸所有身，名為身根，亦名所知乃 至所等證。此復云何？謂四大種所造淨色，或 地獄乃至中有，非脩所成，所有名號、異語增 語、想等想施設言說謂名身、名身處、名身 界、名身根、名覺、名道路乃至名此岸。如是 身根，是內處攝。 云何女根？謂女女體女性、女 勢分、女作用。此復云何？謂臍輪下、膝輪 上，所有肉身筋脈流注。若於是處與男交 會，發生平等領納樂受，是名女根。 云何男根？ 謂男男體男性、男勢分、男作用。此復云何？謂 臍輪下、膝輪上，所有肉身筋脈流注。若於 是處與女交會，發生平等領納樂受，是名男 根。 云何命根？謂彼彼有情，在彼彼有情聚中， 不移不轉、不破不沒、不失不退、壽住存活、護 隨護、轉隨轉、是命、是命根，是名命根。 云何意根？謂意於法已正當知及彼同分，是 名意根。又意增上發意識，於法已正當了別 及彼同分，是名意根。又意於法已正當礙及 彼同分，是名意根。又意於法已正當行及彼 同分，是名意根。如是過去未來現在諸所有 意，名為意根，亦名所知乃至等所證。此復 云何？謂心意識，或地獄乃至或中有，或脩所 成，所有名號、異語增語、想等想施設言說 謂名意、名意處、名意界、名意根、名知、名道 路乃至名此岸。如是意根，是內處攝。 云何樂 根？謂順樂觸所生身樂心樂，平等受受所攝， 是名樂根。復次脩第三靜慮，順樂觸所生心 樂，平等受受所攝，是名樂根。 云何苦根？謂 順苦觸所生身苦，不平等受受所攝，是名苦 根。 云何喜根？謂順喜觸所生心喜，平等受受 所攝，是名喜根。復次脩初二靜慮，順喜觸所 生心喜，平等受受所攝，是名喜根。 云何憂 根？謂順憂觸所生心憂，不平等受受所攝，是 名憂根。 云何捨根？謂順捨觸所生身捨心捨， 非平等非不平等受受所攝，是名捨根。復 次脩未至定靜慮中間第四靜慮及無色定， 順不苦不樂觸所生心捨，非平等非不平等 受受所攝，是名捨根。 云何信根？謂依出家遠 離所生善法，所起諸信信性現前信性、隨順 印可、愛慕愛慕性、心澄淨，是名信根。復次學 信無學信及一切非學非無學信，皆名信根。 云何精進根？謂依出家遠離所生善法，所起 勤精進勇健勢猛熾盛難制勵意不息，是名 精進根。復次學精進無學精進及一切非學 非無學精進，皆名精進根。 云何念根？謂依出 家遠離所生善法，所起諸念隨念、專念憶念、 不忘不失、不遺不漏、不失法性、心明記性，是 名念根。復次學念無學念及一切善非學非 無學念，皆名念根。 云何定根？謂依出家遠離 所生善法，所起心住等住近住安住、不散不 亂、攝正等持、心一境性，是名定根。復次學 定無學定及一切善非學非無學定，皆名定 根。 云何慧根？謂依出家遠離所生善法，所起 於法簡擇、極簡擇、最極簡擇、解了等了近 了、機黠通達、審察聰叡、覺明慧行、毘鉢舍 那，是名慧根。復次學慧無學慧及一切善非 學非無學慧，皆名慧根。 云何未知當知根？謂 已入正性離生者，所有學慧慧根及隨信隨 法行，於四聖諦未現觀，為現觀故諸根轉，是 名未知當知根。 云何已知根？謂已見諦者，所 有學慧慧根及信勝解見至身證，於四聖諦 已現觀而現觀，為斷餘煩惱故諸根轉，是 名已知根。 云何具知根？謂阿羅漢所有無學 慧慧根，及慧解脫、俱解脫，於四聖諦已現 觀而現觀，為得現法樂住故諸根轉，是名 具知根。 18 處品 處品第十八 一時薄伽梵在室羅筏，住逝多林給孤獨園。 時有梵志名曰生聞，來詣佛所，合掌恭敬，以 諸愛語慰問世尊。佛亦愛言而慰問彼。相慰 問已，退坐一面，曲躬合掌而白佛言：「我欲少 問喬答摩尊，唯願聽許，略為宣說。」爾時世尊 告彼梵志：「恣汝意問，吾當為說。」梵志問言：「一 切法者，何謂一切？」世尊告曰：「一切法者，謂十 二處。何等十二？謂眼處、色處、耳處、聲處、鼻 處、香處、舌處、味處、身處、觸處、意處、法處，是 謂十二。若有說言此非一切，言一切者更別 有法。彼但有言而無實事，若還詰問便不能 了。彼後審思，自生迷悶，以一切法非彼境故。」 時彼梵志聞佛所說，歡喜踊躍，恭敬而去。 云何眼處？謂如眼根，應說其相。 云何色處？謂 色為眼已正當見及彼同分，是名色處。又 色為眼增上發眼識，已正當了別及彼同分， 是名色處。又色於眼已正當礙及彼同分，是 名色處。又色為眼已正當行及彼同分，是名 色處。如是過去未來現在諸所有色，名為色 處，亦名所知乃至所等證。此復云何？謂四 大種所造，青黃赤白、雲烟塵霧、長短方圓高 下、正不正、影光明暗、空一顯色，相雜紅紫 碧綠皂褐，及餘所有眼根所見、眼識所了，所 有名號、異語增語、想等想施設言說。謂名色、 名色界、名色處、名彼岸。如是色處，是外處 攝。 云何耳處？謂如耳根，應說其相。 云何聲 處？謂聲為耳已正當聞及彼同分，是名聲 處。又聲為耳增上發耳識，已正當了別及彼 同分，是名聲處。又聲於耳已正當礙及彼同 分，是名聲處。又聲為耳已正當行及彼同 分，是名聲處。如是過去未來現在諸所有聲， 名為聲處，亦名所知乃至所等證。此復云何？ 謂四大種所造，象聲馬聲、車聲步聲、䗍聲 鈴聲、大小鼓聲、歌聲詠聲、讚聲梵聲，及四大 種互相觸聲，於晝夜分語言音聲，及餘所有 耳根所聞、耳識所了，所有名號、異語增語、想 等想施設言說謂名聲、名聲界、名聲處、名 彼岸。如是聲處，是外處攝。 云何鼻處？謂如鼻 根，應說其相。 云何香處？謂香為鼻已正當嗅 及彼同分，是名香處。又香為鼻增上發鼻識， 已正當了別及彼同分，是名香處。又香於鼻 已正當礙及彼同分，是名香處。又香為鼻已 正當行及彼同分，是名香處。如是過去未來 現在諸所有香，名為香處，亦名所知乃至 所等證。此復云何？謂四大種所造，根香莖香、 枝香葉香、花香果香、好香惡香、平等香，及 餘所有鼻根所嗅、鼻識所了，所有名號、異語 增語、想等想施設言說謂名香、名香界、名 香處、名彼岸。如是香處，是外處攝。 云何舌 處？謂如舌根，應說其相。 云何味處？謂味為 舌已正當嘗及彼同分，是名味處。又味為 舌增上發舌識，已正當了別及彼同分，是名 味處。又味於舌已正當礙及彼同分，是名味 處。又味為舌已正當行及彼同分，是名味 處。如是過去未來現在諸所有味，名為味處， 亦名所知乃至所等證。此復云何？謂四大種 所造，根味莖味、枝味葉味、花味果味、食味飲 味，及諸酒味、苦味酢味、甘味辛味、醎味淡 味、可意味不可意味、順捨處味，及餘所有舌 根所嘗、舌識所了，所有名號、異語增語、想等 想施設言說謂名味、名味界、名味處、名彼 岸。如是味處，是外所攝。 云何身處？謂如身 根，應說其相。 云何觸處？謂觸為身已正當 覺及彼同分，是名觸處。又觸為身增上發 身識，已正當了別及彼同分，是名觸處。又觸 於身已正當礙及彼同分，是名觸處。又觸為 身已正當行及彼同分，是名觸處。如是過 去未來現在諸所有觸，名為觸處，亦名所知 乃至所等證。此復云何？謂四大種及四大 種所造滑性澁性、輕性重性、冷煖、飢渴，及 餘所有身根所覺、身識所了，所有名號、異語 增語、想等想施設言說謂名觸、名觸界、名 觸處、名彼岸。如是觸處，是外所攝。 云何意 處？謂如意根，應說其相。 云何法處？謂法為 意已正當知，是名法處。又法為意增上發意 識，已正當了別，是名法處。又法於意已正當 礙，是名法處。又法為意已正當行，是名法 處。如是過去未來現在諸所有法，名為法處， 亦名所知乃至所等證。此復云何？謂受、想、思、 觸、作意、欲、勝解、信精進念定慧、尋伺、放逸不 放逸、善根不善根無記根、一切結縛隨眠隨 煩惱纏、諸所有智見現觀、得無想定滅定無 想事、命根、眾同分住、得事、得處、得生老住無 常、名身句身文身、虛空擇滅非擇滅，及餘所 有意根所知、意識所了，所有名號、異語增語、 想等想施設言說謂名法、名法界、名法處、 名彼岸。如是法處，是外處攝。 19 蘊品 蘊品第十九 一時薄伽梵在室羅筏，住逝多林給孤獨園。 爾時世尊告苾芻眾：「有五種蘊。何等為五？謂 色蘊、受蘊、想蘊、行蘊、識蘊，是名五蘊。」 云何 色蘊？謂諸所有色，一切皆是四大種及四大 種所造，是名色蘊。云何受蘊？謂諸受等受、 別受受性，受所攝，是名受蘊。 復有二受，說名 受蘊，謂身受、心受。云何身受？謂五識身相應 諸受乃至受所攝，是名身受。云何心受？謂 意識相應諸受乃至受所攝，是名心受。復有 二受，說名受蘊，謂有味受、無味受。云何有味 受？謂有漏作意相應諸受乃至受所攝，是名 有味受。云何無味受？謂無漏作意相應諸受 乃至受所攝，是名無味受。有作是說，欲界作 意相應受名有味受，色無色界作意相應受 名無味受。今此義中有漏作意相應受名有 味受，無漏作意相應受名無味受。如有味受 無味受，如是墮受不墮受、耽嗜依受出離依 受、順結受不順結受、順取受不順取受、順 纏受不順纏受、世間受出世間受亦爾。 復有三受，說名受蘊，謂樂受、苦受、不苦不 樂受。云何樂受？謂順樂觸所生身樂心樂， 平等受受所攝，是名樂受。復次脩初第二第 三靜慮，順樂受觸所起心樂，平等受受所 攝，是名樂受。云何苦受？謂順苦觸所生身苦 心苦，不平等受受所攝，是名苦受。云何不苦 不樂受？謂順不苦不樂觸所生身捨心捨，非 平等非不平等受受所攝，是名不苦不樂受。 復次脩未至定靜慮中間第四靜慮及無色 定，順不苦不樂觸所生心捨，非平等非不平 等受受所攝，是名不苦不樂受。 復有四受， 說名受蘊，謂欲界受、色界受、無色界受、不繫 受。云何欲界受？謂欲界作意相應諸受乃至 受所攝，是名欲界受。云何色界受？謂色界作 意相應諸受乃至受所攝，是名色界受。云何 無色界受？謂無色界作意相應諸受乃至受 所攝，是名無色界受。云何不繫受？謂無漏 作意相應諸受乃至受所攝，是名不繫受。 復 有五受，說為受蘊，謂樂受、苦受、喜受、憂受、 捨受。如是五受，廣說如根品。 復有六受，說 為受蘊，謂眼觸所生受、耳鼻舌身意觸所生 受。云何眼觸所生受？謂眼及色為緣生眼識， 三和合故生觸，觸為緣故生受。此中眼為增 上、色為所緣、眼觸為因、眼觸為等起，是眼觸 種類、是眼觸所生、與眼觸所生作意相應。 於眼識所了別色諸受乃至受所攝，是名眼 觸所生受。如是耳鼻舌身意觸所生受，廣說 亦爾。是名受蘊。 如受蘊，如是想蘊識蘊，如其 所應，廣說亦爾。 云何行蘊？謂行蘊有二種：一、 心相應行蘊；二、心不相應行蘊。云何心相應 行蘊？謂思、觸、作意，廣說乃至諸所有智見現 觀。復有所餘如是類法與心相應，是名心相 應行蘊。云何心不相應行蘊？謂得、無想定 廣說乃至文身。復有所餘如是類法不與心 相應，是名心不相應行蘊。如是心相應行蘊 及心不相應行蘊，總名行蘊。 20 多界品 多界品第二十之一 一時薄伽梵在室羅筏，住逝多林給孤獨園。 時阿難陀獨居靜室作是思惟：「諸起怖畏及 起災患擾惱事者，皆是愚夫、非諸智者。」既思 惟已，於日後分從靜室出，往世尊所，頂禮雙 足退住一面，以所思事具白世尊。佛印可 言：「如是如是。諸起怖畏及起災患擾惱事者， 皆是愚夫、非諸智者。如置火在乾蘆草舍、樓 堂臺觀，亦被焚燒。愚夫亦爾，以無智故，起諸 怖畏及災患等。慶喜當知，過去未來現在，怖 畏災患擾惱，皆愚夫生、非諸智者，以諸智者 不起彼故。慶喜當知，愚夫有怖畏、智者無怖 畏。愚夫有災患、智者無災患。愚夫有擾惱、智 者無擾惱。是故慶喜應知愚夫及智者法，知 已遠離諸愚夫法，於智者法應正受行。」阿難 陀言：「齊何施設諸愚夫數？」佛言：「若有於界、處、 蘊及於緣起、處非處法不善巧者，是愚夫數。」 阿難陀言：「齊何施設諸智者數？」佛言：「若有於 界處蘊及於緣起、處非處法得善巧者，是 智者數。」阿難陀言：「云何智者於界善巧？」佛言： 「智者於十八界如實知見，是界善巧。謂如 實知見，眼界色界眼識界、耳界聲界耳識界、 鼻界香界鼻識界、舌界味界舌識界、身界觸 界身識界、意界法界意識界。復於六界如實 知見是界善巧，謂如實知見地界、水界、火界、 風界、空界、識界。復於六界如實知見是界善 巧，謂如實知見欲界、恚界、害界、無欲界、無恚 界、無害界。復於六界如實知見是界善巧， 謂如實知見樂界、苦界、喜界、憂界、捨界、無明 界。復於四界如實知見是界善巧，謂如實知 見受界、想界、行界、識界。復於三界如實知見 是界善巧，謂如實知見欲界、色界、無色界。復 於三界如實知見是界善巧，謂如實知見色 界、無色界、滅界。復於三界如實知見是界善 巧，謂如實知見過去界、未來界、現在界。復於 三界如實知見是界善巧，謂如實知見劣界、 中界、妙界。復於三界如實知見是界善巧，謂 如實知見善界、不善界、無記界。復於三界如 實知見是界善巧，謂如實知見學界、無學界、 非學非無學界。復於二界如實知見是界善 巧，謂如實知見有漏界、無漏界。復於二界如 實知見是界善巧，謂如實知見有為界、無為 界。是名智者於界善巧。」阿難陀言：「云何智者 於處善巧？」佛言：「智者於十二處如實知見是 處善巧，謂如實知見眼處色處、耳處聲處、鼻 處香處、舌處味處、身處觸處、意處法處，是名 智者於處善巧。」阿難陀言：「云何智者於蘊善 巧？」佛言：「智者於五蘊如實知見是蘊善巧， 謂如實知見色蘊、受蘊、想蘊、行蘊、識蘊，是名 智者於蘊善巧。」阿難陀言：「云何智者於緣起 善巧？」佛言：「智者於十二支緣起順逆如實知 見是緣起善巧，謂如實知見依此有彼有、此 生故彼生，謂無明緣行、行緣識、識緣名色、名 色緣六處、六處緣觸、觸緣受、受緣愛、愛緣 取、取緣有、有緣生、生緣老死發生愁歎苦憂 擾惱，如是便集純大苦蘊。及如實知依此無 彼無、此滅故彼滅，謂無明滅故行滅、行滅故 識滅、識滅故名色滅、名色滅故六處滅、六 處滅故觸滅、觸滅故受滅、受滅故愛滅、愛 滅故取滅、取滅故有滅、有滅故生滅、生滅 故老死愁歎苦憂擾惱滅，如是便滅純大苦 蘊。是名智者於緣起善巧。」阿難陀言：「云何 智者於處非處善巧？」佛言：「智者於處非處如 實知見是處非處善巧，謂如實知無處無 容身語意惡行，感可愛可樂可欣可意異熟。 有處有容身語意惡行，感不可愛不可樂不 可欣不可意異熟。無處無容身語意妙行，感 不可愛不可樂不可欣不可意異熟。有處有 容身語意妙行，感可愛可樂可欣可意異熟。 無處無容行身語意惡行已，由此因緣身壞 命終生諸善趣。有處有容行身語意惡行已， 由此因緣身壞命終墮諸惡趣。無處無容行 身語意妙行已，由此因緣身壞命終墮諸惡 趣。有處有容行身語意妙行已，由此因緣身 壞命終生諸善趣。是處非處善巧。復如實知 見無處無容非前非後有二輪王生一世界。 有處有容非前非後有一輪王生一世界。無 處無容非前非後有二如來生一世界。有 處有容非前非後有一如來生一世界。是 處非處善巧。復如實知見無處無容女作輪 王、帝釋、魔王、梵王，及證獨覺菩提、或證無上 正等菩提。有處有容男作輪王帝釋魔王梵 王、及證獨覺菩提或證無上正等菩提。是處 非處善巧。復如實知見無處無容具聖見者， 故思害母、害父、害阿羅漢、破和合僧及起惡 心出佛身血。有處有容諸異生者作五無間。 無處無容具聖見者，故思斷眾生命。有處有 容諸異生者，故思斷眾生命。無處無容具聖 見者，故思越諸學處。有處有容諸異生者，故 思越諸學處。無處無容具聖見者，捨勝學處 趣劣學處，或求外道為師、或求外道為福田、 或瞻仰外道沙門婆羅門面、或種種占卜 諸吉祥事執為清淨，或受第八有。有處有容 諸異生者，有如是事。是處非處善巧。復如實 知見無處無容未斷五蓋令心染污、令慧力 羸、障礙道品、違涅槃者，心善安住四念住 中。有處有容已斷五蓋令心染污、令慧力羸、 障礙道品、違涅槃者，心善安住四念住中。無 處無容未斷五蓋廣說乃至違涅槃者，心未 善住四念住中而能修習七等覺支。有處有 容已斷五蓋廣說乃至違涅槃者，心已善住 四念住中乃能修習七等覺支。無處無容未 斷五蓋廣說乃至違涅槃者，心未善住四念 住中而能修習七等覺支，而證聲聞獨覺 無上菩提。有處有容已斷五蓋廣說乃至違 涅槃者，心已善住四念住中已，能修習七等 覺支，乃能證得聲聞獨覺無上菩提。是名智 者於處非處善巧。」阿難陀曰：「今此法門，其名 何等？云何奉持？」佛告慶喜：「今此法門，名為 四轉、亦名大法鏡、亦名甘露鼓、亦名多界，應 如是持。」時阿難陀歡喜敬受。 云何眼界？謂如眼根。云何色界？謂如色處。 云何眼識界？謂眼色為緣所生眼識，此中眼 為增上、色為所緣，於眼所識色，諸了別異了 別各別了別色，是名眼識界。餘五三界，隨其 所應，廣說亦爾。 云何地界？謂地界有二種：一、內；二、外。云何 內地界？謂此身內所有各別堅性堅類有執 有受。此復云何？謂髮毛爪齒乃至糞穢。復 有所餘身內各別堅性堅類有執有受，是名 內地界。云何外地界？謂此身外諸外所攝堅 性堅類無執無受。此復云何？謂大地山、諸石 瓦礫、蜯蛤蝸牛、銅鐵錫鑞、末尼真珠、瑠璃 螺貝、珊瑚璧玉、金銀石藏杵藏、頗胝迦、赤 珠右旋、沙土草木、枝葉花果。或復有地依 水輪住，復有所餘在此身外堅性堅類無執 無受，是名外地界。前內此外，總名地界。 云何 水界？謂水界有二種：一、內；二、外。云何內水 界？謂此身內所有各別濕性濕類有執有受。 此復云何？謂諸淚汗乃至小便。復有所餘身 內各別濕性濕類有執有受，是名內水界。云 何外水界？謂此身外諸外所攝濕性濕類無 執無受。此復云何？謂根莖枝葉花果等汁露、 酒乳酪酥油蜜糖、池沼陂湖、殑伽河、鹽母 那河、薩剌渝河、頞氏羅筏底河、莫呬河、東海 西海南海北海、四大海水。或復有水依風輪 住，復有所餘在此外濕性濕類無執無受，是 名外水界。前內此外，總名水界。 云何火界？謂 火界有二種：一、內：二、外。云何內火界？謂此身 內所有各別暖性暖類有執有受。此復云何？ 謂此身中諸所有熱等熱遍熱，由此所食所噉 所飲正易消化，若此增盛令身燋熱。復有所 餘身內各別暖性暖類有執有受，是名內火 界。云何外火界？謂此身外諸外所攝暖性暖 類無執無受。此復云何？謂地暖火、日藥末尼、 宮殿星宿火聚燈焰、燒村燒城燒川燒野、燒 十二十三十四十五十百千或無量擔薪草 等火熾盛烔然，或在山澤河池巖窟房舍殿 堂樓觀草木根莖枝葉花果等暖。復有所餘 熱性熱類無執無受，是名外火界。前內此外， 總名火界。 云何風界？謂風界有二種：一、內；二 外。云何內風界？謂此身內所有各別動性動 類有執有受。此復云何？謂此身中，或上行風、 或下行風、或傍行風、脇風背風、胸風肚風、心 風臍風、嗢鉢羅風、蓽鉢羅風、刀風劍風針 風、結風纏風、掣風努風強風、隨支節風、入 出息風。復有所餘身內各別動性動類有執 有受，是名內風界。云何外風界？謂此身外諸 外所攝動性動類無執無受。此復云何？謂東 風西風南風北風、有塵風無塵風、旋風暴風 吠嵐婆風、小風大風無量風、風輪風、依空行 風。復有所餘動性動類無執無受，是名外風 界。前內此外，總名風界。 云何空界？謂空界 有二種：一、內；二、外。云何內空界？謂此身內所 有各別空性空類有執有受。此復云何？謂此 身中隨皮肉血骨髓等空、眼穴耳穴鼻穴面門 咽喉心腹腸肚等穴，由此通貯所飲所食 及令下棄。復有所餘身內各別空性空類，是 名內空界。云何外空界？謂此身外諸外所攝 空性空類無執無受。此復云何？謂外空逈隣 呵伽色，是名外空界。前內此外，總名空界。 云何識界？謂五識身及有漏意識，是名識 界。
Việt dịch
QUYỂN 10 Phẩm 17: CĂN Thuở ấy, Đức Bạc-già-phạm trú tại vườn Cấp-cô-độc, rừng Thệ- đa, thuộc thành Thất-la-phiệt. Khi đó, có một vị Phạm chí là Sinh Văn đến chỗ Phật chấp tay cung kính bạch Phật: Con có đôi điều muốn hỏi Ngài Gotama cao quý, xin Ngài cho phép. Đức Thế Tôn bảo vị Phạm chí: Thầy cứ tự do hỏi, tôi sẽ giải đáp đầy đủ. Vị Phạm chí hỏi: Căn có bao nhiêu thứ? Đức Thế Tôn bảo: Căn có hai mươi hai thứ: 1. Nhãn căn. 2. Nhĩ căn. 3. Tỷ căn. 4. Thiệt căn. 5. Thân căn. 6. Ý căn. 7. Nữ căn. 8. Nam căn. 9. Mạng căn. 10. Lạc căn. 11. Khổ căn. 12. Hỷ căn. 13. Ưu căn. 14. Xả căn. 15. Tín căn. 16. Tinh tấn căn. ===== PAGE 170 ===== 500 BỘ TỲ ĐÀM 1 17. Niệm căn. 18. Định căn. 19. Tuệ căn. 20. Vị tri đương tri căn. 21. Dĩ tri căn. 22. Cụ tri căn. Hai mươi hai loại căn này bao gồm tất cả các căn khác. Bấy giờ, Phạm chí nghe Đức Phật đã nói đầy đủ nên rất đổi vui mừng, cung kính chào Đức Phật và ra về. 1. Thế nào là Nhãn căn? Đáp: Là mắt đối với Sắc đã-đang và sẽ thấy sắc với đồng phần của nó, đó là nhãn căn. Lại nhãn là cái chính phát sinh nhãn thức, đối với sắc nó đã- đang- sẽ nhận rõ và đối với đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là nhãn căn. Lại mắt đối với sắc đã - đang - sẽ bị trở ngại và đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là nhãn căn. Lại mắt đã - đang - sẽ biến đổi đối với sắc và đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là nhãn căn. Hết thảy mắt là quá khứ hiện tại vị lai là vậy, gọi là nhãn căn, cũng gọi là những gì đã hiễu đã biết, đã thông suốt, đã biết khắp, đã đoạn, đã hiểu, đã thấy, đã được, đã tỉnh biết, đã hiện rõ và cùng hiện rõ, đã hiểu biết và cùng hiểu biết, đã quán và cùng quán, đã suy xét, đã quyết định lựa chọn, đã tiếp xúc cùng tiếp xúc, đã chứng cùng chứng. Việc này là sao? Là sắc tạo ra do bốn đại hoặc địa ngục hoặc bàng sinh, hoặc cõi quỷ, trời người, trung hữu màø tu tập tạo nên. Hết thảy tên gọi, khác lời thêm lời, tướng cùng với tướng, đặt ra nói năng, gọi là mắt, là lĩnh vực của mắt, là giới hạn của mắt, gọi là nhãn căn, là thấy, là con đường, là dẫn đường, là trắng, là tịnh, là kho tàng, là cửa, là ruộng, là sự, là sông, là ao biển, là nhọt, là cửa nhọt, là bờ bến này. Nhãn căn là vậy, là lĩnh vực thâu nhiếp bên trong. 2. Thế nào là Nhĩ căn? Đáp: Là tai đối với Thanh đã - đang - sẽ nghe tiếng, đối với đối tượng của nó, đó gọi là nhĩ căn. Lại tai là chỗ phát sinh nhĩ thức, nó đã- đang - sẽ nhận rõ tiếng và đối với đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là nhĩ căn. Lại tai đã- đang- sẽ bị trở ngại đối với tiếng và đối với đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là nhĩ căn. Lại tai đã- đang-sẽ biến đổi đối với tiếng và đối tượng của nó, đó gọi là nhĩ căn. Như vậy hết thảy các tai vốn có trong quá khứ hiện tại vị lai, gọi là nhĩ căn cũng gọi là những gì đã biết... cho đến ===== PAGE 171 ===== SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 10 501 những gì đã chứng. Việc này là sao? Là tịnh sắc tạo ra do bốn đại, hoặc địa ngục, cho đến tu tạo nên, hết thảy tên gọi, khác lời thêm lời, tưởng cùng với tưởng, đặt ra nói năng, đó gọi là tai, là lĩnh vực của tai, gọi là nhĩ căn (căn của tai), gọi là nghe, gọi là con đường cho đến gọi là bờ bến này. Như vậy, nhĩ căn là lĩnh vực thâu nhiếp bên trong. 3. Thế nào là Tỷ căn? Đáp: Là mũi đối với Hương đã- đang - sẽ ngửi mùi và đối với đối tượng của nó cũng vậy, gọi là tỷ căn. Lại tỷ căn là chỗ chính phát ra tỷ thức, nó đã - đang - sẽ nhận rõ mùi và đối với đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là tỷ căn. Lại mũi đã- đang - sẽ bị trở ngại đối với mùi và đối với đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là tỷ căn. Lại mũi đã - đang - sẽ biến đổi đối với mùi và đối tượng của nó, đó gọi là tỷ căn. Như vậy hết thảy mũi trong quá khứ hiện tại vị lai đều gọi là tỷ căn, cũng gọi là những gì đã biết cho đến những gì đã chứng. Việc này ra sao? Là tịnh sắc tạo ra do bốn đại, hoặc địa ngục, cho đến hoặc trung hữu, không phải là tu tạo nên. Hết thảy tên gọi, khác lời thêm tiếng, tưởng cùng với tưởng, đặt ra nói năng đều gọi là mũi, là lĩnh vực của mũi, là giới hạn của mũi, là tỷ căn, là ngửi, là con đường, cho đến gọi là bờ bến này. Như vậy, tỷ căn là lĩnh vực thâu nhiếp bên trong. 4. Thế nào là Thiệt căn? Đáp: Là lưỡi đối với Vị đã - đang - sẽ nếm vị và đối với đối tượng của nó cũng vậy, gọi là thiệt căn. Lại lưỡi là chỗ chính phát sinh thiệt thức. Nó đã- đang - sẽ nhận rõ mùi vị và đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là thiệt căn. Lại lưỡi đã- đang - sẽ bị trở ngại đối với vị và đối với đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là thiệt căn. Lại lưỡi đã- đang - sẽ biến đổi đối với vị và đối tượng của nó, cũng vậy đó gọi là thiệt căn. Như vậy hết thảy lưỡi trong quá khứ hiện tại vị lai, đều gọi là thiệt căn, cũng gọi là những gì đã biết cho đến những gì đã chứng. Việc này ra sao? Là tịnh sắc tạo ra do bốn đại, hoặc địa ngục, cho đến trung hữu chứ không phải là tu mà nên, hết thảy tên gọi, khác lời thêm tiếng, tưởng cùng với tưởng, đặt ra nói năng, đều gọi là lưỡi, là lĩnh vực của lưỡi là giới hạn của lưỡi, là thiệt căn, là nếm vị, là con đường, cho đến gọi là bờ bến này. Như vậy, thiệt căn là lĩnh vực thâu nhiếp bên trong. 5. Thế nào là Thân căn? Đáp: Là thân đối với Xúc đã-đang-sẽ xúc chạm đối với cảm giác và đối với đối tượng của nó, đó gọi là thân căn. Lại thân là chỗ chính ===== PAGE 172 ===== 502 BỘ TỲ ĐÀM 1 phát sinh thân thức, nó đã-đang-sẽ nhận rõ tiếp xúc và đối với đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là thân căn. Lại thân đã-đang-sẽ bị trở ngại đối với tiếp xúc và đối với đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là thân căn. Lại thân đã-đang-sẽ biến đổi đối với tiếp xúc và đối với đối tượng của nócũng vậy, đó gọi là thân căn. Như vậy, hết thảy thân trong quá khứ hiện tại vị lai, đều gọi là thân căn, cũng gọi là những gì đã biết cho đến những gì đã chứng. Việc này ra sao? Là tịnh sắc tạo ra do bốn đại, hoặc địa ngục cho đến trung hữu, không phải là tu mà nên, hết thảy tên gọi, khác lời thêm tiếng, tưởng cùng với tưởng, đặt ra nói năng, đều gọi là thân, là lĩnh vực của thân, là giới hạn của thân, là thân căn, là cảm giác, là con đường, cho đến gọi là bờ bến này. Như vậy, thân căn là lĩnh vực thâu nhiếp bên trong. 6. Thế nào là Nữ căn? Đáp: Là nữ - nữ thể - nữ tánh, là thế mạnh của nữ, tác dụng của nữ. Việc này ra sao? Là phần dưới rún, vùng trên đầu gối, hết thảy phần thịt của thân, gân mạch máu chảy tụ hội về đây. Nếu ở chỗ này, giao hội với nam căn thì phát sinh cảm giác thích thú như nhau, đó gọi là nữ căn. 7. Thế nào là Nam căn? Đáp: Là nam-nam thể- nam tánh, là thế mạnh của nam, tác dụng của nam. Việc này ra sao? Là hết thảy phần thịt của thân từ dưới rún, vùng trên bắp đùi, gân mạch máu chảy tụ hội về đây. Nếu ở chỗ này, giao hội với nữ căn thì phát sinh cảm giác thích thú như nhau, đó gọi là nam căn. 8. Thế nào là Mạng căn? Đáp: Là trong mọi hữu tình, với mọi sự tụ họp của nó không biến -không đổi - không hư - không mất, không tới không lui mà có đời sống, có tồn tại, sống được che chở, tùy lúc che chở, biến đổi, tùy lúc biến đổi, đó là mạng sống, là đời sống, là mạng căn. 9. Thế nào là Ý căn? Đáp: Là ý đối với Pháp đã-đang-sẽ biết về pháp, đối với đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là ý căn. Lại ý là chỗ chính phát sinh ý thức, nó đã-đang-sẽ nhận biết pháp và đối tượng của nó cũng vậy. Đó gọi là ý căn. Lại ý căn đã-đang-sẽ bị trở ngại đối với pháp và đối với đối tượng của nó cũng vậy, đó gọi là ý căn. Lại ý đã-đang-sẽ biến đổi đối với pháp và đối tượng của nó, cũng vậy đó gọi là ý căn. Như vậy, hết thảy ý trong quá khứ - hiện tại - vị lai, đều gọi là ý căn cũng gọi đó là sự hiểu biết... cho đến là chứng tất cả. Việc này ra sao? Nghĩa là các ===== PAGE 173 ===== SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 10 503 tâm - ý - thức, hoặc là địa ngục... cho đến trung hữu, hoặc do tu tập mà thành, hết thảy tên gọi, khác tiếng thêm lời, các tưởng cùng tưởng, đặt ra nói năng, gọi là ý, là lĩnh vực của ý, là giới hạn của ý, là ý căn. Gọi là sự hiểu biết, là con đường..., cho đến gọi là bờ bến này. Ý căn như thế là lĩnh vực thâu nhiếp bên trong. 10. Thế nào là Lạc căn? Đáp: Nghĩa là gặp các việc thuận lòng vui vẻ, khiến cho thân vui, tâm vui với cảm xúc (thọ) như nhau mà nhận giữ lấy, đó gọi là lạc căn. Lại còn khi tu đệ tam tĩnh lự thì có được hoan lạc khiến tâm vui với cảm xúc (thọ) như nhau mà nhận giữ lấy, đó gọi là lạc căn. 11. Thế nào gọi là Khổ căn? Đáp: Nghĩa là gặp các việc thuận theo khổ khiến cho thân đau khổ, với cảm xúc không bình thường mà nhận giữ lấy, đó gọi là khổ căn. 12. Thế nào là Hỷ căn? Đáp: Nghĩa là gặp các việc thuận với vui khiến cho tâm vui, với cảm xúc như nhau mà nhận giữ lấy, gọi là hỷ căn. Lại còn khi tu tĩnh lự thứ nhất-thứ nhì thì có niềm vui khiến tâm vui mừng với xúc cảm như nhau mà nhận giữ lấy, đó gọi là hỷ căn. 13. Thế nào gọi là Ưu căn? Đáp: Nghĩa là gặp các việc thuận theo lo lắng khiến cho tâm lo sầu với cảm xúc không bình thường mà nhận giữ lấy, đó gọi là ưu căn. 14. Thế nào là Xả căn? Đáp: Nghĩa là gặp các việc thuận với buông xả khiến cho thân và tâm đều buông xả, có cảm xúc không như nhau cũng không phải không như nhau mà nhận giữ lấy, đó là xả căn. Lại còn khi tu chưa đến được định hoặc ở khoảng giữa của đệ tứ tĩnh lự và định vô sắc thì có được sự không khổ không vui, khiến tâm buông xả, với cảm xúc (thọ) không như nhau cũng không phải không như nhau, mà nhận giữ lấy, đó gọi là xả căn. 15. Thế nào gọi là Tín căn? Đáp: Nghĩa là nương vào pháp thiện tạo nên do xuất gia và xa lìa, mà khởi lên các sự tin tưởng, tính chất của niềm tin, tính chất tin tưởng hiện tiền, tùy thuận chấp nhận ái mộ, tính chất của ái mộ, lòng luôn lắng đọng trong sạch yên tịnh, đó gọi là tín căn. Lại còn tín có học và tín vô học và tất cả các thứ tín phi học phi vô học, đều gọi là tín căn. 16. Thế nào gọi là Tinh tấn căn? Đáp: Nghĩa là nương vào pháp thiện tạo nên do sự xuất gia và xa ===== PAGE 174 ===== 504 BỘ TỲ ĐÀM 1 lìa mà khởi lên các sự siêng năng chuyên cần, thấy rất mạnh mẽ, hăng hái tột độ khó ngăn cản được, lòng luôn cố gắng mãi không ngừng, đó gọi là tinh tấn căn. Lại còn có học tinh tấn và vô học tinh tấn, cùng tất cả các thứ tinh tấn phi học phi vô học, đều gọi là tinh tấn căn. 17. Thế nào gọi là Niệm căn? Đáp: Nghĩa là nương vào pháp thiện tạo nên do sự xuất gia và xa lìa, mà khởi lên các niệm tùy niệm, chuyên niệm, nghĩ nhớ (ghi nhớ) mãi không quên mất, không thiếu sót, không mất pháp tánh, tâm luôn sáng suốt ghi nhớ lâu dài, đó gọi là niệm căn. Lại có niệm học và niệm vô học cùng tất cả các thứ niệm phi học phi vô học, đều gọi là niệm căn. 18. Thế nào gọi là Định căn? Đáp: Nghĩa là nương vào pháp thiện tạo nên do xuất gia và xa lìa, mà khởi lên các tâm đều trụ, trụ gần, an trụ, không phân tán, không loạn động, nhiếp giữ, luôn giữ gìn tất cả, tính chất của tâm chuyên chú vào một cảnh, đó gọi là định căn. Lại có định học và định vô học cùng tất cả các thứ định phi học phi vô học, đều gọi là định căn. 19. Thế nào gọi là Tuệ căn? Đáp: Nghĩa là nương vào pháp thiện tạo nên do sự xuất gia và xa lìa, mà khởi lên các cách tuyển chọn đối với các pháp, tuyển chọn kỹ lưỡng cùng cực và rất cùng cực, hiểu rõ, đều hiểu rõ tất cả, hiểu rõ gần, thấu suốt tất cả, xét đoán thông minh, tuệ hành sáng suốt, Tỳ-bát-xá- na, đó gọi là tuệ căn. Lại còn tuệ học và tuệ vô học cùng tất cả các thứ tuệ phi học phi vô học, đều gọi là tuệ căn. 20. Thế nào là Vị tri đương tri căn? Đáp: Nghĩa là người nào đã nhập vào hàng chánh tánh ly sinh thì sẽ phát sinh tuệ có học và tuệ căn, cùng các hạnh tùy tín, tùy pháp. Đối với bốn Thánh đế chưa hiện quán, thì nên hiện quán, do đó các căn sẽ chuyển đổi. Đó gọi là căn chưa biết thì nên biết. 21. Thế nào là Dĩ tri căn? Đáp: Nghĩa là người đã thấy đế phát sinh tuệ có học và tuệ căn cùng đến thắng giải (tin hiểu tốt nhất), có sự thấy biết và thân chứng. Đối với bốn Thánh đế đã hiện quán, mà đã hiện quán tức là đã đoạn trừ các phiền não, cho nên các căn chuyển đổi. Đó gọi là căn đã biết. 22. Thế nào là Cụ tri căn? Đáp: Nghĩa là bậc A-la-hán đã có tuệ vô học và tuệ căn, cùng tuệ giải thoát, đều giải thoát. Đối với bốn Thánh đế đã hiện quán, mà hiện quán tức là đã được hiện pháp lạc trụ (trụ vào pháp vui hiện đời), nên các căn chuyển đổi. Đó gọi là (căn biết đủ) cụ tri căn. ===== PAGE 175 ===== SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 10 505 Phẩm 18: XỨ Thuở ấy, Đức Bạc-già-phạm trú tại vườn Cấp-cô-độc, rừng Thệ- đa, thuộc thành Thất-la-phiệt. Bấy giờ, có vị Phạm chí tên là Sinh Văn đến chỗ Phật chấp tay cung kính, dùng lời dịu dàng thăm hỏi Đức Thế Tôn. Phật cũng dịu dàng lịch sự thăm hỏi lại vị ấy. Sau khi thăm hỏi xong, vị Phạm chí ngồi sang một bên chấp tay cung kính bạch Phật: Con có đôi điều muốn hỏi Ngài Gotama cao quý, xin Ngài chỉ dạy tóm tắt. Liền đó, Đức Thế Tôn bảo vị Phạm chí ấy: Thầy cứ mặc tình mà hỏi, tôi sẽ giải đáp đầy đủ. Vị Phạm chí hỏi: Tất cả pháp, tại sao gọi là tất cả pháp? Đức Thế Tôn bảo: Tất cả pháp tức là mười hai xứ. Ấy là: 1. Nhãn xứ. 2. Sắc xứ. 3. Nhĩ xứ. 4. Thanh xứ. 5. Tỷ xứ. 6. Hương xứ. 7. Thiệt xứ. 8. Vị xứ. 9. Thân xứ. 10. Xúc xứ. 11. Ý xứ. 12. Pháp xứ. Đó là mười hai xứ. Lại có chỗ nói, các thứ này không phải là tất cả. Nói tất cả thì lại có pháp riêng biệt. Cái đó chỉ là nói chứ không phải là sự thật (cái có thật). Nếu có hỏi lại thì cũng chẳng hiểu biết gì cả. Và nếu sau này cứ mãi suy tư tìm xét thì chính mình lại càng mê muội mịt mờ. Vì tất cả pháp không phải là tình cảnh đó. Bấy giờ vị Phạm chí nghe lời Phật nói, hết sức vui mừng liền cung kính chào từ biệt ra về. 1. Thế nào là nhãn xứ (lĩnh vực của mắt)? Đáp: Nghĩa là như nhãn căn (đã nói ở trước), nên phải nói rõ cái tướng của nó. 2. Thế nào là sắc xứ? Đáp: Nghĩa là sắc được mắt đã - đang - sẽ thấy cùng đối tượng của nó, đó là sắc, lĩnh vực của sắc. Lại từ sắc là chỗ chính phát sinh ra nhãn thức, nó đã - đang - sẽ nhận rõ cùng đối tượng của nó, đó là sắc xứ. Lại đối với mắt thì sắc đã - đang - sẽ biến đổi cùng đối tượng của nó, đó ===== PAGE 176 ===== 506 BỘ TỲ ĐÀM 1 là sắc xứ. Như thế hết thảy sắc quá khứ - hiện tại - vị lai thì đều gọi là sắc xứ, cũng gọi nó là sự hiểu biết... cho đến gọi là chứng tất cả. Vậy là thế nào? Nghĩa là bốn đại tạo ra các thứ màu xanh- vàng- đỏ- trắng - mây - khói - bụi - sương - dài - ngắn - vuông - tròn - cao - thấp, bóng thẳng hay xiên, ánh sáng hay bóng tối, một khi bày rõ các sắc tướng thì gồm có sắc màu trộn lẫn nhau như đỏ tía, xanh ngọc bích, xanh lục, màu đen mốc màu cháo lòng và hết thảy thứ khác mà mắt thấy được, nhãn thức hiểu biết được và có được tên gọi, khác lời thêm tiếng, các tưởng đều tưởng, đặt ra nói năng, gọi là sắc, là giới hạn của sắc, là lĩnh vực của sắc, là bờ bên kia... Như vậy lĩnh vực của sắc là sự thâu nhiếp bên ngoài. 3. Thế nào là nhĩ xứ? Đáp: Nghĩa là như nhĩ căn, nên phải nói rõ cái tướng của nó. 4. Thế nào là thanh xứ? Đáp: Nghĩa là tiếng đã- đang được tai nghe thấy và có cùng đối tượng của nó, đó là lĩnh vực của tiếng. Lại từ tiếng mà tai chính là nơi phát sinh nhĩ thức, nó đã-đang- sẽ nhận rõ cùng đối tượng của nó, đó gọi là lĩnh vực của tiếng. Lại đối với tai, tiếng đã-đang-sẽ gây trở ngại cùng đối tượng của nó, đó là lĩnh vực của tiếng. Lại đối với tai, tiếng đã-đang-sẽ biến đổi cùng đối tượng của nó, đó gọi là lĩnh vực của tiếng. Như thế qua ba thời quá khứ-hiện tại-vị lai, hết thảy tiếng có được đều gọi là thanh xứ, cũng gọi nó là sự hiểu biết... cho đến gọi là chứng tất cả. Vậy là thế nào? Nghĩa là bốn đại tạo ra các thứ tiếng voi, tiếng ngựa, tiếng xe, tiếng bước chân, tiếng thổi ốc, tiếng chuông rung, tiếng trống lớn bé, tiếng ca ngâm tiếng vịnh tán. Và bốn đại còn giúp đỡ cho sự va chạm, tiếp xúc tạo thành các tiếng nói năng trong suốt ngày đêm. Và hết thảy thứ tiếng mà tai nghe được, nhĩ thức nhận thức hiểu biết được, đã có tên gọi, khác tiếng thêm lời, các tưởng đều tưởng, đặt ra nói năng, gọi là tiếng, là giới hạn của tiếng, là lĩnh vực của tiếng, là bờ bên kia. Như vậy lĩnh vực của thanh là sự thâu nhiếp bên ngoài. 5. Thế nào là tỷ xứ? Đáp: Nghĩa là như tỷ căn, nên phải nói rõ về tướng của nó. 6. Thế nào là hương xứ? Đáp: Nghĩa là hương đã, đang sẽ được mũi ngửi thấy với đối tượng đó. Đó chính là hương xứ. Lại từ hương, mũi chính là chỗ chính phát sinh ra tỷ thức. Nó đã, đang sẽ nhận rõ nhận biết các mùi hương và đối tượng của nó. Đó là hương xứ. Lại đối với mũi, hương đã-đang-sẽ gây ===== PAGE 177 ===== SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 10 507 trở ngại cùng đối tượng của nó, đó gọi là hương xứ. Lại đối với mũi, hương đã-đang-sẽ biến đổi cùng đối tượng của nó, đó là hương xứ. Như thế các thứ hương có được qua ba thời quá khứ-hiện tại-vị lai, đều gọi là hương xứ, cũng gọi nó là sự hiểu biết... cho đến gọi là chứng tất cả. Vậy là thế nào? Nghĩa là bốn đại tạo ra các thứ mùi hương của rễ, của thân cây, cành cây, lá hoa quả... hay mùi thơm, mùi thối, mùi bình thường và hết thảy mùi hương khác do mũi ngửi được, tỷ thức nhận thức hiểu biết được, đã có tên gọi, khác tiếng thêm lời, các tưởng đều tưởng, đặt ra nói năng, gọi là hương, là giới hạn của hương, là lĩnh vực của hương, là bờ bên kia... Như vậy lĩnh vực của hương là sự thâu nhiếp bên ngoài. 7. Thế nào là thiệt xứ? Đáp: Nghĩa là cũng như thiệt căn, cần phải nói rõ cái tướng của nó. 8. Thế nào là vị xứ? Đáp: Nghĩa là vị được lưỡi đã - đang - sẽ nếm biết cùng đối tượng của nó, đó là vị xứ. Lại từ vị mà lưỡi là chỗ chính phát sinh ra thiệt thức, nó đã- đang - sẽ nhận rõ cùng đối tượng của nó, đó là vị xứ. Lại đối với lưỡi, vị đã-đang-sẽ gây trở ngại cùng đối tượng của nó, đó là vị xứ. Lại đối với lưỡi, vị đã-đang-sẽ biến đổi cùng đối tượng của nó, đó gọi là vị xứ. Như thế các vị đã có trong ba thời quá khứ-hiện tại-vị lai, đều gọi là vị xứ, cũng gọi nó là sự hiểu biết... cho đến gọi là chứng tất cả. Vậy là thế nào? Nghĩa là bốn đại tạo ra các thứ vị của rễ cây, thân cây, nhánh cây, lá- hoa - quả, vị của thức ăn, thức uống và các thứ rượu, vị đắng, vị chát- ngọt- cay- mặn- lạt, vị thích ý, vị trái ý, vị không ghét không ưa (vị bình thường). Và các thứ vị khác mà lưỡi đã nếm, thiệt thức đã nhận thức hiểu biết, nên có tên gọi, khác tiếng thêm lời, các tưởng đều tưởng, đặt ra nói năng gọi là vị, là vị giới, là vị xứ, là bờ bên kia. Như vậy lĩnh vực của vị là sự thâu nhiếp bên ngoài. 9. Thế nào là thân xứ? Đáp: Nghĩa là như thân căn, nên phải nói rõ về tướng của nó. 10. Thế nào là xúc xứ? Đáp: Nghĩa là thân đã - đang - sẽ chạm xúc cùng đối tượng của nó, đó là xúc xứ. Lại từ xúc là nơi chính phát sinh ra thân thức, nó đã- đang - sẽ nhận rõ cùng đối tượng của nó, đó là xúc xứ. Lại đối với thân, xúc đã-đang-sẽ gây trở ngại cùng đối tượng của nó, đó là xúc xứ. Lại xúc đã- đang - sẽ gây biến đổi cho thân cùng đối tượng của nó, đó là xúc xứ. Như thế các xúc có được từ ba thời quá khứ-hiện tại-vị lai, đều gọi là xúc xứ, cũng gọi nó là sự hiểu biết... cho đến gọi là chứng tất cả. ===== PAGE 178 ===== 508 BỘ TỲ ĐÀM 1 Vậy là thế nào? Nghĩa là bốn đại và bốn đại tạo ra các tính chất trơn- rít - nhẹ - nặng - lạnh - ấm, đói khát và hết thảy các thứ khác mà thân căn cảm giác được và thân thức hiểu biết được, nên có tên gọi, khác tiếng thêm lời, các tưởng đều tưởng, đặt ra nói năng, gọi là xúc, là giới của xúc, là xứ của xúc, là bờ bên kia. Như vậy lĩnh vực của xúc là sự thâu nhiếp bên ngoài. 11. Thế nào là ý xứ? Đáp: Là như ý căn, cần phải nói rõ về tướng của nó. 12. Thế nào là pháp xứ? Đáp: Nghĩa là pháp được ý đã - đang - sẽ nhận biết cùng đối tượng của nó, đó là pháp xứ. Lại từ pháp mà ý chính là chỗ sinh ra ý thức, nó đã- đang- sẽ nhận rõ, đó là pháp xứ. Lại đối với ý mà pháp đã-đang-sẽ gây trở ngại, đó là pháp xứ. Lại pháp đã - đang - sẽ biến đổi đối với ý, đó gọi là lĩnh vực của pháp. Như thế các pháp có cả ba thời quá khứ- hiện tại-vị lai, đều gọi là pháp xứ, cũng gọi nó là sự hiểu biết... cho đến gọi là chứng tất cả. Vậy là thế nào? Nghĩa là các thứ thọ - tưởng - tư, xúc - tác ý - dục - thắng giải - tín - tinh tấn - niệm - định- tuệ - tầm tứ - phóng dật (buông lung), không buông lung, căn thiện - căn bất thiện - căn vô ký, tất cả các sự trói buộc của tùy miên, của tùy phiền não..., và các thứ có được mà trí hiện đang quan sát đạt được định vô tưởng, được định diệt tận, sự vô tưởng và mạng căn, trụ vào chúng đồng phần, có được sự, được xứ, được sinh - già - trụ - vô thường - danh thân - cú thân - văn thân - hư không - trạch diệt - không phải trạch diệt, và các thứ khác mà ý căn đã biết và ý thức đã hiểu ro, tên gọi, khác tiếng thêm lời, các tưởng đều tưởng, đặt ra nói năng, gọi là pháp, là xứ của pháp, là bờ bên kia. Như vậy lĩnh vực của pháp là sự thâu nhiếp bên ngoài. ----------------- Phẩm 19: UẨN Thuở ấy, Đức Bạc-già-phạm trú tại vườn Cấp-cô-độc, rừng Thệ- đa, thuộc thành Thất-la-phiệt. Bấy giờ, Đức Thế Tôn bảo với chúng Bí-sô: Có năm thứ uẩn, đó là: Sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn. 1. Thế nào là sắc uẩn? Đáp: Nghĩa là có các thứ sắc, tất cả đều là bốn thứ đại và tất cả do bốn đại tạo nên, đó là sắc uẩn. 2. Thế nào là thọ uẩn? Đáp: Nghĩa là các thọ cùng thọ, tính chất của thọ (cảm xúc), thọ ===== PAGE 179 ===== SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 10 509 thâu nhiếp, đó là thọ uẩn. Lại có hai thứ thọ, gọi là thọ uẩn, nghĩa là thân thọ (thọ của thân) và tâm thọ (thọ của tâm). Thế nào là thân thọ? Nghĩa là năm thức của thân tương ưng các với thọ... cho đến các thọ thâu nhiếp, đó gọi là thân thọ. Thế nào là tâm thọ? Nghĩa là ý thức tương ưng với các thọ... cho đến thọ thâu nhiếp hết, đó gọi là tâm thọ (Thọ của tâm). Lại có hai thứ thọ, gọi là thọ uẩn, là sự thọ nhận thú vị thích thú và thọ nhận không thú vị thích thú. Thế nào là thọ có thú vị thích thú? Nghĩa là hữu lậu tác ý tương ưng với các thọ... cho đến những gì thọ thâu nhiếp, đó gọi là thọ có thích thú. Thế nào là thọ không thú vị thích thú? Nghĩa là vô lậu tác ý tương ưng với các thọ... cho đến những gì thọ thâu nhiếp, đó gọi là thọ không thích thú. Có thuyết lại nói: Cõi Dục tác ý tương ưng với thọ thì gọi là thọ có thú vị thích thú. Còn cõi Sắc và cõi Vô sắc tác ý tương ưng với thọ thì gọi là thọ không có thú vị thích thú. Nay nghĩa trong này là nói hữu lậu tác ý tương ưng với thọ thì gọi là thọ có thú vị thích thú. Còn vô lậu tác ý tương ưng với thọ thì gọi là thọ không có thú vị thích thú. Cũng như nói về thọ có thú vị, thọ không thú vị, thì các thứ rơi vào thọ, không rơi vào thọ, thọ nương vào đam mê, thọ nương vào xuất ly, thọ thuận kết, thọ không thuận kết, thọ thuận chấp lấy, thọ không thuận chấp lấy, thọ thuận theo bị ràng buộc, thọ không thuận bị ràng buộc, thọ của thế gian, thọ xuất thế gian... cũng như thế. Lại có ba thứ thọ gọi là thọ uẩn, tức là thọ vui, thọ khổ, thọ không vui không khổ. Thế nào là thọ vui? Là gặp việc thuận vui khiến thân và tâm đều vui, thọ nhận như nhau mà thọ nhận giữ lấy, đó là thọ vui. Lại khi tu các loại sơ - đệ nhị - đệ tam tĩnh lự, thì sẽ có được niềm hoan lạc khiến tâm vui, thọ nhận như nhau mà thọ nhận giữ lấy, đó là thọ vui. Thế nào là thọ khổ? Là gặp các việc thuận khổ khiến thân và tâm đều khổ, có thọ không như nhau mà thọ nhậnï giữ lấy, đó là thọ khổ. Thế nào là thọ không khổ không vui? Tức là gặp các việc thuận theo không khổ không vui nên khiến thân và tâm đều buông xả, có thọ không như nhau, cũng không phải không như nhau mà thọ nhậnï giữ lấy, đó là thọ không khổ không vui. Vả lại lúc tu chưa đạt đến định, trong ===== PAGE 180 ===== 510 BỘ TỲ ĐÀM 1 pháp vắng lặng của thiền thứ tư và định vô sắc, thuận theo không khổ không vui mà tiếp xúc sanh tâm buông xả chẳng bình đẳng - chẳng không bình đẳng thọ nhận, thuộc về thọ nhận, đây gọi là thọ không khổ không vui. Lại có bốn thứ thọ gọi là thọ uẩn. Tức là thọ cõi Dục, thọ cõi Sắc, thọ cõi Vô sắc và thọ không ràng buộc. Thế nào là thọ cõi Dục? Là cõi Dục tác ý tương ưng với các thọ..., cho đến cái gì mà thọ nhận giữ lấy. Đó là thọ cõi Dục. Thế nào là thọ cõi Sắc? Là cõi Sắc tác ý tương ưng với các thọ... cho đến cái gì mà thọ nhận giữ lấy, đó là thọ cõi Sắc. Thế nào là thọ cõi Vô sắc? Là cõi Vô sắc tác ý tương ưng với các thọ..., cho đến cái gì mà thọ nhận giữ lấy, đó là thọ cõi Vô sắc. Thế nào là thọ không bị ràng buộc? Nghĩa là vô lậu tác ý tương ưng với các thọ..., cho đến cái gì mà thọ nhận giữ lấy, đó là thọ không bị ràng buộc. Lại có năm thứ thọ gọi là thọ uẩn. Tức là thọ vui, thọ khổ, thọ mừng, thọ lo và thọ buông xả, đó là năm thọ. Rộng nói như các thứ căn (căn phẩm) Lại có sáu thứ thọ gọi là thọ uẩn. Là mắt tiếp xúc sinh ra các thọ, tai, mũi, lưỡi, thân, ý khi tiếp xúc cũng sinh ra các thọ. Thế nào là mắt tiếp xúc sinh ra các thọ? Nghĩa là mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp lại sinh ra sự tiếp xúc. Do xúc làm duyên nên sinh ra thọ. Trong này mắt là chính, sắc là đối tượng, còn sự tiếp xúc của mắt là nhân. Do mắt tiếp xúc mà khởi lên tất cả, đó là chủng loại nhãn xúc, là cái sinh ra nhãn xúc. Với nhãn xúc (sự tiếp xúc của mắt) mà sinh ra tác ý tương ưng với nhãn thức, phân biệt nhận thức các sắc mà có các thọ..., cho đến những gì mà thọ giữ lấy, đó gọi là mắt tiếp xúc sinh ra các thọ. Như vậy các thứ tai, mũi, lưỡi, thân, ý khi tiếp xúc cũng sinh ra các thọ, rộng nói cũng như thế, đó gọi là thọ uẩn. Cũng như nói về thọ uẩn, thì tưởng uẩn và thức uẩn, các việc rộng nói cũng như thế. 3. Thế nào là hành uẩn? Hành uẩn có hai thứ: - Là hành uẩn tâm tương ưng. - Là hành uẩn tâm không tương ưng. Thế nào là tâm tương ưng với hành uẩn? Nghĩa là tư duy tiếp xúc với tác ý, rộng nói cho đến có các trí kiến hiện quan sát các pháp. Lại có các chủng loại pháp khác cùng với tâm tương ưng nhau, đó gọi là ===== PAGE 181 ===== SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 10 511 hành uẩn tâm tương ưng. Thế nào là tâm không tương ưng hành uẩn? Nghĩa là đã chứng được định vô tưởng..., rộng nói cho đến văn thân. Lại có các chủng loại pháp khác không tương ưng với tâm, đó gọi là tâm không tương ưng hành uẩn. Như thế cả tâm tương ưng hành uẩn và tâm không tương ưng hành uẩn gọi chung là hành uẩn. ----------------- Phẩm 20: NHIỀU CẢNH GIỚI, Phần 1 Thuở ấy, Đức Bạc-già-phạm trú tại vườn Cấp-cô-độc, rừng Thệ- đa, thuộc thành Thất-la-phiệt. Bấy giờ, thầy A-nan-đà ngồi riêng một mình trong tịnh thất suy nghĩ: Những kẻ gây ra các việc sợ hãi và các tai họa, các việc rối rắm, khuấy động lo sầu..., đều là đám phàm phu chứ không phải là bậc trí. Nghĩ thế rồi đến khoảng xế chiều, từ tịnh thất thầy ra đến chỗ Phật, lạy dưới chân Phật xong ngồi sang một bên, rồi đem các điều suy nghĩ ra trình bày đầy đủ với Phật. Nghe xong Phật liền xác nhận đúng như vậy: Những kẻ gây ra các sự sợ hãi và các tai họa, các sự rối rắm lo sầu..., đều là những đám phàm phu, không phải là các bậc trí. Giống như đặt lửa trong nhà cỏ khô thì lầu đài đình quán cũng bị cháy lây. Kẻ ngu cũng vậy, vì không có trí nên gây ra bao sự sợ hãi, tai họa và các việc rối rắm lo sầu. Nầy thầy Khánh Hỷ nên biết! Từ quá khứ, hiện tại hay vị lai thì các sự sợ hãi, các tai họa, các rối rắm lo sầu..., đều do kẻ phàm phu gây tạo chớ không phải là các bậc trí, các bậc trí không bao giờ làm các việc đó. Thầy Khánh hỷ nên biết! Kẻ phàm phu thì có sợ hãi, bậc trí không có sợ hãi, kẻ phàm phu có tai họa, bậc trí không có tai họa, kẻ phàm phu có các việc rối rắm lo sầu, bậc trí không có rối rắm lo sầu. Vì thế thầy Khánh Hỷ nên biết! Kẻ phàm phu và bậc trí, phải biết xa lánh các pháp của kẻ phàm phu mà tuân hành các pháp của bậc trí. Thầy A-nan-đà thưa: Như thế nào thì nói là hạng phàm ngu? Đức Phật nói: Nếu đối với các thứ giới - xứ - uẩn, các thứ duyên khởi và các pháp xứ phi xứ mà không khéo léo hiểu biết, thì đó là phàm phu. Thầy A-nan-đà thưa: Ngang mức nào thì nói đó là bậc trí? Đức phật dạy: Nếu như có người nào đối với giới - xứ - uẩn và đối với duyên khởi, xứ phi xứ pháp, có thể khéo léo nhận thức, thì đó là người trí. A nan đà thưa: Sao nói là người trí đối với giới khéo léo nhận thức được? Đức Phật dạy: Người trí đối với 18 giới, thấy biết đúng như ===== PAGE 182 ===== 512 BỘ TỲ ĐÀM 1 thật, là khéo léo nhận thức về giới. Nghĩa là thấy biết đúng như thật các thứ lĩnh vực thuộc về mắt - sắc - nhãn - thức - tai tiếng - nhĩ thức- mũi - hương - tỷ thức - lưỡi vị thiệt thức - thân xúc - thân thức, ý - pháp và ý thức. Lại đối với sáu lĩnh vực mà thấy biết đúng như thật, thì gọi là khéo léo nhận thức về lĩnh vực, nghĩa là thấy biết đúng như thật các lĩnh vực đất, nước, lửa, gió, không và thức. Lại đối với sáu lĩnh vực mà thấy biết đúng như thật, thì gọi là khéo léo nhận thức về lĩnh vực, nghĩa là thấy biết đúng như thật các lĩnh vực tham dục, giận hờn, hại và không dục, không giận và không hại. Lại thấy biết đúng như thật về sáu lĩnh vực sau đây thì gọi là khéo léo nhận thức về lĩnh vực, đó là thấy biết đúng như thật về lĩnh vực: vui, khổ, mừng, lo, xả, vô minh. Lại thấy biết đúng như thật về bốn lĩnh vực sau đây thì gọi là khéo léo nhận thức về lĩnh vực, đó là: thọ, tưởng, hành, thức. Lại thấy biết đúng như thật về ba lĩnh vực sau đây thì gọi là khéo léo nhận thức về lĩnh vực, đó là: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc. Lại thấy biết đúng như thật về lĩnh vực ba sau đây thì gọi là khéo léo nhận thức về, đó là lĩnh vực: quá khứ, vị lai, hiện tại. Lại thấy biết đúng như thật về ba lĩnh vực sau đây thì gọi là khéo léo nhận thức về lĩnh vực, đó là: thấp kém, trung bình và tuyệt diệu. Lại thấy biết đúng như thật về ba lĩnh vực sau đây thì gọi là khéo léo nhận thức về lĩnh vực, đó là: thiện, bất thiện, vô ký. Lại thấy biết đúng như thật về ba lĩnh vực sau đây thì gọi là khéo léo nhận thức về lĩnh vực, đó là: học, vô học, phi học phi vô học. Lại thấy biết đúng như thật về hai lĩnh vực sau đây thì gọi là khéo léo nhận thức về lĩnh vực, đó là hữu lậu, vô lậu. Lại thấy biết đúng như thật về hai lĩnh vực sau đây thì gọi là khéo léo nhận thức về lĩnh vực, đó là hữu vi, vô vi. Đó gọi là bậc trí khéo léo nhận thức về các lĩnh vực. Thầy A-nan-đà thưa: Thế nào là bậc trí khéo léo nhận thức về các phạm vi? Đức Phật dạy: Người trí thấy biết đúng như thật mười hai phạm vi, thì gọi là khéo léo nhận thức về các phạm vi, nghĩa là thấy biết đúng như thật về phạm vi của mắt - sắc - tai - tiếng - mũi - hương - lưỡi - vị- thân - xúc - ý - thức, thì gọi đó là người trí khéo léo nhận thức về các phạm vi (xứ). Thầy A-nan-đà thưa: Thế nào là bậc trí khéo léo nhận thức về các ===== PAGE 183 ===== SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 10 513 uẩn? Đức Phật dạy: Người trí thấy biết đúng như thật về năm uẩn, thì gọi là khéo léo nhận thức về uẩn nghĩa là thấy biết đúng như thật về sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn, thì gọi đó là người trí khéo léo nhận thức về các uẩn. Thầy A-nan-đà thưa: Thế nào là bậc trí khéo léo nhận thức về các duyên khởi? Đức Phật dạy: Người trí thấy biết đúng như thật về mười hai chi duyên khởi thuận và nghịch, thì gọi là khéo léo nhận thức về duyên khởi, là thấy biết đúng như thật dựa vào cái này có nên cái kia có, cái này sinh nên cái kia sinh, nghĩa là vô minh duyên hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh sắc duyên lục xứ (nhập), lục xứ duyên xúc, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sinh, sinh duyên lão tử, rồi phát sinh sầu than lo khổ rồi biết khổ não. Như vậy ở đây toàn là chiêu tập gây nên các uẩn khổ to lớn. Và cũng thấy biết đúng như thật về rằng nếu dựa vào cái này không thì cái kia không, cái này diệt thì cái kia diệt nghĩa là Vô minh diệt nên hành diệt, hành diệt nên thức diệt, thức diệt nên danh sắc diệt, danh sắc diệt nên lục xứ diệt, lục xứ diệt nên xúc diệt, xúc diệt nên thọ diệt, thọ diệt nên ái diệt, ái diệt nên thủ diệt, thủ diệt nên hữu diệt, hữu diệt nên sinh diệt, sinh diệt nên già chết sầu than lo khổ rồi buồn khổ não cũng diệt. Như thế là diệt hết tất cả các thứ khổ to lớn, nên gọi là bậc trí khéo léo nhận thức về pháp duyên sinh. Thầy A-nan-đà thưa: Thế nào là bậc trí khéo léo nhận thức về pháp xứ phi xứ? Đức Phật dạy: Người trí thấy biết đúng như thật về pháp xứ phi xứ, thì gọi là khéo léo nhận thức về pháp có lý và không có lý, là biết đúng như thật: Không có lý và không chấp nhận các hành nghiệp dữ về thân ngữ ý mà chiêu cảm được quả dị thục rất đáng mến yêu, ưa thích, mừng vui, vừa ý. Có lý phải chấp nhận là hành nghiệp dữ của thân ngữ ý sẽ bị quả dị thục không mến yêu, ưa thích, mừng vui, vừa ý. Không có lý và không chấp nhận được là các hạnh tốt lành tuyệt diệu về thân ngữ ý mà phải bị quả dị thục không mến yêu, ưa thích, mừng vui, vừa ý. Phải lý và chấp nhận được là các hạnh tốt lành tuyệt diệu về thân ngữ ý sẽ chiêu cảm được quả dị thục rất đáng mến yêu, ưa thích, mừng ===== PAGE 184 ===== 514 BỘ TỲ ĐÀM 1 vui, vừa ý. Đã không có lý và không chấp nhận được là các hạnh xấu dữ của thân ngữ ý, do nhân duyên đó, nên khi chết rồi sẽ được sinh lên các cõi thiện, nhưng có lý và chấp nhận được là các hạnh xấu dữ của thân ngữ ý, do nhân duyên đó, sau khi chết bị đọa vào các đường dữ. Đã không có lý và không chấp nhận được là các hạnh tốt lành của thân ngữ ý do nhân duyên đó, nên khi chết rồi sẽ phải đọa vào các đường dữ, nhưng có lý và chấp nhận được là các hạnh tốt lành của thân ngữ ý khi lâm chung sẽ được sinh vào các cõi thiện. Đó là khéo léo nhận thức về có lý và không có lý. Lại còn thấy biết đúng như thật về là không có lý, không chấp nhận không có trước sau, có hai vị Chuyển luân Thánh vương sống trong một thế giới, và biết đúng như thật về nhưng có lý và chấp nhận được là không có trước sau, chỉ có một vị Chuyển luân Thánh vương sống trong một thế giới. Lại thấy biết đúng như thật không có lý và không chấp nhận không có trước sau, có hai Đức Như Lai sống trong một thế giới, nhưng có lý và chấp nhận được là không có trước sau, chỉ có một Đức Như Lai sống trong một thế giới. Đó là khéo léo nhận thức về có lý và không có lý. Lại thấy biết đúng như thật về là không có lý và không chấp nhận được rằng có người nữ làm Chuyển luân Thánh vương, Đế thích, Ma vương, Phạm vương và chứng Độc giác Bồ-đề hoặc chứng Bồ-đề vô thượng chánh đẳng, nhưng có lý và chấp nhận rằng có người nam làm Chuyển luân Thánh vương, Đế thích, Ma vương, Phạm vương và chứng được Độc giác Bồ-đề hoặc chứng Bồ-đề vô thượng chánh đẳng. Đó là khéo léo nhận thức về có lý và không có lý. Lại thấy biết đúng như thật về rằng không có lý và không chấp nhận bậc đầy đủ Thánh kiến mà nghĩ đến chuyện giết cha hại mẹ, hại A-la-hán, phá hòa hợp Tăng, khởi tâm dữ làm Phật chảy máu, nhưng có lý và chấp nhận rằng chính các kẻ dị sinh phàm ngu mới gây năm tội đọa vào ngục vô gián (ngũ nghịch tội) mà thôi. Thấy biết đúng như thật về rằng không có lý và không chấp nhận được là bậc có đủ Thánh kiến mà nghĩ đến việc giết hại mạng sống chúng sinh, nhưng có lý và chấp nhận được rằng chỉ có bọn dị sinh phàm ngu mới nghĩ đến việc giết hại chúng sinh; không có lývà không chấp nhận được rằng các bậc có đủ Thánh kiến lại nghĩ đến việc vượt bỏ chỗ học (giáo pháp), nhưng có lý và chấp nhận được rằng chỉ có bọn dị sinh phàm ngu thì mới nghĩ đến việc vượt bỏ các môn học. Không có lý, ===== PAGE 185 ===== SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 10 515 không chấp nhận rằng là bậc có đủ thánh kiến mà lại bỏ chỗ học, môn học cao quý để tìm học chỗ thấp kém, hoặc tìm ngoại đạo tôn làm thầy, hoặc cầu ngoại đạo làm ruộng phước, hoặc chiêm ngưỡng tôn kính nhìn ngắm mặt mày dung nhan bọn Sa-môn, Bà-la-môn ngoại đạo, hoặc coi các thứ bói toán, đoán điềm tốt lành cho là thanh tịnh, hoặc nhận lấy cái có (hữu) thứ tám..., nhưng có lý và chấp nhận được rằng các loại dị sinh phàm phu thì làm các việc như thế. Đó gọi là khéo léo nhận thức về có lý và không có lý. Lại thấy biết đúng như thật về là không có lý và không chấp nhận được rằng: Chưa đoạn dứt năm màn che, vì nó khiến tâm ô nhiễm, khiến tuệ lực suy kém làm chướng ngại đạo phẩm, trái với Niết-bàn, mà bảy tâm có thể an trụ vào tứ niệm xứ trụ; nhưng lại có lý và chấp nhận được rằng ai đã đoạn dứt năm màn che thì tâm khéo an trụ vào tứ niệm trụ. Không có lý và không chấp được là ai chưa đoạn dứt năm màn che kín... Rộng nói cho đến trái với Niết-bàn, tâm chưa khéo an trụ vào tứ niệm mà lại giỏi tu tập bảy giác chi. Nhưng có lý và chấp nhận được là ai đã đoạn dứt năm màn che kín, tâm đã khéo trụ vào tứ niệm trụ thì liền giỏi tu tập bảy giác chi. Không có lý và không chấp nhận được là ai chưa đoạn dứt năm màn che kín... Rộng nói cho đến trái với Niết-bàn, tâm chưa khéo an trụ vào tứ niệm trụ và chưa tu tập bảy giác chi, nhưng lại chứng được Thanh văn, Độc giác, Bồ-đề vô thượng. Nhưng lại có lý và chấp nhận được rằng ai đã đoạn dứt năm màn che..., tâm đã khéo trụ vào tứ niệm tru,ï lại giỏi tu tập bảy giác chi thì chứng được Thanh văn, Độc giác, Bồ-đề vô thượng. Đó là người trí nhận thức khéo léo về có lý và không có lý. Thầy A-nan-đà thưa: Vậy nay nên gọi tên pháp môn này là gì, phụng trì như thế nào? Đức Phật bảo: Này thầy Khánh Hỷ, pháp môn này tên là Tứ chuyển, cũng gọi là Đại pháp cảnh (gương pháp to lớn), cũng gọi là Cam lồ cổ (trống cam lồ), cũng gọi là nhiều lĩnh vực. Hãy nên như thế mà tuân hành phụng trì. Khi đó thầy A-nan-đà hết sức vui mừng kính cẩn tin nhận. Thế nào là Nhãn giới? Nghĩa là như Nhãn căn. Thế nào là Sắc giới? Tức là như Sắc xứ. Thế nào là Nhãn thức giới? Là mắt và sắc làm duyên mà sinh ra nhãn thức. Ở đây mắt là vai trò chính, sắc là đối tượng. Mắt hiểu biết về sắc, là các thứ hiểu rõ, hiểu rõ khác biệt, hiểu riêng từng thứ, hiểu rõ các sắc. Đó gọi là phạm vi hoạt động của nhãn thức. Còn năm mươi ba ===== PAGE 186 ===== 516 BỘ TỲ ĐÀM 1 giới khác, tùy theo sự cần thiết của nó, rộng nói cũng như thế. Thế nào là lĩnh vực của đất? Lĩnh vực của đất có hai thứ là trong và ngoài. Thế nào là lĩnh vực đất bên trong? Là trong thân này có các thứ có tính chất cứng rắn khác nhau, các loại cứng rắn có thể bám lấy, có thọ nhận. Vậy là thế nào? Đó là các thứ tóc, lông, răng móng... cho đến phân dơ nhớp. Lại có những thứ có tính chất cứng rắn khác ở trong thân, các loại cứng rắn có thể bám lấy, có thọ nhận. Đó là lĩnh vực đất bên trong. Thế nào là lĩnh vực đất bên ngoài? Nghĩa là ở bên ngoài thân này có những thứ gồm có tính chất và chủng loại cứng rắn không bám lấy, không có thọ nhận. Vậy là thế nào? Nghĩa là như các thứ đất bằng, núi non, đá, đá vụn, ngói, trai, hầu, ốc sên, đồng, sắt, thiếc, chì, mạt ni, trân châu, lưu ly, sò, ốc, san hô, ngọc bích, vàng bạc, kho đá, kho chày đá, pha chỉ ca, châu đỏ, đá thạch tuyền, đất cát, cỏ cây, nhánh là, hoa quả. Hoặc các thứ đất do xoáy nước tụ lại. Lại ở bên ngoài thân này có các chủng loại có tính chất cứng rắn không bám lấy, không thọ nhận. Đó là lĩnh vực đất bên ngoài. Cả trong lẫn ngoài đều gọi chung là lĩnh vực của đất. Thế nào là lĩnh vực nước? Lĩnh vực của nước có hai thứ là trong và ngoài. Thế nào là lĩnh vực nước bên trong? Nghĩa là ở trong thân này có các thứ khác nhau, có tánh ẩm ướt, chủng loại ẩm ướt có thể bám lấy, có thọ nhận. Đó là những gì? Nghĩa là có các thứ như nước mắt mồ hôi... cho đến lúc tiểu. Lại có các thứ khác ở bên trong có riêng tính chất chủng loại về ẩm ướt có thể bám lấy, có thọ nhận. Đó gọi là lĩnh vực nước bên trong. Thế nào là lĩnh vực nước bên ngoài? Nghĩa là ở ngoài thân này có các chất bên ngoài có tính chất chủng loại ẩm ướt, không thể bám lấy và có thọ nhận. Đó là những gì? Nghĩa là rễ, thân, nhánh, lá, hoa quảv.v..., các thứ nước, nhựa cây, sương, rượu, sữa, váng cao sữa, dầu, mật, đường, ao, đầm, vũng, hồ, sông, sông Khắc già, sông Lam-mẫu- na, sông Tát-lạt-du, sông Át-thị-la-phiệt-đế, sông Mạc-tứ, biển Đông, biển Tây, biển Nam, biển Bắc, nước trong bốn biển lớn. Lại có nước nương vào vầng gió mà tụ. Lại có các thứ khác ở bên ngoài thân có tính chất chủng loại ẩm ướt không thể bám lấy, không thọ nhận. Đó gọi là lĩnh vực nước bên ngoài. Cả hai thứ trong và ngoài đều gọi chung là lĩnh vực nước. ===== PAGE 187 ===== SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 10 517 Thế nào là lĩnh vực lửa? Lĩnh vực của lửa cũng có trong và ngoài. Thế nào là lĩnh vực lửa bên trong? Nghĩa là ở trong thân này có các thứ có tính chất ấm, chủng loại ấm, có thể bám lấy, có thọ nhận. Đó là những gì? Nghĩa là trong thân này có các thứ nóng đều nóng, nóng khắp. Do hơi ấm này mà các việc ăn uống dễ dàng tiêu hóa. Nếu hơi nóng này thêm nhiều thì khiến cho thân nóng bức như bị đốt cháy. Lại có những thứ khác ở trong thân có riêng tính chất và chủng loại ấm nóng có bám lấy và có thọ nhận. Đó gọi là lĩnh vực lửa bên trong. Thế nào là lĩnh vực lửa bên ngoài? Nghĩa là ở ngoài thân này có các thứ ở ngoài gồm có tính chất chủng loại ấm, nóng không thể bám lấy, không thọ nhận. Đó là những gì? Nghĩa là đất ấm, lửa mặt trời, thuốc mạt-ni, cung điện, các vì sao sáng. Ánh sáng của đống lửa to, của đèn, của các đám cháy làng, cháy thành, cháy sông, cháy các đồng cỏ..., với sức cháy hừng hực tỏa sáng của củi khô được tính bằng: mười, hai mươi, ba mươi, bốn mươi, năm mươi, một trăm, một ngàn hay vô lượng gánh củi. Hoặc sức ấm áp tại những nơi như núi, đầm, sông, ao, hang động, phòng nhà, cung điện, lâu đài hoặc sức ấm nóng của cỏ cây, rễ, thân, nhánh, lá, hoa, quả v.v... Và lại có các loại khác có tánh nóng mà không bám lấy, không thọ nhậnï. Đó gọi là lĩnh vực lửa ở bên ngoài, đều gọi chung là lĩnh vực lửa. Thế nào là lĩnh vực gió? Lĩnh vực của gió cũng có hai loại trong và ngoài. Thế nào là lĩnh vực gió bên trong? Nghĩa là ở trong thân này, hết thảy chủng loại có tính chất chuyển động nhúc nhích, cựa quậy có bám lấy có thọ nhận được. Đây là thế nào? Nghĩa là ở trong thân này có hơi gió đi lên, hơi gió đi lên (sự chuyển động đi xuống), hoặc đi ngang sang hai bên, các sự chuyển động ở hông, ngực, lưng, bụng, tim, rún. Các gió Ốt-bát-la (hơi Ốt-bát-la), tất bát la, hơi đao kiếm kim đâm (sự đau nhức), hơi gió kết chặt, ràng buộc, kéo trì xuống, gắng lên, mạnh mẽ, hoặc tùy theo từng chi tiết bộ phận và hơi thở ra vào. Lại còn có các thứ khác ở trong thân mà có tính chất, chủng loại về chuyển động, cựa quậy, nhúc nhích..., bám lấy có thọ nhận. Đó gọi là lĩnh vực gió bên trong. Thế nào là lĩnh vực gió bên ngoài? Nghĩa là ở ngoài thân này có những thứ bên ngoài gồm có tính chất chủng loại về chuyển động, động đậy, không cầm giữ được. Đó là những gì? Ấy là có gió Đông, Tây, Nam, Bắc, gió có bụi và không có bụi bặm, gió xoáy, gió dữ (cuồng ===== PAGE 188 ===== 518 BỘ TỲ ĐÀM 1 phong bão táp), gió hú Phệ-lam-bà, gió hiu hiu, gió to, gió vô lượng, gió xoáy từng luồng (luân), gió thổi giữa hư không... Lại có những thứ khác có tính chất chủng loại về chuyển động nhúc nhích, không bám lấy, không thọ nhận được. Đó gọi là lĩnh vực gió bên ngoài... Cả trong và ngoài đều gọi là lĩnh vực gió. Thế nào là lĩnh vực hư không? Lĩnh vực của hư khhông cũng có hai thứ trong và ngoài. Thế nào là lĩnh vực hư không bên trong? Nghĩa là trong thân này có những thứ (cái) mang tính chất chủng loại trống không, bám lấy và có thọ nhận được. Đó là những cái gì? Nghĩa là trong thân thể này có những khoảng trống tùy chỗ trong da thịt, máu huyết, xương tủy... hoặc hố mắt, lỗ tai, khe mũi, lỗ mũi, cửa miệng, họng, yết hầu, trong tim (tâm nhĩ thất), các khoảng trống trong ruột, trong bụng v.v..., do đó mà tích trữ được thức ăn đồ uống và thải ra ngoài. Lại có những thứ khác trong thân có tính chất, chủng loại và khoảng trống..., thì gọi là lĩnh vực hư không bên trong. Thế nào là lĩnh vực hư không bên ngoài? Nghĩa là ngoài thân này có các thứ có tính chất chủng loại về khoảng trống, không bám lấy, không thọ nhận. Đó là những cái gì? Nghĩa là khoảng trống không ở ngoài, tuyệt xa, gần với ha già sắc. Đó là lĩnh vực hư không bên ngoài. Cả hai thứ trong và ngoài gọi chung là lĩnh vực hư không. Thế nào là lĩnh vực thức? Nghĩa là năm thức của thân và các ý thức hữu lậu. Đó gọi là lĩnh vực của thức. ===== PAGE 189 ===== SỐ 1537 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC - Quyển 11 519 LUẬN A TỲ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC