A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 10

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 10 161  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 10

LUẬN VỀ TRÍ (Phần 2)

Hỏi: Hành tướng vô Ngã duyên với tất cả các pháp, tự thể là gì?
Đáp: Lấy Tuệ làm tự thể. Như tự thể của tướng phần ngã vật, tự
tánh cũng như vậy. Đã nói về tự thể, cho nên nay sẽ giải thích.
Hỏi: Vì sao gọi là hành tướng vô Ngã duyên với tất cả các pháp?
Đáp: Bởi vì tuệ hành này đối với tất cả các pha ùp khởi lên tướng
vô Ngã, cho nên gọi là hành tướng vô Ng ã duyên với tất cả các pháp.
Giới là hành tướng này chỉ có ở cõi Dục-Sắc, trong cõi Vô sắc cũng có
hành tướng này mà không có thể duyên với tất cả các pháp. Về sau sẽ
nói rộng ra. Địa là hành tướng này t huộc về bảy địa, đó là cõi Dục-Vị
chí định-Tĩnh lự trung gian và bốn tĩnh lự căn bản. Đây là nói tổng quát.
Nếu nói tách biệt thì do văn mà thành Tuệ, chỉ thuộc về năm địa, đó là
cõi Dục và bốn tĩnh lự; do Tư mà thành Tuệ chỉ thuộc về cõi Dục; do tu
mà thành Tuệ chỉ thuộc về sáu địa, đó là trong bảy địa nói ở trước trừ
ra cõi Dục. Bốn địa Vô sắc, cũng có hành tướng này, mà không có thể
duyên với tất cả các pháp. Nghĩa là hành tướng vô Ngã của Không vô
biên xứ, duyên với Vô sắc, dựa ở đó và diệt ở đó; tất cả phẩm đạo của
Loại trí, và Phi trạch diệt của bốn vô sắc, tất cả phẩm đạo của Loại trí,
Phi trạch diệt cùng tất cả hư không vô vi, hoặc muốn làm cho đây là
nên vật, hoặc muốn làm cho đây la ø nhiều vật, thì hành tướng này đều
có thể duyên vào. Hành tướng vô Ngã của Thức Vô biên xứ, duyên với
ba Vô sắc phía trên, dựa vào đó và diệt ở đó, tất cả phẩm đạo của Loại
trí, và Phi trạch diệt của ba vô sắc phía trên, tất cả phẩm đạo của Loại
trí, Phi trạch diệt cùng tất cả hư không vô vi, hoặc muốn làm cho đây là
nên vật, hoặc muốn làm cho đây la ø nhiều vật, thì hành tướng này đều
có thể duyên vào. Hành tướng vô Ngã của Vô sở hữu xứ, duyên với hai
Vô sắc phía trên, dựa vào đó và diệt ở đó; tất cả phẩm đạo của Loại
162 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
trí, và Phi trạch diệt của hai Vô sác phía trên, tất cả phẩm đạo của Loại
trí, Phi trạch diệt cùng tất cả hư không vô vi, hoặc muốn làm cho đây là
nên vật, hoặc muốn làm cho đây la ø nhiều vật, thì hành tướng này đều
có thể duyên vào. Hành tướng vô Ngã của Phi tưởng phi phi tưởng xứ,
duyên với Phi tưởng phi phi tưởng xứ, tất cả phẩm đạo của Loại trí, phi
trạch diệt cùng tất cả hư không vô vi, hoặc muốn làm cho đây là nên
vật, hoặc muốn làm cho đây là nhiều vật, thì hành tướng này đều có thể
duyên vào.
Có Sư khác nói: Hành tướng vô Ngã của Không vô biên xứ, duyên
với Phi trạch diệt của năm địa, đó là bốn Vô sắc và Tĩnh lự thứ tư, còn
lại như trước đã nói. Cho đến hành tướng vô Ngã của Phi tưởng phi phi
tưởng xứ, duyên với Phi trạch diệt của hai địa, đó là tự địa của cõi ấy và
Vô sở hữu xứ, còn lại như trước đã nói.
Lời bình: Nên biết trong này thì cách nói trước là hợp lý nhất.
Hỏi: Vì sao địa Vô sắc, không có hành tướng vô Ngã duyên với
tất cả các pháp?
Đáp: Nếu trong địa có thuận quyết trạch phần, và thiện căn tương
tự với gia hạnh kia, thì địa ấy có thể có hành tướng vô Ngã duyên với
tất cả các pháp; Vô sắc thì không như vậy, cho nên ở địa ấy không có.
Có người nói: Nếu trong địa có thiện căn hành đế, thì địa ấy có thể có
hành tướng như vậy; Vô sắc thì không như thế. Có người nói: Nếu trong
địa có thế tục trí hiện quán biên, th ì địa ấy có thể có hành tướng như
vậy; Vô sắc thì không như thế. Có người nói: Nếu trong địa có Kiến
đạo và gia hạnh của kiến đạo thì trong địa ấy có hành tướng như vậy;
Vô sắc thì không như thế. Có người nói: Nếu địa tu Quán thù thắng thì
có hành tướng này, Vô sắc tu Chỉ thù thắng cho nên ở địa ấy không có
hành tướng này.
Sở y là hành tướng vô Ngã này, dựa vào thân cõi Dục-Sắc, bắt
đầu dấy khởi dựa vào thân cõi Dục. Hành tướng là dấy lên hành tướng
vô Ngã. Sở duyên là duyên với tất cả các pháp. Niệm trú là tạp duyên
với Pháp niệm trú. Trí là thế tục trí. Cùng là Tam-ma-địa ấy chẳng phải
là cùng Tam-ma-địa. Căn tương ưng là ba căn tương ưng, đó là Lạc-Hỷ
và Xả.
Hỏi: Cũng có Hỷ và Ưu căn có thể duyên với tất cả các pháp, tại
sao hành tướng này không tương ưng với căn ấy?
Đáp: Bởi vì trái ngược lẫn nhau, nghĩa là hành tướng vui mừng
này chuyển, hành tướng lo buồn kia chuyển, cho nên không tương ưng.
Thế (đời) là hành tướng này rơi vào ba đời, duyên với ba đời và lìa
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 10 163  
www.daitangkinh.org  
xa đời kiếp. Thiện bất thiện và vô ký, là thiện này duyên với ba loại ba
cõi. Hệ và bất hệ, là hệ thuộc cõi  Dục và cõi Sắc, duyên với hệ thuộc
và không hệ thuộc của ba cõi. Học-Vô học và phi học phi vô học, là phi
học phi vô học, duyên với ba loại do kiến mà đoạn và do tu mà đoạn bất
đoạn là do tu mà đoạn duyên với ba loại. Duyên với danh và duyên với
nghĩa, là danh và nghĩa đều duyên. Duyên với tự tương tục-tha tương
tục và chẳng tương tục, là ba loại đều duyên. Do văn-Tư-Tu mà thành,
thì chung cả ba loại, là gia hạnh đạt được- ly nhiễm đạt được và sinh đạt
được. Có thể nói chung ca ba loại, đây là nói tổng quát. Nếu nói tách
biệt thì hành tướng vô Ngã của cõi Dục do Văn-Tư mà thành, chỉ có gia
hạnh đạt được; hành tướng vô Ngã của cõi Sắc do văn mà thành, có thể
nói là gia hạnh đạt được, cũng có thể nói là sinh đạt được. Thế nào là
có thể nói do gia hạnh đạt được? Nghĩa là nếu ở đây đối với thiện pháp
của tự tướng và cọng tướng tu tập rồi sinh đến nơi kia thì liền đạt được;
nếu không như vậy thì sinh đến nơi kia không thể đạt được. Thế nào là
có thể nói do sinh đạt được? Nghĩa la ø tuy ở đây đạ tu tập thiện pháp,
nhưng nếu chưa sinh đến nơi kia thì cuối cùng không thể nào đạt được,
sinh đến nơi kia mới đạt được. Hành tướng vô Ngã do văn mà thành ở
nơi kia, cần phải dựa vào gia hạnh đã tu ở nơi này, mà sinh đến nơi kia
mới đạt được. Hành tướng vô Ngã do Tu mà thành của cõi Sắc, là gia
hạnh đạt được và ly nhiễm đạt được; cũng có thể nói là sinh đạt được.
Hỏi: Nếu chết ở cõi Dục, sinh đến tĩnh lự thứ hai; chết ở tĩnh lự
thứ hai, sinh đến tĩnh lự thứ nhất, ở đó đạt được hành tướng vô Ngã của
tĩnh lự thứ nhất hay không?
Đáp: Nếu trước đó đã tu tập thiện pháp thì đạt được, không như
vậy thì không đạt được; cho đến sinh vào tĩnh lự thứ tư cũng như vậy.
Hỏi: Nếu chết ở cõi Dục, sinh đến cõi Vô sắc; chết ở cõi Vô sắc,
sinh đến tĩnh lự thứ nhất, thì ở đó đạt được hành tướng vô Ngã của tĩnh
lự thứ nhất hay không?
Đáp: Có người nói là không đạt được, bởi vì rất xa. Như vậy nói là
nếu trước đó đã tu tập thiện pháp thì đạt được, không như vậy thì không
đạt được; cho đến sinh vào tĩnh lự thứ tư cũng như vậy.
Hỏi: Nếu chết ở tĩnh lự thứ nhất, sinh đến tĩnh lự thứ  hai, chết ở
tĩnh lự thứ hai, sinh đến tĩnh lự thứ  nhất, thì ở đó đạt được hành tướng
vô Ngã của tĩnh lự thứ nhất hay không?
Đáp: Nếu trước đó đã tu tập thiện pháp thì đạt được, không như
vậy thì không đạt được; sinh đến địa khác cũng như vậy.
Hỏi: Bổ-đặc-già-la như thế nào mới đạt được hành tướng này,  là
164 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
chỉ riêng Thánh giả, hay là chung cả Dị sinh?
Đáp: Có người nói rằng chỉ riêng Thánh giả đạt được, chứ không
phải là các dị sinh. Như vậy nói là dị sinh cũng đạt được.
Hỏi: Dị sinh có hai loại, đó là nội pháp và ngoại pháp, hạng dị
sinh nào đạt được hành tướng này?
Đáp: Có người nói rằng nội pháp thì đạt được, không phải là ngoại
pháp đạt được, bởi vì họ đắm vào Ng ã, không có thể tu tập cách nhìn
Không-Vô Ngã. Như vậy nói rằng: Dị  sinh ngoại pháp cũng đạt được
hành tướng này, nhưng cùng với dị sinh nội pháp khác nhau, nghĩa là dị
sinh nội pháp cũng do gia hạnh đạt được, cũng do sinh đạt được, cũng
đạt được-cũng thuộc về thân, cũng th ành tựu-cũng hiện tại trước mắt;
dị sinh ngoại pháp chỉ do sinh đạt được mà không thuộc về thân, không
thành tựu và không hiện tại trước mắt, bởi vì đắm vào Ngã.
Hỏi: Thế nào dấy khởi hành tướng vô Ngã?
Đáp: Nếu sinh ở cõi Dục, dấy khởi  hành tướng vô Ngã của cõi
Dục và cõi Sắc, đều có thể duyên với tất cả các pháp. Nếu sinh ở tĩnh
lự thứ nhất, dấy khởi hành tướng vô Ngã của tĩnh lự thứ nhất, bất định
thì cũng có thể duyên với tất cả cá c pháp, định thì chỉ duyên từ tĩnh lự
thứ nhất cho đến Hữu Đảnh, dấy khởi hành tướng vô Ngã của ba tĩnh lự
phía trên, cũng chỉ có thể duyên từ tĩnh lự thứ nhất cho đến Hữu Đảnh.
Nếu sinh ở tĩnh lự thứ hai, dấy khởi hành tướng vô Ngã của tĩnh lự thứ
hai. Bất định thì có thể duyên với tất cả các pháp, định thì chỉ duyên từ
tĩnh lự thứ hai cho đến Hữu Đảnh, dấy khởi hành tướng vô Ngã của tĩnh
lự thứ ba-thứ tư, cũng chỉ có thể duyên từ tĩnh lự thứ hai cho đến Hữu
Đảnh. Nếu sinh ở tĩnh lự thứ ba-thứ tư thì như lý cần phải nói. Nếu sinh
ở cõi Dục và cõi Sắc-Vô sắc, da áy khởi hành tướng vô Ngã của cõi Vô
sắc, thì duyên với phạm vi của pháp như trước đã nói.
Hỏi: Hành tướng vô Ngã của cõi D ục và cõi Sắc, cõi nào duyên
với pháp nhiều hơn?
Đáp: Hành tướng vô Ngã của cõi Sắc, nếu là bất định thì pháp sở
duyên bằng nhau so với cõi Dục, nếu là định thì pháp sở duyên ít hơn so
với cõi Dục. Nghĩa là không có thể duyên với tùy chuyển sắc của chính
mình, hành tướng vô Ngã của cõi Dục không có tùy chuyển sắc, cho
nên có thể duyên với tất cả các sắc . Có người nói: Nói có Thân niệm
trú, duyên với tất cả các sắc mà không có Thọ và Tâm niệm trú; Pháp
niệm trú duyên với tất cả Thọ-Tâm và Pháp.
Hỏi: Hành tướng vô Ngã duyên với tất cả các pháp, là hữu lậu hay
là vô lậu?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 10 165  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Là hữu lậu chứ không phải  là vô lậu. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì có hành tướng vô Ngã của thế tục, còn không thể duyên với tất
cả các pháp, như Thuận quyết trạch phần, huống hồ hành tướng vô Ngã
vô lậu, àm có thể duyên với tất cả các pháp ư? Bởi vì hành tướng này
duyên với Đế riêng biệt, như các tà kiến hãy còn không cùng nên lúc
duyên với hai Đế, huống là duyên với nhiều Đế ư? Như sở đối trị, năng
đối trị cũng như vậy.
Hỏi: Hành tướng vô Ngã hữu lậu, có thể đoạn trừ phiền não hay
không?
Đáp: Không có thể đoạn trừ.
Hỏi: Nếu như vậy Thánh giả tại sao dấy khởi?
Đáp: Bởi vì làm cho căn chuyển đổi sắc bén tiến vào Thánh đạo.
Lại nữa, nhờ vào bốn duyên mà Thánh giả dấy khởi:
1. Bởi vì trú trong pháp lạc hiện có.
2. Bởi vì quán sát những công hạnh vốn có.
3. Bởi vì dạo chơi trong công đức.
4. Bởi vì thọ dụng Thánh tài.
Hỏi: Hành tướng vô Ngã này, là cùng tác ý vui mừng, hay là cùng
tác ý chán ngán? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu cùng tác ý vui mừng,
thì sao nói là duyên với pháp đáng cha ùn ngán? Nếu cùng tác ý chán
ngán, thì sao nói là duyên với pháp đáng vui?
Đáp: Nên nói như vậy: Cùng tác ý vui mừng.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao nói là duyên với pháp đáng chán
ngán?
Đáp: Đó là Sư Du-già đối với pháp đáng vui mừng mà sinh tâm
vui mừng tôn trọng. Giả sử ở trong vô lượng pháp đáng chán ngán tích
tự, có nên pháp đáng vui mừng thì sinh tâm vui mừng ưa thích, huống là
nhiều ư? Như trên đống tiền bằng đồng đặt nên đồng tiền bằng vàng, thì
đối với đồng tiền này dù sao cũng si nh lòng vui mừng ưa thích. Ở đây
cũng như vậy, cho nên không có gì sai.
Có thể có hai tâm lần lượt làm nhân cho nhau chăng? Cho đến nói
rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Bởi vì ngăn chặn tông chỉ khác mà hiển bày nghĩa lý của
mình. Nghĩa là hoặc có người chấp: Nhân duyên không có thể. Vì ngăn
chặn tông chỉ kia mà phải làm sa ùng tỏ nhân duyên thật có thể tánh.
Hoặc lại có người chấp: Nên Bổ-đặc-già-la, có hai tâm cùng sinh. Như
tông chỉ của Đại chúng bộ. Vì ngăn chặn tông chỉ kia mà phải làm sáng
166 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
tỏ nên Bổ-đặc-già-la không có hai tâm cùng sinh. Hoặc có ngoại đạo,
dẫn ra thí dụ đời hiện tại mà chấp cái sau là nhân của cái trước. Họ đưa
ra cách nói rằng: Hiện đang thấy d òng suối tuôn trào, sau thúc ép đối
với trước, làm cho tuôn chảy th ành dòng. Trong này, nước sau là nhân
của nước trước. Như vậy các pháp hành trong thời gian ba đời, thì đợi vị
lai thúc bách khiến cho tiến vào hiện ta ïi, đời hiện tại thúc bách khiến
cho vào đời quá khứ, cho nên đời vị la i là nhân của đời hiện tại, hiện
tại tiếp tục làm nhân cho quá khứ. B ởi vì ngăn chặn tông chỉ kia mà
phải làm sáng tỏ pháp sau không phải là nhân của pháp trước. Nếu như
là nhân, thì trái với các pháp duyên khởi trong ngoài. Trái với duyên
khởi của nội pháp, nghĩa là thua än theo Hành duyên với vô minh, cho
nên đến Lão tử duyên với Sinh; con cái là nhân của cha mẹ, nhãn thức
là nhân của nhãn sắc, cho đến ý thức là nhân của ý pháp; cũng phải là
Át-bộ-đàm làm nhân của Yết-ma-lam… Trái với duyên khởi của ngoại
pháp, nghĩa là thuận theo mầm non là nhân của hạt giống, cho đến quả
là nhân của hoa… Như vậy lại có sai lầm lớn, nghĩa thuận theo chưa tạo
nghiệp mà thọ quả, thọ quả rồi mới tạo nghiệp. Sự việc ấy là thế nào?
Cần phải trước tiên nhận lấy quả dị thục khổ-vui, sau mới tạo ra nghiệp
thiện-ác; trước tiên cảm được quả của luật nghi-không luật nghi, sau mới
tiếp nhận giới luật nghi-không luật nghi; trước tiên rời vào địa ngục, sau
mới tạo nghiệp vô gián; trước tiên  làm vị Luân vương, sau mới tạo ra
nghiệp ấy; trước tiên đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, rồi sau đó
mới tu sáu độ đến giải thoát. Nếu chưa gây ra nghiệp mà trước đã tiếp
nhận căn, thuận theo đã gây ra nghiệp mà liền hủy hoại mất đi, vậy thì
sẽ không có giải thoát xuất ly. Vì vậy không thể nào là cái sau làm nhân
của cái trước. Do nhân duyên này cho nên soạn ra luận này.
Hỏi: Có thể có hai tâm lần lượt làm nhân cho nhau chăng?
Đáp: Không có. Nguyên cớ thế na øo? Bởi vì không có nên Bổ-
đặc-già-la nào không phải trước cũng không phải sau, mà hai tâm cùng
làm nhân cho pháp khác. Không có nên Bổ-đặc-già-la nào… tức là ngăn
chặn cái chấp của Đại Chúng Bộ, c ho rằng nên Bổ-đặc-già-la có hai
tâm cùng sinh. Nên Bổ-đặc-già-la, la ø ngăn chặn nhiều Bổ-đặc-già-la.
Chẳng phải trước là ngăn chặn quá khứ, chẳng phải sau là ngăn chặn vị
lai. Đây là biểu hiện rõ ràng nên Bổ-đặc-già-la hiện tại trong nên sát-na
không có hai tâm. Có tụng khác nói rằng: Không phải đã từng- không
phải sẽ là-cũng không phải hiện tại, nên Bổ-đặc-già-la có hai tâm cùng
sinh. Đây là biểu hiện rõ ràng nên Bổ-đặc-già-la qua ba đời, trong nên
sát-na đều không có hai tâm. Cũng không phải tâm sau làm nhân   của
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 10 167  
www.daitangkinh.org  
tâm trước, đây chính là ngăn chặn ngoa ïi đạo chấp cái sau là nhân của
cái trước, biểu hiện rõ ràng nghĩa lý của pháp sau không phải là nhân
của pháp trước. Trong này đều dựa vào năm nhân mà soạn luận, cho
nên đáp rằng không có. Nếu dựa vào sáu nhân thì phải đáp là có, bởi
vì nhân Năng tác đều có khắp nơi. Không có nên Bổ-đặc-già-la…, là
ngăn chặn nghĩa lý của nhân cùng có nhân tương ưng. Cũng không phải
nhân sau làm nhân của tâm trước, là ngăn chặn nghĩa của nhân dị thục
biến hành đồng loại. Cũng không ngăn chặn, đó là nhân Năng tác. Như
nói hai tâm không có nghĩa làm nh ân cho nhau, như vậy hai Thọ-hai
Tưởng, hai Tư - hai Xúc, hai Tác ý-hai giải thoát, hai Dục-hai Niệm, hai
Định-hai Tuệ…, các tâm sở pháp như hai Nhãn cho đến hai Thân…, các
sắc pháp như hai mạng căn-hai chúng đồng phần…, tâm bất tương ưng
hành-pháp đồng loại, đều không có nghĩa làm nhân cho nhau. Có thể có
hai tâm lần lượt nhân với nhau chăng? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Trong này không thuận theo trước mà soạn ra luận này, hay
là thuận theo trước mà soạn ra luận này? Tại sao không có nên Bổ-đặc-
già-la, cho đến nói rộng ra? Nguy ên cớ thế nào? Trước kia nói không
có nên Bổ-đặc-già-la, chẳng phải trước cũng chẳng phải sau mà hai tâm
cùng sinh; tuy đưa ra cách nói như vậy, mà chưa nói đến nhân duyên
ấy, cho nên tiếp đến cần phải nói. Tại sao không có nên Bổ-đặc-già-la,
cho đến nói rộng ra? Nhưng mà trư ớc không đưa ra cách nói như vậy,
là có ý gì?
Đáp: Là người soạn luận có ý muốn như vậy, cho đến nói rộng ra.
Có người nói: A-tỳ-đạt-ma vì hiển bày tánh tướng của các pháp mà nói,
không thuận theo tìm tòi thứ tự của chúng, nhưng không trái với pháp
tướng, hoặc trước-hoặc sau đều không cần phải vặn hỏi. Có người nói:
Luận có hai loại, nên là luận căn bản, hai là luận phát sinh. Trong này,
có thể có hai tâm lần lượt làm nhân cho nhau-duyên với nhau…, là luận
căn bản; tại sao không có nên Bổ-đặc-g ià-la…, là luận phát sinh. Luận
căn bản, lý nên nói trước; luận phát sinh, lý nên nói sau. Vì vậy ở đây
nói trước.
Có thể có hai tâm lần lượt duyên với nhau chăng? Cho đến nói
rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Bởi vì muốn làm cho người  nghi ngờ có được quyết định.
Nghĩa là trước đây nói không có hai tâm lần lượt làm nhân cho nhau,
chớ bảo rằng cũng không có hai tâm lần lượt duyên với nhau. Vì loại bỏ
nghi ngờ này, hiển bày có hai tâm lần lượt duyên với nhau. Lại có người
168 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nói: Bởi vì ngăn chặn sự bác  bỏ không có thể duyên của sở duyên, ý
hiển bày thật có thể tánh duyên của  sở duyên, cho nên soạn ra luận
này.
Hỏi: Có thể có hai tâm lần lượt duyên với nhau chăng?
Đáp: Có, như có tâm khởi lên mà không có vị lai, tâm chính là tư
duy, đây là khởi lên tâm thứ hai, cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Trong này chỉ cần đáp tổng quát rằng có, chứ không cần nói
lại những lời như có… Nguyên cớ thế nào? Bởi vì như nói nếu pháp làm
sở duyên cho pháp kia, thì pháp này cùng với pháp kia, có lúc chẳng
phải là sở duyên chăng?
Đáp: Không có, bởi vì thời gian  chẳng phải là sở duyên, đáp tuy
nói tổng quát là có đối với nghĩa đã đủ, nhưng vì lợi ích thêm cho các
hàng đệ tử, khiến cho được hiểu rõ ra øng mà tiếp tục nói lại, những lời
như có… Như có tâm khởi lên mà k hông có vị lai, tâm chính là tư duy,
đây là khởi lên tâm thứ hai; nghĩa là trước đã khởi lên tà kiến trong nên
sát-na, hoặc chỉ bài báng những tà kiến của vị lai, hoặc bài báng toàn bộ
các uẩn hữu lậu của vị lai, sau đó khởi lên tà kiến trong sát-na thứ hai,
hoặc chỉ bài báng những tà kiến của quá khứ, hoặc bài báng toàn bộ các
uẩn của quá khứ. Hai tà kiến ấy tương ưng với tâm lần lượt duyên với
nhau, như sau tà kiến sinh ra tà kiến đối với nó bài báng không có. Như
vậy sau tà kiến sinh ra Hữu thân kiến, đối với nó chấp Ngã và Ngã sở;
Biên chấp kiến phân biệt Đoạn-Thường, chấp Kiến thủ, cháp Giới cấm
thủ bậc nhất, có thể làm sạch nghi ngờ-do dự-tham nhiễm, oán ghét-
kiêu mạn-tự cao-vô minh không hiểu. Vả lại, sau tà kiến có lúc sinh ra
chánh kiến, đối với nó phát khởi Vô thường-Khổ-Không-Vô Ngã, nhân
tụ tập sinh ra duyên, là có-là thật-là tánh-là phần, có nhân-có phát khởi,
có xứ-có hành tướng sự việc. Hoặc sinh ra tâm vô phú vô ký, đối với
nó khởi lên hành tướng không đúng như lý và hành tướng không phải là
không như lý, đó gọi là tà kiến. Tâm tương ưng với các tâm hữu lậu lần
lượt duyên với nhau. Như tâm tà kiến, tâm nhiễm ô khác nên biết cũng
như vậy. Trong này chỉ nói đến tà kiến là môn, bởi vì giống như nhiễm
ô. Như có tâm khởi lên cũng có vị la i, tâm chính là tư duy, đây là khởi
lên tâm thứ hai.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra luận này?
Đáp: Trước nói đến tâm tà kiến, cùng với tâm hữu lậu lần lượt
duyên với nhau; nay cần phải nói về tâm chánh kiến, cùng với tâm
hữu lậu lần lượt duyên với nhau; nay cần phải nói về tâm chánh kiến,
cùng với tâm hữu lậu lần lượt duyên với nhau, cho nên soạn ra luận
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 10 169  
www.daitangkinh.org  
này. Nghĩa là trước đó dấy khởi ch ánh kiến trong nên sát-na, hoặc
chỉ đối với những chánh kiến của vị la i, hoặc đối với toàn bộ các uẩn
hữu lậu của vị lai, khởi lên hành t ướng có; sau đó dấy khởi chánh kiến
trong sát-na thứ hai, hoặc chỉ đối  với những chánh kiến của quá khứ,
hoặc đối với toàn bộ các uẩn hữu lậu của quá khứ, khởi lên hành tướng
như vô thường… Như sau chánh kiến sinh ra chánh kiến, đối với nó khởi
lên những hành tướng như vô thường… N hư vậy sau chánh kiến hoặc
sinh ra tà kiến, đối với nó bài ba ùng không có hữu thân kiến, chấp Ngã
và Ngã sở, nói rộng cho đến vô minh không hiểu rõ. Vả lại, sau chánh
kiến hoặc sinh tâm vô phú vô ký, đối với nó khởi lên hành tướng không
đúng như lý và hành tướng không phải là không như lý, đó gọi là chánh
kiến. Tâm tương ưng và các tâm hữu lậu lần lượt duyên với nhau. Như
tâm chánh kiến, tâm vô phú vô ký nên bi ết cũng như vậy, bởi vì cùng
là bất nhiễm. Như có tâm khởi lên mà không có đạo vị lai, tâm chính là
tư duy, lúc này khởi lên tâm thứ hai.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra luận này?
Đáp: Trước nói đến tâm tà kiến, cùng với tâm hữu lậu lần lượt
duyên với nhau; nay cần phải nói đến tâm tà kiến, cùng với tâm vô lậu
lần lượt duyên với nhau; cho nên soạn ra luận này. Nghĩa là trước đó dấy
khởi tà kiến trong nên sát-na bài báng đạo vị lai, sau đó tiến vào Chánh
tánh ly sinh khởi lên Khổ nhẫn-Khổ trí, hoặc Tập nhẫn-Tập trí, đối với
những tà kiến quá khứ kia, khởi lên hành tướng Vô thường-Khổ-Không
Vô Ngã, nhân tụ tập sinh ra  duyên, như vậy hai tâm lần lượt duyên
với nhau. Nên biết trong này ngăn chặn sát-na-ngăn chặn lưu chuyển,
không ngăn chặn thời phần, không ngăn chặn chúng đồng phần, không
ngăn chnặ từ vô thỉ đến nay. Ngăn chặn sát-na, nghĩa là chắc chắn
không có sát-na trước dấy khởi tà kiến bài báng Thánh đạo, sát-na thứ
hai có thể tiến vào Chánh tánh ly sinh. Ngăn chặn lưu chuyển, nghĩa
là chắc chắn không có trong nên lưu chuyển mà trước dấy khởi tà kiến
bài báng Thánh đạo, sau thì có thể tiến vào Chánh tánh ly sinh. Không
ngăn chặn thời phần, nghĩa là thời gian thuộc phần đầu ngày khởi lên
tà kiến bài báng Thánh đạo, thời gian  thuộc phần giữa ngày đã có thể
tiến vào Chánh tánh ly sinh; thời gian  thuộc phần giữa ngày khởi lên
tà kiến bài báng Thánh đạo, thời gian thuộc phần cuối ngày vẫn có thể
tiến vào Chánh tánh ly sinh; thuộc gian thuộc ba phần về đêm cũng như
vậy. Như vậy các phần vị ngày- đêm-nửa tháng-nên tháng-mùa-năm
cũng đều không ngăn chặn, huống hồ chúng đồng phần, và từ vô thỉ đến
nay ư? Như tà kiến, nghi và vô minh nên biết cũng như vậy, bởi vì cùng
170 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
duyên với đạo. Như có tâm dấy khởi cũng có đạo vị lai, tâm chính là tư
duy, lúc này khởi lên tâm thứ hai.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra luận này?
Đáp: Trước nói đến tâm chánh kiến, cùng với tâm hữu lậu lần lượt
duyên với nhau; nay cần phải nói về tâm chánh kiến, cùng với tâm vô
lậu lần lượt duyên với nhau, cho nên soạn ra luận này. Nghĩa là trước đó
dấy khởi chánh kiến trong nên sát-na, hoặc chỉ đối với tâm vô lậu của vị
lai, hoặc đối với toàn bộ các uẩn vô lậu của vị lai, khởi lên hành tướng
có; sau đó dấy khởi Thánh đạo, hoặc chỉ đối với những chánh kiến của
quá khứ, hoặc đối với toàn bộ các uẩn hữu lậu của chánh kiến, khởi lên
hành tướng vô thường-Khổ-Không-Vô ngã,  nhân tụ tập sinh ra duyên,
như vậy hai tâm lần lượt duyên với nhau. Nên biết trong này những quả
báo của chúng sinh (chư hữu) muốn làm cho chỉ riêng cọng tướng tác ý
không ngừng dấy khởi Thánh đạo, nó ngăn chặn sát-na chứ không ngăn
chặn lưu chuyển… Ngăn chặn sát-na, th ì lúc này có hành tướng của tâm
đạo vị lai, là tự tướng tác ý. Những quả báo của chúng sinh muốn làm
cho hai loại tác ý không gián đoạn đều dấy khởi Thánh đạo, lúc ấy cũng
không ngăn chặn sát. Như có hai tâm biết nơi khác, thì hai tâm ấy lần
lượt duyên với nhau.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra những luận này?
Đáp: Trước nói đến tâm tương tục  của chính mình, cùng với tâm
tương tục của chính mình lần lượt duyên với nhau; nay cần phải nói đến
tâm tương tục của chính mình, cùng với tâm tương tục khác lần lượt
duyên với nhau, cho nên soạn ra luận này.
Hỏi: Trong này nói như thế nào là hai tâm biết nơi khác, thì hai
tâm ấy cùng duyên với nhau chăng?
Đáp: Trong này nói đến căn như nhau-địa như nhau-đạo như nhau,
hai tâm biết nơi khác thì hai tâm ấy lần lượt duyên với nhau. Căn như
nhau, nghĩa là cùng căn lanh lợi-căn bình thường và căn yếu đuối. Địa
như nhau, nghĩa là cùng dựa vào tĩnh lự thứ nhất, cho đến cùng dựa vào
tĩnh lự thứ tư. Đạo như nhau, nghĩa là cùng hữu lậu, cùng vô lậu, cùng
phẩm Pháp trí, cùng phẩm Loại trí, cùng Học và cùng Vô học.
Hỏi: hai tâm ấy duyên với nhau thế nào?
Đáp: Chỉ duyên với tâm ấy, không phải là hành tướng sở duyên
và năng duyên của tâm ấy. Nếu duyên với hành tướng sở duyên và
năng duyên của tâm ấy, thì có lỗi của tự duyên với mình.
Hỏi: Cũng có trí khác cùng tâm lần lượt duyên với nhau, vì so chỉ
nói toàn là Tha tâm trí?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 10 171  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Là người soạn luận có ý muốn như vậy, cho đến nói rộng ra.
Có người nói: Cần phải nói mà không nói đến, thì nên biết là nghĩa này
có thừa. Có người nói: Trong này ch ỉ nói hiễu rõ ràng không lẫm tạp,
dễ dàng có thể biết được, trí khác thì không như vậy.
Hỏi: Có nhiều loại Tha tâm trí, trong này là nói đến loại nào?
Đáp: Nói đến gia hạnh đạt được-ly nhiễm đạt được.
Hỏi: Vì sao không nói đến loại khác?
Đáp: Là người soạn luận có ý muốn nói như vậy, cho đến nói rộng
ra. Có người nói: Cần phải nói mà không nói đến, thì nên biết là nghĩa
này có thừa. Có người nói: Trong này chỉ nói đến loại có danh nghĩa thù
thắng, đó là gia hạnh đạt được, ly nhiễm đạt được, là do Tu mà thành, tất
cả tuệ đã thâu nhiếp bốn Chi-năm Chi, quả tĩnh lự thù thắng. Có người
nói: Trí này đối với cảnh thì không có gì sai lầm, trí khác thì không như
vậy, do đó không nói đến. Nay dựa vào văn này làm tác động đến biển
Nhĩ Diệm (trí cảnh), như nói: Hai tâm lần lượt duyên với nhau, nên biết
các tâm sở pháp như Thọ… duyên với nhau cũng như vậy. Lại cũng nên
nói đến các tâm duyên với nhau như B ộ-Giới và Thiện… Bộ, nghĩa là
tâm kiến khổ mà đoạn, cùng với tâm  kiến khổ-Tập do tu mà đoạn lần
lượt duyên với nhau; tâm kiến Tập mà đoạn, cùng với tâm Kiến Khổ-
Tập do tu mà đoạn lần lượt duyên với nhau; tâm kiến Diệt mà đoạn,
cùng với tâm duyên hữu lậu lần lượt duyên với nhau; tâm kiến đạo mà
đoạn, cùng với tâm duyên hữu lậu lần lượt duyên với nhau; do Kiến
đạo mà đoạn, tâm duyên vô lậu cùng với tâm vô lậu lần lượt duyên với
nhau; nên biết tâm vô lậu cũng lần lượt duyên với nhau; tâm do tu mà
đoạn lần lượt duyên với nhau; tâm do tu  mà đoạn cùng với tâm vô lậu
lần lượt duyên với nhau. Nên biết tâm do tu mà đoạn, cùng với tâm kiến
khổ-Tập mà đoạn lần lượt duyên với nhau, nghĩa là thiện vô phú vô ký
cùng với tâm vô lậu, lần lượt duyên với nhau thì chỉ riêng thiện. Giới là
tâm cõi Dục, cùng với tâm của cõi Dục-Sắc và tâm không hệ thuộc, lần
lượt duyên với nhau; tâm cõi Sắc cùng với  tâm cõi Sắc-Vô sắc và tâm
không hệ thuộc, lần lượt duyên với nhau; tâm cõi Vô sắc, cùng với tâm
cõi Vô sắc và tâm không hệ thuộc, lần lượt duyên với nhau. Nên biết
tâm cõi Vô sắc, cùng với tâm cõi Sắc lần lượt duyên với nhau, nghĩa là
phạm vi gần với không vô biên xứ. Thiện… nghĩa là tâm thiện-bất thiện
và vô ký, đều cùng với ba loại tâm lần lượt duyên với nhau, chỉ trừ ra
dị thục bất thiện, bởi vì nó chỉ thuộc  về năm thức thân, còn lại tâm vô
phú vô ký, có nghĩa lần lượt duyên với nhau. Vả lại, trong này đã nói
tà kiến bài báng nhân- bài báng quả, có bốn câu sai biệt, nghĩa là hoặc
172 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
dựa vào nhân mà bài báng quả, hoặ c dựa vào quả mà bài báng nhân,
hoặc không dựa vào nhân mà bài  báng quả, hoặc không dựa vào quả
mà bài báng nhân. Dựa vào nhân mà bài báng quả, như nói: Diệu hạnh
và ác hạnh không có quả dị thục. Dựa  vào quả mà bài báng nhân, như
nói: Tất cả sĩ phu và Bổ-đặc-gia ø-la đã thọ nhận khổ-vui mà không có
nhân cũng không có duyên. Không dựa vào nhân mà bài báng quả, như
nói: Không có hữu tình nào hóa sinh. Không dựa vào quả mà bài báng
nhân, như nói: Không có diệu hạnh và ác hạnh.
Hỏi: Duyên có bốn loại, trong này vì  sao chỉ nói đến nhân và sở
duyên, chứ không nói đến hai loại còn lại?
Đáp: Là người soạn luận có ý muốn như vậy, cho đến nói rộng ra.
Có người nói: Cần phải nói mà không nói đến , thì nên biết rằng nghĩa
này có thừa. Có người nói: Hai loại ấy cũng đã nói ở trong này. Nghĩa
là nếu nói nhân duyên, thì nên biết đã nói đến Đẳng vô gián duyên, bởi
vì nếu như không có hai tâm lần lượt làm nhân, thì cũng không có hai
tâm lần lượt làm đẳng vô gián; nếu nói đến sở duyên, thì nên biết là đã
nói đến tăng thượng duyên, bởi vì nếu như co ù hai tâm lần lượt làm sở
duyên, thì cũng có hai tâm lần lượt làm tăng thượng.
Tại sao không có nên Bổ-đặc-già-la, cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra luận này?
Đáp: Bởi vì ngăn chặn tông chỉ khác mà hiển bày nghĩa lý của
mình. Nghĩa là hoặc có người chấp: Đẳng vô gián duyên, thể chẳng
phải là thật có. Vì ngăn chặn ý kia, mà cần phải hiển bày thật có đẳng
vô gián duyên. Hoặc có người chấp: Nên Bổ-đặc-già-la có hai tâm cùng
sinh. Vì tiếp tục chặn lại điều ấy, hiển bày chỉ có nên tâm. Có người
nói: Văn này là luận phát sinh, trước kia nói không có nên Bổ-đặc-già-
la nào có hai tâm cùng sinh, chẳng phải trước cũng chẳng phải sau,
nhưng mà chưa nói nguyên do, nay muốn nói về điều ấy cho nên soạn
ra luận này.
Hỏi: Vì sao không có nên Bổ-đặc-g ià-la có hai tâm cùng sinh,
chẳng phải trước cũng chẳng phải sau?
Đáp: Bởi vì không có đẳng vô gián duyên thứ hai, nghĩa là tâm sở
pháp sinh ra chắc chắn dựa vào đẳng vô gián duyên, đã không có đẳng
vô gián duyên thứ hai, cho nên chắc chắn không có nên Bổ-đặc-già-
la mà có hai tâm cùng sinh, chẳng phải trước c ũng chẳng phải sau. Ở
đây lại cần phải hỏi: Vì sao không có đẳng vô gián duyên thứ hai? Do
đó lại đáp rằng: bởi vì hữu tình do từng tâm nên nối tiếp nhau chuyển
biến, nghĩa là tâm hữu tình, với pháp như vậy cứ từng pháp nên nối tiếp
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 10 173  
www.daitangkinh.org  
nhau mà chuyển biến, không hai-không nhiều. Đây là lần lượt trải qua
lẫn nhau mà trả lời nghĩa lý. Có người nói: Văn này đáp lại câu hỏi
trước, nghĩa là trước đây hỏi rằng: Vì sao không có nên Bổ-đặc-già-la
có hai tâm cùng sinh, chẳng phải tr ước cũng chẳng phải sau? Nay đáp
lại rằng: Hữu tình do từng tâm nên nối tiếp nhau chuyển biến, nghĩa là
mỗi nên hữu tình do năng lực của pháp vốn như vậy, chỉ có nên tâm nối
tiếp nhau mà chuyển biến. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì những tâm vị lai,
cần phải nhờ vào hiện tại hòa hợp mà sinh không hòa hợp thì không
sinh. Hiện tại chỉ có nên hòa hợp, vì vậy khiến cho vị lai cứ theo từng
tâm nên phát khởi, giống như nhiều người đi qua con đường nhỏ hẹp,
từng người nên mà đi qua, còn không có hai cùng đi, huống hồ có nhiều
người cùng đi ư? Lại như trâu dê trong chuồng, cửa chuồng nhỏ hẹp cứ
từng con nên mà ra ngoài, không hai cũng không nhiều. Như vậy những
tâm vị lai của hữu tình, dựa vào hiện tại hòa hợp theo từng tâm nên mà
sinh ra. Giả sử đời hiện tại có nhiều hòa hợp, bởi vì khai thông thứ tự,
thì thuận theo nên lúc có nhiều tâm khởi lên, nhưng điều này là không
có, bởi vì theo từng tâm nên mà si nh ra, lại do hòa hợp vốn có trước
sau. Nếu như trước có tu đạo hòa hợp, thì sau kiến đạo phải là tu đạo,
nhưng kiến đạo sinh trước thì điều này là không có, bởi vì tu đạo dấy
khởi trước kiến đạo. Vì vậy không có nên Bổ-đặc-già-la nào có hai tâm
cùng sinh, chẳng phải trước cũng chẳng phải sau. Ở trong nghĩa này lại
có phân biệt, nghĩa là tại sao không có nên Bổ-đặc-già-la nào có hai
tâm cùng sinh, chẳng phải trước cũng chẳng phải sau?
Tôn giả Thế Hữu nói rằng: Đối với thân trong nên sát-na, chỉ có
nên tâm, dựa vào nó chuyển biến mà không có hai. Lại nữa, đối với
mạng căn trong nên sát-na chỉ có nên tâm, dựa vào nó chuyển biến
mà không có hai. Lại nữa, đối với nên sát-na, chỉ có nên loại tâm của
chúng đồng phần, dựa vào nó chuyển biến mà không có hai.” Đại đức
nói rằng: Lúc pháp sinh ra hòa hợp chỉ có nên chứ không có hai, bởi vì
không thể nào nên hòa hợp mà có hai quả sinh ra, cho nên tâm trong
nên sát-na chỉ có nên. Lại có người nói: Nếu có hai tâm cùng sinh, thì
sẽ không thể nào điều phục; như nên tâm này cang cường ngang ngược,
hãy còn khó điều phục, huống là hai tâm ư? Nếu tâm không thể nào
điều phục, thì không có nghĩa đạt được giải thoát, cho nên nên tương tục
không có hai tâm cùng sinh. Hoặc c ó người nói: Nếu nên tương tục có
hai tâm cùng sinh, thì có tạp nhiễm và thanh tịnh, cùng lúc khởi lên sai
lầm, nghĩa là nên tâm tạp nhiễm, nên tâm thanh tịnh, như vậy thì không
có lý nào đạt được giải thoát. Vả lại, thuận theo trong nên lúc sinh vào
174 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
hai nẽo thiện ác. Lại nữa, nếu nên tương tục có hai tâm cùng sinh, thì
ngại gì có ba? Nếu có ba thì thua än theo trong nên lúc nhận lấy quả dị
thục của ba cõi, vậy thì cõi hủy hoại cũng không có giải thoát. Lại nữa,
nếu nên tương tục có ba tâm cùng sinh, thì ngại gì có bốn? Nếu có bốn
thì thuận theo trong nên lúc nhận lấy quả dị thục của bốn sinh, vậy thì
sinh hủy hoại cũng không có giải thoát . Lại nữa, nếu nên tương tục có
bốn tâm cùng sinh, thì ngại gì có năm? Nếu có năm thì thuận theo trong
nên lúc nhận lấy quả dị thục của  năm nẽo, vậy thì nẽo hủy hoại cũng
không có giải thoát. Lại nữa, nếu nên tương tục có năm tâm cùng sinh,
thì ngại có gì sau? Nếu có sau thì thuận theo trong nên lúc sáu thức đều
phát khởi, nên trong nên lúc nhận lấy tất cả các cảnh giới. Lại nữa, nếu
nên tương tục có sáu tâm cùng sinh, thì ngại gì có trăm? Nếu có trăm thì
ngại gì có ngàn? Cho đến ngại gì vô số đều phát khởi? Nếu như vậy thì
các pháp từ đời vị lai, sẽ cùng nên lúc sinh ra, đối với đời hiện tại cùng
nên lúc mà diệt đi, vậy thì sẽ không có vị lai-hiện tại. Bởi vì quán sát vị
lai-hiện tại mà nói có quá khứ, vị lai-hiện tại không có cho nên quá khứ
cũng không có. Nếu không có ba đời thì không có hữu vi, nếu không có
hữu vi thì không có vô vi, như vậy thì tất cả các pháp đều không có, đây
là sai lầm lớn. Vì vậy không có hai tâm cùng sinh.
Có Sư khác nói: Nếu nên tương tục có hai tâm cùng sinh, thì thuận
theo các tâm sở pháp như Thọ… cũng có hai cùng sinh, thì trong nên sát-
na phải có mười uẩn, thì hữu tình hoại  diệt, hữu tình hoại diệt cho nên
thân đã dựa vào hoại diệt, vì thân đã dựa vào hoại diệt thì năm bộ hoại
diệt, vì năm bọ hoại diệt thì đối trị hoại diệt, vì đối trị hoại diệt thì biến
tri (biết khắp tất cả) hoại diệt, vì biến tri hoại diệt thì các quả Sa-môn
cùng tất cả đều sẽ hoại diệt. Đừng có sai lầm này, bởi vì nên tương tục
không có hai tâm cùng sinh.
Hỏi: Nếu như nên sát-na có nhiều  tâm sở, mà không có sai lầm
trước đây, thì tâm cũng phải như vậy ư?
Đáp: Tôn giả Thế Hữu nói rằng: “Tâm sở tuy nhiều mà cùng với
tâm như nên, do đẳng vô gián duyên mà dẫn khởi.” Như tâm là nên thì
Thọ… cũng là nên, cho nên không có sai lầm. Đại đức nói rằng: Tâm và
Thọ… cùng nên hòa hợp sinh ra, như ta âm là nên thì Thọ… cũng là nên,
cho nên không có sai lầm. Lại có người nói: tâm và Thọ… cùng nên lúc
tác ý sinh ra, như tâm là nên thì Thọ… cũng là nên, tuy đều gọi là tâm sở
mà thể loại đều khác nhau, cho nên không có gì sai sót.
Hỏi: Như trước đã nói, tự thể của đẳng vô gián duyên là gì?
Đáp: Trừ ra tâm và tâm sở pháp cuối cùng của A-la-hán, còn  lại
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 10 175  
www.daitangkinh.org  
các tâm và tâm sở pháp của hiện tại-quá khứ, đó gọi là tự thể của đẳng
vô gián duyên.
Hỏi: tại sao tâm-tâm sở pháp cuối cùng của A-la-hán chẳng phải
là đẳng vô gián duyên?
Đáp: Bởi vì tâm-tâm sở pháp ấy, nếu như là đẳng vô gián duyên
thì sau nó phải có tâm-tâm sở pháp sinh khởi, nếu như vậy thì không
có giải thoát cứu cánh có Sư khác nói: tâm cuối cùng là đẳng vô gián
duyên, tâm-tâm sở pháp sau nó không sinh khởi, bởi vì có duyên khác,
không làm trở ngại cho nó; giả s ử đang sinh khởi thì cũng làm duyên
cho nhau, giống như ý căn-ý giới và ý xứ. Người kia không nên nói
như vậy, nguyên cớ thế nào? Bởi vì đẳng vô gián duyên thiết lập dựa
vào tác dụng, nếu pháp cùng với pháp kia làm đẳng vô gián duyên, thì
không có pháp-không có hữu tình, không có chú thuật-không có các vị
thuốc.., có thể làm chướng ngại khiến cho nó không sinh khởi. Ý căn-
giới-xứ, dựa vào tướng của căn àm thiết lập, tuy Thức sau không sinh
khởi, nhưng có tướng của các căn, cho nên có thể gọi là căn-giới-xứ.
Hỏi: Vì sao tâm cuối cùng của A-la-hán có các tướng như ý căn-
giới-xứ mà không có tướng của đẳng vô gián duyên?
Đáp: Bởi vì ý căn-giới-xứ, không cần quán sát đối với pháp sau,
cho nên thiết lập quán sát về các tâm sở… cũng có thể đặt thành tên gọi;
đẳng vô gián duyên, thiết lập quan sát pháp sau, về sau không sinh khởi
cho nên không nói là duyên. Lại nữ a, trong pháp không sinh, có tướng
của ý thức, cho nên tâm cuối cùng là ý căn-giới-xứ; trong pháp không
sinh không có tướng của đẳng vô gián, bởi  vì tồn tại tạp loạn. Vì vậy
tâm-tâm sở pháp cuối cùng, không thiết lập đẳng vô gián duyên.
Hỏi: Đẳng vô gián duyên lấy gì làm tướng?
Đáp: Thể chính là tướng của nó, tướng chính là thể của nó, không
nên lìa xa thể mà cầu tìm riêng tư ớng của nó. Tôn giả Thế Hữu nói
rằng: “Nghĩa có năng lực phát tr iển, là tướng của Đẳng vô gián duyên.
Lại nữa, nghĩa cùng theo thứ tự, la ø tướng của đẳng vô gián duyên. Lại
nữa, nghĩa mang lại tác dụng, là tướng của đẳng vô gián duyên. Lại
nữa, nghĩa có năng lực sinh ra tâm , là tướng của đẳng vô gián duyên.
Lại nữa, nghĩa có năng lực dẫn phá t cho tâm, là tướng của đẳng vô
gián duyên. Lại nữa, nghĩa luôn luôn ca ûnh giác đối với tâm, là tướng
của đẳng vô gián duyên. Lại nữa, nghĩ a có năng lực làm cho tâm nối
tiếp nhau, là tướng của đẳng vô gi án duyên.” Đại đức nói rằng: Nghĩa
có năng lực dẫn dắt phát sinh ta âm vô gián, là tướng của đẳng vô gián
duyên. Tôn giả Bà-mạt-la nói rằng:  Nghĩa có năng lực làm cho tâm
176 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
chưa sinh nối tiếp đã sinh, là tướng của đẳng vô gián duyên. A-tỳ-đạt-
ma thì nói rằng: Nghĩa có năng lực làm cho pháp có tự tướng khác nhau
không ngừng sinh khởi, là tướng của đẳng vô gián duyên. Pháp có tự
tướng khác nhau, đó là các tâm s ở như Thọ-Tưởng… và tự tướng khác
nhau của tâm, cùng lúc mà sinh khởi chứ không cho pháp có hai. Có Sư
khác nói: Nghĩa làm cho pháp tương tự không ngừng sinh khởi, là tướng
của đẳng vô gián duyên. Đã nói về thể tướng, vì lẽ đó nay sẽ nói.
Hỏi: Vì sao gọi là đẳng vô gián duyên?
Đáp: Duyên này có năng lực dẫn dắt pháp đẳng vô gián duyên,
cho nên gọi là đẳng vô gián duyên.
Hỏi: Các tâm sở pháp trong sát-n a trước sau, hoặc nhiều-hoặc ít,
thế nào gọi là Đẳng (bằng nhau)? Như tâm sở cõi Dục nhiều chứ không
phải là cõi Sắc, tâm sở của cõi Sắc nhiều chứ không phải là cõi Vô sắc,
tâm sở thiện nhiều chứ không phải là bất thiện, tâm sở bất thiện nhiều
chứ không phải là vô ký, tâm sở hữu lậu nhiều chứ không phải là vô
lậu, làm sao có thể nói là duyên này có năng lực dẫn dắt pháp đẳng vô
gián duyên?
Đáp: Dựa vào sự việc như nha u mà nói, chứ không dựa vào số
lượng như nhau, cho nên không có sai lầm. Nếu trong nên tâm, có nên
Tưởng-hai Thọ… thì có thể không gọi là Đẳng, mà trong nên tâm những
tâm sở như Thọ… tùy theo sự thích hợp để sinh khởi, tất cả chỉ có nên,
cho nên gọi là Đẳng.
Hỏi: Là tâm sở chỉ cùng với tâm, Thọ… chỉ cùng với Thọ…, làm
đẳng vô gián duyên, hay là không phải như vậy?
Đáp: Tương tự với tương tục, Sa-môn nói rằng: Tâm chỉ cùng với
tâm làm đẳng vô gián duyên, Thọ… cũng như vậy, đều làm đẳng vô
gián duyên cho chủng loại của mình. Điều ấy không nên nói như vậy,
nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu nhất định như vậy, thì thuận theo tâm
thiện vẫn sinh ra tâm thiện, tâm bất th iện vẫn sinh ra tâm bất thiện,
tâm vô ký vẫn sinh ra tâm vô ký, tâm th am vẫn sinh ra tâm tham, tâm
sân vẫn sinh ra tâm sân, tâm si vẫn sinh ra tâm si, như vậy thì không có
giải thoát cứu cánh. Vả lại, các tâm sở hoặc ít-hoặc nhiều, lúc ít sinh ra
nhiều thì sẽ thiếu hụt duyên, lúc nhiều sinh ra ít thì sẽ giảm bớt quả; như
vậy thì trong nên tập hợp tâm, có pháp từ duyên sinh ra, có pháp không
từ duyên sinh ra, có pháp thì làm duyên, có pháp thì không làm duyên,
và tập hợp tâm vô lậu sẽ không có duyên mà sinh ra ư? Cần phải nói
như vậy: tâm cùng với Thọ… Thọ cùng với Thị cũng cùng với tâm, làm
đẳng vô gián duyên, tâm sở khác cũng như vậy.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 10 177  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Là tâm cùng với tâm, làm đẳng vô gián duyên tiếp cận chứ
không phải là Thọ…, Thọ cùng với Thọ… làm đẳng vô gián duyên tiếp
cận chứ không phải là tâm…, hay là không phải như vậy?
Đáp: Tương tự với tương tục, Sa-môn nói rằng: Tâm cùng với tâm
làm đẳng vô gián duyên tiếp cận chứ không phải là Thọ…, Thọ cùng với
Thọ… làm đẳng vô gián duyên tiếp cận chứ không phải là tâm… Điều ấy
không nên nói như vậy, nguyên cớ thế nào? Bởi vì trước đã nói nghĩa
có năng lực phát triển là tướng của đẳng vô gián duyên, mà trong nghĩa
phát triển không có cách xa ha y tiếp cận, cho nên thích hợp nói như
vậy: Tập hợp tâm sinh ra trước cùng với tập hợp tâm sinh  ra sau, làm
đẳng vô gián duyên, không có gì sai biệt, như đống đậu mè lúa gạo.


„
178 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA