A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 9

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 9 143  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 9

THẾ ĐỆ NHẤT PHÁP (Phần 8)

Hỏi: Nếu không phải là Ngã mà chấp là Ngã, thì đối với năm kiến
do kiến nào thâu nhiếp, do kiến nào mà đoạn?
Đáp: Thuộc về Hữu thân kiến, do kiến Khổ mà đoạn.
Hỏi: Cái gì gọi là chẳng phải Ngã?
Đáp: Tất cả các pháp.
Hỏi: Vì sao ngoại đạo đối với pháp ấy chấp là Ngã?
Đáp: Bởi vì ngu muội đối với sự tác dụng của các pháp đến đi, họ
dấy lên nghĩ rằng: Nếu không có Ngã thì ai đến-ai đi, ai đứng-ai ngồi, ai
co-ai duỗi, ai dậy-ai nằm, ai thấy-nghe-ngửi-nếm-xúc chạm-nhớ nghĩ-
nhận biết? Bởi vì có Ngã cho nên có những sự việc này, đo đó các ngoại
đạo đối với các pháp ấy chấp là Ngã. Trong này, thuộc về Hữu thân
kiến là hiển bày tự tánh của nó, bởi vì đối với năm thủ uẩn chấp là có
Ngã. Do kiến khổ mà đoạn, là hiển bày pháp đối trị với nó. Lúc thấy rõ
khổ đế thì vịnh viễn đoạn trừ kiến chấp, còn lại như trước đã nói.
Hỏi: Tát-ca-da kiến có hai hành tướng, đó là hành tướng của Ngã
và hành tướng của Ngã sở, tức là thuộc về Ngã kiến và Ngã sở kiến, vì
sao trong này chỉ nói đến Ngã kiến mà không nói đến Ngã sở kiến?
Đáp: Là người soạn luận có ý muốn như vậy, cho đến nói rộng ra.
Có người nói rằng: Cũng cần phải  nói đến điều ấy mà không nói đến,
thì nên biết trong này là có cách nói khác. Lại có người nói: Trong này
đã nói Ngã kiến cho nê n thuận theo biết là cũng nói về Ngã sở kiến.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì có Ngã cho nên phải có Ngã sở, bởi vì có
Ngã kiến cho nên phải có Ngã sở kiến, bởi vì có thầy mình cho nên phải
có thấy cái của mình, bởi vì có năm Ngã kiến cho nên phải có mười lăm
Ngã sở kiến, bởi vì có Ngã ái cho nên phải có Ngã sở ái, bởi vì có Ngã
ngu cho nên phải có Ngã sở ngu. Có Sư khác nói: Ngã kiến là căn bản-
144 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
là tánh điên đảo, cho nên trong này chỉ nói về Ngã kiến; Ngã sở kiến
không phải là căn bản, không phải là tánh điên đảo, cho nên trong này
không nói.
Hỏi: Người khéo thuyết pháp, cũng nói về các pháp thường có
thật thể-tánh tướng và quan hệ của Ng ã mà không phải là ác kiến, tại
sao ngoại đạo nói có thật Ngã thì cho là ác kiến?
Đáp: Ngã có hai loại, nên là Ngã của pháp, hai là Ngã của Bổ-
đặc-già-la. Người khéo thuyết pháp chỉ nói thật c ó Ngã của pháp, thật
có pháp tánh, thấy đúng như thật cho nên không gọi là ác kiến; ngoại
đạo cũng nói thật có Ngã của Bổ-đặc-già-la, Bổ-đặc-già-la không phải
là tánh có thật, vì thấy hư vọng cho nên gọi là ác kiến.
Hỏi: Vì sao không nói Ngã chẳng phải là Ngã kiến?
Đáp: Ngã thật sự chẳng phải là có, nếu thấy chẳng có Ngã thì đó
là chánh kiến. Trong này nói đến các kiến chấp xấu ác, vì vậy không
nói Ngã chẳng phải là Ngã kiến.
Hỏi: Nếu không phải nhân mà chấp là nhân, thì đối với năm kiến
do kiến nào thâu nhiếp, do kiến nào mà đoạn?
Đáp: Không phải là nhân mà nói là nhân, thuộc về Giới cấm thủ,
do kiến khổ mà đoạn.
Hỏi: Cái gì gọi là không phải nhân?
Đáp: Nhân không bình đẳng như Tự Tại Thiên…
Hỏi: Vì sao ngoại đạo chấp không phải là nhân àm nói là nhân?
Đáp: Bởi vì gần gũi bạn ác, nghe nói đến tự tại-tự tánh-sĩ phu-thời
gian-phương hướng trống rỗng… sinh ra các pháp. Như những nông phu
trong nên năm thu hoạch nhiều trái qua û, liền dấy lên nói rằng: Sông
Tư-đa chưa vượt qua mà các trời đã mang đến. Nếu sinh ra nam nữ, lại
dấy lên nói rằng: Là Thiên thần đã ban cho những Nan-đà. Tin theo Tự
tại, nếu ban cho nam nữ, thì dấy lên nói rằng: Thiên thần đã ban cho
như trời Tỳ-sắt-noa, Cử-bệ-la… các loạ i chẳng phải là nhân mà chấp là
nhân đều như vậy. Nhưng hữu tình có nhiều nghiệp khác nhau sinh ra,
chứ không phải nhiều hữu tình do cùng nghiệp mà sinh ra, không phải
là nhân tà vạy như tự tại… mà si nh ra. Trong này, không phải là nhân
mà nói là nhân, thuộc về Giới cấm thủ là hiển bày tự tánh của nó, bởi vì
chấp không phải là tự chánh nhân làm tự chánh nhân. Nhưng Giới cấm
thủ sơ lược có hai loại:
1. Không phải là nhân mà chấp là nhân.
2. Không phải là đạo mà chấp là đạo.
Trong này chỉ nói đến không phải là nhân mà chấp là nhân.   Do
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 9 145  
www.daitangkinh.org  
kiến khổ mà đoạn, là hiển bày pháp đối trị với nó. Bởi vì lúc thây rõ khổ
đế thì vĩnh viễn đoạn trừ kiến chấp, còn lại như trước đã nói.
Hỏi: Vì sao kiến này không phải là do kiến tập đoạn trừ?
Đáp: Bởi vì chuyển biến thuộc về quả.
Hỏi: Không phải là nhân mà nói là nhân, cũng là bài bác nhân của
các pháp, tại sao kiến này không phải là tà kiến thâu nhiếp?
Đáp: Không có hành tướng chuyển biến thì gọi là tà kiến, kiến
chấp này có hành tướng chuyển biến cho nên không gọi là tà kiến. Lại
có người nói: Phá hoại sự thật ma ø chuyển biến thì gọi là tà kiến, kiến
chấp này chính là tăng thêm ma ø chuyển cho nên không gọi là tà kiến.
Tôn giả Thế-Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Nếu bác bỏ không có nhân
thì gọi là tà kiến, kiến chấp này kh ông phải là nhân mà chấp là nhân,
cho nên không gọi là tà kiến, bởi vì không phải là chánh nhân mà nói
là chánh nhân.”
Hỏi: Nếu là nhân mà chấp là ch ẳng phải nhân, thì đối với năm
kiến do kiến nào thâu nhiếp, do kiến nào mà đoạn?
Đáp: Thuộc về tà kiến, do kiến Tập mà đoạn.
Hỏi: Cái gì gọi là nhân?
Đáp: Những nghiệp phiền não…
Hỏi: Vì sao ngoại đạo chấp sự việc trong và ngoài không có nhân
mà sinh?
Đáp: Bởi vì không hiểu rõ về pháp duyên khởi trong ngoài, ngoại
đạo dấy lên nghĩ rằng: Ai đào sâu  sông biển, ai chất thành núi cao,
ai khen dày gai góc, ai tạo ra cầm thú?  Nếu định tất cả mọi điều này
không có nhân mà sinh ra, vì vậy họ nói bài tụng rằng:
Ai đào sâu sông biển - chất thành núi cao, ai khen dày gai góc-tạo
ra cầm thú,
Thế gian không có-tự tại có thể làm, cho nên biết tất cả đều không
có nhân.
Trong này, thuộc về tà kiến là hiển bày tự tánh của nó, bởi vì phỉ
báng các pháp vốn thuận theo nhân. Do kiến tập mà đoạn, là hiển bày
pháp đối trị với nó, bởi vì lúc thấy rõ Tập đế thì vĩnh viễn đoạn trừ kiến
chấp, còn lại như trước đã nói.
Hỏi: Tại sao trong này nói bài bác nhân là tà kiến, do kiến Tập
mà đoạn, nhưng trong chương kiến uẩn nói bài bác nhân là tà kiến, do
kiến Tập và Đạo mà đoạn?
Đáp: Là người soạn luận có ý muốn như vậy, cho đến nói rộng ra.
Lại nữa, ở đây không nói đến liễu nghĩa, ở chương ấy thì nói đến  liễu
146 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nghĩa; ở đây có ý nghĩa khác, ở chương ấy không có ý nghĩa nào khác;
ở đây nói có duyên khác, ở chương a áy nói không có duyên nào   khác;
ở đây nói dựa vào thế tục, ở chương ấy nmói dựa vào thắng nghĩa. Lại
nữa, ở đây nói về nên phần nhân, ở chương ấy nói về tất cả nhân, ở đây
chỉ nói đến nhân của khổ, ở chương ấy nói đến nhân của khổ và chẳng
phải là nhân của khổ; ở đây chỉ nói đến nhân điên đảo, ở chương ấy nói
đến nhân điên đảo và nhân chẳng phải điên đảo; ở đây chỉ nói đến nhân
sinh ra quả, ở chương ấy nói đến nh ân sinh ra quả và nhân không sinh
ra quả. Lại nữa, tà kiến bài bác  Tập-bác bỏ Thể không có nhân, cũng
bác bỏ nghĩa của nhân, tà kiến bài báng Đạo chỉ bác bỏ Thể của nhân
chứ không bác bỏ nghĩa của nhân, bởi vì nói Niết-bàn không có nhân là
chánh chứ không phải tà. Trong này chỉ nói đến tà kiến bài báng nhân,
vốn là do kiến Tập mà đoạn chứ không phải là do kiến Đạo mà đoạn.
Hỏi: Nếu có mà chấp là không c ó, thì đối với năm kiến do kiến
nào thâu nhiếp, do kiến nào mà đoạn?
Đáp: Thuộc về tà kiến. Cái chấp này có bốn loại, nếu cho rằng
không có khổ thì do kiến Khổ mà đoạn, nếu cho rằng không có tập thì
do kiến Tập mà đoạn, n ếu cho rằng không có diệt thì do kiến diệt mà
đoạn, nếu cho rằng không có đạo thì do kiến Đạo mà đoạn.
Hỏi: Cái gì gọi là có?
Đáp: Bốn Thánh đế.
Hỏi: Vì sao ngoại đạo bác bỏ không có bốn đế?
Đáp: Bởi vì họ chấp có Ngã cho nên liền bác bỏ không có bốn Đế;
họ dấy lên nói rằng năm uẩn như Sắc … là Ngã chứ k hông phải là khổ,
liền bác bỏ Khổ đế; Ngã không có nhân thì bác bỏ Tập đế; Ngã thường
còn không diệt thì bác bỏ Diệt đế; Ngã không có đối trị thì bác bỏ Đạo
đế. Như người khéo thuyết pháp, biết rõ năm uẩn như Sắc là khổ không
phải là Ngã thì tin chắc khổ đế, kh ổ này có nhân thì tin chắc tập đế,
khổ này có thể diệt trừ thì tin chắc Diệt đế, khổ có pháp đối trị thì tin
chắc Đạo đế. Trong này, thuộc về tà ki ến là hiển bày tự tánh của nó,
bởi vì bác bỏ là không thật sự có bốn Thánh đế. Kiến chấp này có bốn
loại, nói rộng cho đến, nếu chẳng rằng không có đạo thì do kiến đạo mà
đoạn, là hiển bày pháp đối trị với nó. Bởi vì lúc thấy rõ bốn đế thì vĩnh
viễn đoạn trừ kiến chấp, còn lại như trước đã nói, nên biết!
Trong này, bài báng khổ đế thì có hai loại bài báng:
1. Bài báng thể của vật.
2. Bài báng nghĩa của quả.
Bài báng Tập đế thì có hai loại bài báng:
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 9 147  
www.daitangkinh.org  
1. Bài báng Thể của vật.
2. Bài báng nghĩa của nhân. Bài báng diệt đế thì chỉ bài báng thể
của vật chứ không bài báng nghĩa của quả. Có người nói rằng: Cũng
bài báng nghĩa của quả. Bài báng Đạo đế thì chỉ ba øi báng thể của vật
chứ không bài báng nghĩa của nhân. Có người nói rằng: Cũng bài báng
nghĩa của nhân. Có người nói rằng: Cũng bài báng nhân quả. Có người
nói rằng: Bài báng đạo đế thì chỉ bài báng tác dụng.
Hỏi: Tại sao tà kiến không duyên với hư không và phi trạch
diệt?
Đáp: Nếu pháp là uẩn-là nhân của uẩn, là diệt uẩn-là đối trị  với
uẩn, thì tà kiến duyên theo; hư không phi trạch diệt chẳng phải uẩn-
chẳng phải nhân của uẩn, chẳng phải diệt uẩn-chẳng phải đối trị với
uẩn, cho nên tà kiến không duyên theo. Lại nữa, nếu pháp là khổ-là
nhân của khồ, là diệt khổ-là đối trị với khổ, thì tà kiến duyên theo; hư
không phi trạch diệt chẳng phải kh ổ-chẳng phải nhân của khổ, chẳng
phải diệt khổ-chẳng phải đối trị với khổ, cho nên tà kiến không duyên
theo. Như khổ và nhân của khổ… n ên biết bệnh-ung nhọt-tên độc-não
loạn-gánh nặng và các nhân của chúng cũng như vậy.
Lại nữa, nếu pháp là sự việc tạp nhiễm và thanh tịnh, thì tà kiến
duyên theo; hư không phi trạch diệt chẳng phải sự việc tạp nhiễm và
thanh tịnh, cho nên tà kiến không duyên theo. Lại nữa, nếu pháp là sở
duyên của chánh kiến vô lậu, thì tà kiến duyên theo; hư không phi trạch
diệt chẳng phải sở duyên của chánh kiến vô lậu, cho nên tà kiến không
theo. Như chánh kiến vô lậu đối trị với tà kiến, nên biết trí minh vô lậu-
quyết định tín… đối với chẳng phải trí minh … cũng như vậy.
Lại nữa, nếu pháp giống như thuyền bè trôi giữa bờ này và bờ kia,
thì tà kiến duyên theo; hư không phi trạch diệt chẳng giống như thuyền
bè trôi giữa bờ này và bờ kia,  cho nên tà kiến không duyên theo. Lại
nữa, nếu pháp có nghĩa của nhân quả, thì tà kiến duyên theo; hư không
phi trạch diệt không có nghĩa c ủa nhân quả, cho nên tà kiến không
duyên theo. Lại nữa, nếu pháp là sự việc vui mừng và chán ngán thì tà
kiến duyên theo; hư không phi trạch di ệt chẳng phải sự việc vui mừng
và chán ngán, cho nên tà kiến không duyên theo. Lại nữa, nếu pháp có
thể làm thêm-bớt, thì tà kiến duyên theo; hư không phi trạch diệt không
có thể làm cho thêm-bớt, vì vậy tà kiến không duyên theo.
Hỏi: Bác bỏ không có hư không phi trạch diệt là bởi vì duyên với
pháp nào?
Đáp: Bởi vì bác bỏ không có pháp ấy là không có tâm sâu  nặng,
148 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
như bài báng sự việc tạp nhiễm và thanh tịnh.
Hỏi: Đây là trí gì?
Đáp: Đây là trí của hành t ướng tà thuộc vô phú vô ký trong cõi
Dục do tu mà đoạn. Nhưng mà những kiến chấp về có ấy, có người nói
là hai loại:
1. Vật thật sự có, đó là uẩn-giới….
2. Thi thiết mà có.
Đó là nam-nữ… Có người nói là ba loại:
1. Đối đãi nhau mà có, đó là sự việc như vậy, đối đãi với cái này
mà có, đối đãi với cái kia mà có.
2. Hòa hợp mà có, đó là sự vệic như vậy, ở nơi này thì có, ở nơi
kia thì không có.
3. Có theo thời gian, đó là sự việc như vậy, thời gian này thì có,
thời gian kia thì không có.
Có người nói là năm loại:
1. Có trên tên gọi, đó là lông rùa-sừng thỏ-hoa đẹp giữa hư
không…
2. Thật sự có, đó là tất cả các pháp đều ở trong tự tánh.
3. Giả hợp mà có, đó là bình-a ùo-xe cộ-quân lính-rừng cây-nhà
cửa…
4. Hòa hợp mà có, đó là đối với các uẩn hòa hợp thi thiết tạo
thành Bổ-đặc-già-la.
5. Đối đãi nhau mà có, đó là những sự việc của bờ này-bờ kia và
ngắn dài-tốt xấu…
Hỏi: Nếu không có mà chấp là c ó, thì đối với năm kiến do kiến
nào thâu nhiếp, do kiến nào mà đoạn?
Đáp: Đây không phải là kiến mà là tà trí.
Hỏi: Điều này nếu không phải là kiến thì tại sao lại nói rằng nếu
không có mà chấp là có? Có người đưa ra nói như vậy: Trong này cần
phải nói là nếu không có mà chấp là có thì đối với năm kiến do kiến nào
thâu nhiếp, do kiến nào mà đoạn?
Đáp: Thuộc về Hữu thân kiến, do kiến Khổ mà đoạn.
Hỏi: Lại có người nói: Trong này cần phải nói là nếu không có tuệ,
thì đối với năm kiến do kiến nào thâu nhiếp, do kiến nào mà đoạn?
Đáp: Đây không phải là kiến mà la ø tà trí. Hoặc có người nói:
Trong này cần phải nói, nếu không có mà chấp là có thì đây không phải
là kiến, bởi vì trong năm kiến không nói đến. Nói như vậy là tùy theo
như văn mà nói.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 9 149  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Nguyên cớ thế nào? Bởi vì hỏi đáp mà làm thành hỏi đáp,
tuy không có lý lẽ này, nhưng mà đưa ra nói như vậy. Như trong phẩm
Thập Môn đưa ra hỏi rằng: ba căn vô lậu và các pháp vô vi, là do mấy
tùy miên mà tùy tăng?
Đáp rằng: Không có tùy miên tùy tăng. Ở đây cũng như vậy.
Hỏi: Tà trí này là gì?
Đáp: Đây là trí của hành t ướng tà thuộc vô phú vô ký trong cõi
Dục do tu mà đoạn. Như đối với cây cột dấy lên tưởng là người, và đối
với người mà dấy lên tưởng là cây cột; đối với chẳng phải đạo mà dấy
lên tưởng là đạo, đối với đạo mà lại  dấy lên tưởng là chẳng phải đạo…
Có Sư khác nói: Như vậy tà trí, cũng có nhiễm ô có thể dấy lên chủng
loại mạn, như Phạm Vương ở tại đây dấy lên nói như vậy: Mình là đại
Phạm tôn quý trong các đại Phạm, mình có thể tạo tác biến hóa, có
thể sinh ra thế gian, là cha của thế gian. Cách nói này không hợp lý,
nguyên cớ thế nào? Bởi vì kiến đã đoạn thì tâm không có thể phát khởi
các nghiệp thân-ngữ. Vì vậy cách nói trước đây đối với lý là thích hợp,
nghĩa là trí của hành tướng tà thuộ c vô phú vô ký trong cọi Dục do tu
mà đoạn.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong chươn g Trí Uẩn đã nói, phải thông
hiểu thế nào? Như nói: “Thế nào là tà trí? Đó là tuệ nhiễm ô”.
Đáp: Tà trí có hai loại, nên là nhiễm ô, hai là không nhiễm ô.
Nhiễm ô là tương ưng với vô minh, không nhiễm ô là không tương ưng
với vô minh; như đối với cây cột mà dấy l ên tưởng là người… Nhiễm
ô thì Thanh-văn Độc giác tuy co ù thể đoạn trừ hết nhưng vẫn còn hiện
hành. Chỉ có Như-lai thì tuyệt đối không dấy khởi, bởi vì tập khí phiền
não đều vĩnh viễn đọa trừ, do đó chỉ riêng Ngài được tôn xưng là bậc
Chánh Đẳng Giác. Tà trí nhiễm ô, dựa vào nghĩa thù thắng cho nên gọi
là tà trí. Không nhiễm ô, là do thế tục cho nên mang tên gọi của tà trí,
chứ không phải là do nghĩa thù thắng, bởi vì không tương ưng với tà
pháp phiền não. Trong chương Trí Uẩn ở sa u đã nói tà trí là nghĩa thù
thắng, ở đây thế tục mà không trái ngược nhau.

-----------------------
150 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
CHƯƠNG I: TẠP UẨN (Tiếp Theo)

Phẩm Thứ Hai: LUẬN VỀ TRÍ (Phần 1)

Có thể nên trí biết rõ tất cả các pháp chăng? Các chương và giải
thích về nghĩa của các chương như va äy, đã lĩnh hội rồi, tiếp theo cần
phải giải thích rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Bởi vì ngăn chặn các tông chỉ khác để hiển bày rõ ràng về
nghĩa lý của mình. Nghĩa là hoặc c ó người chấp rằng tâm và tâm sở
pháp có thể hiểu rõ tự tánh, có thể hiểu rõ chính mình và người khác,
như vậy đèn có thể chiếu sáng là tự tánh, cho nên có thể chiếu sáng cả
chính mình và vật khác.” Hoặc lại có người chấp rằng: Tâm và tâm sở
pháp có thể hiểu rõ sự tương ưng; như pháp Mật Độ, họ đưa ra cách nói
như vậy: “Các tuệ có thể hiểu rõ ràng về sự tương ưng với Thọ…” hoặc
lại có người chấp rằng: Tâm và tâm sở pháp có thể hiểu rõ đều có; như
Háo Địa Bộ, họ đưa ra cách nói như vậy: “Tuệ có hai loại, cùng lúc mà
sinh ra:
1. Tương ưng.
2. Không tương ưng.
Tương ưng với tuệ biết rõ về cái không tương ưng, không tương
ưng với tuệ biết rõ về cái tương ư ng.” Hoặc lại có người chấp rằng:
Bổ-đặc-gài-la có thể hiểu rõ các pháp; như Độc Tử Bộ, họ đưa ra cách
nói như vậy: “Bổ-đặc-già-la có thể biết mà không phải là trí.” Bởi vì
ngăn chặn kiến chấp sai khác của  các tông khác như vậy để hiển bày
nghĩa lý của mình đã nói: Các tâm  và tâm sở, không hiểu rõ tự tánh,
tương ưng với cùng có tánh Bổ-đặc-già-la không thể nào nắm được. Vì
vậy mà soạn ra luận này. Lại nữ a, đừng cho rằng vì ngăn chặn nghĩa
lý của người khác và hiển bày nghĩa lý của mình; nhưng mà tướng của
các pháp, lý cần phải phân biệt, bởi  vì lợi ích thêm cho chúng sinh mà
soạn ra luận này.
Hỏi: Có thể có nên trí biết rõ tất cả các pháp chăng?
Đáp: Không có.
Hỏi: Nếu trí này sinh ra tất cả các pháp chẳng phải là Ngã, thì trí
này không biết cái gì?
Đáp: Không biết tự tánh và các pháp cùng tương ưng với trí này.
Trong này, không biết tự tánh thì chính la ø ngăn chặn cái chấp của đại
Chúng Bộ, không biết các pháp tương ưng thì chính là ngăn chặn cái
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 9 151  
www.daitangkinh.org  
chấp của Pháp Mật Độ, không biết các pháp cùng có thì chính là ngăn
chặn cái chấp của Hóa Địa Bộ, nói trí có năng lực nhận biết thì chính là
ngăn chặn cái chấp của Độc Tử Bộ.
Vả lại, ở trong này có hỏi có đáp, có chất vấn có thông hiểu; có
thể có nên trí biết rõ tất cả các  pháp chăng, đó là hỏi; đáp rằng không
có thì đó là trả lời, nếu trí này sinh ra tất cả các pháp chẳng phải là Ngã,
thì trí này không biết cái gì, đó là chất vấn; đáp rằng không biết tự tánh
và các pháp cùng có tương ưng với trí này, đó là thông hiểu.
Hỏi: Trong này ai hỏi-ai đáp, ai chất vấn-ai thông hiểu?
Đáp: Luận giả phân biệt mà hỏi, Luận giả thuận theo lý mà đáp
luận giả phân biệt mà chất vấn, Luận giả thuận theo lý mà thông hiểu.
Có người nói: Đệ tử hỏi-Sư đáp, đệ tử chất vấn-Sư giải thich thông suốt.
Có người nói: Trong này không có phân biệt người đang hỏi và chất
vấn, chỉ có Luận Sư soạn luận na øy, vì biện giải về pháp tướng mà giả
thiết có chủ và khách. Nên trí trong này, nghĩa là trí của nên sát-na, vì
vậy không biết tự tánh và các pháp cùng có tương ưng. Nếu đưa ra câu
hỏi này:
Hỏi: Ở trong mười trí, có thể có nên trí biết rõ tất cả các pháp
chăng?
Đáp: Có, đó là thế tục trí.
Hỏi: Nếu ngay trong thế tục trí này, đưa ra câu hỏi như vậy: Có
thể trong hai sát-na biết rõ tất cả các pháp chăng?
Đáp: Có, đó là trí này trong sát-na đầu tiên, trừ ra tự tánh của nó,
tương ưng cùng có, còn lại đều có thể biết rõ, sát-na thứ hai cũng biết
pháp cùng có tương ưng với tự tánh trước đó. Vì vậy đáp rằng là có. Nay
ở đây chỉ hỏi về trí của nên sát-na, cho nên đáp là không có.
Hỏi: Vì sao tự tánh không nhận biết tự tánh?
Đáp: Bởi vì không có nhân quả, có thể làm mà làm, có thể thành
mà thành, có thể dẫn dắt mà dẫn dắt , có thể sinh ra mà sinh ra, có thể
hệ thuộc mà hệ thuộc, có thể c huyển đổi mà chuyển đổi, có thể cùng
nhau mà cùng nhau, có thể hiểu rõ mà hiểu rõ, không có lỗi sai biệt, cho
nên tự tánh không nhận biết tự tánh. C ó người nói: Tự tánh đối với tự
tánh, không tăng thêm-không giảm bớt, không nuôi dưỡng-không làm
lại, không tạo thành-không hư hoại, không thêm lên-không sụt xuống,
không tích tụ-không phân tán, không c ó nhân-không có đẳng vô gián,
không có sở duyên, không có tăng thượng, tự tánh các pháp không quán
sát tự tánh, chỉ có thể làm các duyên cho tánh khác, vì vậy tự tánh không
nhận biết tự tánh. Có người nói: Hiện đang thấy thế gian, đầu ngón tay
152 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
không tự tiếp xúc với chính nó, lưỡi dao không tự cắt được chính nó, con
ngươi không tự trông thấy chính nó, tráng sĩ không tự cõng được chính
mình vì vậy tự tánh không nhận biết được tự tánh. Tôn giả Thế Hữu nói
rằng: “Vì sao tự tánh không nhận biết  tự tánh? Đáp rằng bởi vì không
phải cảnh giới.” Lại nữa, nếu tự ta ùnh nhận biết tự tánh, thì Thế Tôn
không cần an lập hai duên sinh đối với sáu Thức, đó là Nhãn và Sắc làm
duyên sinh ra nhãn thức, cho đến ý va ø pháp làm duyên sinh ra ý thức.
Lại nữa, nếu tự tánh nhận biết t ự tánh, thì Thế Tôn không cần phải an
lập ba hòa hợp mà xúc chạm, đó là nhãn và sắc làm duyên, sinh ra nhãn
thức là ba hòa hợp mà xúc chạm, cho đến nói rộng ra. Lại nữa, nếu tự
tánh nhận biết tự tánh, thì Thế Tôn không cần phải an lập tà kiến, nghĩa
là tà kiến kia nếu có thể tự biết Ngã là tà kiến thì trở thành chánh kiến.
Như nói: Nếu tà kiến có thể tự quán sát mình là tà kiến, thì phải gọi là
chánh kiến chứ không phải gọi là ta ø kiến. Lại nữa, nếu tự tánh nhận
biết tự tánh, thì không cần phải kiến la äp ác tâm, tất cả Thể đều là bất
thiện, bởi vì hiểu rõ tự thể không phải là tà vạy kỳ quái. Lại nữa, nếu
tự tánh nhận biết tự tánh, thì không cần phải kiến lập năng thủ-sở thủ,
năng tri-sở tri, năng giác-sở giác, cảnh-có cảnh, hành tướng sở duyên,
căn và nghĩa của căn… Lại nữa, nếu tự tánh nhận biết tự tánh, thì bốn
Niệm trú cần phải không có sai biệt, bởi vì Thân niệm trú chính là Pháp
niệm trú, cho đến Tâm niệm trú chính là pháp niệm trú. Lại nữa, nếu tự
tánh nhận biết tự tánh, thì trí của bốn Thánh đế phải không có sai biệt,
bởi vì khổ trí chính là Đạo trí, cho đến Diệt trí chính là đạo trí. Lại nữa,
nếu tự tánh nhận biết tự tánh, thì trí Túc trú tùy niệm phải không nói
là có, bởi vì trí ấy chính là sự nhận biết mọi việc trong đời hiện tại. Lại
nữa, nếu tự tánh nhận biết tự tánh, thì trí Tha tâm phải không nói là có,
bởi vì trí kia cũng nhận biết tâm sở của mình.
Đại đức nói rằng: Nếu tự tánh nhận biết tự tánh, thì cần phải không
biết đến tánh khác, bởi vì chuyển đổi từ tự tánh. Nếu tự tánh nhận biết
tánh khác, thì cần phải không nhận bi ết tự tánh, bởi vì chuyển đổi từ
tánh khác. Nếu nhận biết tự tánh va ø tánh khác thì làm sao mà nhận
biết? Như biết tự tánh là tự tánh, biết tánh khác cũng như vậy chăng?
Như biết tánh khác là tánh khác, biết tự tánh cũng như vậy chăng? Nếu
như biết tự tánh là tự tánh, biết tánh khác cũng như vậy, thì biết tự tánh
là tự tánh, có thể là chánh; biết tánh khác là tự tánh thì phải là tà. Nếu
như biết tánh khác là tánh khác, biết tự tánh cũng như vậy, thì biết tánh
khác là tánh khác, có thể là chánh; biết tự tánh là tánh khác thì phải là
tà. Nếu như vậy thì cẩn phải không có sự sai biệt giữa thể tướng của hai
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 9 153  
www.daitangkinh.org  
trí chánh-tà. Nếu cùng nên lúc nhận biết tự tánh là tự tánh, nhận biết
tánh khác là tánh khác, thì cần phải là nên trí có hai tác dụng hiểu biết,
tác dụng hiểu biết khác nhau cho nên thể cũng phải khác nhau, thể đã
khác nhau thì sẽ không phải là nên trí. Nên thân hữu tình như mà có hai
trí củng dấy khởi thì không hợp với Chánh lý, đừng có sai lầm này, cho
nên tự tánh không nhận biết tự tánh.
Hỏi: Nếu như vậy thì thí dụ của Đại Chúng Bộ đã nói làm sao
thông hiểu?
Đáp: Không nhất định phải hiểu thông suốt, bởi vì thí dụ ấy không
phải là ba Tạng thâu nhiếp. Vả lại , không thể dùng thí dụ hiện tại của
thế tục mà chất vấn về pháp của Hiền Thánh, bởi vì  pháp của Hiền
Thánh sai khác mà pháp của thế tục cũng sai khác. Nếu nhất định phải
thông hiểu, thì phải nói là thí dụ sai lầm, thí dụ đã có sai lầm, thì cái
đã thí dụ không thành tựu. Như cây đèn không có căn-không có những
duyên lự, chẳng phải là hữu tình, trí cũng phải như vậy. Như cây đèn là
sắc, do cực vi mà tạo thành, trí cũng phải như vậy. Đã không phải như
vậy, làm sao trở thành thí dụ? Vả lại, bộ phía kia thừa nhận cây đèn là
tánh chiếu sáng hay hoặc? Nếu như là tánh chiếu sáng thì đâu cần phải
chiếu sáng? Nếu không phải là tánh ch iếu sáng thì thể phải là u tối,
không nên gọi là cây đèn. Phá tan u tối gọi là cây đèn thì lẽ nào không
phải là tánh chiếu sáng ư? Vì vậy không nên chấp cây đèn có thể tự
chiếu sáng nó. Vì vậy đã thí dụ, cũng không có thể thành tựu.
Hỏi: Vì sao không nhận biết các pháp tương ưng?
Đáp: Bởi vì chung nên sở duyên, cùng lúc mà chuyển biến. Nghĩa
là tâm và tâm sở pháp của nên hữu tình, đối với nên cảnh giới cùng
lúc mà chuyển biến, lý không có nghĩa lần lượt duyên lẫn nhau; ví như
nhiều người tập trung ở nên nơi, hoặc cùng nhìn xuống dưới, hoặc cùng
nhìn lên hư không, lý nhất định không có thể trông thấy mặt lẫn nhau,
tâm và tâm sở pháp cũng lại như vậy. Nếu trí có thể biết Thọ tương
ưng, thì Thọ ấy là có thể duyên với  tự Thể hay không? Nếu duyên với
tự Thể, thì có lỗi về duyên với tự tánh đã nói ở trước. Nếu không có thể
duyên được, thì tâm và tâm sở pháp phải cùng lúc dấy khởi, không cùng
chung sở duyên; không có sai lầm này, cho nên không có thể nhận biết
các pháp tương ưng.
Hỏi: Vì sao không nhận biết các pháp cùng có?
Đáp: Bởi vì rất gần nhau, như thẻ tre thấm lấy thuốc An-thiện-na
đặt vào trong mắt, bởi vì rất gần nhau cho nên mắt không thể nào trông
thấy, ở đây cũng như vậy.
154 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Những gì gọi là các pháp cùng có?
Đáp: đây là tùy chuyển sắc, và đây là tùy chuyển bất tương ưng
hành. Các sử ở phương Tây đưa ra cách nói như vậy: Các uẩn nối tiếp
nhau cho tuệ cùng phát sinh, tự thân thâu nhiếp đó là pháp cùng có. Họ
nói không hợp lý, nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu như vậy thì nhãn thức
sẽ không thể nào tiếp nhận được các sắc  của tự thân, các Thức khác
cũng như vậy. Họ đưa ra cách nói này: Năm thức có thể tiếp nhận cảnh
giới trong tự thân, ý thức thì không có thể. Nếu như vậy thì ý thức sẽ
không thễ nào tiếp nhận tất cả cãnh giới, vẫn là phi lý.
Lại có sai lầm khác, Khổ pháp trí nhẫn sẽ không hiện quán tự
thân cùng sinh ra các uẩn nối tiếp nhau. Nếu vậy thì vẫn là hiện quán
nên phần ít đối với cảnh của Đế mì nh quán sát. Họ dấy lên nói rằng:
Khổ pháp trí nhẫn hiện quán nên phần ít đối với cảnh của Đế mình quán
sát, cũng không có sai lầm. Bởi vì Khổ pháp trí phát sinh thì không còn
hiện quán. Như Đạo pháp trí nhẫn đối  với cảnh trí phát sinh thì không
còn hiện quán. Họ nói phi lý, nguyên cớ thế nào? Bởi vì nghĩa hiện
quán của Khổ-Đạo khác nhau, nghĩa là hệ thuộc cõi Dục thì do kiến đạo
mà đoạn, mỗi nên tà kiến bài báng chung tất cả pháp trí phẩm đạo. Đạo
pháp trí nhẫn, giả sử chỉ đạt được hiện quán đối với nên pháp trí phẩm
đạo, cũng có thể đoạn trừ toàn bọ tà kiến có thể bài báng, huống là trừ
ra tự tánh tương ưng cùng có, còn lại đều là hiện quán Tát-ca-da kiến,
đối với năm Thủ uẩn, chấp Ngã và Ngã sở, hoặc là chung hoặc là riêng
ư? Khổ pháp trí nhẫn, nếu đối với Đế mình quán sát không sạch hết
hiện quán, thì sẽ có duyên tách biệt với  Tát-ca-da kiến, bởi vì lúc bấy
giờ không đoạn trừ-không hiện quán về cảnh của nó đã chấp. Tát-ca-da
kiến, nếu không đoạn trừ thì nó là đứng đầu, do kiến Khổ mà đoạn; các
phiền não cũng sẽ không đoạn trừ. Nếu như vậy thì không nên nói là
đối với Đế mình quán sát được hiện quán chân thật. Nếu đối với Khổ đế
không đạt được hiện quán, thì đối với Tập-Diệt-Đạo đế cũng sẽ không
đạt được. Như vậy thì không có giải t hoát tuyệt đối. Đ ừng có sai lầm
này, cho nên không thể nói Khổ pha ùp trí nhẫn, không quán các pháp
cùng sinh ra của tự thân. Vả lại, nếu như vậy thì cùng với Luận này giải
thích trước đây sẽ trái ngược nha u. Như nói: Nếu duyên với pháp này
phát khởi Khổ pháp trí nhẫn, thì duyên với pháp này phát khởi Thế đệ
nhất pháp. Thế đệ nhất pháp đã có thể duyên với tòan bộ năm uẩn của
cõi Dục, vì sao Khổ pháp trí nha ãn lại không có thể? Vì vậy nên biết
cách nói trước  hợp lý nhất.
Hỏi: Bổ-đặc-già-la vì sao không biết?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 9 155  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Bởi vì nó giống như sừng thỏ mà không thể nào có được.
Nghĩa là tất cả các pháp đều không có Ngã, hữu tình Bổ-đặc-già-la,
mạng sống-sinh trưởng-có thể nuôi dưỡng, tạo tác-thọ nhận, chỉ là
những hành vi trống rỗng, vì vậy không có Bổ-đặc-già-la có thể biết
các pháp.
Có thể có nên Thức hiểu rõ tất cả các pháp chăng? Cho đến nói
rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Bởi vì ngăn chặn các tông chỉ khác mà hiển bày nghĩa lý
của mình. Nghĩa là hoặc có người chấp: Thức chính là trí, chỉ sinh ra
nên chữ, đó gọi là chữ Tỳ. Vì ngăn chặn tông chỉ mà hiển bày Thức và
Trí có tự thể khác nhau. Như trong kinh nói: “Trí tương ưng với Thức.”
Hoặc chấp sáu Thức đầu có sở duyên khác nhau, như sở duyên của
năm thức thân khác nhau, như vậy ý thức chỉ duyên với Pháp xứ. Bởi vì
ngăn chặn tông chỉ kia mà biểu hiện rõ ràng ý thức duyên với mười hai
xứ. Như trong kinh nói: “Tất cả đều là sở duyên của Ý thức.” Hoặc có
người chấp rằng Trí duyên với tất cả các pháp, Thức thì không có thể
như vậy. Bởi vì ngăn chặn tông chỉ kia mà hiển bày Thức và Trí đều
có thể duyên tổng quát hay riêng biệt đối với tất cả các pháp. Hoặc có
người chấp rằng Trí duyên với tự tướng và cọng tướng, Thức chỉ duyên
với tự tướng. Bởi vì ngăn chặn t ông chỉ kia mà hiển bày Trí và Thức
đều duyên với hai tướng. Hoặc có người chấp rằng Trí duyên với cảnh
đồng phần và không đồng phần, Thức chỉ duyên với cảnh đồng phần.
Bởi vì ngăn chặn tông chỉ kia ma ø hiển bày Trí và Thức đều duyên với
hai phần. Hoặc có người chấp rằng Trí duyên với cảnh ba đời và cảnh
chẳng phải đời kiếp, Thức chỉ duyên vối cảnh hiện tại. Bởi vì ngăn chặn
tông chỉ kia mà hiển bày Trí và Thức cùng duyên với cảnh ba đời vì
cảnh chẳng phải là uẩn, Thức chỉ duyên với sắc. Bởi vì ngăn chặn tông
chỉ kia mà hiển bày Trí và Thức đều duyên với năm uẩn và cảnh chẳng
phải là uẩn. Hoặc có người chấp rằng Trí duyên với sự tương tục của
chính mình và sự tương tục của nơi khác, Thức chỉ duyên với sự tương
tục của chính mình. Bởi vì ngăn ch ặn tông chỉ kia mà hiển bày Trí và
Thức đều duyên với chính mình và nơi khác. Hoặc có người chấp rằng
Trí duyên với Xứ nội-ngoại, Thức chỉ duyên với xứ ngoại. Bởi vì ngăn
chặn tông chỉ kia mà hiển bày Trí  và Thức đều duyên với nội-ngoại.
Hoặc có người chấp ra èng Trí duyên với Hữu lậu và vô lậu, Thức chỉ
duyên với hữu lậu. Bởi vì ngăn chặn tông chỉ kia mà hiển bày Trí và
Thức đều duyên với hai loại. Hoặc có người chấp rằng Trí duyên với
156 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
hữu vi và vô vi, Thức chỉ duyên với hữu vi. Bởi vì ngăn chặn tông chỉ
này mà hiển bày Trí và Thức đều  duyên với hai loại. Hoặc có người
chấp rằng Trí chỉ là đạo chi, Thức  chỉ là Hữu chi; như Độc Tử Bộ theo
trong kinh nói chánh kiến là đạo ch i, bởi vì Hành duyên với Thức. Vì
ngăn chặn tông chỉ kia mà hiển bày Trí và Thức đều chung cả hai Chi,
nhưng tùy theo ưu việt mà nói. Hoặc có người chấp rằng Trí và Thức
không cùng lúc, như điều thí dụ. Bởi vì ngăn chận tông chỉ kia mà hiển
bày Trí và Thức có cùng lúc  sinh ra. Vì nhân duyên như vậy cho nên
soạn ra luận này.
Hỏi: Vì sao trong này sau Trí mới nói đến Thức?
Đáp: Là người soạn luận có ý muốn như vậy, cho đến nói rộng ra.
Có người nói: Đây là kinh luận theo pháp đã từng có. Nghĩa là trong kinh
nói: “Tôn giả Ma ha câu-sắt-sỉ-la, đi đến nơi Tôn giả  Xá-lợi-tử, trước
tiên hỏi trí ấy vì sao gọi là trí, sa u mới hỏi thức ấy vì sao gọi là thức?
Tôn giả Xá-lợi-tử nói: Luôn luôn nhận biết cho nên gọi là Trí, luôn luôn
hiểu rõ cho nên gọi là Thức.” Trong luận Phẩm Loại Túc trước nói đến
cái nhận biết, sau mói đến cái hiểu rõ; trước nói đến phần Trí, sau nói
đến phần Thức. Đạt MA-nan Đề cũng đưa ra cách nói này: “Nếu đối
với Xứ này có Trí và Thức chuyển th ì nên biết chắc chắn có điều thù
thắng được thành tựu.” Vì vậy luận này cũng nói đến Thức ở sau Trí. Có
người nói: bởi vì đều là pháp căn ba ûn. Nghĩa là Trí làm căn bản trong
tất cả các phẩm thanh tịnh, Thức làm căn bản trong tất cả các phẩm tạp
nhiễm, phẩm thanh tịnh hơn hẳn cho nên nói trước. Có người nói: Bởi
vì đều là pháp thượng thủ. Như trong kinh nói: “Minh là thượng thủ, vô
lượng thiện pháp đều được sinh trư ởng; Thức là thượng thủ, các pháp
tạp nhiễm đều được sinh trưởng.” Các thiện pháp thù thắng cho nên nói
trước. Có người nói: Bởi vì đều là nơi hướng đến nương tựa. Như trong
kinh nói: “Thích hợp dựa vào nơi Trí chứ không dựa vào nơi Thức.” Lại
nói: “Năm căn khác nhau về hoạt  động, khác nhau về cảnh giới; ý căn
đối với hoạt động và cảnh giới kia đều có thể tiếp nhận, ý căn đều làm
nơi hướng đến nương tựa của chúng.” Trí dựa vào nơi thù thắng cho nên
nói trước. Có người nói: Bởi vì đều là đều là có sở duyên. Trong mười
hai xứ thì hai xứ có sở duyên, đó là ý xứ-pháp xứ. Trong này nói đến
Trí, tức là hiển bày tổng quát về Pháp xứ có sở duyên, nói đến Thức tức
là hiển bày về ý xứ và Pháp xứ có nhiều pháp, cho nên nói trước. Có
người nói: Trong này nói đến tâm và tâm sở pháp. Nghĩa là nếu nói đến
Trí thì hiển bày tổng quát về các tâm sở pháp, nếu nói đến Thức thì hiển
bày tâm và tâm sở có nhiều pháp, cho nên nói trước.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 9 157  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Có thể có nên Thức hiểu rõ tất cả các pháp chăng?
Đáp: Không có.
Hỏi: Nếu Thức này sinh ra tất cả các pháp chẳng phải Ngã, thì
thức này không hiểu rõ cái gì?
Đáp: Không hiểu rõ tự tánh và Thức pháp tương ưng cùng có của
tự tánh này. Phá chấp trong này, hỏi  đáp-chất vấn-thông hiểu và giải
thích bản văn … theo như trước mà nói.
Hỏi: Trong này đã nói duyên với hành tướng vô Ngã của tất cả
pháp, do kinh nào mà biết duyên với hành tướng vô Ngã của tất cả các
pháp như vậy? Đáp: như trong kinh nói:
“Nếu lúc dùng tuệ mà quán sát, tất cả các pháp đều vô Ngã,
Bấy giờ có thể chán ngán khổ, thì đạo đạt được rất thanh tịnh.”
Do kinh này mà biết có duyên với hành tướng vô Ngã của tất cả
các pháp như vậy.
Hỏi: Kinh này là nói duyên với hành tướng vô Ngã của tất cả các
pháp, hay là nói duyên với hành tướng vô Ngã của Khổ đế? Giả sử như
vậy thì có gì sai? Nếu nói duyên với hành tướng vô Ngã của tất cả các
pháp, thì tại sao lại nói là ba áy giờ chán ngán khổ? Nếu nói duyên với
hành tướng vô Ngã của Khổ đế, thì tại sao nói quán sát tất cả các pháp
đều vô Ngã?
Đáp: Có người nói như vậy: Trong kinh này nói duyên với hành
tướng vô Ngã của tất cả các pháp.
Hỏi: Tại sao lại nói bấy giờ chán ngán khổ?
Đáp: Trong tụng này, nửa tụng trước nói duyên với hành tướng
vô Ngã của tất cả các pháp, nửa tụng sau nói duyên với hành tướng
vô Ngã của khổ đế. Có người nói: Nửa  tụng trước nói về lúc tu quán,
nửa tụng sau nói về lúc hiện quán. Có người nói: Nửa tụng trước nói do
Văn-Tư-Tu mà thành Tuệ, nửa tụng sau chỉ nói do Tu mà thành Tuệ. Có
người nói: Nửa tụng trước nói về Tuệ hữu lậu, nửa tụng sau nói về Tuệ
vô lậu. Như hữu lậu và vô lậu; thế gian-xuất thế gian, hữu vị-vô vị, dựa
vào đam mê-dựa vào xuất ly rơi vào giới hạn-không rơi vào giới hạn,
thuận với chọn lấy-chẳng thuận với chọn lấy, nên biết cũng như vậy.
Có người nói: Nửa tụng trước nói về Đồng tướng tác ý, nửa tụng sau nói
về Biệt tướng tác ý. Có Sư khác  nói: Kinh này chỉ nói duyên với hành
tướng vô Ngã của Khổ đế.
Hỏi: Thế nào là nói quán sát tất cả các pháp đều vô Ngã?
Đáp: Tất cả thì có hai loại, đó là ta át cả của tất cả, và tất cả của
phần ít. Trong này chỉ nói đến tất cả của phần ít, nơi khác cũng nói tất
158 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
cả của phần ít. Như Đức Thế Tôn nói: “Tất cả cháy hừng hực.” Không
phải là pháp vô lậu có nghĩa về cháy hừng hực, trong này cũng như
vậy.
Trong này tuy không nói là duyên với hành tướng vô Ngã của tất
cả các pháp, nhưng mà trong kinh khác nói. Như Đức Thế Tôn nói: “Tất
cả các hành là vô thường, tất cả cá c pháp là vô Ngã, Niết-bàn là tịch
tĩnh.”
Lời bình: Tùy theo có kinh chứng minh, hoặc không có kinh chứng
minh, nhưng mà quyết định có duyên với hành tướng vô Ngã của tất cả
các pháp, đó là Sư Du-già, ở phần vị tu quán dấy khởi hành tướng này,
cho nên nói đến trong này.
Hỏi: Cũng có hành tướng Không, có thể duyên với tất cả các pháp,
vì sao trong này không nói đến?
Đáp: Là người soạn luận có ý muốn như vậy, cho đến nói rộng ra.
Có người nói: Cần phải nói mà không nói đến, thì nên biết là nghĩa này
có thừa. Có người nói: Hành tướng vô Ngã là nghĩa đã được quyết định,
vì vậy chỉ nói đến hành tướng ấy. Nghĩa là nghĩa của hành tướng Không
là không quyết định, bởi vì nghĩa của tất cả các pháp là có, Không dựa
vào tánh khác, cho nên thuộc về ng hĩa có. Bất không dựa vào tự tánh,
hành tướng vô Ngã không có gì là không quyết định bởi vì dựa vào tự
tánh và tánh khác đều là vô Ngã. Vì vậy Tôn giả Thế Hữu giải thích
rằng: “Ngã không nhất định nói các pháp đều là không, nhưng nhất định
nói tất cả các pháp đều là vô Ngã.”
Hỏi: Nếu hành tướng vô Ngã, va ø hành tướng Không, đều có thể
duyên với tất cả các pháp, thì hai hành tướng này có gì sai biệt?
Đáp: Hành tướng vô Ngã đối trị với Ngã kiến, hành tướng không
đối trị với Ngã sở kiến. Như đối trị với Ngã kiến và Ngã sở kiến; đối trị
với Kỷ kiến và Kỷ sở kiến, năm Ng ã kiến và mười lăm Ngã sở kiến,
hành tướng Ngã và hành tướng Ngã sở, Ngã chấp và Ngã sở chấp, Ngã
ái và Ngã sở ái, Ngã ngu và Ngã sở ngu, nên biết cũng như vậy.
Có người nói: Quán xét Uẩn vô Ngã, là hành tướng vô Ngã; quán
xét vô Ngã trong uẩn là hành t ướng không. Như quán xét Uẩn vô Ngã
và vô Ngã trong uẩn; quán xét Giới vô Ngã và vô Ngã trong giới, quán
xét xứ vô Ngã và vô Ngã trong xứ, nên biết cũng như vậy.
Có người nói: Đối với Phi hữu (cha úng phải có) quán xét Phi hữu,
là hành tướng vô Ngã; đối với Hư õu quán xét Phi hữu, là hành tướng
Không. Có người nói: Đối với Vô quán xét Vô, là hành tướng vô Ngã;
đối với Hữu quán xét Vô, là hành tướng Không. Có người nói: Quán
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 9 159  
www.daitangkinh.org  
xét tự tánh Không, là hành tướng vô Ngã; quán xét sở hành trống rỗng,
là hành tướng không. Có người nói: Quán xét thể không có gì tự tại, là
hành tướng vô Ngã; quán xét bên trong không có sĩ phu, là hành tướng
không. Đây gọi là hai loại hành tướng sai biệt.
Hỏi: Tại sao hành tướng vô Ngã  hữu lậu, duyên với tất cả các
pháp, mà hành tướng vô Ngã vô lậu chỉ duyên ới Khổ đế?
Đáp: Hành tướng vô Ngã hữu lậu, không phải là đối trị với phiền
não, cho nên có thể duyên với tất cả  các pháp; hành tướng vô Ngã vô
lậu, là đối trị với phiền não, cho nên không duyên với tất cả các pháp,
bởi vì không phải là tất cả các pháp thuận theo tánh phiền não.
Có người nói: Hành tướng vô Ngã hữu lậu, không phải là đối trị
với điên đảo, cho nên có thể duyên với tất cả các pháp; hành tướng vô
Ngã vô lậu, là đối trị với điên đảo, cho nên không duyên với tất cả các
pháp, bởi vì không phải là tất cả các pháp thuận theo tánh điên đảo. Có
người nói: Hành tướng vô Ngã hữu lậu, bởi vì duyên không có phạm vi
giới hạn, cho nên dường như duyên với tất cả các pháp; hành tướng vô
Ngã vô lậu, bởi vì duyên có phạm vi giới hạn, cho nên không duyên với
tất cả các pháp, mà duyên với cảnh của Ngã kiến làm vô Ngã. Có người
nói: hành tướng vô Ngã hữu lậu, lúc tu quán hơn hẳn, có thể duyên với
tất cả các pháp, bởi vì lúc tu quán thì quán tất cả các pháp là vô Ngã;
hành tướng vô Ngã vô lậu, lúc hiện quán hơn hẳn cho nên không duyên
với tất cả các pháp, bởi vì lúc hiện quán chỉ duyên với Khổ đế làm vô
Ngã, trong phần vị hiện quán chỉ tách biệt quán về Đế. Vì nhân duyên
này, hành tướng vô Ngã hữu lậu có thể duyên với tất cả các pháp, hành
tướng vô Ngã vô lậu chỉ duyên với Khổ đế.
Hỏi: Hành tướng vô Ngã hữu lậu, cũng không có thể duyên với tất
cả các pháp, bởi vì không có thể duyên với pháp cùng có tương ưng với
tự tánh, tại sao lại nói là duyên với tất cả các pháp?
Đáp: Dựa vào phần nhiều mà nói  cho nên không có gì lỗi lầm.
Nghĩa là sở duyên thì giống như mặt đất, như bốn biển lớn, như núi Tô-
mê-tô, như bầu thái hư mênh môn g; pháp không thể duyên thì giống
như hạt cải, như nên giọt nước trong biển rộng, như mảy bụi trên núi
Diệu cao, như ruồi muỗi ở giữa hư không, cho nên không có gì sai trái.
Có người nói: Bởi vì hành tướng vô Ngã hữu lậu này, trong hai
sát-na duyên với tất cả các pháp. Do đó, đưa ra nói như vậy: Không
giống như hành tướng vô Ngã vô lậu, tuy là nhiều sát-na nhưng cũng
không thể duyên hết với tất cả các pháp.
Có người nói: Hành tướng vô Ngã hữu lậu, trong nên sát-na cũng
160 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
duyên với tất cả những pháp thích hợp, duyên với tự tánh của pháp. Ác
pháp cùng có tương ưng, không phải là sở duyên, cho nên không đáng
để vặn hỏi. Vì nhân duyên này, hành tướng vô Ngã hữu lậu như vậy, tuy
nói là tất cả các pháp đều vô Ngã, mà không phải là điên đảo.


„