A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 101
阿毘達磨大毘婆沙論 · T1545
Hán văn
傍生趣亦有生處得智能知他心等。云何知 然。昔有女人置兒一處作餘事業。時有 一狼持其兒去。傍人為逐語彼狼言。汝今 何緣將他兒去。狼遂報曰。其母過去五百生 中常害我子。我亦過去五百生中常害彼子。 怨怨相報于今未息。彼若能捨我亦捨之。 傍人便告彼兒母曰。汝若惜子當捨怨心。 女人報言我已捨矣。狼觀女意都不捨怨。 但恐害兒妄言已捨。遂害其子捨之而去。 問傍生何時知他心等。答初中後位皆悉能 知。問彼住何心知他心等。善耶。染污耶。無 覆無記耶。答三種皆能知。問為住意識。為 住五識。知他心等。答唯住意識。問為住 威儀路心。為住工巧處心。為住異熟生心 知他心等。答三種皆能知。彼亦現起工巧處 心故。彼異熟生心意識亦有故。非如地獄決 定不受善異熟果。鬼趣亦有生處得智知 他心等。云何知然。昔有女人。為鬼所魅羸 瘦將死。呪師問鬼汝今何為惱此女人。鬼 便報言。此女過去五百生中常害我命。我亦 過去五百生中常害彼命。怨怨相報于今未 息。彼若能捨我亦捨之。呪師因報彼女人 曰。汝若惜命當捨怨心。女人報言我已捨 矣。鬼觀女意都不捨怨。恐命不全妄言 已捨。遂斷其命捨之而去。問鬼趣何時知 他心等。答初中後位皆悉能知。問彼住何心 知他心等。善耶。染污耶。無覆無記耶。答三 種皆能知。問為住意識。為住五識知他心 等。答唯住意識。問為住威儀路心。為住 工巧處心。為住異熟生心知他心等。答三 種皆能知。如傍生趣說。 天趣亦有生處得智知他心等。然微細故不 別說之。餘如傍生鬼趣廣說。人趣中無生處 得智知他心等。所以者何。非田器故。有勝 覩相。聞語智等所覆損故。有他心通及願智 等所映蔽故。問誰生處得智知幾趣心耶。 有作是說。各唯自知。復有說者。地獄唯 知地獄。傍生知二。鬼趣知三。天趣知五。施 設論說哀羅筏拏善住龍王知天心者。是 比相智知非生處得智。評曰。應作是說。於 四趣中生處得智。各知五趣。於理無違。問 人趣亦有本性念生智類。應能知他心等。 何故不說。答應說而不說者。當知此義有 餘。復次少故不說。謂人趣中得此智者極 少有故而不說之。有作是說。本性念生智 類。不能現知他心心所法故此不說 有他心智亦現知他心心所法。謂若智修所 成。是修果依止。修已得不失。能現知他現 在欲色界心心所法。或無漏心心所法。此是 現在他心智通廣如前釋。有非他心智亦 非現知他心心所法。謂除前相。相謂所名 乃至廣說。謂行蘊中總除三世他心智通。及 除現在覩相聞語生處得智。能現知他心 心所者。諸餘行蘊及四蘊全并無為法作第 四句。 諸宿住隨念智皆現憶知諸宿住事耶。答應 作四句。此中宿住隨念智通三世。現憶知 諸宿住事者唯現在。然通宿住隨念智。及 非宿住隨念智。故有四句。有宿住隨念智。 非現憶知諸宿住事。謂過去未來宿住隨念 智。此有宿住隨念智相。而無現憶知諸宿 住事用。諸過去者作用已滅故。未來者未 有作用故。有現憶知諸宿住事。非宿住隨 念智。謂如有一得本性念生智。或得如是 生處得智。能現憶知諸宿住事。本性念生智 現憶知宿住事者唯人趣有。餘四趣中無 此智故。生處得智能現憶知諸宿住事者。 謂地獄等有。其事云何。且地獄中如契經說。 地獄有情互相謂言奇哉自誤。我等過去曾 聞沙門婆羅門說諸欲過患。能引未來可怖 畏事汝等應斷。我等雖聞而不信用。今因 彼欲受斯劇苦。問彼於何時憶宿住事。答 初生地獄未受苦時。若受苦已次前滅事 尚不能憶。況久滅事而能憶知。問彼住何 心憶宿住事。答住善染污無覆無記皆能 憶知。於六識中唯住意識。於三無記中 唯住威儀路。問彼生處得智能憶知幾生 答能憶知一生。謂從彼歿來生此者。有說。 乃至知五百生。傍生趣有生處得智。能現 憶知宿住事者。如契經說。有螺音狗。昔為 梵志。名刀提耶憶宿住事子令昇座食 飯示寶。皆隨其言。問於何時憶宿住事。 答初中後位皆能憶知。問彼住何心憶宿住 事。答住善染污無覆無記皆能憶知於六識 中唯住意識。三無記中通住三種。問彼生 處得智能憶知幾生。有作是說。唯憶一生。 謂從彼歿來生此者。評曰。應作是說能憶 多生。如狼憶知五百生事。鬼趣亦有生處 得智。能現憶知宿住事者。如伽他說。 我昔集珍財以法或非法 他今受富樂我獨受貧苦 問彼於何時憶宿住事。答初中後位皆能憶 知。問彼住何心憶宿住事。答住善染污無 覆無記皆能憶知。於六識中唯住意識。三 無記中通住三種。問彼生處得智能憶知幾 生。有作是說。唯憶一生。謂從彼歿來生 此者評曰。應作是說。能憶多生。如鬼憶 知五百生事。天趣亦有生處得智。能現憶知 宿住事者。如伽他說。 我施誓多林蒙大法王住 賢聖僧受用故我心歡喜 問彼於何時憶宿住事。答初中後位皆能憶 知。問彼住何心憶宿住事。答住善染污無 覆無記皆能憶知。於六識中唯住意識。三 無記中通住三種。問彼生處得智能憶知幾 生。有作是說。唯憶一生。謂從彼歿來生 此者。評曰。應作是說。能憶多生。人趣中 無生處得智憶宿住事。非田器故。為本性 念生智等所損覆故。為宿住隨念通。及願 智等所映蔽故。 有宿住隨念智亦現憶知諸宿住事。謂若智 修所成。是修果依止。修已得不失。能現憶 知諸宿住事種種相狀及所言說。此是現在 宿住隨念智通。廣如前釋。有非宿住隨念 智亦非現憶知諸宿住事。謂除前相。相謂 所名乃至廣說。謂行蘊中總除三世宿住隨 念智通。及除現在本性念生智。生處得智。能 現憶知宿住事者。諸餘行蘊及四蘊全并無 為法作第四句。 諸宿住隨念智。皆知他過去蘊處界心相續 耶。答應作四句。此中初句是緣自相續宿 住隨念智。第二句是緣他相續願智。及宿住 隨念智加行。第三句是緣他相續宿住隨念 智。第四句是緣自相續願智。及宿住智加 行。是謂此處略毘婆沙。有宿住隨念智。非 知他過去蘊處界心相續。謂若智修所成。是 修果依止。修已得不失。知自前生過去蘊處 界心相續。此即緣自相續宿住隨念智。緣 過去生自宿住事故。有知他過去蘊處界心 相續。非宿住隨念智。謂若智修所成。是修果 依止。修已得不失。知他此生過去蘊處界 心相續。此即緣他相續願智。及宿住智加 行。緣現在生他過去事故。有宿住隨念智 亦知他過去蘊處界心相續。謂智修所成。是 修果依止。修已得不失。知他前生過去蘊處 界心相續。此即緣他相續宿住隨念智。緣 過去生他宿住事故。有非宿住隨念智。亦 非知他過去蘊處界心相續。若智修所成。 是修果依止。修已得不失。知自此生過去蘊 處界心相續。此即緣自相續願智。及宿住隨 念智加行。緣自此生過去事故。此中願智 唯緣此生。過去諸有漏法。宿住隨念智唯 緣前生過去諸有漏法。宿住隨念智加行。亦 唯緣此生過去諸有漏法。然諸願智通緣三 世。此中唯取緣此生過去有漏法者。問前 所說本性念生智。以何為自性。答以慧為 自性。是謂本性念生智自性我物自體相分 本性。已說自性。所以今當說。問何故名本 性念生智。本性念生智是何義耶。答生謂前 生諸有漏法。智謂此生能知彼智。念謂此 智俱生勝念。言本性者簡別修得。即本性 智由勝念力知過去生諸有漏法故。名本 性念生智。復次住本性心由勝念力發起 此智。知過去生諸有漏法。故名本性念生 智。本性心者。謂善染污無覆無記。不由修 得故名本性。復次本性者。謂諸法自性即過 去生諸有漏法自性。智由念力知本性生。 故名本性念生智。復次本性者。謂前際法性 即過去生有漏法性。智由念力知本性生 故名本性念生智。問此智俱生法有多種何 故但說念耶。答念力增故。如四念住持息 念宿住隨念智。雖慧為體。而念力增故名 念住等。如伏除色想雖體是慧。而想力增故 名伏除色想。此亦如是。雖體是慧。而念力 增故名本性念生智。問此本性念生智在何 界有。答唯欲界有。問此本性念生智在何 趣有。答唯人趣有。所以者何。唯欲界人趣 中能造殊勝業引得此智。又人趣中智慧 猛利勝餘趣故。問此本性念生智。由何業 力而引起耶。有作是說。若諸有情憙作 愛語令他歡憙。由彼業力能引此智。復有 說者。若諸有情憙傳好事令他心悅身得 安樂。由彼業力能引此智。有餘師說。若諸 有情見他惶怖。方便慰喻為作歸依令得 無畏。由彼業力能引此智。或有說者。若諸 有情見他愁惱以法開喻令得無憂。由彼 業力能引此智。有餘復說。若諸有情見嶮 隘處修令寬博。使往來者無有艱難。由彼 業力在母腹中無迫迮苦故得此智。或有 餘說。若諸有情施他種種美妙飲食。由彼業 力能引此智。評曰。應作是說。若諸有情。不 造惱害他業。恒作饒益他事。由斯業故 在母腹中。不為風熱痰癊病等之所逼切。 後出胎時無迫迮苦。是故能憶諸宿住事。 故有是說。若諸有情住在母腹及出胎時。 不受眾病迫迮苦者。皆應能憶過去生事 但由母病及迫迮苦皆悉忘之。問此本性念 生智。初中後時何者為勝。答此不決定。謂 或有初生時勝。如世跋羅等初生之時。便作 是說。今此家中頗有財物。令我隨意行布 施耶。或有中年時勝如尊者護國等。或有 老年時勝。如菴婆瑟搋等。廣說如契經 問此本性念生智能憶幾生事耶。有作是 說。唯能憶一生事。謂從彼歿來生此者。或 有說者。此能憶二生。或乃至七生事如王 舍城內有一屠兒。名曰伽吒。是未生怨王少 小知友。曾白太子。汝登王位與我何願。太 子語言當恣汝請。後未生怨害父自立。伽 吒於是從王乞願。王便告曰隨汝意求。伽 吒白言。願王許我王舍城中獨行屠殺。王遂 告曰。汝今云何求此惡願。豈不怖畏當來 苦耶。屠兒白王。諸善惡業皆無有果何 所怖畏。王遂告曰汝云何知。伽吒白王。我 憶過去六生。於此王舍城中常行屠殺。最 後生在三十三天多受快樂。從彼天歿來 生此間。少小與王得為知友。故知善惡其 果定無。王聞生疑便往白佛。佛告王曰。此 事不虛。然彼屠兒曾以一食施與獨覺發 邪願言。使我常於王舍城內獨行屠殺後 得生天。由勝業因果遂其願。彼先勝業與 果今盡。却後七日定當命終生號叫地獄。次 第受先屠業苦果。是故此智極知七生。復 有說者。此極能憶五百生事。謂有苾芻自 憶過去五百生中墮餓鬼趣。念彼所受飢 渴苦時。遍身流汗深心怖惱。息諸事業精 進熾然。後經多時得預流果。彼作是念。我 從先來。賴諸苾芻濟惠資具。令我所怖已 得永滅。今應追覓諸資身具以酬先恩。作 是念已處處求覓諸資身具。時諸苾芻見而 謂曰。汝先少事今何故多。彼遂為他具說本 事。復有苾芻自憶過去五百生中墮地獄 趣。念彼所受地獄苦時。諸毛孔中遍皆流 血。身及衣服非常臭穢。每日詣水澡浴浣 衣。眾人謂之計水為淨。彼息事業精進熾 然經於多時證阿羅漢。於後不數澡浴浣 衣。眾人怪問。彼亦為他具說本事。由此故 知此智憶念極五百生。有餘師說。此智能 知過去壞劫及成劫事。謂佛往昔為菩薩 時。為化有情發大誓願。有時曾作旃茶 羅王名曰三鈎。善通一切書論呪術。爾時 阿難作彼王子名師子耳。顏貌端正世所 絕倫。時舍利子作婆羅門名曰池堅。善通 明論及諸眷屬。彼有一女名為貞潔。容貌 端嚴眾所樂見。時王往詣婆羅門所為子 求婚。池堅大忿白彼王言。汝諸姓中最為 卑賤。我是梵志諸姓中尊。何緣來此故相輕 辱。時王遂告婆羅門言。族姓尊卑亦無常 定。汝何見忽而自矜高。汝頗曾聞諸梵書字 是誰所造。池堅報曰。我聞古昔有婆羅門 名瞿頻陀。是彼所造。王曰。彼時瞿頻陀者 即我身是。汝又頗聞佉盧瑟吒書字是誰所 造。婆羅門曰我聞古昔有大仙人名佉盧 瑟吒。是彼所造。王曰。彼時大仙人者即我身 是。王又問言。汝頗曾聞諸吠陀論及彼眷屬 世俗書等是誰造耶。婆羅門言如是如是部 黨書論。即是彼彼諸婆羅門仙人等造王又 報言。彼皆是我昔時名字汝頗知耶。如何汝 今自矜見蔑。池堅於是一一推徵如王所 言是實非謬。深心敬慕遂許王婚。由此故 知此智能憶極過去世劫成壞事。 如契經說。佛告邑主。我自憶念過去九十 一劫以來。於淨戒田施飲食等甞無廢闕。 又亦不憶為飲食等於戒毀傷。問世尊為 以宿住隨念智憶知此事。為以本性念 生智憶知此事。設爾何失。若以宿住隨念 智憶知此事。何故但憶九十一劫而不多 耶。若以本性念生智憶知此事。何故前說 有說此智唯憶一生。有說憶二乃至極 七生。有說憶五百生。有說憶劫成壞。而不 說能憶九。十一劫耶。答應作是說世尊 以宿住隨念智憶知此事。問若爾。何故但 憶九十一劫而不憶多。答實能憶多且說 爾許。問若爾。何故不說憶多。脇尊者曰。一 切生疑若說憶多若說憶少皆生疑問。故 隨事說於理無違不應責問。復次從彼建 立七佛世尊是故偏說。復次從彼以來修相 好業故偏說之。復次從彼以來業道清淨不 墮惡趣。恒受男身常憶宿住是故偏說。復 有說者。世尊以本性念生智憶知此事。問 若爾。何故前說有說唯憶一生。乃至有說 憶劫成壞。而不說能憶九十一劫耶。答前 說餘人能憶多少而不說佛。若說佛者亦 能憶多。 問本性念生智為能憶知中有事不。有作 是說。不能憶知。所以者何。以中有事極微 細故非此智境。評曰。應作是說本性念生 智亦能憶知中有中事。所以者何。若不憶 知此智知境應成間雜。謂少分能知。少分 不知故。問菩薩前生既有本性念生智。於 最後生為亦有不。設爾何失。若有者。云何 緣力非勝因力耶若無者。云何菩薩非轉 衰退。答應作是說。菩薩最後身亦有本性 念生智。問若爾。云何緣力非勝因力耶。答 非無緣力者。名有內因力。及以利根故 名有內因力。謂此菩薩於諸有情根性最 勝名有因力。又誰說菩薩無緣力耶。有淨 居天現老病死。覺發菩薩厭生死心豈非 緣力。又鹿釋女為菩薩說讚涅槃頌。覺發 菩薩欣涅槃心。亦是緣力。如說。 不久汝當得安樂以為母 無憂以為父寂滅以為妻 菩薩見聞如是事已。既增厭欣踰城出家。 又過去生有無量佛。為菩薩說菩提資糧。 諸如是等皆名緣力。有作是說。菩薩最後 身無本性念生智。問若爾。云何非轉衰退。 答雖無此智。而有殊勝宿住隨念智。及願 智等。故非衰退。評曰。應知此中前說應理。 從九十一劫恒有此智故。 云何時愛心解脫乃至廣說。問何故作此論。 答為欲分別契經義故。謂契經說。佛告阿 難。苾芻不應樂與眾聚耽諸戲論。若樂眾 聚耽戲論者。能證時愛心解脫。及不動心 解脫。無有是處。若諸苾芻不樂眾聚不 耽戲論。能證二解脫。斯有是處。契經雖 作是說。而不廣釋其義。不說此二解脫自 性。及得因緣。根蘊雖說得二因緣。不顯自 性。今欲顯之。復次為止他宗顯正理故。 謂或有說。時愛心解脫是有學有所作。不動 心解脫是無學無所作。為遮彼意顯二解 脫俱是無學更無所作。或復有說。時愛心解 脫是有漏。不動心解脫是無漏。為遮彼意 顯二解脫俱是無漏。復有欲令時愛心解 脫是有為不動心解脫是無為。為遮彼意 顯二解脫俱是有為。由此等緣故作斯論 云何時愛心解脫。答時解脫阿羅漢盡智。或 無學正見相應心勝解。已勝解當勝解。云何 不動心解脫。答不動法阿羅漢盡智無生智。 或無學正見相應心勝解。已勝解當勝解。此 中盡無生智無學正見相應心者。簡別有學 及有漏。心勝解者謂現在。已勝解者謂過去。 當勝解者謂未來。此即簡異無為解脫。顯二 解脫唯以無學無漏心相應勝解為自性。然 一切法中唯有二法是解脫自性。謂無為法 中擇滅是解脫自性。有為法中大地法所攝 勝解是解脫自性。此勝解有二種。一染污。 謂貪等相應名邪勝解。二不染污。謂無貪等 相應名正勝解。此正勝解復有二種。一有 漏。謂不淨觀持息念。無量解脫勝處遍處等 相應勝解。二無漏。謂學無學勝解學勝解者。 謂四向三果所攝勝解。即苦法智忍乃至金 剛喻定相應勝解。無學勝解者。謂阿羅漢果 所攝勝解。即盡無生智無學正見相應勝解。 無學勝解復有二種。一時愛心解脫。即五種 阿羅漢果所攝勝解亦名時解脫。二不動心 解脫。謂不動法阿羅漢果所攝勝解亦名不 時解脫。此二解脫各有二種。一名心解脫。 離貪愛故。二名慧解脫。離無明故。問若無 學勝解離貪愛故名心解脫。離無明故名 慧解脫者。集異門說當云何通。如說云何 心解脫。謂無貪善根對治貪愛云何慧解脫。 謂無癡善根對治無明耶。答集異門論應作 是說。云何心解脫。謂無貪善根相應勝解。云 何慧解脫。謂無癡善根相應勝解。應作是 說而不說者有別意趣。謂依善根顯示勝 解。若依無貪故心解脫貪愛。此相應勝解 名心解脫。若依無癡故慧解脫無明。此相 應勝解名慧解脫。是故此中二心解脫。俱以 無學勝解為自性。是名解脫自性我物自體 相分本性。已說自性。所以今當說。問何故 名時解脫。時解脫是何義耶。答由彼解脫待 時得故。時雖有多略有六種。一得好衣 時。二得好食時。三得好臥具時。四得好處 所時。五得好說法時。六得好補特伽羅時。 待得好衣時者。謂彼要得細軟鮮淨勝妙 衣服時乃得解脫。若不爾者則不得解脫。 待得好食時者。謂彼要得美妙飲食酥蜜 等時乃得解脫。若不爾者則不得解脫。待 得好臥具時者謂彼要得厚軟臥具床褥等 時乃得解脫。若不爾者則不得解脫。待得 好處所者。謂彼要得寂靜處所勝妙房舍時 乃得解脫。若不爾者則不得解脫。待得好 說法時者。謂彼要得如理應機教誡教授 時乃得解脫。若不爾者則不得解脫。待得 好補特伽羅時者謂彼要得具勝德行稟性 柔和易共住者。與同住時乃得解脫。若不爾 者則不得解脫。問何故名不時解脫。不時 解脫是何義耶。答由彼解脫不待時得故。 時即如前所說六種。不待得好衣時者。謂 彼雖得惡糞掃衣時。而能速得解脫。勝時 解脫者。得價直百千兩金衣時。不待得好 食時者。謂彼雖得麤惡飲食時。而能速得 解脫。勝時解脫者。得百味飲食時。不待得 好臥具時者。謂彼雖得邊鄙臥具石床等 時。而能速得解脫。勝時解脫者。得上妙臥 具時。不待得好處所時者。謂彼雖得憒 鬧處所惡房舍時。而能速得解脫。勝時解 脫者。得靜妙處所時厭彼諠雜速入定故。 不待得好說法時者。謂彼雖得違理失機 教誡教授時。而能速得解脫。勝時解脫者。 得如理應機教誡教授時。厭彼所說速入 定故。不待得好補特伽羅時者。謂彼雖 得不具德行為性。佷戾難共住者與同住 時。而能速得解脫。勝時解脫者。得具德行 等與同住時。厭彼猥惡速入定故。復次依 狹小道而得解脫故名時解脫。狹小道者。 謂若極速第一生中種善根。第二生中令成 熟。第三生中得解脫。餘不決定。依廣大道 而得解脫名不時解脫。廣大道者。謂若極 遲聲聞乘。經六十劫而得解脫。如舍利子 獨覺乘。經百劫而得解脫。如麟角喻佛乘。 經三無數劫而得解脫。復次依羸劣道而 得解脫故名時解脫。羸劣道者。謂於解脫 善品加行。不能恒常殷重修故。若於日初 分修。於中後分則不能修。若於夜初分 修。於中後分則不能修。雖暫能修而不 殷重依強勝道而得解脫。故名不時解脫。 強勝道者與上相違。復次依止增道而得 解脫故名時解脫。依觀增道而得解脫故 名不時解脫。復次依可引奪道而得解脫 故名時解脫。可引奪道者。謂所修道可為 適意不適意。饒益不饒益。樂苦資具之所引 奪。依不可引奪道。而得解脫。故名不時解 脫。不可引奪道者與上相違。復次依五種種 姓道。而得解脫。故名時解脫。五種種姓道 者。謂退法種姓道。乃至堪達法種姓道。依一 種種姓道而得解脫故名不時解脫。一種 種姓道者。謂不動法種姓道。此則說五種種 姓阿羅漢名時解脫。不動法種姓阿羅漢名 不時解脫。問因論生論。何故前五阿羅漢總 立為一時解脫。第六阿羅漢別立為一不時 解脫耶。答有別緣故。時解脫多。不時解脫 少。謂依種姓。施設前五種姓。名時解脫阿 羅漢。第六種姓名不時解脫故。有別緣故。 時解脫少。不時解脫多。謂依乘施設唯聲聞 乘有時解脫阿羅漢。三乘皆有不時解脫阿 羅漢故。有別緣故二解脫等。謂二解脫俱 離煩惱。俱是清淨無學身中聖道攝故。復次 時解脫劣故施設五種。不時解脫勝故建立 一種。如今世間國王大臣長者居士。諸富貴 者其數極少。諸貧賤類其數甚多。又如世間 佛及獨覺到究竟聲聞其數極少。諸餘聲聞 其數甚多。又如世間聰慧者少愚矇者多。又 如世間為善者少作惡者多。又如世間正見 者少邪見者多。又如世間端正者少醜陋者 多。又如世間調柔者少剛強者多。如是前五 阿羅漢劣故合名時解脫。第六阿羅漢勝故 別名不時解脫。復次前五阿羅漢世間易得。 故合立一名時解脫。第六阿羅漢世間難 得。故別立一名不時解脫。如今世人往至 那國執師子國還者極少。往近聚落還者甚 多。此亦如是。復次前五阿羅漢不多用功 力。不多設加行。不多作意而得。故合立一 名時解脫。第六阿羅漢與上相違。故別立 一名不時解脫。復次前五阿羅漢有增有 減。故合立一名時解脫。第六阿羅漢無增 無減。故別立一名不時解脫。此中增者謂 進。減者謂退。
Việt dịch
(QUYỂN 101 | 150) HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH www.daitangkinh.org SỐ 1545 LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA Năm trăm Đại A-la-hán cùng tạo luận. Tam Tạng Pháp Sư Huyền Trang dịch Phạn sáng Hán QUYỂN 101 LUẬN VỀ THA TÂM TRÍ (Phần 3) Nẽo bàng sinh cũng có trí đạt được do nơi sinh ra, có thể nhận biết tâm… của người khác. Làm sao biết như vậy? Xưa có người phụ nữ đặt con nhỏ ở một nơi để làm công việc khác, lúc ấy có một con sói mang đứa trẻ ấy đi mất. Người bên cạnh vì vậy đuổi theo nói với con sói kia rằng: Nay ông tại sao mang con nhỏ của người ta đi mất? Con sói liền trả lời rằng: Bà mẹ ấy trong năm trăm đời quá khứ thường làm hại con của tôi, tôi cũng trong năm trăm đời quá khứ làm hại con của người kia, oán thù và oán thù trả cho nhau đến nay chưa dứt, nếu người kia có thể xả bỏ thì tôi cũng xả bỏ. Người bên cạnh liền nói cho mẹ đứa trẻ ấy biết rằng: Nếu cô thương đứa con thì nên xả bỏ tâm oán thù! Người phụ nữ trả lời rằng: Tôi đã xả bỏ rồi. Con sói xem ý của người phụ nữ cũng không xả bỏ oán thù, chỉ sợ làm hại đứa trẻ mà nói dối là đã xả bỏ, li ền hại chết đứa trẻ ấy vứt lại đó mà chạy đi. Hỏi: Lúc nào bàng sinh nhận biết tâm… của người khác? Đáp: Phần vị đầu-giữa và sau đều có thể nhận biết hết. Hỏi: Loại đó trú vào tâm mà nhận biết tâm… của người khác, 4 BỘ TỲ ĐÀM 5 thiện-nhiễm ô hay vô phú vô ký? Đáp: Cả ba loại đều có thể nhận biết. Hỏi: Là trú vào ý thức, hay là trú vào năm thức mà nhận biết tâm… của người khác? Đáp: Chỉ trú vào ý thức. Hỏi: Là trú vào tâm Oai nghi lộ, là trú vào tâm Công xảo xứ, hay là trú vào tâm Dị thục sinh mà nhận biết tâm… của người khác? Đáp: Cả ba loại đều có thể nhận biết, bởi vì loài đó cũng hiện khởi tâm Công xảo xứ, tâm Dị thục sinh ấy cũng có ý thức, không phải là như địa ngục quyết định không nhận lấy quả dị thục của thiện. Loài quỷ cũng có trí đạt được do nơi sinh ra, có thể nhận biết tâm… của người khác. Làm sao biết như vậy? Xưa có người phụ nữ, bị quỷ làm c ho mê loạn gầy yếu sắp chết, thầy chú nguyện hỏi quỷ: Nay ông vì sao làm não loạn người phụ nữ này? Quỷ liền trả lời rằng: N gười phụ nữ này trong năm trăm đời quá khứ thường làm hại mạng sống của tôi, tôi cũng trong năm trăm đời quá khứ thường làm hại mạng sống người kia, oán thù và oán thù đền trả cho nhau đến nay chưa dứt, nếu người ki a có thể xả bỏ thì tôi cũng có thể xả bỏ. Thầy chú nguyện vì thế bảo với người phụ nữ kia rằng: Nếu cô tiếc mạng sống thì nên xả bỏ tâm oán thù! Người phụ nữ trả lời rằng: Tôi đã xả bỏ rồi. Quỷ xem ý c ủa người phụ nữ cũng không xả bỏ oán thù, sợ mạng sống không an toàn mà nói dối là đã xả bỏ, liền đoạn mất mạng sống của người ấy bỏ lại mà đi mất. Hỏi: Lúc nào loài quỷ nhận biết tâm… của người khác? Đáp: Phần vị đầu-giữa và sau đều có thể nhận biết hết. Hỏi: Loại đó trú vào tâm nào mà nhận biết tâm… của người khác, thiện-nhiễm ô hay là vô phú vô ký? Đáp: Cả ba loại đều có thể nhận biết. Hỏi: Là trú vào ý thức, hay là trú vào năm thức mà nhận biết tâm… của người khác? Đáp: Chỉ trú vào ý thức. Hỏi: Là trú vào tâm Oai nghi lộ, là trú vào tâm Công xảo xứ, hay là trú vào tâm Dị thục sinh mà nhận biết tâm… của người khác? Đáp: Cả ba loại đều có thể nhận biết, như loài bàng sinh đã nói. Loài trời cũng có trí đạt được do nơi sinh ra có thể nhận biết tâm… của người khác, nhưng mà vi tế cho nên không nói riêng biệt, còn lại nói rộng ra như loài súc sinh-quỷ. Trong loài người không có trí đạt được do nơi sinh ra có thể nhận SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 101 5 www.daitangkinh.org biết tâm… của người khác. Nguyên c ớ thế nào? Bởi vì không phải là ruộng đất-đồ chứa, bởi vì có trí nhìn thấy tướng-nghe lời nói… mạnh hơn làm cho che lấp giảm bớt, bởi vì có Tha tâm thông và Nguyện trí làm cho mờ khuất ánh sáng. Hỏi: Trí đạt được do nơi sinh ra cu ûa loài nào nhận biết tâm của mấy loài? Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Tất cả chỉ tự biết mình. Lại có người nói: Địa ngục chỉ biết địa ngục, bàng sinh biết hai, loài quỷ biết ba, loài trời biết năm. Trong luận Thi Thiết nói: “Long vương Thiện Trú Ai-la-phạt-noa nhận biết tâm của loài trời, là trí dựa vào tướng mà nhận biết chứ không phải là trí đạt được do nơi sinh ra.” Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Ở trong bốn loài, trí đạt được do nơi sinh ra, đều nhận biết năm loài, đối với lý không có gì trái. Hỏi: Loài người cũng có chủng loạ i của trí Bổn tánh niệm sinh, thích hợp có thể nhận biết tâm… của loài khác, tại sao không nói đến? Đáp: Nên nói mà không nói đến, th ì nên biết là nghĩa này có khác. Lại nữa, bởi vì ít cho nên không nói đến, nghĩa là trong loài người đạt được trí này thì rất ít có, cho nên không nói đến trí ấy. Có người đưa ra cách nói này: C hủng loại của trí Bổn tánh niệm sinh, không thể nào ngay lúc đó nhận biết tâm-tâm sở pháp của người khác, cho nên ở đây không nói đến. Có lúc Tha tâm trí cũng là ngay lúc đó nhận biết tâm-tâm sở pháp của người khác, đó là nếu trí do tu mà thành, là quả của tu, nương tựa vào tu, đã được không mất, có thể ngay lúc đó nhận biết tâm-tâm sở pháp thuộc cõi Dục-Sắc hiện tại của người khác, hoặc tâm-tâm sở pháp vô lậu. Đây là Tha tâm trí thông hiện tại, giải thích rộng ra như trước. Có lúc không phải là Tha tâm trí cũng không phải là ngay lúc đó nhận biết tâm-tâm sở pháp của n gười khác, đó là trừ ra những tướng trước. Tướng là thuộc về danh cho đến nói rộng ra, nghĩa là trong Hành uẩn tổng quát trừ ra Tha tâm trí thông thuộc ba đời, và trừ ra trí đạt được do nơi sinh-nhìn thấy tướng-nghe lời nói của hiện tại, có thể ngay lúc đó nhận biết tâm-tâm sở của người khác, còn lại các Hành uẩn và bốn Uẩn toàn phần cùng với pháp vô vi làm thành câu thứ tư. Hỏi: Các trí Túc trú tùy niệm đều ngay lúc đó nhớ biết các sự việc của đời trước chăng? Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt. Trong này, trí Túc trú tùy niệm bao gồm ba đời, ngay lúc đó nhớ biết các sự việc của đời trước thì 6 BỘ TỲ ĐÀM 5 chỉ riêng hiện tại, nhưng bao gồm trí Túc trú tùy niệm và không phải là trí Túc trù tùy niệm, cho nên có bốn câu phân biệt. 1. Có trí Túc trú tùy niệm, mà không phải là ngay lúc đó nhớ biết các sự việc của đời trước, đó là trí Túc trú tùy niệm của quá khứ-vị lai. Loại này có tướng của trí Túc trú tùy niệm, mà không có tác dụng của ngay lúc đó nhớ viết các sự việc của đời trước, bởi vì quá khứ thì tác dụng đã không còn, vị lai thì chưa có tác dụng. 2. Có ngay lúc đó nhớ biết các sự việc của đời trước, mà không phải là trí Túc trú tùy niệm, đó là như có một loại đạt được trí Bổn tánh niệm sinh, hoặc là đạt được trí có được do nơi sinh ra như vậy, có thể ngay lúc đó nhớ biết các sự việc của đời trước. Trí Bổn tánh niệm sinh ngay lúc đó nhớ biết các sự việc của đời trước, chỉ có trong loài người, trong bốn loài khác không có trí này. Trí có được do nơi sinh ra có thể ngay lúc đó nhớ biết các sự việc của đời trước, đó là có ở những địa ngục. Sự vi ệc ấy thế nào? Tạm thời trong địa ngục, như trong kinh nói: “Hữu tình chốn địa ngục cùng nói với nhau rằng: Kỳ lạ thay sai lầm của mình, chúng ta trong quá khứ đã từng nghe Sa-môn và Bà-la-môn nói về lỗi la àm tai họa của các Dục, luôn luôn dẫn đến sự việc thật là sợ hãi của vị lai, các người cần phải đoạn dứt. Chúng ta tuy nghe mà không tin dùng, nay vì Dục ấy mà chịu khổ đau ác liệt ở đây.” Hỏi: Loài ấy vào lúc nào nhớ biết sự việc của đời trước? Đáp: Lúc mới sinh vào địa ngục chưa nhận chịu khổ đau. Nếu nhận chịu khổ đau rồi thì sự việc diệt đi tiếp theo trước đó hãy còn không thể nào nhớ lại, huống hồ sự việc di ệt đi đã lâu mà có thể nhớ biết được ư? Hỏi: Loài ấy trú vào tâm nào mà nhớ lại sự việc của đời trước? Đáp: Trú vào tâm thiện-nhiễm ô và vô phú vô ký đều có thể nhớ biết; ở trong sáu thức thì chỉ trú vào ý thức; ở trong vô ký thì chỉ trú vào Oai nghi lộ. Hỏi: Trí có được do nơi sinh ra ấy có thể nhớt biết mấy đời? Đáp: Có thể nhớ biết một đời, đó là từ nơi kh ác chết đi sinh đến nơi này. Có người nói: Cho đến nhận biết năm trăm đời. Loài bàng sinh có trí đạt được do nơi sinh ra, có thể ngay lúc đó nhớ biết sự việc của đời trước, như trong kinh nói: “Có con ốc nói tiếng loài chó, xưa làm Phạm chí tên gọi Đạo-đề-na, nhớ lại sự việc của đời trước, người ta khiến leo lên chỗ ngồi ăn cơm để chỉ rõ là vật báu, đều SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 101 7 www.daitangkinh.org thuận theo lời nói của người ấy.” Hỏi: Vào lúc nào nhớ lại sự việc của đời trước? Đáp: Phần vị đầu-giữa và sau đều có thể nhớ biết. Hỏi: Loài ấy trú vào tâm nào mà nhớ lại sự việc của đời trước? Đáp: Trú vào tâm thiện-nhiễm ô và vô phú vô ký đều có thể nhớ biết; ở trong sáu thức thì chỉ trú vào ý thức, ở trong ba vô ký thì trú vào tất cả ba loại. Hỏi: Trí có được do nơi sinh ra c ủa loài ấy có thể nhớ biết mấy đời? Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Chỉ nhớ lại một đời, đó là từ nơi khác chết đi sinh đến nơi này. Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Có thể nhớ lại nhiều đời, như con sói nhớ biết sự việc trong năm trăm đời. Loài quỷ cũng có trí đạt được do nơi sinh ra, có thể ngay lúc đó nhớ biết sự việc của đời trước. Như bài kệ nói: “Xưa tôi tích góp các của cải, dùng pháp hoặc là không hợp pháp, khổ.” Nay người khác hưởng thụ giàu-vui, một mình tôi nhận chịu nghèo- Hỏi: Loài ấy vào lúc nào nhớ lại sự việc của đời trước? Đáp: Phần vị đầu giữa và sau đều có thể nhớ biết. Hỏi: Loài ấy trú vào tâm nào mà nhớ lại sự việc của đời trước? Đáp: Phần vị đầu giữa và sau đều có thể nhớ biết. Hỏi: Loài ấy trú vào tâm nào mà nhớ lại sự việc của đời trước? Đáp: Trú vào tâm thiện-nhiễm ô và vô phú vô ký đều có thể nhớ biết; ở trong sáu thức thì chỉ tr ú vào ý thức, trong ba vô phú vô ký thì trú vào tất cả ba loại. Hỏi: Trí có được do nơi sinh ra c ủa loài ấy có thể nhớ biết mấy đời? Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Chỉ nhớ lại một đời, đó là từ nơi khác chết đi sinh đến nơi này. Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Có thể nhớ lại nhiều đời, như quỷ nhớ biết sự việc trong năm trăm đời. Loài trời cũng có trí đạt được do nơi sinh ra, có thể ngay lúc ấy nhớ biết sự việc của đời trước. Như bài kệ nói: “Tôi cúng dường khu rừng Thệ-đa, được đấng Đại Pháp vương an trú. Hiền Thánh Tăng tiếp nhận sử dụng, cho nên tâm tôi thật hoan 8 BỘ TỲ ĐÀM 5 hỷ.” Hỏi: Loài ấy vào lúc nào nhớ lại sự việc của đời trước? Đáp: Phần vị đầu-giữa và sau đều có thể nhớ biết. Hỏi: Loài ấy trú vào tâm nào mà nhớ lại sự việc của đời trước? Đáp: Trú vào thiện-nhiễm ô và vô phú vô ký đều có thể nhớ biết; ở trong sáu thức thì chỉ trú vào ý thức, trong ba vô ký thì trú vào tất cả ba loại. Hỏi: Trí của được do nơi sinh ra của loài ấy có thể nhớ biết mấy đời? Đáp: Có người đưa ra cách nói như vậy: Chỉ nhớ lại một đời, đó là từ nơi khác chết đi sinh đến nơi này. Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: có thể nhớ lại nhiều đời. Trong loài người không có trí đat được do nơi sinh ra nhớ lại sự việc của đời trước, bởi vì không phải là ruộng đất-đồ chứa, bởi vì bị trí Bổn tánh niệm sinh… làm cho giảm bớt và mờ khuất, bởi vì vị trí Túc trú tùy niệm thông và Nguyện trí… làm cho mờ khuất. 3. Có trí Túc trú tùy niệm mà cũng ngay lúc đó nhớ biết các sự việc của đời trước, đó là nếu trí do tu mà thành, là quả của tu, nương tựa vào tu, đã được không mất, có thể ngay lúc đó nhớ biết các sự việc của đời trước, các loại tướng trạng và những lời nói. Đây là trí thông Túc trú tùy niệm hiện tại, rộng ra như trước giải thích. 4. Có lúc không phải là trí Túc trú tùy niệm, cũng không phải là ngay lúc đó nhớ biết các sự việc của đời trước, đó là trừ ra những tướng trước. Tướng là thuộc về danh, cho đến nói rộng ra. Nghĩa là trong Hành uẩn trừ ra toàn bộ trí thông Túc trú tùy niệm của ba đời, và trừ ra trí Bổn tánh niệm sinh của hiện tại, trí của được do nơi sinh ra, có thể ngay lúc đó nhớ biết sự việc đời trước, còn la ïi các Hành uẩn và bốn Uẩn toàn phần cùng với pháp vô vi làm thành câu thứ tư. Hỏi: Các trí Túc trú tùy niệm, đều biết Uẩn-Xứ-Giới-Tâm nối tiếp nhau trong quá khứ của người khác chăng? Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt, trong này câu thứ nhất là duyên với trí Túc trú tùy niệm nối ti ếp nhau của mình, câu thứ hai là duyên với Nguyện trí nối tiếp nhau của người khác và gia hạnh của trí Túc trú tùy niệm, câu thứ ba là duyên với trí Túc trú tùy niệm nối tiếp nhau của người khác, câu thứ tư là duyên với Nguyện trí nối tiếp nhau của mình và gia hạnh của trí Túc trú tùy niệm. Đó gọi là Tỳ Bà Sa tóm lược ở chỗ này. 1. Có lúc trí Túc trú tùy niệm, không phải là nhận biết Uẩn-Xứ- SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 101 9 www.daitangkinh.org Giới-Tâm nối tiếp nhau trong quá khứ của người khác, đó là nếu trí do tu mà thành, là quả của tu, nương tựa vào tu, đã được không mất, nhận biết Uẩn-Xứ-Giới-tâm nối tiếp nhau trong quá khứ đời trước của mình. Đây chính là duyên với trí Túc trú tùy niệm nối tiếp nhau của mình, bởi vì duyên với sự việc đời của mình trong đời sống quá khứ. 2. Có lúc nhận biết Uẩn-Xứ-giới tâm nối nhau trong quá khứ của người khác, không phải là trí Túc tr ú tùy niệm, đó là nếu trí do tu mà thành, là quả của tu, nương tựa vào tu, đã được không mất, nhận biết Uẩn-Xứ-Giới-tâm nối tiếp nhau trong quá khứ ngay đời này của người khác. Đây chính là duyên với Nguyện trí nối tiếp nhau của người khác và gia hạnh của trí Túc trú tùy niệ m, bởi vì duyên với sự việc quá khứ của người khác trong đời sống hiện tại. 3. Có lúc trí Túc trú tùy niệm c ũng nhận biết Uẩn-Xứ-giới-tâm nối tiếp nhau trong quá khứ của người khác, đó là trí do tu mà thành, là quả của tu, nương tựa vào tu, đã được không mất, nhận biết Uẩn-Xứ- Giới-tâm nối tiếp nhau trong quá khứ ở đời sống trước kia của người khác. Đây chính là duyên với trí Túc trú tùy niệm nối tiếp nhau của người khác, bởi vì duyên với sự việc đời trước của người khác trong đời sống quá khứ. 4. Có lúc không phải là trí T úc trú tùy niệm, cũng không phải là nhận biết Uẩn-Xứ-Giới-tâm nối tiếp nhau trong quá khứ của người khác, đó là nếu trí do tu mà thành, là quả của tu, nương tựa vào tu, đã được không mất, nhận biết Uẩn-Xứ-Giới-tâm nối tiếp nhau trong quá khứ ngay đời sống này của mình. Đây chính là duyên với Nguyện nối tiếp nhau của mình, và gia hạnh của trí Túc trú tùy niệm, bởi vì duyên với sự việc quá khứ trong đời sống hiện tại của mình. Trong này, Nguyện trí chỉ duyên với đời này, và các pháp hữu lậu của quá khứ; trí Túc trú tùy niệm chỉ duyên với đời trước, và các pháp hữu lậu của quá khứ; gia hạnh của trí Túc trú tùy niệm cũng chỉ duyên với đời này, và các pháp hữu lậu của quá khứ. Nhưng các Nguyện trí duyên chung với ba đời, trong này chỉ chọn lấy duyên với pháp hữu lậu của quá khứ trong đời này. Hỏi: Trước đây đã nói đến trí Bổn tánh niệm sinh, lấy gì làm tự tánh? Đáp: Lấy Tuệ làm tự tánh, đó gọi là bổn tánh-tướng phần-tự thể- ngã vật-tự tánh của trí Bổn tánh niệm sinh. Đã nói về tự tánh, nguyên cớ nay sẽ nói đến. Hỏi: Vì sao gọi là trí Bổn tánh niệm sinh, trí Bổn tánh niệm sinh 10 BỘ TỲ ĐÀM 5 là nghĩa gì? Đáp: Sinh là các pháp hữu lậu của đời trước, Trí là đời này có thể nhận biết trí kia, Niệm là trí này cùng sinh ra niệm thù thắng. Nói Bổn tánh ấy là chọn lấy tu đạt được riêng biệt, tức là trí Bổn tánh do Niệm lực thù thắng mà nhận biết các pháp hữu lậu của đời sống quá khứ, cho nên gọi là trí Bổn tánh niệm sinh. Lại nữa, trú vào tâm của Bổn tánh do Niệm lực thù thắng phát khởi trí na øy, nhận biết các pha ùp hữu lậu của đời sống quá khứ, cho nên gọi là trí Bổn tánh niệm sinh. Tâm của Bổn tánh, đó là thiện-nhiễm ô và vô phú vô ký, không do tu đạt được cho nên gọi là Bổn tánh. Lại nữa, Bổn tánh ấy là tự tánh của các pháp, tức là tự tánh các pháp hữu lậu của đời quá khứ, trí do Niệm lực nhận biết Bổn tánh sinh ra, cho nên gọi là trí Bổn tánh niệm sinh. Lại nữa, Bổn tánh ấy là tự tánh của các pháp, tức là tự tánh các pháp hữu lậu của đời quá khứ, trí do Niệm lực nhận biết B ổn tánh sinh ra, cho nên gọi là trí Bổn tánh niệm sinh. Lại nữa, Bổn tánh ấy là pháp tánh thuộc đời trước, tức là tánh thuộc pháp hữu lậu của đời quá khứ, trí do Niệm lực nhận biết Bổn tánh sinh ra, cho nên gọi là trí Bổn tánh niệm sinh. Hỏi: Trí này cùng sinh ra có nhiều loại, vì sao chỉ nói đến Niệm? Đáp: Bởi vì Niệm lực tăng mạnh; như bốn Niệm trú-Trì tức niệm- trí Túc trú tùy niệm, tuy Tuệ là Thể mà Niệm lực tăng mạnh, cho nên gọi là Niệm trú… như Phục trừ Sắc t ưởng tuy Thể là Tuệ, mà lực của Tưởng tăng mạnh, cho nên gọi là Phục trừ Sắc tưởng; trí này cũng như vậy, tuy Thể là Tuệ mà Niệm lực ta êng mạnh, cho nên gọi là trí Bổn tánh niệm sinh. Hỏi: Trí Bổn tánh niệm sinh này ở cõi nào có? Đáp: Chỉ có ở cõi Dục. Hỏi: Trí Bổn tánh niệm sinh này ở nẽo nào có? Đáp: Chỉ có ở nẻo người. Nguyên cớ t hế nào? Bởi vì chỉ ở trong nẽo người cõi Dục có thể tạo ra ng hiệp thù thắng làm cho đạt được trí này, và bởi vì trong nẽo người thì trí tệu mạnh mẽ sắc bén hơn hẳn nẽo khác. Hỏi: Trí Bổn tánh niệm sinh na øy do nghiệp lực nào mà làm cho phát khởi? Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Nếu các hữu tình vui thích nói ra lời nói yêu thương làm cho người khác hoan hỷ, thì do nghiệp lực ấy có thể dẫn đến trí này. Lại có người nói: Nếu các hữu tình vui thích truyền bá việc tốt làm cho tâm người khác vui sướng-thân được an lạc, thì do nghiệp lực SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 101 11 www.daitangkinh.org ấy có thể dẫn đến trí này. Có Sư khác nói: Nếu các hữu tình người khác lo sợ hoảng hốt, tìm cách an ủi nói cho biết làm nơi quay về nương tựa cho họ khiến được hết sợ hãi, thì do nghiệp lực ấy có thể dẫn đến trí này. Hoặc có người nói: nếu các hữu tình thấy người khác buồn lo sầu não, dùng pháp chỉ bày nói cho biết khiến được hết buồn lo, thì do nghiệp lực ấy có thể dẫn đến trí này. Có người khác lại nói; Nếu các hữu tình thấy nơi hiểm nguy ách nạn sữa chữa làm cho rộng rãi thuận lợi, để cho người qua lại không có gian nan, thì do nghiệp lức ấy ở trong bụng mẹ không có nỗi khổ của sự bức ép chật hẹp, cho nên có được trí này. Hoặc có người khác nói: Nếu cá c hữu tình bố thí các loại đồ ăn thức uống ngon lành cho người khác, thì do nghiệp lực ấy có thể dẫn đến trí này. Lời bình: Nên đưa ra cách nói này : Nếu các hữu tình không tạo ra nghiệp làm não hại người khác, luôn luôn làm điều lợi ích cho người khác, thì do nghiệp này cho nên ở trong bụng mẹ, không bị các bệnh như gió-nóng-đàm-suyễn làm cho bức bách quá lắm, về sau lúc ra khỏi thai mẹ không có nỗi khổ của sự bức ép chật hẹp, vì thế cho nên có thể nhớ lại các sự việc của đời trước. Có người nói như vậy: Nếu các hữu tình ở trong bụng mẹ và lúc ra khỏi thai, không nhận chịu nhiều căn bệnh bức ép chật hẹp khổ sở, thì đều thuận theo có thể nhớ lại sự vi ệc của đời quá khứ, chỉ do mẹ mắc bệnh và bức bách chật hẹp khổ sở cho nên đều quên hết mọi việc. Hỏi: Trí bốn tánh niệm sinh này, lúc đầu-giữa và sau thì lúc nào là hơn hẳn? Đáp: Điều này không quyết định được, đó là hoặc có người lúc mới sinh ra thì hơn hẳn, như Thế-bạt-la… lúc mới sinh ra, liền phát ra nói như vậy: Nay trong nhà này có thể có tiền bạc của cải, để cho con tùy ý thực hánh bố thí chăng? Hoặc co ù người lúc tuổi trưởng thành thì hơn hẳn, như Tôn giả Hộ Quốc…, hoặc có người lúc tuổi già thì hơn hẳn, như Am-bà-sắt-trĩ…, nói rộng ra như trong kinh. Hỏi: Trí Bổn tánh niệm sinh này có thể nhớ lại sự việc mấy đời? Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Chỉ có thể nhớ lại sự việc của một đời, đó là từ nơi khác mất đi dinh đến nơi này. Hoặc có người nói: Trí này có thể nhớ lại sự việc của hai đời, hoặc cho đến sự việc của bảy đời.” Như trong thành Vương Xá có một người đồ tể, tên gọi là Già-tra, là bạn quen biết thưở còn trẻ nhỏ với vua Vị 12 BỘ TỲ ĐÀM 5 Sinh Oán (A-xà-thế), đã từng thưa với Thái Tử: Ngài lên ngôi vua ban cho tôi nguyện gì? Thái Tử nói rằng: Sẽ tùy ông đề nghị. Về sau Vị Sinh Oán hại chết vua cha tự lên nguyện vua, Già-tra ngay sau đó đi theo nhà vua xin điều mong muốn. Nhà vua liền bảo rằng: Tùy ý ông cầu mong. Già-tra thưa rằng: Xin nhà vua vua cho phép tôi một mình làm nghề tàn sát trong thành Vương-xá. Nhà vua liền bảo rằng: Nay ông sao cầu mong điều nguyện tàn ác này, lẽ nào không sợ hãi quả báo khổ đau trong tương lai hay sao? Người đồ tể thưa với nhà vua: Các nghiệp thiện ác đều không có quả báo thì việc gì phải sợ hãi? Nhà vua liền bảo rằng: Ông làm sao biết được? Già-tra thưa với nhà vua: Tôi nhớ lại sáu đời trong quá khứ, ở trong thành Vương-Xá này thường làm nghề tàn sát, cuối cùng sinh vào cõi trời Tam Thập Tam hưởng thụ nhiều vui sướng, từ cõi trời ấy chết đi sinh đến nơi này, trẻ nhỏ được làm bạn quen biết với nhà vua, cho nên biết thiện ác thì quả ấy chắc chắn không có. Nhà vua nghe nói sinh lòng nghi ngờ liền đi đến thưa hỏi Đức Phật. Đức Phật bảo với nhà vua rằng: Sự việc này không sai, nhưng người đồ tể kia đã từng đem một bửa ăn cúng dường cho vị Độc giác mà phát tà nguyện rằng: Khiến cho con thường ở trong thành Vương Xá một mình làm nghề tàn sát, sau đó được sinh lên cõi trời. Bởi vì nhân của nghiệp thù thắng cho nên quả được như lời nguyện. Người ấy trước kia là nghiệp thù thắng và quả nay không còn, sau bảy ngày nữa chắc chắn sẽ mạng chung sinh vào địa ngục Hào Khiếu (ga øo thét), lần lượt nhận chịu quả báo khổ đau của nghiệp đồ tể trước kia.” Vì thế cho nên trí này biết cao nhất là bảy đời. Lại có người nói: Trí này cao nhấ t có thể nhớ lại sự việc trong năm trăm đời. Đó là “Có Tỳ kheo tự nhớ lại trong năm trăm đời quá khứ rồi vào loài ngạ quỷ, nghĩ về lúc ấy đã nhận chịu nỗi khổ đói khát, toàn thân toát mồ hôi-tâm hết sức sợ hãi buồn phiền, ngưng các việc làm tinh tiến hừng hực, sau trải qua thời gian dài đạt được quả Dự lưu. Vị ấy dấy lên ý niệm này: Mình từ trước đến nay, nhờ vào các Tỳ kheo giúp cho vật dụng tiền bạc, khiến cho sự sợ hãi của mình đã được vĩnh viễn diệt trừ, nay cần phải truy tìm các vật dụng cung cấp cho thân để đền trả ân huệ trước đây. Dấy lên ý niệm này rồi đi khắp nơi tìm kiếm các vật dụng cung cấp cho thân. Lúc ấy các Tỳ kheo trông thấy mà gọi lại nói rằng: Trước đây ông ít việc na y vì sao lại nhiều? Vị ấy liền nói đầy đủ sự việc của mình cho người khác biết. Lại có Tỳ kheo tự nhớ lại trong năm trăm đời quá khứ rơi vào chốn địa ngục, nghĩ về lúc ấy đã nhận chịu khổ đau trong điạ ngục, trong các lỗ chân lông toàn thân đều SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 101 13 www.daitangkinh.org chảy ra máu, thân thể và áo quần vô cùng dơ bẩn, hàng ngày đến bên dòng nước tắm rữa giặt giũ, mọi người nói rằng nghĩ nước làm sạch. Vị ấy ngừng việc làm tinh tiến hừng hực, trải qua thời gian dài chứng quả A-la-hán. Về sau không thường xuyên tắm rữa giặt giũ, mọi người cảm thấy quái lạ bèn hỏi, vị ấy cũng nói đầy đủ sự việc của mình cho người khác biết.” Vì vậy cho nên biết trí này nhớ lại cao nhất là năm trăm đời. Có Sư khác nói: Trí này có thể nhận biết sự việc về kiếp thành và kiếp hoại trong quá khứ. Đó là “Đức Phậ t xưa kia lúc còn làm Bồ-tát, vì cảm hóa hữu tình mà phát Đại thệ nguyện, có lúc đã từng làm vị vua Chiên-đồ-la gọi là Tam câu, khéo léo thông hiểu tất cả sách luận-chú thuật. Lúc bấy giờ A-nan làm con của vị vua ấy tên là Sư Tử Nhĩ, dung mạo đoan chánh tuyệt vời không ai sánh bằng. Lúc ấy Xá-lợi-tử làm bà-la-môn tên gọi là Trì Kiên, khéo léo thông hiểu Minh luận (luận Vi- đà) và các quyến thuộc. Vị ấy có một cô con gái tên gọi là Trinh Khiết, dung mạo đoan chánh mọi người đều thích gặp. Lúc ấy nhà vua đi đến chỗ Bà-la-môn cầu hôn cho con trai, Trì Kiên rất tức giận nói rõ với vị vua ấy rằng: Dòng họ nhà ông là hèn mạt nhất trong các dòng họ, Ta là Phạm chí tôn quý trong các dòng họ vì sao đến đây cố tình xem thường làm nhục lẫn nhau? Lúc ấy nhà vu a nói vơi Bà-la-môn rằng: Dòng họ cao thấp cũng không có cố định thường xuyên, ông nhìn nhận thế nào mà bỗng nhiên tự mình kiêu căng cao ngạo, có thể ông đã từng nghe các sách chữ Phạm là do ai mà soạ n ra? Trì Kiên trả lời rằng: Ta nghe cổ xưa có bà-la-môn tên gọi Cù-tần -đà, là do vị ấy mà soạn ra. Nhà vua nói: Cù-tần-đà lúc a áy tức là thân tôi bầy giờ, ông lại có thể nghe sách chữ Khư-lô-sắt-tra là do ai mà soạn ra? Bà-la-môn nói: Ta nghe cổ xưa có Đại Tiên nhân tên gọi Khư-l ô-sắt-tra, là do vị ấy mà soạn ra. Nhà vua nói: Đại Tiên nhân lúc ấy tức là thân tôi bây giờ. Nhà vua lại hỏi rằng: Ông có thể đã từng nghe các luận Phệ-đà và các sách thế tục-quyến thuộc của luận ấy là ai soạn ra chăng? Bà-la-môn nói: Sách luận bộ phái như vậy và như vậy, chính là các Bà-la-môn và Tiên nhân ấy… soạn ra. Nhà vua lại trả lời rằng: Đó đều là tên gọi thời xưa của tôi, ông có thể biết chăng, làm sao nay ông tự mình kiêu căng xem thường người khác? Trì Kiên ngay sau đó suy ra chứng minh từng điều một, biết lời nhà vua đã nói là thật chứ không phải là sai lầm, tâm hết sức cung kính và ngưỡng mộ, liền nhận lời cầu hôn của nhà vua.” Vì vậy cho nên biết trí này có thể nhớ lại sự việc của kiếp thành-kiếp hoại trong đời quá khứ cuối cùng. 14 BỘ TỲ ĐÀM 5 Như trong kinh nói: “Đức Phật bảo với chủ thôn ấp: Ta tự nhớ lại chín mươi mốt kiếp quá khứ đến nay, đối với ruộng Giới thanh tịnh cúng dường đồ ăn thức uống… từng không có bỏ l ỡ hoặc thiếu sót, lại cũng không nhớ làm đồ ăn thức uống… cho người làm hỏng Giới.” Hỏi: Đức Thế Tôn là dùng trí T úc trú tùy niệm mà nhớ biết sự việc này, hay là dùng trí Bổn tánh niệm sinh mà nhớ biết sự việc này? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu dùng trí Túc trú tùy niệm mà nhớ biết sự việc này, thì tại sao trước đây nói có người nói trí này chỉ nhớ lại một đời, có người nói nhớ lại hai đời c ho đến cao nhất là bảy đời, có người nói nhớ lại năm trăm đời, có người nói nhớ lại kiếp thành-kiếp hoại, mà không nói có thể nhớ lại chín mươi mốt kiếp? Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Đức Thế Tôn dùng trí Túc trú tùy niệm để nhớ biết sự việc này. Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao chỉ nhớ lại chín mươi mốt kiếp mà không nhớ lại nhiều hơn? Đáp: Thật sự có năng lực nhớ lại nhiều mà nói chỉ bấy nhiêu. Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao không nói nhớ lại nhiều hơn? Đáp: Hiếp Tôn giả nói: “Tất cả sinh ra nghi ngờ, nếu nói nhớ lại nhiều hơn, hoặc là nói nhớ lại ít hơn không cần phải vặn hỏi.” Lại nữa, từ đó kiến lập bảy vị Phật Thế Tôn, cho nên chỉ nói như vậy. Lại nữa, từ đó đến nay tu về nghiệp tướng tốt, cho nên chỉ nói như vậy. Lại nữa, từ đó đến nay nghiệp đạo thanh tịnh không rơi vào nẽo ác, luôn luôn thọ thân năm, thường nhớ lại đời trước, cho nên chỉ nói như vậy. Lại có người nói: Đức Thế Tôn dùng trí Bổn tánh niệm sinh để nhớ biết sự việc này. Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao trước đây nói có người nói chỉ nhớ lại một đời, cho đến có người nói nhớ lại kiếp thành-kiếp hoại, mà không nói là có thể nhớ lại chín mươi mốt kiếp? Đáp: Trước đây nói người khác có thể nhớ lại nhiều hơn. Hỏi: Trí Bổn tánh niệm sinh thì có thể nhớ biết. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì sự việc của Trung Hữu rất vi tế, cho nên không phải là cảnh của trí này. Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Trí Bổn tánh niệm sinh cũng có thể nhớ biết sự việc trong giai đoạn Trung Hữu. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu không nhớ biết thì cảnh nhận biết của trí này sẽ trở thành lẫn lộn, nghĩa là phần ít có thể nhận biết, phần ít không thể nhận biết. Hỏi: Bồ tát ở đời trước đã có trí Bổn tánh niệm sinh, ở đời sau cùng thì cũng có hay là không? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu có thì SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 101 15 www.daitangkinh.org tại sao lực của duyên không phải là mạnh hơn lực của nhân? Nếu không có thì tại sao Bồ-tát không phải là chuyển biến suy thoái? Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao l ực của duyên không phải là mạnh hơn lực của nhân? Đáp: Không phải là không có lực của duyên, thì gọi là có lực của nhân bên trong, và bởi vì lợi căn cho nên gọi là có lực của nhân bên trong, nghĩa là Bồ tát này có căn tánh thù thắng nhất đối với các hữu tình cho nên gọi là có lực của nhân. Vả lại, ai nói Bồ-tát không có lực của duyên vậy? Có trời Tịnh Cư hiện rõ cảnh tượng già-bệnh-chết, giác ngộ mà phát tâm Bồ-tát chán ngán sinh tử, lẽ nào không phải là lực của duyên hay sao? Lại nữa, Lộc Thích N ữ vì Bồ-tát mà nói bài tụng ca ngợi Niết-bàn, giác ngộ mà phát tâm Bồ-tát vui cầu Niết-bàn, cùng là lực của duyên. Như nói: “Không bao lâu ông sẽ đạt được, yên ổn vui vẻ lấy làm mẹ, Không có buồn lo lấy làm cha, vắng lặng thư thái lấy làm vợ.” Bồ-tát thấy và nghe sự việc như vậy rồi, đã tăng thêm chán ngán- vui mừng vượt thành mà xuất gia. Lại nữa, đời quá khứ có vô lượng Đức Phật, vì Bồ-tát mà nói về tư lương Bồ-đề. Những sự việc như vậy đều gọi là lực của duyên. Có người đưa ra cách nói này: Thân cuối cùng của Bồ-tát không có trí Bổn tánh niệm sinh. Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao không phải là chuyển biến suy tho- ái? Đáp: Tuy không có trí này, mà có trí Túc trú tùy niệm thù thắng, và Nguyện trí…, cho nên không phải là suy thoái. Lời bình: Nên biết trong này, cách nói trước là hợp lý, bởi vì từ chín mười mốt kiếp đến này luôn luôn có trí này. Thế nào là Thời ái tâm giải thoát? Cho đến nói rộng ra. Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này? Đáp: Vì muốn phân biệt về nghĩa trong kinh. Nghĩa là trong kinh nói: “Đức Phật bảo với A-nan: Tỳ-kheo không nên vi thích tụ tập với chúng và mê đắm các hý luận. Nếu người vui thích tụ tập với chúng và mê đắm hý luận, có thể chúng được Thời ái tâm giới và Bất động tâm giải thoát, thì không có điều này. N ếu các Tỳ-kheo không thích tụ tập đông người, không mê đắm hý luận, có t hể chứng được hai loại giải thoát, thì điều này là có.” Trong kinh tuy nói ra như vậy, mà không giải thích rộng về nghĩa ấy, không nói đến tự tánh và nhân duyên đạt được hai loại giải thoát này. Trong chương Căn Uẩn tuy nói về hai nhân duyên đạt được, mà không hiển bày về tự tánh, cho nên nay cần phải 16 BỘ TỲ ĐÀM 5 hiển bày về điều ấy. Lại nữa, vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về chánh lý. Nghĩa là hoặc có người nói: Thời ái tâm giải thoát là Hữu học- có những việc làm, Bất động tâm giải thoát là Vô học-không có những việc làm. Vì ngăn chặn ý đó để hiển bày về hai giải thoát đều là Vô học lại không có những việc làm. Hoặc lại có người nói: Thời ái tâm giải thoát là hữu lậu, Bất động tâm giải thoát là vô lậu. Vì ngăn chặn ý đó để hiển bày hai giải thoát đều là Vô học không có những việc làm. Hoặc lại có người nói: Thời ái tâm giải thoát là hữu lậu, Bất động tâm giải thoát là vô lậu. Vì ngăn chặn ý đó để hiển bày về hai giải thoát đều là vô lậu. Lại có người muốn làm cho Thời ái tâm giải thoát đều là hữu vi, Bất động tâm giải thoát là vô vi. Vì ngăn chặn ý đó để hiển bày về hai giải thoát đều là hữu vi. Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho nên soạn ra phần luận này. Hỏi: Thế nào là Thời ái tâm giải thoát? Đáp: Tận trí của A-la-hán Thời giải thoát, hoặc là Chánh kiến Vô học tương ưng với tâm thắng giải, đã thắng giải và đang thắng giải. Hỏi: Thế nào là Bất động tâm giải thoát? Đáp: Tận trí-Vô sinh trí của A-la-hán Bất động pháp, hoặc là Chánh kiến Vô học tương ưng với tâm thắng giải, đã thắng giải và đang thắng giải. Trong này, Tận trí-Vô sinh trí- Chánh kiến Vô học tương ưng với tâm, là chọn lựa kahc1 với Hữu học và hữu lậu; tâm thắng giải ấy là hiện tại, đã thắng giải ấy là quá khứ, đang thắng giải ấy là vị lai. Đây chính là chọn lấy khác với vô vi giải thoát, hiển bày hai giải thoát chỉ dùng tâm Vô học-vô lậu tương ưng với thắng giải để làm tự tánh. Nhưng trong tất cả các pháp chỉ có hai pháp là tự tánh giải thoát, đó là trong pháp vô vi thì Trạch diệt là tự ta ùnh giải thoát, trong pháp hữu vi thì thắng giải do pháp Đại địa thâu nhiếp là tự tánh giải thoát. Thắng giải này có hai loại: 1. Nhiễm ô, đó là tương ưng với tham… gọi là tà thắng giải. 2. Không nhiễm ô, đó là tương ưng với không tham… gọi là Chánh thắng giải. Chánh thắng giải này lại có hai loại: 1. Hữu lậu, đó là quán Bất tịnh-Trì tức niệm, Vô lượng-Giải thoát- Thắng xứ-Biến xứ… tương ưng với thắng giải. SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 101 17 www.daitangkinh.org 2. Vô lậu, đó là thắng giải về Học Vô học. Thắng giải về Học, đó là thắng giải do bốn Hướng-ba Quả thâu nhiếp, tức là Khổ Pháp trí nhẫn cho đến Định Kim cang dụ tương ưng với thắng giải. Thắng giải về Vô học, đó là thắng giải do quả A-la-hán thâu nhiếp, tức là Tận trí-Vô sinh trí-Chánh kiến Vô học tương ưng với thắng giải. Thắng giải về Vô học lại có hai loại: 1. Thời ái tâm giải thoát, tức là năm loại thắng giải do quả A-la- hán thâu nhiếp, cũng gọi là Thời giải thoát. 2. Bất động tâm giải thoát, đó là thắng giải do quả A-la-hán Bất động pháp thâu nhiếp, cũng gọi là Bất thời giải thoát. Hai giải thoát này đều có hai loại: 1. Gọi là Tâm giải thoát, bởi vì tham ái. 2. Gọi là Tuệ giải thoát, bởi vì lìa Vô minh. Hỏi: Nếu thắng giải Vô học lìa tham ái cho nên gọi là Tâm giải thoát, lìa Vô minh cho nên gọi là Tuệ giải thoát, thì luận Tập Dị Môn nói nên thông hiểu thế nào? Như nói: “Thế nào là Tâm giải thoát? Đó là căn thiện không tham đối trị với tham ái. Thế nào là Tuệ giải thoát? Đó là căn thiện không si đối trị với Vô minh.” Đáp: Luận Tập Dị Môn nên nói n hư vậy: Thế nào là Tâm giải thoát? Đó là căn thiện không tham tương ưng với thắng giải. Thế nào là Tuệ giải thoát? Đó là căn thiện không si tương ưng với thắng giải. Nên nói như vậy mà không nói là có ý nghĩ a khác, đó là dựa vào căn thiện để biểu hiện rõ ràng về thắng gi ải, nếu dựa vào không tham cho nên tâm giải thoát tham ái, tương ưng với thắng giải này thì gọi là Tâm giải thoát; nếu dựa vào không si cho nên tuệ giải thoát Vô minh, tương ưng với thắng giải này thì gọi là Tuệ gi ải thoát. Vì vậy trong này, hai tâm giải thoát đều dùng thắng giải Vô học làm tự tánh. Đó gọi là bổn tánh-tướng phần-tự t hể-ngã vật-tự tánh của giải thoát. Đã nói về tự tánh, nguyên cớ sẽ nói đến. Hỏi: Vì sao gọi là Thời giải thoát, Thời giải thoát là nghĩa gì? Đáp: Bởi vì giải thoát ấy chờ đến lúc đạt được, thời gian tuy có nhiều mà tóm lược có sáu loại: 1. Lúc có được áo mặc tốt đẹp. 2. Lúc có được cơm ăn tốt lành. 3. Lúc có được đồ ăn tốt lành. 4. Lúc có được nơi ở tốt lành. 5. Lúc được nghe thuyết pháp tốt lành. 6. Lúc gặp được Bổ-đặc-già-la tốt lành. 18 BỘ TỲ ĐÀM 5 Chờ đến lúc có được áo mặc t ốt đẹp, nghĩa là người ấy cần phải có được y phục mềm mại tươi sáng t ốt đẹp tuyệt vời thì mới được giải thoát, nếu không như vậy thì không đạt được giải thoát. Chờ đến lúc có được cơm ăn tốt lành, nghĩ a là người ấy cần phải có được đồ ăn thức uống ngon lành tuyệt vời như bơ sữa-mật ngọt… thì mới được giải thoát, nếu không như vậy thì không đạt được giải thoát. Chờ đến lúc có được đồ nằm tốt lành, nghĩa là người ấy cần phải có được đồ nằm dày êm mềm mại như giườn gối chăn đệm… th ì mới được giải thoát, nếu không như vậy thì không đạt được giải thoát. Chờ đến lúc có được nơi ở tốt lành, nghĩa là người ấy cần phải có được nơi ở vắng lặng-phòng ốc tốt đẹp tuyệt vời thì mới được giải thoát, nếu không như vậy thì không đạt được giải thoát. Chờ đến lúc được nghe thuyết pháp tốt lành, nghĩa là người ấy cần phải có được sự khuyên nhủ giảng dạy hợp cơ-đúng như lý thì mới được giải thoát, nếu không như vậy thì không đạt được giải thoát. Chờ đến lúc gặp được Bổ-đặc -già-la tốt lành, nghĩa là người ấy cần phải gặp được người đầy đủ đức hạnh tốt đẹp-bẩm tính nhu hòa dễ chịu cùng ở chung, cùng với nhau cư trú thì mới được giải thoát, nếu không như vậy thì không đạt được giải thoát. Hỏi: Vì sao gọi là Bất thời giải thoát, Bất thời giải thoát là nghĩa gì? Đáp: Bởi vì giải thoát ấy không chờ đến lúc đạt được, thời gian tức là sáu loại đã nói như trước. Không chờ đến lúc có được áo mặc tốt đẹp, nghĩa là người ấy tuy lúc có được áo rách xấu cũ, mà có thể mau chóng được giải thoát, hơn hẳn Thời giải thoát lúc có được á o mặc giá trị trăm ngàn lạng vàng. Không chờ đến lúc có được cơm ăn ngon lành, nghĩa là người ấy tuy có lúc có được đồ ăn thức uống đơn sơ dở dang, mà có thể mau chóng được giải thoát, hơn hẳn Thời giải thoát lúc có được đồ ăn thức uống đầy đủ ngon lành. Không chờ đến lúc có được đồ nằm tốt lành, nghĩa là người ấy tuy lúc có được đồ nằm thô lậu như giường đá-gối gỗ…, mà có thể mau chóng được giải thoát, hơn hẳn Thời giải thoát lúc có được đồ nằm tuyệt vời nhất. Không chờ đến lúc có được nơi ở tốt lành, nghĩa là người ấy tuy lúc có được nơi ở ồn ào-phòng ốc sơ sài , mà có thể mau chóng được giải thoát, hơn hẳn Thời giải t hoát lúc có được nơi ở vắng lặng tuyệt vời, bởi vì chán ngán cảnh ồ n ào lẫn tạp mà nhanh chóng nhập Định. Không chờ đến lúc được nghe thuyết pháp tốt lành, nghĩa là người ấy tuy lúc gặp phải sự khuyên nhắc gi ảng dạy khác cơ-trái với lý, mà có thể mau chóng được giải thoát, hơn hẳn Thời giải thoát lúc gặp được SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 101 19 www.daitangkinh.org sự khuyên nhủ giảng dạy hợp cơ-đúng như lý, bởi vì chán ngán những lời đã nói kia mà nhanh chóng nhập Định. Không chờ đến lúc gặp được Bổ-đặc-già-la tốt lành, nghĩa là người ấy tuy lúc gặp phải người không có đủ đức hạnh vì tánh tàn ác khó kha ên cùng ở chung-cùng cư trú với nhau, mà có thể mauc hóng được giải thoát, hơn hẳn Thời giải thoát lúc gặp được người đầy đủ đức hạnh… cùng với nhau cư trú, bởi vì chán ngán sự thô lỗ xấu xa ấy mà nhanh chóng nhập Định. Lại nữa, dựa vào đạo nhỏ hẹp mà được giải thoát, cho nên gọi là Thời giải thoát. Đạo nhỏ hẹp, nghĩa là nếu rất mau chóng thì trong đời thứ nhất gieo trồng căn thiện, trong đời thứ hai làm cho thành thục, trong đời thứ ba đạt được giải t hoát, còn lại thì không quyết định. Dựa vào đạo rộng lớn àm được giải thoát, thì gọi là Bất thời giải thoát. Đạo rộng lớn, nghĩa là nếu rất chậm chạp thì Thanh văn Thừa trải qua sáu mươi kiếp mà được giải thoát, như Xá-l ợi-tử; Độc giác Thừa trải qua trăm kiếp mà được giải thoát, như Lân Giác Dụ; Phật thừa trải qua ba Vô số kiếp mà được giải thoát. Lại nữa, dựa vào đạo yếu kém mà được giải thoát, cho nên gọi là Thời giải thoát. Đạo yếu kém, nghĩa là đối với gia hạnh thuộc phẩm thiện của giải thoát, không thể nào thường xuyên tu tập sâu nặng thiết tha, nếu ở thời gian đầu ngày tu tậ p, thì ở thời gian giữa và cuối ngày không thể nào tu tập; nếu ở thời gian đầu đêm tu tập, thì ở thời gian giữa và cuối đêm không thể nào tu tập, tuy tạm thời có thể tu tập mà không sâu nặng thiết tha. Dựa vào đạo mạnh mẽ hơn hẳn mà được giải thoát, cho nên gọi là Bất thời giải t hoát. Đạo mạnh mẽ hơn hẳn là cùng với trên trái ngược nhau. Lại nữa, dựa vào đạo tăng về Chỉ mà được giải thoát, cho nên gọi là Thời giải thoát; dựa vào đạo ta êng về Quán mà được giải thoát, cho nên gọi là Bất thời giải thoát. Lại nữa, dựa vào đạo có thể khiến cho mất đi mà được giải thoát, cho nên gọi là Thời giải thoát. Đạo có thể khiến cho mất đi, nghĩa là đạo đã tu có thể là vừa ý-không vừ a ý, lợi ích-không lợi ích, cung cấp đầy đủ khổ-vui mà khiến cho mất đi. Dựa vào đạo không có thể khiến cho mất đi mà được giải thoát, cho nên gọi là Bất thờ i giải thoát. Đạo không có thể khiến cho mất đi là cùng với trên trái ngược nhau. Lại nữa, dựa vào đạo của năm loại chủng tánh mà được giải thoát, cho nên gọi là Thời giải thoát. Đạo của năm loại chủng tánh, đó là đạo của chủng tánh Thối pháp, cho đến đạo của chủng tánh Kham đạt pháp. Dựa vào đạo của một loại chủng tánh mà được giải thoát, cho nên gọi 20 BỘ TỲ ĐÀM 5 là Bất thời giải thoát. Đạo của một loại chủng tánh, đó là đạo của chủng tánh Bất động pháp. Đây là nói A-la-hán thuộc năm loại chủng tánh gọi là Thời giải thoát, A-la-hán thuộc chủng tánh Bất động pháp gọi là Bất thời giải thoát. Hỏi: Nhờ vào luận mà phát sinh luận, vì sao A-la-hán thuộc năm chủng tánh trước thiết lập chung làm một Thời giải thoát, A-la-hán thuộc chủng loại thứ sáu thiết lập riêng làm một Bất thời giải thoát? Đáp: Bởi vì có duyên khác nhau, T hời giải thoát nhiều, Bất thời giải thoát ít, nghĩa là dựa vào chủng tánh thi thiết năm chủng tánh trước gọi là A-la-hán Thời giải thoát, chủng tánh thứ sáu gọi là A-la-hán Bất thời giải thoát. Bởi vì có duyên khác nhau, Thời giải thoát ít, Bất thời giải thoát nhiều, nghĩa là dựa vào Thừa mà thi thiết chỉ riêng Thanh văn Thừa có A-la-hán Thời giải t hoát, ba Thừa đều có A-la-hán Bất thời giải thoát. Bởi vì có duyên khác nhau, hai loại giải thoát cân bằng, nghĩa là hai loại giải thoát đều lìa phiền não, cùng là thuộc về Thánh đạo trong thân Vô học thanh tịnh. Lại nữa, Thời giải thoát yếu kém c ho nên thi thiết năm loại, Bất thời giải thoát mạnh hơn cho nên kiến lập một loại. Như ở thế gian bây giờ, Quốc vương-Đại thần-Trưởng giả-Cư sĩ, những người giàu sang thì số ấy rất ít, những loại nghèo hèn thì số ấy rất nhiều. Lại như ở thế gian, Phật-Độc giác cho đến Thanh văn cứu cánh thì số ấy rất ít, các Thanh văn còn lại thì số ấy rất nhiều. Lại như ở thế gian, người làm điều thiện thì ít, người làm điều ác thì nhiều. Lại như ở thế gian, người Chánh kiến thì ít, người tà kiến thì nhiều. Lại như ở thế gian, người đoan chánh thì ít, người xấu xí thì nhiều. Lại như ở thế gian, người nhu hòa thì ít, người ngang ngược thì nhiều. Như vậy, A-la-hán thuộc năm chủng tánh trước bởi vì yếu kém cho nên hợp lại gọi là Thời giải thoát, A-la-hán thuộc chủng tánh thứ sáu mạnh hơn cho nên tác h riêng gọi là Bất thời giải thoát. Lại nữa, A-la-hán thuộc năm chủng tánh trước, bởi vì thế gian dễ đạt được, cho nên hợp lại lập thành một, gọi là Thời giải thoát; A-la-hán thuộc chủng tánh thứ sáu, bởi vì thế gian khó đạt được, cho nên tách riêng lập thành một, gọi là Bất thời giải thoát. Như người thế gian bây giờ đi đến nước Chí-na (Trung Quốc), nước Chấp-sư-tử (Tích lan) trở về thì rất ít, người đi đến thôn làng ở gần trở về thì rất nhiều; ở đây cũng như vậy. Lại nữa, A-la-hán thuộc na êm chủng tánh trước, không sử dụng nhiều công lực, không thực hiện nhiều gia hạnh, không tác ý nhiều mà SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 101 21 www.daitangkinh.org đạt được, cho nên hợp lại lập thành một, gọi là Thời giải thoát; A-la-hán thuộc chủng tánh thứ sáu cùng với trên trái ngược nhau, cho nên riêng lập thành một, gọi là Bất thời giải thoát. Lại nữa, A-la-hán thuộc năm c hủng tánh trước, có tăng-có giảm cho nên hợp lại lập thành một , gọi là Thời giải thoát; A-la-hán thuộc chủng tánh thứ sáu, không tăng-không giảm cho nên tách riêng lập thành một, gọi là Bất thời giải th oát. Trong này, tăng ấy là tiến lên, giảm ấy là lui sụt. 22 BỘ TỲ ĐÀM 5 LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA
Dịch giả: Thích Tịnh Hạnh
Mở nguồn Việt
Mở nguồn Việt