A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 102

Việt dịch

QUYỂN 102

LUẬN VỀ THA TÂM TRÍ (Phần 4)

Hỏi: Vì sao Thời tâm giải thoát gọi là ái?
Đáp: A-la-hán Thời giải thoát, luôn luôn đối với pháp này ân cần
giữ gìn-quý trọng cất giữ, đừng để cho mình gặp phải duyên lui sụt mất
đi pháp này; như người một mắt tự mình và bạn bè thân thích thiết tha
bạo vệ-yêu quý cất giữ, đừng để cho gặp phải các duyên lạnh-nóng-bụi
bặm…, làm cho một mắt này lại phải hư hoại mất đi, A-la-hán kia cũng
như vậy, cho nên gọi là ái. Nghĩa là người độn căn đối với công đức của
mình lấy làm tánh yêu quý hơn hẳn người lợi căn; như những người phụ
nữ đối với con cái của mình, bẩm tính yêu thương hơn hẳn những người
đàn ông.
Lại nữa, A-la-hán Thời giải thoát, đối với sự giải thoát của mình,
chưa đạt được tự tại, sử dụng nhiều công lực mới có thể hiện rõ trước
mắt, đã được hiện rõ trước mắt thì hoan hỷ quý trọng, cho nên gọi là
ái. A-la-hán Bất thời giải thoát, đối với sự giải thoát của mình, đã được
tự tại, sử dụng ít công lực thì có thể hiện rõ trước mắt, tuy được hiện rõ
trước mắt mà không quá coi trọng, cho nên không gọi là ái.
Lại nữa, A-la-hán Thời giải thoa ùt thì công đức có thể lui sụt, họ
sợ lui sụt cho nên thường xuyên dấy khởi hiện rõ trước mắt, vì vậy gọi
là ái. A-la-hán Bất thời giải thoát thì công đức không có lui sụt, không
sợ lui sụt cho nên không thường xuyên hiện rõ trước mắt, vì vậy không
gọi là ái.
Lại nữa, A-la-hán Thời giải thoát, do đạo của Tín tăng mạnh mà
chứng, cho nên gọi là ái; A-la-hán Bất thời giải thoát, do đạo của Tuệ
tăng mạnh mà chứng, cho nên không gọi là ái.
Lại nữa, A-la-hán Thời giải thoát, tánh nhiều điều hòa khéo léo-
nhiều người yêu quý ưa thích, cho nên gọi là ái. A-la-hán Bất thời giải
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 102 23  
www.daitangkinh.org  
thoát, tánh nhiều kiên quyết cứng rắn-người ta không yêu quý ưa thích,
cho nên không gọi là ái. Như người thế  gian bây giờ, người có tánh
không sắc sảo, phần nhiều mềm mỏng khéo léo, mọi người thích gần
gũi; người có tánh không chậm chạp, phần nhiều kiên quyết mạnh mẽ,
mọi người không gần gũi được.
Lại nữa, A-la-hán Thời giải t hoát, căn hiện không có chán ngán
rời bỏ Thánh đạo, cho nên gọi là ái. A-la-hán Thời giải thoát, căn thiện
có lúc chán ngán rời bỏ Thánh đạo, cho nên không gọi là ái. Căn thiện
chán ngán rời bỏ Thánh đạo, đó là căn thiện tương ưng với Tam-ma-địa
Không-Không, Vô nguyện, Vô tướng-Vô tướng. Văn của bản luận này
tuy không hỏi-đáp, mà nghĩa thì có cho nên nay cần phải nói đến.
Hỏi: Vì sao Bất thời giải thoát gọi là Bất động?
Đáp: Bởi vì Thể thù thắng cho nên gọi là Bất động. Như ở thế gian
hiện nay, ăn uống-áo quần-đồ vật trang nghiêm thù thắng thì gọi là Bất
động, bởi vì không bị vật thua kém tùy theo quy cách mà chuyển đổi.
Lại nữa, các phiền não như tham… làm cho thân tâm các hữu tình
nóng nảy tùy tiện, khiến các căn thiện sinh ra bị thúc đẩy ly tán, cho
nên gọi là Động; A-la-hán Bất thờ i giải thoát không bị phiền não như
vậy làm cho lay động, cho nên gọi là Bất động.
Lại nữa, các phiền não như tham… luôn luôn làm cho hữu tình
không nhất định đối với các phần vị hơn-kém, cho nên gọi là Động; A-
la-hán Bất thời giải thoát không bị phiền não như vậy làm cho lay động,
cho nên gọi là Bất động. Như người khỏe mạnh không có đối thủ nào
có thể làm lay động, thì gọi là người Bất động.
Lại nữa, A-la-hán Bất thời giải thoát, đối với các cộng đức chắc
chắn không lui sụt mất đi, cho nên gọi là Bất động. Như người có sở
trường về bắn tên, khi bắn thì nhất đị nh trúng đích, cho nên gọi là Bất
động.
Như trong kinh nói: “Đức Phật bảo với Xá-lợi-tử: Nếu có Tỳ-
kheo, Tỳ-kheo-ni…, thành tựu Bất động tâm giải thoát, là ngọc quý Ma-
ni, thì có thể đoạn dứt pháp bất thiện, có thể tu tập pháp thiện.”
Hỏi: Vì sao Bất động tâm giải thoát, mà nói là ngọc quý Ma-ni?
Đáp: Bởi vì Bất động tâm giải thoát, là kiên cố vững vàng, thù
thắng tuyệt vời, không có lỗi lầm, thấu suốt rõ ràng, không có vết bẩn,
thanh tịnh hoàn toàn, khó mà đạt được, đáng yêu quý ưa thích, cho nên
gọi là ngọc quý Ma-ni.
Lại nữa, bởi vì Bất động tâm giải thoát, có năng lực phá tan bóng
đen của Vô minh, cho nên gọi là ngọc quý Ma-ni. Như dùng ngọc Ma-
24 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
ni sáng chói đặt vào trong ngôi nhà tối tăm, có thể phá tan bóng tối ấy,
làm mọi vật được soi chiếu rõ ràng. Như vậy dùng ngọc quý Ma-ni của
Bất động tâm giải thoát, đặt vào trong sự nối tiếp nhau, có năng lực phá
tan bóng đen của Vô minh, làm mọi điều được soi chiếu rõ ràng.
Lại nữa, bởi vì Bất động tâm giả i thoát, có năng lực trừ bỏ bụi
bẩn của phiền não, cho nên gọi là ngọc quý Ma-ni. Như ngọc ma-ni làm
nước trong xanh, đặt vào trong nước đục ngầu thì nước liền lắng trong.
Như vậy dùng ngọc quý Ma-ni của Bất  động tâm giải thoát, đặt vào
trong sự nối tiếp nhau, có năng lực trừ bỏ bụi bẩn của tất cả phiền não.
Lại nữa, bởi vì Bất động tâm gi ải thoát, khéo léo an trú cho nên
gọi là ngọc quý Ma-ni. Như ngọc Ma-ni ở mọi nơi, hễ đặt vào nơi nào
thì liền dễ dàng đứng yên. Như vậy dùng ngọc quý Ma-ni của Bất động
tâm giải thoát, đặt vào trong sự nối tiếp nhau, thì khéo léo an trú, nhất
định không có lui sụt mất đi.
Lại nữa, bởi vì Bất động tâm giả i thoát, có năng lực trừ bỏ sự
nghèo thiếu Thánh tài, cho nên gọi la ø ngọc quý Ma-ni. Như ngọc quý
Ma-ni vô giá đặt vào trong ngôi nha ø, có thể làm cho đầy đủ của cải
châu báu, trừ bỏ những sự nghèo túng thiếu hụt. Như vậy dùng ngọc
quý Ma-ni của Bất động tâm giải thoát, đặt vào trong sự nối tiếp nhau,
có năng lực dẫn đến công đức của Th ánh tài, trừ bỏ sự thiếu hụt công
đức.
Lại nữa, bởi vì Bất động tâm giải thoát, có năng lực làm lợi ích
cho các hữu tình, cho nên gọi là ngọc quý Ma-ni. Như viên ngọc Như ý
đặt ở trên cột cao, tùy theo ý mà mình ưa thích, mưa xuống các vật quý
báu để giúp cho trăm ngàn hữu tình nghèo túng thiếu thốn. Như vậy,
Đức Thế Tôn dùng ngọc quý Ma-ni của Bất động tâm giải thoát, đặt ở
trên vô lượng cột cao không phóng dật, tùy theo sự ưa thích sai biệt của
các hữu tình, mưa xuống vật báu của  Chánh pháp, có thể làm cho vô
lượng vô biên hữu tình lìa xa sinh tử khổ đau mà đầy đủ căn thiện.
Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho nên nói Bất động tâm
giải thoát, gọi là ngọc quý Ma-ni.
Hỏi: Nếu Bất động tâm giải thoát  có sự việc th ù thắng như vậy,
thì tại sao Đức Thế Tôn nói Bất động tâm giải thoát gọi là pháp không
giảm-không tăng?
Đáp: Bởi vì người tu hành bình đẳng mà nói, nghĩa là nếu phương
Đông có vô lượng người dòng Sát- đế-lợi, phương Nam có vô lượng
người dòng Bà-la-môn, phương Tây có vô lượng người dòng Phệ-xá,
phương Bắc có vô lượng người dòng Thú-đạt-la, đều trở về với Ta  mà
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 102 25  
www.daitangkinh.org  
cạo bỏ râu tóc, khoác mặc Ca-sa,  Chánh tín rời bỏ gia đình-hướng về
nơi không còn gia đình, thân tác chứng-an trú đầy đủ đối với Bất động
tâm giải thoát. Hoặc là không vui, thì Bất động tâm giải thoát này cũng
không giảm-không tăng.
Lại nữa, bởi vì dựa vào vô biên công đức của Thánh giáo mà nói,
nghĩa là trong Thánh giáo có vô biên công đức, không phải là chỉ có
Bất động tâm giải thoát, giả sử Bất động tâm giải thoát này có đi cũng
không giảm-có đến cũng không tăng.
Lại nữa, bởi vì dựa vào vô biên công đức của Phật mà nói, nghĩa
là trong thân Phật có vô biên công đức , không phải là chỉ có Bất động
tâm giải thoát, giả sử Bất động tâm giải thoát có đi cũng không giảm-có
đến cũng không tăng.
Lại nữa, bởi vì trừ bỏ sự nghi ngờ của mọi người cho nên nói ra
như vậy, nghĩa là Đại Mục-kiền-liên vào đêm bố tát, đuổi Tỳ-kheo
Chiêm-ba, khiến đi ra khỏi chúng. L úc ấy có Tỳ-kheo sinh tâm nghi
ngờ nghĩ rằng: Đừng làm cho Tỳ-kheo Tăng dẫn đến giảm bớt! Vì vậy
Đức Thế Tôn nói: Giả sử công đức thù thắng trong chúng tùng lâm,
gạt bỏ ra khỏi Bất động tâm giải th oát, thì Tỳ-kheo Tăng của Ta cũng
không có giảm đi, nếu người kia quay lại thì chúng cũng không tăng lên,
huống hồ Tỳ-kheo kia phá giới-phạm vào luật cấm, làm hỏng các oai
nghi-xa lìa pháp thanh tịnh, lẽ nào làm cho chúng thanh tịnh có giảm-có
tăng hay sao?
Lại nữa, bởi vì Bất động tâm giải thoát, không có thể làm lui sụt
cho nên nói là không giảm, không tiến lên mạnh hơn cho nên nói là
không tăng. Vì vậy, Bất động tâm giải t hoát tuy có sự việc thù thắng,
mà Đức Phật nói là không giảm-không tăng.
Các Thời ái tâm giải thoát đều tương ưng với Tận trí chăng? Cho
đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn làm cho người  nghi ngờ có được quyết định.
Nghĩa là có người nghe nói A-la-hán Thời  giải thoát chỉ tu Tận trí và
Chánh kiến Vô học, liền nghi là A-la-ha ùn Bất thời giải thoát cũng chỉ
tu hai loại ấy. Lại có người nghe nói A-la-hán Bất thời giải thoát tu Tận
trí-Vô sinh trí-Chánh kiến Vô học, liền nghi là A-la-hán Thời giải thoát
cũng tu ba loại này. Muốn trừ bỏ sự nghi ngờ ấy mà hiển bày Thời giải
thoát chỉ tu hai loại, Bất thời giải thoát tu đủ cả ba loại.
Lại nữa, trước đây tuy nói về tự ta ùnh của hai loại giải thoát, mà
chưa nói đến tướng xen tạp và không xen tạp ấy, nay cần phải nói đến,
26 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
cho nên soạn ra phần luận này.
Trong này, Thời giải thoát đối với Tận trí tươn g ưng có bốn câu
phân biệt, Bất động tâm giải thoát  đối với Vô sinh trí tương ưng, làm
thuận theo câu sau đều như bản văn, nên biết.
Hỏi: Những A-la-hán nào chỉ tu hai Tuệ vô lậu và Tận trí và
Chánh kiến Vô học? Những A-la-hán nào tu đầy đủ ba Tuệ vô lậu là
Tận trí-Vô sinh trí và Chánh kiến Vô học?
Đáp: Có A-la-hán tâm khéo léo giả i thoát chứ không phải là tuệ
khéo giải thoát, có A-la-hán tâm va ø tuệ đều khéo léo giải thoát; trước
chỉ tu hai loại, sau tu đầy đủ ba loại. Lại nữa, có A-la-hán do lực của
nhân-lực của gia hạnh-lực c ủa không phóng dật đều nhỏ hẹp, có A-
la-hán thì lực của nhân-lực của  gia hạnh-lực của không phóng dật đều
rộng lớn; trước chỉ tu hai loại, sau tu  đầy đủ ba loại. Lại nữa, có A-la-
hán là hành Xa-ma-tha, có A-la-hán là hành Tỳ-bát-xá-na; trước chỉ tu
hai loại, sau tu đầy đủ ba loại.
Như hai Hành, hai Lạc-hai Dục-hai Ái cũng như vậy.
Lại nữa, có A-la-hán tu Chỉ làm đầu tiên mà tiến vào Thánh đạo,
có A-la-hán tu Quán làm đầu tiên ma ø tiến vào Thánh đạo; trước chỉ tu
hai loại, sau tu đầy đủ ba loại. Lại nữa, có A-la-hán dùng Chỉ tu tâm dựa
vào Quán đạt được giải thoát, có A-la-hán dùng Quán tu tâm dựa vào
Chỉ đạt được giải thoát; trước chỉ tu ha i loại, sau tu đầy đủ ba loại. Lại
nữa, có A-la-hán đạt được Xa-ma-tha trong tâm mà cũng đạt được pháp
quán về tuệ tăng thượng; trước chỉ tu hai loại, sau tu đầy đủ ba loại.
Lại nữa, như trong kinh nói: “Hai nhân-hai duyên có thể sinh ra
Chánh kiến:
1. Bên ngoài nghe tiếng của người khác.
2. Bên trong tác ý đúng đắn.”
Nếu bên ngoài nghe tiếng của người khác mà tăng lên thì chỉ
tu hai loại, nếu bên trong tác ý đú ng đắn mà tăng lên thì tu đầy đủ ba
loại.
Lại nữa, như trong kinh nói: “Có bốn pháp thì có nhiều việc làm:
1. Thân cận bậc Thiện sĩ.
2. Lắng nghe Chánh pháp.
3. Tác ý đúng như lý.
4. Pháp tùy pháp hành.” Hai pháp trước tăng mạnh thì chỉ tu hai,
hai pháp sau tăng mạnh thì tu đầy đủ ba loại.
Lại nữa, người độn căn chỉ tu hai loại, người lợi căn tu đầy đủ ba
loại. Như độn căn và lợi căn, lực của duyên-lực của nhân, lực của phần
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 102 27  
www.daitangkinh.org  
bên ngoài-lực của phần bên trong, tr í của nói-trí của nghe, nên biết
cũng như vậy.
Lại nữa, nếu căn thiện không tham tăng mạnh thì chỉ tu hai loại,
nếu căn thiện không si tăng mạnh thì tu đầy đủ ba loại.
Lại nữa, nếu dùng Diệt trí-Đạo trí trừ hết kiết của ba cõi thì chỉ tu
hai loại, nếu dùng Khổ trí-Tập trí trừ hết  kiết của ba cõi thì tu đầy đủ
ba loại.
Lại nữa, nếu dùng Vô tướng-Đạo và Tam-ma-địa Vô nguyện trừ
hết kiết của ba cõi thì chỉ tu hai loại, nếu dùng Không-Khổ-tập và Tam-
ma-địa Vô nguyện trừ hết kiết của ba cõi thì tu đầy đủ ba loại.
Trong này, Thời ái tâm giải t hoát A-la-hán, Định Kim cang dụ
chỉ có một sát-na, Tận trí lưuc huyển vào trải qua thời gian dài nối tiếp
nhau, từ Tận trí phát ra, hoặc là dấy khởi Chánh kiến Vô học, hoặc là
dấy khởi tâm thế tục. A-la-hán Bất động tâm giải thoát, Định Kim cang
dụ và Tận trí chỉ có một sát-na, Vô sinh trí lưu chuyển vào trải qua thời
gian dài nối tiếp nhau, từ Vô sinh tr í phát ra, hoặc là dấy khởi Chánh
kiến Vô học, hoặc là dấy khởi tâm thế tục. Tất cả A-la-hán đều tu
Chánh kiến Vô học trọn vẹn đầy đủ, mà không phải là tất cả đều hiện
rõ ở trước mắt.
Hỏi: Tận trí và Vô sinh trí có gì sai biệt?
Đáp: Ngay tên gọi tức là sai biệt, nghĩa là loại này gọi là Tận trí,
loại này gọi là Vô sinh trí. Lại nữa, nhân là Tận trí, quả là Vô sinh trí.
Lại nữa, đã làm ra là Tận trí, nhân nuôi lớn và Vô sinh trí. Lại nữa, chưa
được mà được-hoặc là đã được mà được là Tận trí, chỉ có chưa đạt được
mà được là Vô sinh trí. Lại nữa, hoặc đạo giải thoát-hoặc là đạo thắng
tiến thâu nhiếp là Tận trí, chỉ có đa ïo thắng tiến thâu nhiếp là Vô sinh
trí. Lại nữa, dựa vào sự kiến lập na êm loại chủng tánh A-la-hán là Tận
trí, dựa vào sự kiến lập một loại chủng tánh A-la-hán là Vô sinh trí. Lại
nữa, gồm chung lợi căn và độn căn đạt được là Tận trí, chỉ riêng lợi căn
đạt được là Vô sinh trí. Đó gọi là sai biệt giữa Tận trí và Vô sinh trí.
Hỏi: Đầu tiên của Tận trí là trí nào?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Là Khổ loại trí. Nguyên cớ thế
nào? Bởi vì các sư Du-già quán về qua û của sinh tử mà tiến vào Thánh
đạo, quán về quả của sinh tử đầy đủ Thánh đạo, như dùng mũi tên tẩm
độc bắn vào các loại cầm thú, chất độc ấy ban đầu từ miệng vết thương
đi vào, dần dần lan khắp toàn thân gây ra sự cố ngấm độc rồi, lúc chết
lại từ miệng vết thương mà ra ngoài; Thánh đạo cũng như vậy.
Lại có người nói: Là Tập loại trí. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì các
28 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
sư Du-già quán về quả của sinh tử mà tiến vào Thánh đạo, quán về
nhân của sinh tử đầy đủ Thánh đạo, tất cả sinh tử đều là quả do nhân
thâu nhiếp, trước biết khắp về quả, sau biết khắp về nhân, thì con đường
của sinh tử đoạn dứt không còn nối ti ếp nhau nữa, gọi là giới hạn của
Khổ.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Đầu tiên của Tận trí cũng là
Khổ loại trí cũng là Tập loại trí, n ếu dấy khởi Khổ loại trí thì lúc bấy
giờ không dấy khởi Tập loại trí, nếu dấy khởi Tập loại trí thì lúc bấy giờ
không dấy khởi Khổ loại trí.
Như trong kinh nói: “Các A-la-hán tự mình biết đúng như thật:
Đời sống mình đã hết, phạm hạnh đa õ lập, những việc làm đã xong,
không nhận lấy thân đời sau.”
Trong này, đời sống mình đã hết, nhưng mà các tên gọi về Sinh
hiển bày nhiều loại nghĩa, đó là hoặ c có tên gọi về Sinh hiển bày tiến
vào thai mẹ, hoặc có tên gọi về Sinh hiển bày ra khỏi thai mẹ, hoặc có
tên gọi về Sinh hiển bày phần vị của năm Uẩn, hoặc có tên gọi về Sinh
hiển bày phần ít của Hành uẩn không tương ưng, hoặc có tên gọi về
Sinh hiển bày bốn Uẩn của Phi tưởng phi phi tưởng xứ.
Hoặc có tên gọi về Sinh hiển bày tiến vào thai mẹ, như nói: Thế
nào là sinh? Nghĩa là hết thảy hữu tình kia, ở trong hết thảy chúng đồng
phần kia, sinh cùng nhau sinh, tiến vào dấy khởi-rời ra hiện rõ.
Hoặc có tên gọi về Sinh hiển bày ra khỏi thai mẹ, như nói: Bồ-tát
mới sinh ra liền đi bảy bước. Hoặc có tên gọi về Sinh hiển bày ra khỏi
thai mẹ, như nói: Bồ-tát mới sinh ra liền đi bảy bước. Hoặc có tên gọi
về Sinh hiển bày phần vị của năm Uẩn, như nói: Hữu duyên Sinh. Hoặc
có tên gọi về Sinh hiển bày phần ít của Hành uẩn không tương ưng, như
nói: Thế nào là Sinh? Đó là các Uẩn dấy khởi. Hoặc có tên gọi về Sinh
hiển bày bốn Uẩn của Phi tưởng ph i phi tưởng xứ, như trong này nói:
Đời sống mình đã hết.
Hỏi: Đây là hết thuộc đời sống nào, quá khứ, vị lai hay là hiện tại?
Nếu hết thuộc về quá khứ, thì đời sống quá khứ đã diệt, đâu còn hết
nữa? Nếu hết thuộc về đời sống vị la i, thì đời sống vị lai chưa đến, hết
nơi nào? Nếu hết thuộc về đời sống hiện tại, thì đời sống hiện tại không
dừng lại, đâu cần phải hết?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Hết thuộc về đời sống ba đời.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì trong na øy tên gọi về Sinh đã hiển bày bốn
Uẩn của Phi tưởng phi phi  tưởng xứ, các sư Du-già quán tổng quát về
bốn Uẩn thuộc ba đời của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, lìa nhiễm của xứ
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 102 29  
www.daitangkinh.org  
ấy, cho nên khiến nhân quả của Sinh đều không thể nào thành tựu.
Đại đức nói rằng: Nói là đời sống mình đã hết, như Đức Thế Tôn
nói: Mâu-ni quán về Sinh không còn. Điều ấy cũng như vậy, cần phải
đưa ra cách hỏi riêng biệt, mà nên đáp rằng: Không còn Sinh thuộc về
vị lai. Bởi vì người tu hành thọ trì giới cấm, chịu khó tu phạm hạnh, đều
vì ngăn chặn Sinh thuộc về đời vị  lai làm cho không dấy khởi. Ví như
có người có ba ách nạn:
1. Đã nhận chịu.
2. Đang nhận chịu.
3. Sẽ nhận chịu.
Những gì đã nhận chịu thì người ấy đã nhận chịu, cho nên không
còn ngăn chặn nữa. Những gì đang ch ịu thì người ấy đang nhận chịu,
cho nên không có thể ngăn chặn được. Nhữn g gì sẽ nhận chịu thì cần
phải dùng tiền bạc của cải, hoặc la ø sức mạnh của bạn bè thân thích,
hoặc là phương tiện khác, mà ngăn chặn ách nạn. Hành giả cũng như
vậy, các đời sống thuộc về quá kh ứ đã diệt, cho nên không cần phải
ngăn chặn; các đời sống thuộc về hiện tại thì đang tiếp nhận, cho nên
không có thể ngăn chặn được; các đời s ống thuộc về vị lai thì tu gia
hạnh đích thực mà ngăn chặn nó khiến cho vĩnh viễn không sinh ra, cho
nên nói là hết.
Phạm hạnh đã lập, nghĩa là hành vô lậu đã lập.
Hỏi: Là phạm hạnh về Học đã lập, hay là phạm hạnh về Vô học
đã lập?
Đáp: Phạm hạnh về Học đã lập, không phải là phạm hạnh về Vô
học. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì phạm hạnh về Vô học nay mới bắt đầu
lập.
Những việc làm đã làm xong, là tất cả phiền não đều đã đoạn trừ,
tất cả những việc làm đã đến nơi cuối cùng, tất cả những con đường đã
ngăn chặn kỹ càng. Lại nữa, sinh la õo bệnh tử thuộc các cõi-nẽo-sinh
loại đều hoàn toàn không còn, cho nên gọi là những việc làm đã xong.
Không nhận lấy thân đời sau, là hiển bày về Vô sinh trí.
Hỏi: Không phải là tất cả A-la-h án đều đạt được Vô sinh trí, vì
sao bắt đầu trong các kinh, đều nói là A-la-hán không nhận lấy thân
đời sau?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Đức Phật ở trong kinh tùy theo
có thì nói, mà người kết tập kèm chung vào đầu các kinh. Lại có người
nói: Pháp kết tập thì đều có được  công đức thù thắng như Nguyện trí-
Vô ngại giải…, quán sát lúc Đ ức Thế Tôn thuyết giảng các kinh, chúng
30 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
A- la-hán nếu có Vô sinh trí, thì cũng nói vị ấy không nhận lấy thân đời
sau; nếu không có Vô sinh trí, thì không nói vị ấy không nhận lấy thân
đời sau. Về sau người tụng trì không khéo léo chọn lấy khác nhau, cho
nên tụng chung ở đầu tất cả các kinh.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: “Các A-la-hán đều
không có thân đời sau, cho nên nói chung là không nhận lấy thân đời
sau, chứ không nói Vô sinh trí là không nhận lấy thân đời sau, cho nên
không trái ngược nhau.”
Hiếp Tôn giả nói: “Nếu các phiền não chưa đoạn-chưa biết khắp,
thì đều không nói là đời sống mình đã hết, phạm hạnh đã lập, những
việc làm đã xong, không nhận lấy thân đời sau. Nếu các phiền não đã
đoạn-đã biết khắp, thì đều nói chung là đời sống mình đã hết, cho đến
không nhận lấy thân đời sau.”
Hỏi: Đời sống mình đã hết, cho đến không nhận lấy thân đời sau,
mỗi một câu nên nói là thuộc trí nào?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Đời sống mình đã hết là Tận
trí, phạm hạnh đã lập-những việc làm đã xong-không nhận lấy thân đời
sau là Vô sinh trí.
Hoặc có người nói: Đời sống mì nh đã hết-phạm hạnh đã lập là
Tận trí, những việc làm đã xong-không nhận lấy thân đời sau là Vô sinh
trí.
Lại có người nói: Đời sống mình đã hết-phạm hạnh đã lập-những
việc làm đã xong là Tận trí, không nha än lấy thân đời sau là Vô sinh
trí.
Hỏi: A-la-hán Bất thời giải thoát, bắt dầu dấy khởi Tận trí chỉ có
một sát-na không gián đoạn, chắc chắn dấy khởi Vô sinh trí, hãy còn
không có nghĩa hai sát-na Tận trí không gián đoạn dấy khởi Vô sinh
trí, huống là có ba sát-na Tận trí về sau mới dấy khởi Vô sinh trí, tại
sao nay nói đời sống mình đã hết-phạm hạnh đã lập-những việc làm đã
xong là Tận trí, không nhận lấy thân đời sau là Vô sinh trí?
Đáp: Đối với tự tánh của Tận trí trong một sát-na, nghĩa nói là ba
chứ không phải là ba sát-na, cho nên không trái vối lý.
Hiếp Tôn giả nói: “Bốn câu trong này không nói đến Tận trí-Vô
sinh trí, cũng không nói đến Chánh kiến Vô học, chỉ ca ngợi chung mà
nói các A-la-hán thì tất cả đời sống không còn-phạm hạnh đã lập-những
việc làm đã xong-không nhận lấy thân đời sau, bốn loại như vậy không
có tự tánh riêng biệt.”
Có người nói: Trong này, đời sống mình đã hết là Tận trí,   phạm
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 102 31  
www.daitangkinh.org  
hạnh đã lập là Đạo trí, những việc làm đã xong là Diệt trí, không nhận
lấy thân đời sau là Vô sinh trí.
Có người nói: Trong này, đời sống mì nh đã hết là Tập trí, phạm
hạnh đã lập là Đạo trí, những việc làm đã xong là Diệt trí, không nhận
lấy thân đời sau là Khổ trí.
Có người nói: Trong này, đời sống mình đã hết là biết khắp về
Tập, phạm hạnh đã lập là biết kha ép về Đạo, những việc làm đã làm
xong là biết khắp về Diệt, không nhận lấy thân đời sau là biết khắp về
Khổ.
Có người nói: Trong này, đời sốn g mình đã hết là quán về Tập,
phạm hạnh đã lập là quán về Đạo, những việc làm đã xong là quán về
Diệt, không nhận lấy thân đời sau là quán về Khổ.
Có người nói: Trong này, đời sống mình đã hết là chứng về Tập,
phạm hạnh đã lập là chứng về Đạo, những việc làm đã xong là chứng
về Diệt, không nhận lấy thân đời sau là chứng về Khổ.
Có người nói: Trong này, đời sống mình đã hết la ø đoạn về Tập,
phạm hạnh đã lập là tu về Đạo, những việc làm đã xong là chứng về
Diệt, không nhận lấy thân đời sau là biết về Khổ.
Có người nói: Trong này, đời sống mình đã hết rời bỏ nhân, phạm
hạnh đã lập là đạt được đạo, những việc làm đã xong là chứng được
quả, không nhận lấy thân đời sau là biết rõ sự việc.
Có người nói: Trong này, đời sống mình đã hết là Tập-Vô nguyện,
phạm hạnh đã lập là Đạo-Vô nguyện, những việc làm đã xong là Diệt-
Vô tướng, không nhận lấy thân đời sau là Khổ-Vô nguyện và Không.
Hỏi: Vì sai gọi là Tận trí, vì duyên không còn cho nên gọi là Tận
trí hay vì dấy khởi trong thân không còn phiền não cho nên gọi là Tận
trí? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu duyên không còn cho nên gọi là
Tận trí, thì Tận trí chỉ cần duyên với Diệt Thánh đế, không nên nói là trí
này duyên với bốn Thánh đế? Nếu dấy khởi trong thân không còn phiền
não cho nên gọi là Tận trí, thì Vô sinh trí và Chánh kiến Vô học cũng
phải gọi là Tận trí, bởi vì hai lo ại ấy cũng dấy khởi trong thân không
còn phiền não?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này:  Chỉ riêng dấy khởi trong thân
không còn phiền não cho nên gọi là Tận trí.
Hỏi: Nếu như vậy thì Vô sinh trí và Chánh kiến Vô học cũng phải
gọi là Tận trí?
Đáp: Nếu bắt đầu dấy khởi trong thân không còn phiền não và có
khắp nơi thì mới gọi là Tận trí; Chánh kiến Vô học tuy đều có khắp nơi
32 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
mà không phải là bắt đầu dấy khởi; Vô sinh trí không phải là có khắp
nơi, bởi vì Thời giải thoát thì khôn g thành tựu, cũng không phải là bắt
đầu dấy khởi, bởi vì nhất định phải sau Tận trí mới hiện rõ trước mắt.
Có người đưa ra cách nói na øy: Trí này duyên không còn cho nên
gọi là Tận trí.
Hỏi: Trí này duyên với bốn Đế, lẽ nào một mình không còn
duyên?
Đáp: Bởi vì hơn hẳn tất cả cho nên một mình nêu tên gọi của trí,
nghĩa là trong bốn Đế thì Diệt đế là thù thắng nhất, bởi vì tánh của
Niết-bàn, bởi vì là thiện-là thường, dựa vào đó kiến lập tên gọi của trí
có năng lực duyên vào, cho nên gọi là Tận trí.
Hỏi: Có Tuệ vô lậu lìa bỏ mười sa ùu loại hành tướng Thánh hay
không? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu có thì trong luận Thức Thân vì
sao không nói? Nếu không có thì luận Phẩm Loại Túc nên thông hiểu
thế nào? Như nói: “Thế nào là Tận trí? Đó là Ta đã biết về Khổ, đã
đoạn về Tập, đã chứng về Diệt, đã tu  về Đạo.” Trí ấy trong mười sáu
hành tướng do hành tướng nào thâu nhiếp? Lại nói: “Thế nào là Vô sinh
trí? Đó là Ta đã biết về Khổ không còn biết nữa, cho đến ta đã tu về Đạo
không còn tu nữa.” Trí ấy trong mười sáu hành tướng do hành tướng nào
thâu nhiếp? Trong luận Tập Dị Môn lại làm sao thông hiểu? Như nói:
“Ta đã hết Dục lậu-Hữu lâu Vô minh lậu là Tận trí, ba lậu ấy không còn
khởi lên nữa là Vô sinh trí.” Trí  ấy trong mười sáu hành tướng do hành
tướng nào thâu nhiếp? Trong chương Kiến uẩn của luận này lại làm sao
thông hiểu? Như nói: “Lúc cảm nhận Lạc thọ thì biết đúng như thật về
cảm nhận Lạc thọ.” Loại này trong mười sáu hành tướng do hành tướng
nào thâu nhiếp? Trong kinh đã nói lại thông hiểu thế nào? Như nói:
“Đời sống mình đã hết, cho đến không nhận lấy thân đời sau.” Trí ấy
trong mười sáu hành tướng do hành tướng nào thâu nhiếp?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Lìa bỏ mười sáu hành tướng không
có Tuệ vô lậu nào khác.
Hỏi: Nếu như vậy thì dễ dàng thông hiểu luận Thức Thân Túc,
luận Phẩm Loại Túc nên thông hiểu thế nào?
Đáp: Ta đã biết về Khổ không còn biết nữa, là bốn hành tướng về
Khổ; đã đoạn về Tập không còn đo ạn nữa, là bốn hành tướng về Tập;
Ta đã chứng về Diệt không còn chứng nữa, là bốn hành tướng về Diệt,
Ta đã tu về Đạo không còn tu nữa, là bốn hành tướng về Đạo.
Hỏi: Trong luận Tập Dị Môn lại làm sao thông hiểu?
Đáp: Biết ba lậu không còn và không còn khởi lên nữa là sáu
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 102 33  
www.daitangkinh.org  
hành tướng, đó là Khổ-vô thường và bốn hành tướng duyên với Tập.
Hỏi: Trong chương Kiến Uẩn của luận này lại làm sao thông
hiểu?
Đáp: Ý kia không nói là biết ca ûm nhận Lạc thọ, chỉ nói về bốn
hành tướng như biết Đạo chính là đạo…
Hỏi: Trong kinh đã nói nên thông hiểu thế nào?
Đáp: Bởi vì năm loại duyên cho nên đưa ra cách nói ấy:
1. Bởi vì gia hạnh.
2. Bởi vì đối trị.
3. Bởi vì tác sự.
4. Bởi vì tương tục.
5. Bởi vì Bổ-đặc-già-la.
Bởi vì gia hạnh, nghĩa là Sư Du-gia ø trước lúc gia hạnh dấy lên ý
niệm như vậy: Mình sẽ không còn tất cả các đời sống, cho đến mình sẽ
không nhận lấy thân đời sau. Bởi vì đối trị, nghĩa là Sư Du-già tu pháp
đối trị như vậy, khiến cho tất cả các đời sống không còn, cho đến khiến
không nhận lấy thân đời sau. Bởi vì tác sự, nghĩa là Sư Du-già thực hiện
sự việc như vậy, đó là không còn tất cả các đời sống cho đến không
nhận lấy thân đời sau. Bởi vì tương tục, nghĩa là Sư Du-già đạt được sự
nối tiếp nhau như vậy làm cho tất cả các đời sống không còn, cho đến
không nhận lấy thân đời sau. Bởi vì Bổ-đặc-già-la, nghĩa là Bổ-đặc-
già-la như vậy dễ thấy-dễ thi thiết, đó là tất cả các đời sống không còn,
cho đến không nhận lấy thân đời sa u. Bởi vì năm duyên này cho nên
trong kinh nói như vậy: “Đời sống mình đã hết, cho đến không nhận lấy
thân đời sau; không phải là trong pháp quán vô lậu có hành tướng như
vậy, cần phải sau hai trí mới dấy k hởi phân biệt này. Có người đưa ra
cách nói này: cũng có Tuệ vô lậu lìa bỏ mười sáu hành tướng.
Hỏi: Nếu như vậy thì dễ dàng thông hiểu các luận như Phẩm Loại
Túc…, trong luận Thức Thân tại sao không nói?
Đáp: Nếu các hành tướng hiện tại  có tác dụng có thể làm được
việc thù thắng, thì luận ấy nói  đến; nếu không như vậy thì luận ấy
không nói. Lại nữa, nếu các hành tường có thể tiến vào Thánh đạo, đạt
được quả-lìa nhiễm-không còn các lậu, thì luận ấy nói đến; nếu không
như vậy thì luận ấy không nói. Lại nữa, nếu các hành tướng đều có bốn
đạo là gia hạnh-vô gián-giải thoát-thắng tiến, thì luận ấy nói đến; hành
tướng của Tuệ vô lậu khác, bởi vì chỉ thuộc về đạo gia hạnh xa và đạo
thắng tiến xa có thể đạt được, cho nên luận ấy không nói.
Lời bình: Không có Tuệ vô lậu tách rời mười sáu hành tướng của
34 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Thánh đạo.
Thế nào là Minh của Học? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Vì muốn phân biệt về nghĩa trong kinh. Như trong kinh nói:
“Đức Phật bảo với Cư sĩ: Như ông tr ước kia dùng trí của Học-kiến của
Học-minh của Học để quán về bốn Thánh đế, nay Đồng tử Gia-xá này
cũng dùng trí của Vô học-kiến của Vô học-minh của Vô học để quán
về bốn Thánh đế, cho nên Đồng tử này quyết định không còn thích sống
ở nhà, cất giữ các của cải tiền bạc , hưởng thụ năm thứ dục lạc nữa.”
Trong kinh tuy nói ra như vậy, mà không phân biệt về nghĩa ấy; kinh là
nơi nương tựa căn bản của luận này, điều gì trong kinh chưa nói thì nay
cần phải nói đến.
Lại nữa, thế gian vọng chấp các lo ại bùa chú-sách luận, cho là
minh thực sự, đó là minh về kỹ thuật , minh về sự việc, minh về loài
vật, minh về chim muông, minh về Cù-lạp-tỳ, minh về Sát-ni-ca, minh
về Kiền-đà-lê, minh về tinh tú, minh về loài quạ, minh về chim Khổng
tước, minh về móc câu thuần phục voi, minh về bùa chú trị loài rồng-
rắn, minh về lửa, minh về nước, minh về mê loạn…, và các sách luận
ngoại đạo, thế gian đối với các lo ại này khởi lên tưởng là minh thực
sự. Vì ngăn chặn ý đó, cần phải hiển bày về minh thực sự có nghĩa thù
thắng riêng biệt, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là minh của Học?
Đáp: Tuệ thuộc về Học, đó là Tuệ vô lậu của phần vị Học.
Hỏi: Thế nào là trí của Học?
Đáp: Tuệ thuộc về Vô học, đó là các Tuệ vô lậu của phần vị Vô
học.

Hỏi: Thế nào là trí của Vô học?
Đáp: Tám trí thuộc về Vô học, đó là bốn Pháp trí-bốn Loại trí của
phần vị Vô học.
Hỏi: Vì sao gọi là minh?
Đáp: Thông đạt và hiểu rõ ràng cho nên gọi là minh.
Hỏi: Nếu như vậy thì các Tuệ hữ u lậu thiện cũng thông đạt và
hiểu rõ ràng lẽ ra cũng gọi là minh?
Đáp: Nếu có thể thông đạt và hiểu rõ ràng mà cũng quyết trạch-
hiện quán đối với bốn Thánh đế, thì mới  gọi là minh; các Tuệ hữu lậu
thiện tùy có thể thông đạt và hiểu rõ ràng, mà không có thể quyết trạch-
hiện quán đối với bốn Thánh đế, c ho nên không gọi là minh. Như Tuệ
do thuận quyết trạch-hiện quán, chưa có thể quyết trạch-hiện quán  về
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 102 35  
www.daitangkinh.org  
Đế hoàn toàn chân thật.
Lại nữa, nếu có thể thông đạt và hiểu rõ ràng, không vì do dự
không biết gì và tà kiến làm cho tạp loạn, đoạn trừ kiến-nghi rồi không
trở lại làm cho dấy khởi, không tăng thêm các quả báo về sinh lão bệnh
tử, không phải là sự của Thân kiến, không phải là rơi vào Khổ-Tập,
không tăng thêm vô minh, vĩnh viễn lìa bỏ phiền não ma vương quỷ
sứ, thì mới gọi là minh. Các Tuệ hữu lậu thiện tuy có thể thông đạt và
hiuể rõ ràng, mà không có những công đức khác, cho nên không gọi là
minh.
Lại nữa, các Tuệ hữu lậu thiện, cùng liên quan đến hai phẩm, cho
nên không gọi là minh, đó là cùng làm ba duyên cho minh và Vô minh.
Như người và mình oán thù thân thiết liên quan đan xen nhau, không
nhất định gọi là thân thiết.
Lại nữa, các Tuệ hữu lậu thiện đi cùng với sự bài báng về minh, là
Khổ-Tập do phẩm thế gian thâu nhiếp, cho nên không gọi là minh.
Hỏi: Nếu Tuệ hữu lậu thiện không gọi  là minh, thì trong kinh đã
nói nên thông hiểu thế nào? Như nói: “Có ba minh:
1. Trí Túc trú tùy niệm chứng minh về minh.
2. Trí tử sinh chứng về minh.
3. Trí lậu tận chứng về minh.” Một loại sau thì có thể như vậy, hai
loại trước là thế nào?
Đáp: Hai loại trước cũng có tướng minh phần ít cho nên mượn gọi
là minh, nghĩa là vì trái với ph iền não, vì không xen tạp phiền não, vì
thuận với thắng nghĩa về minh, vì dẫn đến minh vô lậu.
Vì vậy, Tôn giả Diệu Âm nói rằng: “Ở trong ba minh chỉ trí Lậu
tận là thắng nghĩa về minh, hai trí còn lại có thể dẫn đến thắng nghĩa
của minh, cho nên mượn mà thiết lập tên gọi của minh.”
Lại nữa, trí Túc trú tùy niệm chứng về minh, là thông đạt và hiểu
rõ ràng về pháp của thời gian trước; trí Tử sinh chứng về mình, là thông
đạt và hiểu rõ ràng về pháp của thời gian sau; trí Lậu tận chứng về
minh, là thông đạt và hiểu rõ ràn g về tánh của Niết-bàn, đều nói là
minh.
Lại nữa, minh thứ nhất là biết về pháp lưu chuyển của thời gian
trước, minh thứ hai là biết về pháp lưu chuyển của thời gian sau, minh
thứ ba là biết về pháp hoàn diệt, đều nói là minh.
Lại nữa, minh thứ nhất là trừ bỏ không biết gì về thời gian trước,
minh thứ hai là trừ bỏ không biết gì về thời gian sau, minh thứ ba là trừ
bỏ không biết gì về Niết-bàn, đều nói là minh.
36 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Lại nữa, minh thứ nhất là trừ bỏ ngu dốt về Uẩn, minh thứ hai là
trừ bỏ ngu dốt về hữu tình, minh thứ ba là trừ bỏ ngu dốt về pháp, đều
nói là minh.
Lại nữa, minh thứ nhất là biết về thời gian trước của các hữu tình,
bởi vì nghiệp như vậy mà chết nơi kia-sinh nơi này, nhân quả nối tiếp
nhau; minh thứ hai là biết về thời gian sau của các hữu tình, do nghiệp
như vậy mà chết nơi này-sinh nơi kia, nhân quả nối tiếp nhau; minh thứ
ba là biết về các hữu tình, nhờ vào đạo như vậy  có thể không còn các
lậu, ngăn cách đoạn dứt nhân quả. Chỉ một loại này là thắng nghĩa về
minh, hai loại trước là minh thuộc về thế tục.
Lại nữa, ba minh như vậy đều có thể tùy thuận chán ngán rời bỏ
sinh tử, đều có thể dẫn dắt phát  sinh công đức thù thắng, đều có thể
hướng về Niết-bàn tuyệt đối, cho nên gọi là minh, mà minh thật sự thì
chỉ là Tuệ vô lậu.
Hỏi: Vì sao trong sáu Thông thì ba lo ại thiết lập là Minh, ba loại
không thiết lập là Minh?
Đáp: Thần cảnh trí chứng T hông như Công xảo xứ chuyển đổi,
Thiên nhĩ trí chứng Thông chỉ có năng lực chọn lấy âm thanh, Tha tâm
trí chứng Thông chỉ chọn lấy tự tướng chứ không có tác dụng thù thắng,
cho nên không thiết lập làm Minh, ba loại Thông sau đều có tác dụng
thù thắng cho nên thiết lập làm Minh. Tác dụng thù thắng, nghĩa là đều
có thể tùy thuận hán ngán rời bỏ sinh tử, đều có thể dẫn dắt phát sinh
công đức thù thắng, đều có thể hướng về Niết-bàn tuyệt đối.
Hỏi: Vì sao ba loại Thông sau đều có tác dụng thù thắng này?
Đáp: Trí Túc trú tùy niệm chứng Thông thứ tư, thấy sự việc của
thời gian trước sinh tâm chán ngán lìa bỏ sâu sắc; trí Tử sinh chứng
Thông thứ năm, thấy sự việc của thời  gian sau sinh tâm rất chán ngán
lìa bỏ; trí Lậu tận chứng Thông thứ sáu, đã chán ngán lìa bỏ rồi mừng rỡ
vui với Niết-bàn. Vì vậy, ba Thông này đều có thể tùy thuận chán ngán
rời bỏ sinh tử, cho đến đều có thể hướng về Niết-bàn tuyệt đối.
Lại nữa, Thông thứ tư thấy sự việc suy tổn của chính mình ở thời
gian trước, sinh tâm chán ngán lìa bỏ sâu sắc; Thông thứ năm thấy sự
việc suy tổn của người khác ở thời gian sau, sinh tâm hết sức chán ngán
lìa bỏ; Thông thứ sáu đã chán ngán lìa bỏ rồi mừng rỡ vui với Niết-bàn.
Vì vậy, ba Thông này đều có ba tác dụng thù thắng như trước.
Lại nữa, Thông thứ tư thấy các lo ại nối tiếp nhau của các Uẩn-
Giới-Xứ ở thời gian trước, sinh tâm chán ngán lìa bỏ sâu sắc; Thông thứ
năm thấy các loại tan rã hư hoại của các Uẩn-Giới-Xứ ở thời gian sau,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 102 37  
www.daitangkinh.org  
sinh tâm hết sức chán ngán lìa bỏ;  Thông thứ sáu đã chán ngán lìa bỏ
rồi mừng rỡ vui với Niết-bàn. Vì vậy, ba Thông này đều có ba tác dụng
thù thắng như trước.
Lại nữa, Thông thứ tư có thể trừ bỏ Thường kiến, Thông thứ năm
có thể trừ bỏ Đoạn kiến, Thông thứ sa ùu đã lìa bỏ hai bên mà an trú
với Trung đạo, vì vậy ba Thông này  đều có ba tác dụng thù thắng như
trước.
Lại nữa, Thông thứ tư có thể da ãn dắt đến Không giải thoát môn,
Thông thứ năm có thể dẫn đến Vô nguyện giải thoát môn, Thông thứ
sáu có thể dẫn đến Vô tướng giải thoát môn, vì vậy ba Thông này đều
có ba tác dụng thù thắng như trước.
Lại nữa, Thông thư tư có thể da ãn đến Không giải thoát môn,
Thông thứ năm có thể trừ bỏ Đoạn kiến, Thông thứ sáu đã lìa bỏ hai
bên mà an trú với Trung đạo, vì vậy  ba Thông này đều có ba tác dụng
thù thắng như trước.
Lại nữa, Thông thứ tư có thể dẫn đến Không giải thoát môn,
Thông thứ năm có thể dẫn đến Vô nguyện giải thoát môn, Thông thứ
sáu có thể dẫn đến Vô tướng giải thoát môn, vì vậy ba Thông này đều
có ba tác dụng thù thắng như trước.
Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, ba Thông đều có tác dụng thù
thắng, cho nên trong sáu Thông chi thiết lập ba Thông sau làm Minh.
Trong luận Tập Dị Môn đưa ra cá ch như vậy: “Có ba loại Minh
của Vô học:
1. Trí Túc trú tùy niệm chứng về Minh của Vô học, nghĩa là trí
thuộc về Vô học nhận biết Hành-Hữu nối tiếp nhau của các hữu tình.
2. Trí Tử sinh chứng về Minh của Vô học, nghĩa là trí thuộc về Vô
học nhận biết tự nghiệp hơn-kém của các hữu tình.
3. Trí Lậu tận chứng về Minh của Vô học, nghĩa là trí thuộc về Vô
học nhận biết Lậu không còn.”
Hỏi: Trí Lậu tận chứng về Minh, la ø pháp Vô học cho nên có thể
nói là trí thuộc về Vô học; hai Minh trước là pháp Phi học phi Vô học,
làm sao có thể nói là trí thuộc về Vô học?
Đáp: Luận ấy nên đưa ra cách nói này: Có ba loại Minh của Vô
học, lại nên nói là trí thuộc về V ô học. Nhưng mà không đưa ra cách
nói này, thì nên biết là bởi vì dấy khởi trong thân Vô học; hai loại trước
cũng gọi là Vô học, lược bỏ đi phần trung gian, như xe trâu …
Như luận Thi Thiết nói: “Có hai loại Tam-ma-địa:
1. Thánh.
38 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
2. Không phải Thánh lại có ba loại:
a. Hữu lậu thiện.
b. Vô học.
c. Vô phú vô ký.”
Trong này, Định hữu lậu thiện bởi vì thiện cho nên gọi là Thánh,
không phải bởi vì vô lậu cho nên gọi là Thánh; nếu Định vô lậu bởi vì
thiện và bởi vì vô lậu thì gọi la ø Thánh; Định vô phú vô ký tuy không
phải là vì thiện-vì vô lậu mà gọi là Thánh, nhưng bởi vì dấy khởi trong
thân Thánh giả, cho nên cũng gọi là Thánh. Ở đây cũng như vậy, bởi vì
dấy khởi trong thân của bậc Vô học, cho nên cũng gọi là Vô học, và trí
thuộc về Vô học.
Hỏi: Hai loại Minh trước thì bậc Học cũng có, tại sao chỉ thiết lập
ở phần vị Vô học?
Đáp: Bởi vì nghĩa của Minh mạnh hơn ở phần vị Vô học, nghĩa là
nếu nói về pháp hơn hẳn thì pháp Vô học là hơn hẳn chứ không phải là
Học, nếu nói về Bổ-đặc-già-la hơn hẳn thì Bổ-đặc-già-la Vô học là hơn
hẳn chứ không phải là Học.
Lại nữa, Minh thuộc về Vô học là hơn hẳn, bởi vì không xen tạp
Vô minh; Minh thuộc về Học thì yếu kém, bởi vì xen tạp Vô minh, cho
nên không thiết lập làm Minh.
Có bốn loại công đức thù thắng:
1. Thông.
2. Minh.
3. Lực.
4. Dẫn dắt.
Trí Lậu tận trong thân Như lai đa ày đủ nghĩa của bốn loại, đó là
trí Lậu tận chứng Thông, trí Lậu ta än chứng Minh, trí Lậu tận về Lực,
khuyên nhủ dẫn dắt. Trí Lậu tận của Độc giác và Thanh văn Vô học có
nghĩa của ba loại, đó là trừ ra nghĩa của Lực, ba nghĩa còn lại nói như
trước. Trí Túc trú tùy niệm và trí Tử sinh trong thân Như lai có nghĩa
của ba loại, đó là trừ ra dẫn dắt, có đủ Thong-Minh và Lực. Độc giác và
Thanh văn Vô học thì hai trí trước có nghĩa của hai loại, đó là Thông và
Minh chứ không phải là Lực và dẫn dắt. Trong thân của bậc Học và dị
sinh, thì hai trí trước chỉ có nghĩa của Thông, không có ba loại còn lại.
Có người đưa ra cách nói này: Tr í Lậu tận trong thân A-la-hán
Thời giải thoát chỉ có hai nghĩa, đó là Thông và dẫn dắt, chứ không phải
là Lực-không phải là Minh; hai trí còn lại chỉ có một nghĩa, đó là Thông
chứ không phải là loại nào khác.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 102 39  
www.daitangkinh.org  
Thần cảnh trí-Tha tâm trí, trong tất cả các thân đều chỉ có hai
nghĩa, đó là Thông và dẫn dắt. Thiên nhĩ  trí, trong tất cả các thân chỉ
có một nghĩa, đó là Thông chứ không phải là loại nào  khác.
Hỏi: Vì sao trong thân Như lai có trí thiết lập là Lực, các trí trong
thân Thanh văn và Độc giác đều không thiết lập là Lực?
Đáp: Nghĩa về không có thể khuất phục-không có chướng ngại
là nghĩa của Lực, các trí trong thân Thanh văn và Độc giác, hãy còn bị
khuất phục vì không biết gì, và c ó chướng ngại, cho nên không gọi là
Lực.
Từng nghe: “Đức Phật cùng với Tôn giả Xá-lợi-tử: Ông có thể
quán xét những hữu tình này trong quá khứ đã từng làm bạn thân với
ông ở nơi nào? Lúc ấy Xá-lợi-tử dùng tr í Túc trú tùy niệm từ Tĩnh lự
thứ nhất cho đến Tĩnh lự thứ tư mà quán xét, đều không thể nào thấy
được, liền từ trong Định đứng dậy mà thưa với Đức Phật rằng: Định lực
của con quán xét không thể nào thấy được. Đức Phật bảo với Xá-lợi-tử:
Hữu tình như vậy, đã từng làm bạn thân với ông trước kia trong kiếp như
vậy ở quá khứ, lúc ấy đã xa xăm không phải là cảnh giới của các Thanh
văn-Độc giác, cho nên ông không biết.
Đức Phật lại vào một lúc khác  cùng với Xá-lợi-tử kinh hành một
nơi, lúc ấy có một người gặp phải duyên xấu mà chết, Đức Phật bảo với
Xá-lợi-tử: Ông nên quán xét người ấy sẽ sinh vào nơi nào! Lúc ấy Xá-
lợi-tử dùng Thiên nhãn từ Tĩnh lự thứ nhất cho đến Tĩnh lự thứ mà quán
xét, đều không thể nào thấy được, liền từ trong Định đứng dậy mà thưa
với Đức Phật rằng: Thiên nhãn c ủa con quán xét không thể nào thấy
được. Đức Phật bảo vơi Xá-lợi-tử: Người này mạng chung sinh vào thế
giới ấy, nơi ấy đã xa xôi không phải  là cảnh giới của các Thanh văn-
Độc giác, cho nên ông không biết.”
Hỏi: Lậu tận của ba Thừa đã không có sai bi ệt, tại sao trí năng
lựcậu tận của hai Thừa không phải là Lực?
Đáp: Trí Lậu tận của Phật mạnh mẽ sắc bén thù thắng tuyệt vời,
không phải là các Thanh văn-Độc giá c mà sánh kịp, tuy cùng là Lậu
tận mà có nhanh-chậm. Như có hai người, mỗi người chặt một cây, một
người mạnh mẽ lại sử dụng cái rìu sa éc bén, một người sức yếu lại sử
dụng cái rìu cùn mòn, tuy cùng chặt cây mà có kẻ chậm-người nhanh.
Vì vậy trí Lậu tận của Phật thiết lập là Lực chứ không phải là hai Thừa.
Vả lại, trí của hai Thừa tuy có thể  Lậu tận mà có tập khí còn sót lại,
cho nên không gọi là Lực. Hơn nữa, trí Lậu tận thiết lập là Lực, không
dựa vào khả năng trừ hết lậu của chính mình, mà chỉ dựa vào khả năng
40 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
làm cho thân người khác trừ hết lậu; nghĩa là Đức Phật khéo léo thông
hiểu hữu tình như vậy cần phải dựa vào Thông hạnh chậm về Khổ thì
sẽ được trừ hết lậu, cho đến hữu tình như vậy cần phải dựa vào Thông
hạnh nhanh về Lạc thì sẽ được trừ hết lậu, từ đây phương tiện để nói về
Chánh pháp, đều làm cho trừ hết lậu, cho nên thiết lập tên gọi của Lực.
Hai Thừa thì không như vậy, cho nên không gọi là Lực


„