A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 104

Việt dịch

QUYỂN 104

LUẬN THA TÂM TRÍ (Phần 6)

Hỏi: Những người Dự lưu, đối với  điên đảo, mấy loại đã đoạn,
mấy loại chưa đoạn?
Đáp: Tất cả đã đoạn.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về Chánh
lý. Nghĩa là hoặc có người nói: Có mười hai điên đảo, tám loại chỉ là do
kiến mà đoạn, bốn loại gồm chung do tu àm đoạn. Như Luận giả Phân
Biệt đã nói.
Hỏi: Vị ấy dựa vào Lượng nào mà đưa ra cách nói như vậy?
Đáp: Bởi vì dựa vào kinh. Nghĩ a là trong kinh nói: “Đối với Vô
thường khởi lên tưởng điên đảo-tâm điên đảo-kiến điên đảo cho là
Thường; đối với Khổ khởi lên Lạc, đối  với Vô ngã khởi lên Ngã, đối
với bất tịnh khởi lên Tịnh, là t ưởng điên đảo-tâm điên đảo-kiến điên
đảo.” Vì vậy cho nên biết tất cả điên đảo có mười hai loại, trong đó tám
loại chỉ do kiến mà đoạn, đó là trong Thường-Ngã đều giữ lấy ba loại,
trong Lạc-Tịnh đều chỉ giữ lấy kiến điên đảo; bốn loại gồm chung do
tu ma đoạn, đó là trong Lạc-Tịnh đ ều giữ lấy tưởng điên đảo và tâm
điên đảo. Trong này, do kiến mà đoạn, là lúc Khổ loại trí nhẫn hiện rõ
ở trước mắt thì mới đoạn hoàn toà n; do tu mà đoạn, là lúc Định Kim
cang dụ hiện rõ ở trước mắt thì mới đoạn hoàn toàn. Vì ngăn chặn ý đó
để hiển bày các điên đảo chỉ có bốn loại, chỉ do kiến mà đoạn, cho nên
soạn ra phần luận này. Nghĩa là ở đây hỏi rằng những người Dự lưu đối
với bốn điên đảo, có mấy loại đã đoạn-mấy loại chưa đoạn, tức là ngăn
chặn điên đảo có mười hai loại; ở đây lại đáp rằng tất cả đã đoạn, tức
là ngăn chặn điên đảo gồm chung do tu  mà đoạn, bởi vì không có Dự
lưu đã đoạn pháp do tu mà đoạn. Vả lại, nếu điên đảo có mười hai loại
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 104 61  
www.daitangkinh.org  
bao gồm do tu mà đoạn thì trái với kinh. Như trong kinh nói: “Đức Phật
bảo với Tỳ-kheo: Nếu người điên đảo do bốn loại điên đảo, thì nên biết
kẻ ấy là ngu phu dị sinh.” Kinh này đã nói có bốn loại điên đảo, nên
biết điên đảo không phải là mười hai loại. Đã nói người điên đảo do
điên đảo, thì nên biết kẻ ấy là ngu phu dị sinh, cần phải biết là điên đảo
không phải do tu mà đoạn.
Hỏi: Nếu các điên đảo chỉ có bốn loại, thì kinh do Luận giả Phân
biệt đã dẫn chứng nên thông hiểu thế nào?
Đáp: Hai loại tưởng và tâm thật sự không phải là điên đảo, nhưng
bởi vì thân cận với điên đảo, tương ưng với điên đảo, cho nên cũng gọi
là điên đảo.
Hỏi: Nếu như vậy thì các rạm sở pháp như Thọ…, cũng nên gọi là
điên đảo, bởi vì loại ấy có nghĩa tương tự với tâm và tưởng?
Đáp: Thế gian chỉ đối với hai loại tâm-tưởng mà nói đến tên gọi
điên đảo, không phải là Thọ-Tư…, c ho nên chỉ nói tâm-tưởng điên đảo,
vì vậy Đức Phật thuận theo thế tục mà nói pháp.
Hỏi: Bốn loại điên đảo này tự tánh là gì?
Đáp: Kiến là tự tánh.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong năm kiến có mấy kiến làm tự tánh?
Đáp: Loại này dùng hai kiến r ưỡi do kiến khổ mà đoạn để làm
tự tánh, đó là Hữu thân kiến-kiến th ủ toàn phần và Thường kiến trong
Biên chấp kiến; hai kiến rưỡi không phải là tự tánh điên đảo, đó là Tà
kiến-Giới cấm thủ toàn phần và Đoạn kiến trong Biên chấp kiến.
Có người đưa ra cách nói này: Bốn loại điên đảo này ở trong năm
kiến thì ba kiến đều lấy một phần để làm tự tánh, đó là Ngã kiến trong
Hữu thân kiến là tự tánh của Ngã  điên đảo chứ không phải là Ngã sở
kiến, Thường kiến trong Biên chấp kiến là tự tánh của Thường điên đảo
chứ không phải là Đoạn kiến, kiến ch ấp về Lạc-Tịnh do kiến Khổ mà
đoạn trong Kiến thủ là tự tánh của  Lạc-Tịnh điên đảo chứ không phải
là Kiến thủ nào khác.
Hỏi: Vì sao chỉ riêng loại này là điên đảo?
Đáp: Bởi vì ba sự cho nên kiến lập điên đảo:
1.Vì tánh suy đoán.
2. Vì tăng thêm sai lạc.
3. Vì luôn luôn trái ngược.
Tà kiến thuộc Đoạn kiến tuy là tánh suy đoán và luôn luôn trái
ngược, mà không phải là tăng thêm sai lạc, bởi vì chuyển thành sự việc
hư hoại. Giới cấm thủ tuy là tánh s uy đoán và tăng thê m sai lạc, mà
62 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
không phải là luôn luôn trái ngược, bởi vì cũng chuyển đối với phần ít
của thật xứ. Nghĩa là có lúc đạo của cõi Sắc có thể làm sạch cõi Dục có
lúc đạo của cõi Sắc có thể làm sạch cõi Sắc, có lúc đạo của địa trên có
thể làm sạch địa dưới, bởi vì nghĩa tương tự với đạo vô lậu đoạn nhiễm-
chứng diệt.
Như vậy gọi là bổn tánh-tướng phần -tự Thể-ngã vật-tự tánh của
điên đảo. Đã nói về tự tánh, nguyên cớ nay sẽ nói đến.
Hỏi: Vì sao gọi là điên đảo, điên đảo là nghĩa gì?
Đáp: Điên đảo mà chuyển đối với lý của Đế thô thiển, cho nên
gọi là điên đảo, vì vậy bốn điên đảo này chỉ do kiến khổ mà đoạn.
Hỏi: Vì sao bốn điên đảo chỉ do kiến khổ mà đoạn?
Đáp: Bởi vì loại này chỉ chuyển từ nơi khổ, cho nên lúc thấy khổ
đế thì loại này liền vĩnh viễn đoạn mất.
Lại nữa, bởi vì loại này chỉ chuyển từ nơi quả, cho nên nếu lúc
thấy quả thì loại này liền vĩnh viễn đoạn mất.
Lại nữa, bốn điên đảo này có lúc  là Hữu thân kiến, có lúc dựa
vào Hữu thân kiến, lúc Hữu thân ki ến đoạn mất thì những loại còn lại
cũng đoạn theo, bởi vì đối trị giống nhau. Vì vậy bốn điên đảo này chỉ
do kiến khổ mà đoạn.
Lại nữa, Khổ đế hiển bày thô thiển, từ trong đó mê lầm sai lạc rất
nặng, Hiền thánh đã chỉ trích cho nên kiến lập điên đảo; ba Đế ẩn kín
sâu xa, từ trong đó mê lầm sai lạc không phải là rất nặng, không đáng bị
chỉ trích cho nên không kiến lập điên đảo. Như người giữa ban ngày mà
té nhào nơi dất bằng, mọi người c ùng chê trách cười nhạo, chứ không
phải là nơi đèo dốc giữa đêm tối.
Lại nữa, các sư Du-già hiện quán về Khổ rồi tâm không còn điên
đảo, cho nên lúc thấy Khổ thì điên đảo đều đoạn mất. Giả sử thấy khổ
rồi mà chưa thấy ba Đế khác, thì liền ra khỏi hiện quán. Nếu có người
hỏi rằng: Năm Thủ uẩn này là Thường hay Vô thường? Vị ấy liền trả
lời chắc chắn: Đều là Vô thường, bởi vì sau một sát-na nhất định không
dừng lại. Nếu lại hỏi rằng: Năm Thủ uẩn này là vui hay là khổ? Vị ấy
liền trả lời chắc chắn: Tất cả đều là khổ, giống như viên sắt nóng. Nếu
hỏi lại rằng: Năm Thủ uẩn này là tịnh hay là bất tịnh? Vị ấy liền trả lời
chắc chắn: Đều là bất tịnh giống như đống rác rưỡi dơ bẩn. Nếu lại hỏi
rằng: Năm Thủ uẩn này có Ngã hay không có Ngã? Vị ấy liền trả lời
chắc chắn: Đều không có Ngã, chắ c chắn không có kẻ  tạo tắc, không
có kẻ sai bảo tạo tác, cũng không có kẻ nhận lấy, không có kẻ sai bảo
nhận lấy, chỉ có một tập hợp hoạ t động trống rỗng, cho nên bốn điên
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 104 63  
www.daitangkinh.org  
đảo chỉ do kiến Khổ mà đoạn, bởi vì lúc Khổ loại trí phát sinh thì tất cả
đã đoạn mất.
Hỏi: Nếu như vậy thì cũng có người Tùy tín hành-Tùy pháp hành,
đã đoạn bốn điên đảo này, tại sao trong này không nói, mà chỉ nói là
những người Dự lưu đã đoạn tất cả?
Đáp: Nên nói mà không nói đến thì nên biết là nghĩa này có khác.
Lại nữa, người Tùy tín hành-Tùy pháp hành có tướng sai biệt; có lúc đã
đoạn hết, đó là Khổ loại trí đã sinh; có lúc chưa đoạn hết, đó là Khổ loại
trí chưa sinh, vì vậy nên không nói. Những người Dự lưu không có tướng
sai biệt, bởi vì đều đã đoạn, cho nên trong này nói đến.
Lại nữa, muốn làm cho người nghi ngờ có được quyết định, cho
nên chỉ nói đến Dự lưu. Nghĩa là người Dự lưu, hãy còn nuôi giữ vợ con,
sử dụng đồ nằm tuyệt với, vuốt ve nắm ta y người nữ, mặc áo quần tốt
đẹp, thoa ướp hương thơm-trang điểm xinh đẹp, sai khiến tôi tớ hầu hạ,
đánh đập-trói giữ các loài hữu tình, cùng với các dị sinh có cách nhìn
sinh ra ngờ vực chưa đoạn điên đảo, vì thế cho nên nói họ đã đoạn điên
đảo. Nhất lai dựa theo đây cho nên không nói riêng ra. Những người
Tùy tín hành-Tùy pháp hành, tâm th iện hữu lậu hãy còn không hiện
khởi, huống là hiện khởi lên tâm nhiễm ô-vô phú vô ký, đối với họ
không có nghi ngờ vì thế cho nên không nói.
Hỏi: Dự lưu-Nhất lai, đối với cảnh của năm dục, lúc khởi lên ái
nhiễm, là khởi lên tưởng về Lạc-T ịnh, hay là khởi lên tưởng về Khổ-
Bất tịnh? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu khởi lên tưởng về Lạc-Tịnh,
thì làm sao không phải là điên đảo ? Nếu khởi lên tưởng về Khổ-Bất
tịnh, thì làm sao đối với cảnh mà khởi lên ái nhiễm?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Dấy khởi tưởng về Lạc-Tịnh.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao không phải là điên đảo?
Đáp: Trước đây nói như vậy: Bởi vì ba sự cho nên kiến lập điên
đảo. Dự lưu và Nhất lai đối với cảnh mà khởi lên tưởng về Lạc và Tịnh,
tuy là tăng thêm sai lạc mà không phải là tánh suy đoán, bởi vì không
phải là tánh của kiến; cũng không phải  là luôn luôn trái ngược, bởi vì
có phần ít của sự thật.
Lại nữa, đối với Đế lý mà khởi lên tưởng về Lạc-Tịnh là do điên
đảo thâu nhiếp. Dự lưu và Nhất la i đều đã đoạn hết; đối với sự của
cảnh mà khởi lên tưởng về Lạc-Tịnh thì không phải là do điên đảo thâu
nhiếp, đối với Dự lưu và Nhất lai hãy còn chưa đoạn hết, cho nên có thể
có lúc hiện rõ trước mắt.
Có người đưa ra cách nói này: Dự lưu và Nhất lai đối với cảnh của
64 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
năm dục, lúc khởi lên ái nhiễm, đối với cảnh ấy chỉ khởi lên tưởng về
Khổ-Bất tịnh.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao khởi lên ái nhiễm?
Đáp: Lúc ấy tuy đối với cảnh bi ết là Khổ-Bất tịnh, mà tập khí
phiền não xuyên suốt từ vô thỉ đến nay, đốt cháy thân tâm-nóng bức
đau khổ làm cho ép ngặt, bất giác đối với cảnh mà khởi lên ái nhiễm.
Như có con trai Bà-la-môn thíc h sạch sẽ, có lúc ngón tay mình
tiếp xúc với vật không sạch sẽ, đi đến chỗ người thợ rèn tìm lấy lửa làm
cho sạch sẽ. Người t hợ rèn nói cho biết ra èng: May mắn có tro… dùng
nước trong rửa ráy thì đủ để có thể làm cho sạch sẽ, sao có thể chịu khổ
sở để tìm lấy lửa nung cho sạch? C on trai của Bà-la-môn nói: Tro và
nước… rửa ráy không thể nào làm cho sạc h được, hãy vì tôi mà lấy lửa
làm sạch ngón tay! Thế là người t hợ rèn lấy cái kìm sắt nóng mà kẹp
chặt ngón tay của người ấy, lúc ấy c on trai của Bà-la-môn bị lửa nóng
khổ đau bức bách, bất giác đưa ba øn tay lên ngậm ngón tay vào trong
miệng. Người ấy tuy biết đích xác là ngón tay không sạch sẽ, mà khổ
đau bức bách cho nên bất giác ngậm vào trong miệng. Dự lưu và Nhất
lai khởi lên ái nhiễm cũng như vậy.
Lại nữa, người ấy tuy đối với ca ûnh biết là Khổ và Bất tịnh, mà
tập khí phiền não xuyên suốt từ vô thỉ đến nay, đốt cháy thân tâm-nóng
bức đau khổ làm cho ép ngặt, vì ngăn chặn cho nên đối với cảnh khởi
lên ái nhiễm.
Như người yếu đuối, thân mắc phải ung nhọt lở loét, đau đớn khó
chịu nổi, thầy thuốc nói cho biết rằng: Ông nên lấy phân chó tẩm ướt
xoa vào ung nhọt thì đau đớn có thể ngừng lại. Người ấy nghe rồi lập tức
lấy phân chó xoa vào ung nhọt. Người ấy tuy biết rõ ràng phân chó là
dơ bẩn, mà bởi vì ngăn chặn sự đau đớn cho nên lấy để xoa vào. Dự lưu
và Nhất lai khởi lên ái nhiễm cũng như vậy, cho nên lúc ấy tuy khởi lên
tưởng về Khổ-Bất tịnh, mà đối với năm dục khởi lên sự ái nhiễm.
Những người Dự lưu, đối với ba Tam-ma-địa là Không-Vô nguyện-
Vô tướng, thành tựu mấy quá khứ-mấy vị lai-mấy hiện tại?
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về Chánh
lý. Nghĩa là hoặc có người nói: Quá khứ và vị lai không có tự tánh thật
sự. Vì lại có người nói: Không có tánh thành tựu-không thành tựu thật
sự. Vì ngăn chặn ý đo mà cần phải hiển bày thật sự có quá khứ-vị lai và
tánh thành tựu…, cho nên soạn ra phần luận này.
Trả lời: Vị lai có tất cả, quá khứ nếu đã diệt không mất, hiện  tại
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 104 65  
www.daitangkinh.org  
nếu hiện rõ ở trước mắt. Trong này, vị lai có tất cả, là thành tựu đầy đủ
ba loại; quá khứ nếu đã diệt không mất, là tùy theo một-hai-ba đã diệt
bởi vì không phải là luyện căn, mất thì thành tựu quá khứ như vậy; hiện
tại nếu hiện rõ ở trước mắt, là nếu tùy theo một loại hiện rõ ở trước mắt
thì thành tựu hiện tại là một. Vả lại, lúc Đạo loại trí ở sát-na thứ nhất thì
không thành tựu quá khứ, bởi vì không c ó một sát-na nào đã sinh diệt.
Đã sinh diệt là đạt được quả mà rời bỏ. Thành tựu vị lai có ba, bởi vì cả
ab loại có thể tu. Thành tựu hiện tại có một, đó là Đạo-Vô nguyện, từ
đây diệt rồi không mất. Nếu không hiện rõ ở trước mắt thì lúc ấy thành
tựu quá khứ có một, đó là Vô nguyện; vị lai có ba; hiện tại có một, đó
là Không, từ đây diệt rồi không mất. Nếu Vô tướng hiện rõ ở trước mắt
thì lúc ấy thành tựu quá khứ có ha i, đó là Không-Vô nguyện; vị lai có
ba; hiện tại có một, đó là Vô tướng, từ đây diệt rồi không mất. Nếu ba
Tam-ma-địa tùy theo một loại hiện rõ ở trước mắt, thì lúc ấy thành tựu
quá khứ-vị lai đều có ba; hiện tại có một, đó là hiện rõ ở trước mắt.
Có ba Tam-ma-địa, đó là Không-Vô nguyện-Vô tướng. Nhưng mà
Tam-ma-địa, hoặc nên nói là một, đó là pháp Đại địa trong tâm sở gọi
là Tam-ma-địa, lại trong năm Căn gọi là Định căn, trong năm Lực gọi
là Định lực, trong bảy Giác chi gọi là Định giác chi, trong tám Đạo chi
gọi là Chánh định. Hoặc nên nói là hai, đó là Tam-ma-địa hữu lậu và
vô lậu, hoặc là hệ phược và giải thoát, hoặc là Tam-ma-địa hệ thuộc và
không hệ thuộc. Hoặc nên nói là ba, đó là ở đây đã nói. Hoặc nên nói là
bốn, đó là hệ thuộc ba cõi và không hệ thuộc. Hoặc nên nói là năm, đó
là hệ thuộc ba cõi và Học-Vô học. Nói rộng ra cho đến nếu dùng sát-na
nối tiếp nhau để phân biệt, thì có vô lượng Tam-ma-địa.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao Đ ức Thế Tôn tăng một mà giảm vô
lượng…, kiến lập ba loại Tam-ma-địa?
Đáp: Bởi vì ba duyên cho nên chỉ kiến lập ba loại:
1. Vì đối trị.
2. Vì tâm mong mỏi.
3. Vì sở duyên.
Vì đối trị, đó là bởi vì Tam-ma -địa không là đối trị gần của Hữu
thân kiến.
Hỏi: Tam-ma-địa không có hai hành tướng là Không-Vô ngã, Hữu
thân kiến có hai hành tướng là Ngã  và Ngã sở, trong này dùng hành
tướng như thế nào để đối trị hành tướng như thế nào?
Đáp: Dùng hành tướng Vô ngã để đối trị hành tướng Ngã, dùng
hành tướng Không để đối trị hành tướng Ngã sở. Lại nữa, dùng hành
66 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
tướng Vô ngã để đối trị hành tướng của năm Ngã kiến, dùng hành tướng
Không để đối trị hành tướng của mười lăm Ngã sở kiến.
Như đối trị hành tướng của Ngã kiến và Ngã sở kiến, như vậy đối
trị hành tướng của mình thấy-do mình thấy, hành tướng là Ngã-thuộc về
Ngã, hành tướng là mình-thuộc về mình, nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, dùng hành tướng Vô ngã để đối trị Ngã ái, dùng hành
tướng Không để đối trị Ngã sở ái.
Như đối trị Ngã ái và Ngã sở ái, như vậy đối trị ái bản thân-ái của
bản thân, si về Ngã-do si về Ngã, si bản thân-si của bản thân…, nên biết
cũng như vậy.
Lại nữa, dùng hành tướng Vô ngã để đối trị hành tướng chấp Uẩn
là Ngã, dùng hành tướng Không để đối  trị hành tướng chấp trong Uẩn
có Ngã.
Như đối trị hành tướng chấp Uẩn la ø Ngã-chấp trong Uẩn có ngã,
như vậy đối trị hành tướng chấp Xứ là Ngã-chấp trong Xứ có Ngã, chấp
Giới là Ngã-chấp trong Giới có Ng ã, hoặc là chung-hoặc là riêng thì
hành tướng nên biết cũng như vậy.
Vì tâm mong mỏi, đó là tâm mong mỏi  của các hành giả tu tập
Tam-ma-địa Vô nguyện, bởi vì không mong pháp của ba cõi (Hữu).
Hỏi: Hành giả đối với Thánh đạo cũng không mong mỏi chăng?
Đáp: Tuy đối với Thánh đạo không phải là hoàn toàn không mong
mỏi, mà tâm mong mỏi ấy không mong muốn Thánh đạo của ba cõi,
bởi vì dựa vào cõi cho nên cũng không mong muốn. Lại tâm mong mỏi
ấy không mong muốn Thánh đạo của năm Uẩn, bởi vì đều là Uẩn cho
nên cũng không mong muốn. Lại tâm mong mỏi ấy không mong muốn
Thánh đạo của ba đời, bởi vì rơi vào thời gian cho nên cũng không mong
muốn. Lại tâm mong mỏi ấy không mong muốn Thánh đạo của mọi khổ
đau, bởi vì cùng với khổ lần lượt chuyển đổi nối tiếp nhau cho nên cũng
không mong muốn.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao tu Thánh đạo?
Đáp: Vì hướng đến Niết-bàn cho nên tu Thánh đạo, nghĩa là hành
giả tu tập dấy lên tư duy này: Niết-bàn tuyệt đối nhờ vào đâu để hướng
đến chứng được? Tư duy rồi chắc chắn biết cần phải nhờ vào Thánh
đạo, cho nên tuy không mong muốn mà ca àn phải tu tập. Như vượt qua
dòng thác chảy xiết, cần phải nhờ vào thuyền bè.
Vì sở duyên, nghĩa là Tam-ma-địa Vô tướng, bởi vì sở duyên của
Định này lìa bỏ mười tướng, đó là lìa bò Sắc-Thanh-Hương-Vị-Xúc và
tướng nam-nữ-ba pháp hữu vi. Lại  nữa, Uẩn gọi là tướng, sở duyên
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 104 67  
www.daitangkinh.org  
của Định này lìa bỏ các tướng của Uẩn, cho nên gọi là Vô tướng. Lại
nữa, Thế gọi là tướng, tướng của t ên gọi trước-sau, tướng của tên gọi
Thượng-Trung-Hạ…, sở duyên của Định này lìa bỏ tướng của Thế…, cho
nên gọi là Vô tướng.
Có người đưa ra cách nói này: Ba Tam-ma-địa đều do đối trị sai
biệt mà kiến lập, đó là Tam-ma-địa  Không đối trị gần của Hữu thân
kiến, Tam-ma-địa Vô nguyện đối trị ga àn của Giới cấm thủ, Tam-ma-
địa Vô tướng đối trị gần của Nghi, từ đây làm đầu tiên để đối trị với tất
cả.
Lại có người nói: Ba Tam-ma-địa đều dựa vào hành tướng sai biệt
mà kiến lập, đó là Tam-ma-địa Không có hai hành tướng là Không-Vô
ngã, Tam-ma-địa Vô nguyện có hai hành tướng là Khổ-Vô thường và
Tập-Đạo đều có bốn hành tướng, Tam-ma-địa Vô tướng có bốn hành
tướng của Diệt, cho nên Tam-ma-địa chỉ kiến lập ba loại.
Trong luận Thi Thiết ban đầu đưa ra cách nói này: “Tam-ma-địa
Không là Không, chứ không phải là Vô nguyện-Vô tướng; Tam-ma-địa
Vô nguyện là Vô nguyện, chứ không pha ûi là Không-Vô tướng; Tam-
ma-địa Vô tướng là Vô tướng, chứ không phải là Không-Vô nguyện.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì hành tướng của ba loại này khác nhau.”
Ngay trong luận ấy tiếp theo đưa  ra cách nói này: “Tam-ma-địa
Không là Không cũng là Vô nguyện chứ không phải là Vô tướng, Tam-
ma-địa Vô nguyện là Vô nguyện cũng là Không chứ không phải là Vô
tướng, Tam-ma-địa Vô tướng chỉ là Vô tướng chứ không phải là Không-
Vô nguyện.”
Hỏi: Vì sao Không-Vô nguyện lần lượt chuyển đổi tướng, mà Vô
tướng chỉ đứng một mình?
Đáp: Dựa vào ban đầu đạt được có giống nhau và khác nhau, nghĩa
là nếu dựa vào Tam-ma-địa Không tiến vào Chánh tánh ly sinh, hiện
quán về khổ trong bốn tâm thì cũng tu  Vô nguyện; nếu dựa vào Tam-
ma-địa Vô nguyện tiến vào Chánh tánh ly sinh, hiện quán về Khổ trong
bốn tâm thì cũng tu Không; vì vậy Không-Vô tướng lần lượt chuyển đổi
tướng cũng bắt đầu đạt được, Vô tướng tu tự mình chứ không phải là
loại khác.
Lại nữa, dựa vào đối trị ban đa àu có giống nhau và khác nhau,
nghĩa là Không-Vô nguyện lúc ban đầu đối trị, cùng có năng lực đối trị
những phiền não do kiến về Khổ mà đoạn; Vô tướng lúc ban đầu đối trị,
chỉ có năng lực đối trị những phiền não do kiến Diệt mà đoạn.
Ngay trong luận ấy lại đưa ra cách nói này: “Tam-ma-địa Không
68 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
là Không cũng là Vô nguyện-Vô tướng, Tam-ma-địa Vô nguyện là Vô
nguyện cũng là Không-Vô tướng, Tam-ma-địa Vô tướng là Vô tướng
cũng là Không-Vô nguyện.”
Hỏi: Ba loại rnày tại sao mỗi một loại có đủ ba?
Đáp: Bởi vì tự Thể của mỗi một loại có ba nghĩa, đó là mỗi một
loại này không phải là thường còn- không phải là luôn luôn có-không
phải là không thay đổi, không phải là Ngã và Ngã sở, cho nên đều gọi
là Không; không mong muốn sinh trưởng tham sân si… và quả báo của
đời sau, cho nên đều gọi là Vô nguyện; lìa bỏ bảy loại tướng là Sắc-
Thanh-Hương-Vị-Xúc-Nữ-Nam, cho nên đều gọi là Vô tướng.
Đó gọi là bổn tánh-tướng phần-tự Thể-ngã vật-tự tánh của ba
Tam-ma-địa. Đã nói về tự tánh, nguyên cớ nay sẽ nói đến.
Hỏi: Vì sao gọi là Tam-ma-địa, Tam-ma-địa là nghĩa gì?
Đáp: Bởi vì ba duyên cho nên gọi là Tam-ma-địa:
1. Vì bình đẳng.
2. Vì thâu nhiếp giữ gìn.
3. Vì tương tự nối tiếp nhau.
Vì bình đẳng, nghĩa là từ vô thỉ đến nay, phiền não ác hạnh-tà
kiến điên đảo, làm cho tâm-tâm sở sai lầm lệch lạc mà chuyển, nhờ
vào Định lực này làm cho tâm sở đối với cảnh thẳng thắn bình đẳng mà
chuyển, cho nên gọi là Tam-ma-địa.
Vì thâu nhiếp giữ gìn, nghĩa là từ vô thỉ đến nay, tâm-tâm sở pháp
rong ruổi phân tán theo cảnh, nhờ vào Định lực này làm phương tiện
thâu nhiếp giữ gìn khiến trú vào một cảnh, cho nên gọi là Tam-ma-
địa.
Vì tương tự nối tiếp nhau, nghĩa la ø từ vô thỉ đến nay, tâm-tâm sở
pháp thiện-nhiễm-vô ký khác chủng lo ại nối tiếp nhau, nhờ vào Định
lực này trước-sau cùng  một chủng loại chỉ la ø thiện nối tiếp nhau, cho
nên gọi là Tam-ma-địa.
Lại nữa, bởi vì ba duyên cho nên gọi là Tam-ma-địa, đó là vì trú
vào một cảnh, vì nối tiếp nhau an trú, vì suy xét chính xác.
Lại nữa, bởi vì ba duyên cho nên gọi là Tam-ma-địa, đó là vì có
năng lực giữ thân khiến cho bình đẳng, vì thâu nhiếp các pháp thiện
khiến cho không phân tán, vì có năng lực khiến cho tâm thiện bình đẳng
mà chuyển.
Lại nữa, bởi vì ba duyên cho nên gọi là Tam-ma-địa, đó là vì đối
với sở duyên luôn luôn không rời bỏ, vì duy trì giữ gìn các loại pháp
thiện thù thắng, vì làm cho Xa-ma-tha và Tỳ-bát-xá-na trú vào một sở
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 104 69  
www.daitangkinh.org  
duyên bình đẳng mà chuyển.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói  như vậy: “Vì sao gọi là Tam-
ma-địa? Bởi vì thâu nhiếp giữ gìn nhiều loại tâm-tâm sở thiện, khiến
cho đối với một cảnh bình đẳng nối tiếp nhau, cho nên gọi là Đẳng trì.”
Lại đưa ra cách nói này: “Có na êng lực giữ gìn bình đẳng, cho nên gọi
là Đẳng trì. Như có năng lực giữ gì n trẻ thơ cho nên gọi là giữ gìn, trẻ
thơ thì có thể giữ gìn nước uống cho nên gọi là người giữ gìn nước uống,
có thể giữ gìn cái cân cho nên gọi là người giữ gìn cái cân. Ở đây cũng
như vậy, có năng lực giữ gìn các loại pháp bình đẳng thù thắng cho nên
gọi là Đẳng trì.”
Đại đức nói rằng: “Ngay nơi Đẳng trì này cũng gọi là Đẳng trì.
Loại này lại có nhiều loại, đó là ph áp thiện Đẳng chí, pháp bất thiện
Đẳng chí, pháp vô ký Đẳng chí, chín thứ tự Đẳng chí, hai loại một cùng
hợp lại cũng gọi là Đẳng chí. Ở trong nghĩa này, chỉ nói có năng lực giữ
gìn tâm-tâm sở thiện, làm cho nó nối tiếp nhau bình đẳng àm chuyển
cho nên gọi là Đẳng trì, bất thiện-vô ký… không phải là ở đây đã nói.”
Ba Tam-ma-địa, về cõi thì nếu hữu lậu là ba cõi, nếu vô lậu thì
không hệ thuộc. Về địa, nếu hữu lậu thì thuộc về mười một địa, nếu
vô lậu thì thuộc về chín địa. Về sở y, thì dựa vào ba cõi nối tiếp nhau.
Về hành tướng thì Tam-ma-địa Không có hai hành tướng, Tam-ma-địa
Vô nguyện có mười hành tướng, Tam- ma-địa Vô tướng có bốn hành
tướng.
Hỏi: Các Tam-ma-địa K hông đều làm hành tướng không mà
chuyển chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc Tam-ma-địa Không nhưng không phải là làm hành tướng
Không mà chuyển, đó là Ta m-ma-địa Không làm hành tướng Vô ngã
mà chuyển.
2. Có lúc làm hành tướng Không mà chuyển nhưng không phải là
Tam-ma-địa Không, đó là hành tướng Không chuyển các pháp tương
ưng với Tam-ma-địa Không.
3. Có lúc Tam-ma-địa Không cũng làm hành tướng Không mà
chuyển, đó là hành tướng không chuyển Tam-ma-địa Không.
4. Có lúc không phải là Tam-ma-địa Không cũng không phải làm
hành tướng Không mà chuyển, đó là nếu chỉ nói đến chủng loại này, thì
tức là hành tướng Vô ngã chuyển các pháp tương ưng với Tam-ma-địa
Không, nếu không chỉ nói đến chủng loại này thì tức là trừ ra những
tướng trước.
70 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Như chuyển làm thành bốn câu ph ân biệt, đã chuyển-sẽ chuyển
nên biết cũng như vậy. Như hành tướng không làm thành ba loại bốn
câu phân biệt, hành tướng Vô ngã nên biết cũng như vậy.
Như vậy Tam-ma-địa Không có sau loại bốn câu phân biệt, Tam-
ma-địa Vô nguyện có ba mươi loại bốn câu phân biệt, Tam-ma-địa Vô
tướng có mười hai loại bốn câu phân biệt. Như vậy Tam-ma-địa tổng
cọng có bốn mươi tám loại bốn câu phân biệt.
Về sở duyên, Tam-ma-địa Không, nếu là hữu lậu thì duyên với
tất cả các pháp, nếu là vô lậu th ì chỉ duyên với Khổ đế; Tam-ma-địa
Vô nguyện duyên với ba Đế, trừ ra Diệt đế; Tam-ma-địa Vô tướng chỉ
duyên với Diệt đế. Về niệm trú, Tam-ma-địa Không Vô nguyện đều có
bốn niệm trú đic ùng, Tam-ma-địa Vô tướng chỉ riêng Pháp niệm trú đi
cùng. Về trí, Tam-ma-địa Không có bốn trí đi cùng, đó là Pháp-Loại-
Khổ-Thế tục trí; Tam-ma-địa Vô nguyện có bảy trí đi cùng, trừ ra Diệt
trí; Tam-ma-địa Vô tướng có bốn trí đi cùng, đó là Pháp-Loại-Diệt-
Thế tục trí. Về Tam-ma-địa thì tức là Tam-ma-địa. Về căn tương ưng,
là tương ưng với ba căn, đó là Lạc-Hỷ- Xả. Về ba đời, đều là ba đời.
Duyên với ba đời, Tam-ma-địa Không nếu là hữu lậu thì duyên với ba
đời và tách rời thời gian, nếu là vô lậu cùng với Tam-ma-địa Vô nguyện
thì duyên với ba đời, Tam-ma-địa Vô tướng dyên với tách rời thời gian.
Thiện-bất thiện và vô ký, thì đều là thiện. Duyên với thiện-bất thiện và
vô ký, Tam-ma-địa Không và Vô nguyện duyên với ba loại, Tam-ma-
địa Vô tướng chỉ duyên với thiện. H ệ thuộc ba cõi và không hệ thuộc,
nếu hữu lậu thì hệ thuộc ba cõi, nếu vô lậu thì không hệ thuộc. Duyên
với hệ thuộc ba cõi và Không hệ thuộc, Tam-ma-địa Không nếu hữu
lậu thì duyên với hệ thuộc ba cõi và không hệ thuộc, nếu vô lậu thì chỉ
duyên với hệ thuộc ba cõi; Tam-ma-địa Vô nguyện duyên với hệ thuộc
ba cõi và không hệ thuộc; Tam- ma-địa Vô tướng chỉ duyên với không
hệ thuộc. Học-Vô học và Phi học phi Vô học, đều gồm chung ba loại.
Duyên với Học-Vô học và Phi học Phi Vô học, Tam-ma-địa không nếu
hữu lậu thì duyên với ba loại, nếu vô lậu thì chỉ duyên với Phi học phi
Vô học; Tam-ma-địa Vô nguyện duyên với ba loại; Tam-ma-địa Vô
tướng chỉ duyên với Phi học phi Vô học. Do kiến-tu mà đoạn và không
đoạn, nếu hữu lậu thì đều do tu mà đoạn, nếu vô lậu thì đều không
đoạn. Duyên với kiến-tu mà đoạn và không đoạn, Tam-ma-địa Không
nếu hữu lậu thì duyên với ba loại, nếu vô lậu thì chỉ duyên với kiến-tu
mà đoạn; Tam-ma-địa Vô nguyện duyên với ba loại; Tam-ma-địa Vô
tướng chỉ duyên với Không đoạn. Duyên với danh-duyên với nghĩa,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 104 71  
www.daitangkinh.org  
Tam-ma-địa Không và Vô nguyện duyên chung với danh và nghĩa,
Tam-ma-địa Vô tướng duyên với nghĩa.  Duyên với Tự tương tục-Tha
tương tục và Phi tương tục, Tam-ma-địa Không nếu là hữu lậu thì duyên
với ba loại, nếu là vô lậu và Tam-ma-địa Vô nguyện thì chỉ duyên với
Tự-Tha tương tục; Tam-ma-địa Vo â tướng chỉ duyên với Phi tương tục.
Gia hạnh đắc và ly nhiễm đắc, đều gồm chung hai loại. Từng đạt được
và chưa từng đạt được, đều gồm chung hai loại.
Ba Tam-ma-địa này cũng gọi là Giải thoát môn.
Hỏi: Tam-ma-địa cùng với Giải thoát môn có gì sai biệt?
Đáp: Tam-ma-địa gồm chung hữu lậu và vô lậu, Giải thoát môn
chỉ riêng vô lậu.
Hỏi: Vì sao Giải thoát môn chỉ riêng vô lậu?
Đáp: Bởi vì hữu lậu có ràng buộc  làm Giải thoát môn thì không
hợp lý.
Hỏi: Dựa vào nghĩa nào thiết la äp Giải thoát môn? Là dựa theo
tiến vào Chánh tánh ly sinh, hay là dựa theo không còn lậu? Giả sử như
vậy thì có gì sai? Nếu dựa theo tiến vào Chánh tánh ly sinh để thiết lập
Giải thoát môn, thì lẽ ra chỉ riêng Khổ pháp trí nhẫn tương ưng với Định
gọi là Giải thoát môn? Nếu dựa theo không còn lậu để thiết lập Giải
thoát môn, thì lẽ ra chỉ riêng Định Kim cang dụ gọi là Giải thoát môn?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Cùng dựa theo hai nghĩa để thiết
lập Giải thoát môn. Nhưng Giải thoát môn thâu nhiếp toàn bộ tất cả các
Định vô lậu, nghĩa là tất cả Thánh đạo đều gọi là Chánh tánh ly sinh,
lúc đạt được tất cả Thánh đạo thì đ ều gọi là tiến vào (Nhập), lúc đoạn
dứt các lậu thì đều gọi là không c òn lậu. Bốn Đạo cùng Định đều có
nghĩa của không còn (Tận). Như Thế đệ nhất pháp không gián đoạn,
lúc Khổ pháp trí nhẫn hiện rõ ở trước mắt, đạt được Tam-ma-địa Không
gọi là tiến vào Chánh tánh ly sinh; Hiện quán về Khổ không gián đoạn,
lúc Hiện quán về Tập hiện rõ ở tr ước mắt, đạt được Tam-ma-địa Vô
nguyện, cũng gọi là tiến vào Chánh ta ùnh ly sinh; Hiện quán về Tập
không gián đoạn, lúc Hiện quán về Diệt hiện rõ ở trước mắt, đạt được
Tam-ma-địa Vô tướng, cũng gọi là tiến vào Chánh tánh ly sinh. Phần
vị khác không gián đoạn, lúc khởi  lên Định vô lậu, nên biết cũng như
vậy. Trong phần vị Kiến đạo tách biệt dấy khởi ba Tam-ma-địa vô lậu,
tách biệt không còn các lậu; trong phần vị Tu đạo tổng quát dấy khởi ba
Tam-ma-địa vô lậu, tổng quát không còn các lậu; trong phần vị Vô học
tổng quát dấy khởi ba Tam-ma-địa vô lậu, tổng quát ngăn chặn các lậu,
cũng gọi là không còn lậu. Vì thế cho nên Giải thoát môn thâu    nhiếp
72 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
toàn bộ các Định vô lậu.
Hỏi: Vì sao gọi là Giải thoát môn?
Đáp: Niết-bàn gọi là Giải thoát, dựa vào ba Tam-ma-địa này, có
năng lực hướng đến chứng Giải thoát, cho nên gọi là Giải thoát môn.
Lại nữa, như lá chắn dàn hàng ngang cho nên gọi là Giải thoát môn.
Như lúc đánh trận, trước tiên dùng lá chắn dàn hàng ngang để phòng
ngừa quân thù, sau dùng kiếm sắc chặt đầu quân thù, khiến cho rơi trên
chiến trường, tùy theo ý muốn mà hướng về. Như vậy, hành giả cùng
với quân thù phiền não, lúc cùng nhau đánh trận, trước tiên dùng ba
Giải thoát môn làm lá chắn dàn hàng ngang để phòng ngừa quân thù
phiền não, sau dùng gươm Tuệ vô lậu chặt đầu của tánh thành tựu phiền
não, làm cho rơi xuống mặt đất của tánh không thành tựu, như mong
muốn vốn có mà hướng về Niết-bàn.
Như trong kinh nói: “Định là Chánh đạo, không Định là tà đạo,
tâm Định được giải thoát chứ khôn g phải là tâm không Định.” Vì thế
cho nên ba Tam-ma-địa vô lậu là Gi ải thoát môn chứ không phải là
Định hữu lậu.
Trong luận Thi Thiết nói: “Không có nhiều loại, đó là nội Không,
ngoại Không, nội ngoại Không, hữu vii Không, vô vi Không, vô biên tế
Không, bổn tánh Không, vô sở hành Không, thắng nghĩa không, Không
Không.” Mười loại Không như vậy, như nơi khác phân biệt nhiều.
Hỏi: Vì sao các nơi phân biệt nhiều về Không?
Đáp: Bởi vì hành tướng Không là đối trị gần của hai mươi loại
Tát-ca-da kiến, hai mươi loại Tát-ca-da kiến ấy luôn luôn làm căn bản
của tất cả phiền não, tuôn cha ûy vào sinh tử mà không hướng về Niết-
bàn. Bởi vì sai lầm tai họa tăng lên, cho nên nói nhiều về pháp đối trị
gần của chúng.
Như trong kinh nói: “Nếu đệ tử bậc Thánh, thành tựu đầy đủ chuổi
ngọc (Man) của ba Đẳng trì, thì có năng lực đoạn hết tất cả pháp ác bất
thiện, tu tập pháp thiện amuc hóng được trọn vẹn đầy đủ.”
Hỏi: Vì sao Đẳng trì gọi là chuổi ngọc?
Đáp: Bởi vì tánh đoan nghiêm, bởi  vì đáng yêu thích. Như người
trẻ trung trên đầu đội mũ kết vòng hoa tươi đẹp, hình dáng diện mạo
đoan nghiêm làm cho mọi người yêu thích; như vậy, Thánh giả đội mũ
gắn chuổi ngọc Đẳng trì, công đức trang nghiêm làm cho trời-người
kính yêu.
Lại như người trên đầu đội mũ kết vòng hoa tươi đẹp, không bị
gió mạnh làm cho rối tung mái tóc của mình; như vậy Thánh giả đội mũ
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 104 73  
www.daitangkinh.org  
gắn chuỗi ngọc Đẳng trì, các công đức thù thắng xoay chuyển không
thể nào làm cho rối loạn.
Lại như người trên đầu đội mũ kết vòng hoa tươi đẹp, tùy nơi đã đi
qua thu được nhiều lợi ích tốt đẹp; như vậy, Thánh giả đội mũ gắn chuỗi
ngọc Đẳng trì, ở trong các phần vị đạt được nhiều công đức. Các phần vị
nghĩa là tiến vào Chánh tánh ly sinh, đạt được quả-lìa nhiễm-vĩnh viễn
không còn các lậu.
Lại như dùng dây tơ hết hoa làm thành vòng hoa, có thể khiến cho
những đóa hoa bền lâu không bị rời ra hư hoại; như vậy, Định thù thắng
giữ gìn các công đức, tuy trải qua thời gian dài mà không mất mát hư
hoại, vì thế cho nên nói pháp này gọi là chuỗi ngọc của Đẳng trì.
Lại như dùng dây tơ xâu qua những cánh hoa, thế gian từ trong đó
cùng sinh ra ý tưởng chuỗi ngọc; như vậy, Thánh giả dùng ba Đẳng trì
thâu nhiếp các công đức, chư Thiên và loài người đối với pháp này cùng
sinh ra ý tưởng chuỗi ngọc của Đẳng trì.
Lại như dùng chỉ tơ xâu qua những cánh hoa treo vào một nơi, thế
gian từ trong đó khởi lên ý tưởng đeo xâu chuỗi ngọc; như vậy, Thánh
giả dùng Định thâu nhiếp các tâm thiện buộc vào một cảnh, chư Thiên
và mọi người đều nói là Thánh giả đeo xâu chuỗi ngọc của Đẳng trì. Vì
thế cho nên Đẳng trì lấy chuỗi ngọc để làm thí dụ.
Như trong kinh nói: “Tam-ma-địa Không là trú xứ của Thượng
tọa.”

tọa?
Hỏi: Vì sao Đức Phật nói Tam-ma-địa Không là trú xứ của Thượng
Đáp: Bởi vì Thượng tọa phần nhiều trú trong Định Không này,
nghĩa là trong ba cõi thì Phật là bậc Thượng tọa công đức thứ nhất phần
nhiều trú trong Định Không, Độc giác la ø bậc Thượng tọa công đức thứ
hai cũng phần nhiều trú trong Định Không, Tôn giả Xá-lợi-tử là bậc
Thượng tọa công đức thứ ba cũng phần nhiều trú trong Định Không. Các
vị Đại Thanh văn như Mục-kiền-liên… cũng gọi là Thượng tọa, các vị ấy
cũng phần nhiều trú trong Tam-ma-địa Không, cho nên nói Định Không
này là trú xứ của Thượng tọa.
Lại nữa, Tam-ma-địa Không là trú xứ bất cọng của các Thánh
giả nội đạo, tất cả Thánh giả nội  đạo đều là Thượng tọa, tất cả ngoại
đạo đều là trẻ thơ. Nghĩa là trong pha ùp của nội đạo thì người tám tuổi
cũng gọi là Thượng tọa, bởi vì thành tựu công đức của pháp Thượng tọa;
trong pháp của ngoại đạo thì người tám tuổi cũng gọi là trẻ thơ, bởi vì
thành tựu sai lầm theo pháp trẻ thơ.
74 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Hỏi: Ngoại đạo lẽ nào có Vô nguyện-Vô tướng, mà chỉ nói Không
là pháp bất cọng?
Đáp: Trong pháp của ngoại đạo tuy Không có Vô nguyện-Vô
tướng chân thật, mà có tương tự, nghĩa là những hành tướng thô thiển …
tương tự với Vô nguyện, những hành tướng vắng lặng… tương tự với Vô
tướng. Trong pháp của chín mươi sáu loại ngoại đạo, hãy còn không có
pháp tương tự với Định Không, huống là c ó chân thật hay sao? Vì thế
chỉ nói Định Không là pháp bất cọng của nội đạo.
Lại nữa, Tam-ma-địa Không có nă ng lực dẫn dắt pháp công đức
và Thượng tọa, cho nên gọi là trú xứ của Thượng tọa. Pháp công đức
của Thượng tọa, đó là đạo và đạo quả. Tam-ma-địa Không có năng lực
dẫn dắt, bởi vì lực của pháp ấy thù thắng chứ không phải là pháp nào
khác, là đối trị gần của Hữu thân kiến.
Lại nữa, Tam-ma-địa Không có năng lực làm cho thân tâm an trú
bất động, cho nên gọi là trú xứ của Thượng tọa. Nghĩa là các hữu tình
cho đến người chưa đạt được Tam-ma-địa Không, thân tâm tùy tiện vội
vàng giống như gió bụi, nếu đạt được Định này thì thân tâm bất động
yên lặng như núi.
Vì thế cho nên Tôn giả Diệu Âm nói rằng: “Nếu biết các pháp là
Không-thân Vô ngã, và Giác tuệ đều không làm dao động, thì thân tâm
an ổn vắng lặng, cho nên gọi là Thượng tọa. Vì thế nói Không là trú xứ
của Thượng tọa.”
Lại nữa, các sư Du-già nếu trú trong Định Không thì tâm mình an
trú, không vì sự vừa ý-không vừa ý, đáng yêu-không phải là đáng yêu,
lợi ích-không phải là lợi ích, vốn có vui-vốn có khổ của thế gian làm
cho lay động. Vì thế cho nên nói là trú xứ của Thượng tọa.
Nói đến Thượng tọa là bởi vì tâm an trú. Tại sao biết như vậy?
Như trong kinh nói: “Tôn giả Xá-lợi -tử gặp lúc thân mẫu qua đời
và đệ tử cùng ở với mình hoàn tục, có Tỳ-kheo Bao Xỉ, thường đối với
Tôn giả có tâm oán hận, nghe sự việc này rồi lập tức nói vơi Tôn giả
Xá-lợi-tử rằng: Mẹ ông qua đời, đệ tử hoàn tục, ý ông thế nào vậy? Xá-
lợi-tử nói: Mẹ tôi qua đời thì pha ùp sinh tử vốn như vậy, đệ tử hoàn tục
thì phàm phu ngu muội đâu lạ gì? Tỳ kheo Bao Xỉ trộm dấy lên ý niệm
này: Tuy tự an ủi mình mà trong tâm nhất định phải buồn phiền sợ hãi.
Lúc ấy Xá-lợi-tử phần nhiều tr ú trong Định Không, cho nên tuy nghe
sự việc này mà tâm không dao động, vào sáng sớm khoác y ôm bát, đi
vào thành Thất-la-phiệt khất thực theo thứ tự, ăn cơm đã xong trở về
Thệ-đa-lâm thu xếp y bát, rửa tay chân xong lấy tạo cụ (Ni sư đàn) vắt
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 104 75  
www.daitangkinh.org  
trên vai trái, rời khỏi trú xứ của mình đi đến quãng rừng tối tăm, ngồi
dưới một tán cây tiến vào Thiền định (Thiên trú) dấy lên tư duy này:
Thế gian có thể có lúc sắc xinh đẹp đáng yêu thay đổi hư hoại, làm cho
mình đau buồn sinh ra khổ não hay không? Tự mình quán sát kỹ càng
cũng không có điều này. Vào lúc xế chiều trở về Thệ-đa-lâm, lúc bấy
giờ A-nan gặp xá-lợi-tử liền hỏi Tôn giả từ nơi nào đến? Xá-lợi-tử nói
từ quãng rừng tối tăm đến đây. A-nan lại hỏi Tôn giả ở chỗ ấy tiến vào
những Định nào? Trả lời rằng tôi tiến vào định Tầm-Tứ. Lại hỏi trú vào
Định ấy tìm hiểu suy nghĩ những điều gì? Lúc ấy Xá-lợi-tử đem tất cả
sự việc trên mà trả lời.
A-nan liền hỏi Xá-lợi-tử rằng: T ôn giả thường nói nếu Phật Thế
Tôn không xuất thế, thì chúng ta cứ làm kẻ không có mắt mà chết, Phật
là sắc vi diệu đáng yêu giữa thế gi an, nếu sẽ thay đổi hư hoại thì Tôn
giả lẽ nào có thể không sinh l òng đau buồn khổ não hay sao? Xá-lợi-
tử nói: Nếu có điều này thì cũng đâu phiền muộn buồn lo, chỉ dấy lên
nghĩ thế này: Đức Thế Tôn diệt độ sao mà nahnh quá, ánh mắt của thế
gian mất rồi thì ai có năng lực dẫn dắt? A-nan ca ngợi rằng: Khéo thay,
khéo thay! Tôn giả khéo tu Tam-ma-địa Không, chấp Ngã-Ngã sở và
Ngã mạn… đã đoạn biết khắp, như chặ t đứt gốc cỏ-chặt đứt đầu cây
đa-la, khiến cho nó về sau mãi mãi không mọc ra nữa. Sắc vi diệu của
Đức Thế Tôn tuy sẽ thay đổi hư hoại, mà pháp hữu vi như vậy nào buồn
phiền lo sợ gì.”
Vì vậy cho nên biết trú vào Định không thì tâm mình an trú, không
vì sự trái thuận của thế gian làm cho lay động. Vì thế cho nên nói là
trú xứ của Thượng tọa. Thế lực của Vô nguyện-Vô tướng thì không như
vậy, cho nên không nói là trú xứ của Thượng tọa.
Như trong kinh nói: “Tôn giả Xá-lợi-tử ở trong một khu rừng thuộc
nước Kiều-tát-la. Lúc ấy có ngoại  đạo xuất gia vì mạng sống, cũng ở
gần bên cạnh khu rừng ấy, cách khu rừng Tôn giả ở không xa. Trong
các thôn ấp ven bìa rừng có lúc nói  nhiều về lễ hội tháng Tư, lúc ấy
ngoại đạo kia đi đến các thôn ấp, ăn thịt heo no nê mặc tình uống rượu
thỏa thích, trộm mang phần còn la ïi quay về trong khu rừng, thấy Xá-
lợi-tử ngồi dưới một tán cây. Do rượu mà đầu óc mơ màng cho nên khởi
tâm khinh miệt, nay mình cùng với người kia tuy đều xuất gia, mà chỉ
riêng mình giàu có vui sướng còn người kia thì nghèo thiếu khổ sở. Liền
đến chỗ Tôn giả nói ba bài tụng này:
Rượu thịt ăn uống tôi đã no, lại trộm mang phần còn lại về,
Cây cỏ núi rừng trên mặt đất, đều nhìn thấy giống như đống
76 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
vàng.
Lúc ấy Xá-lợi-tử nghe rồi nghĩ rằng: Ngoại đạo này có chết cũng
không có chút hổ thẹn, mới có thể bất chấp đạo lý mà nói bài tụng này,
nay mình cũng cần phải đối với kẻ ấy để nói bài tụng. Dấy lên nghĩ vậy
rồi liền nói bài tụng rằng:
“Ta thường xuyên no nê Vô tướng, luôn luôn ở trong cửa Định
Không,
Cây cỏ núi rừng trên mặt đất, đều nhìn thấy giống như nước
bọt.”
Nay trong bài tụng này, Tôn giả  Xá-lợi-tử làm bậc Sư tử hống,
nói về ba Giải thoát môn, nghĩa là ở câu thứ nhất nói về Vô tướng Giải
thoát môn, ở câu thứ hai nói về Không Giải thoát môn, ở hai câu sau nói
về Vô nguyện Giải thoát môn.
Hỏi: Lúc ấy thân mạng của ngoại  đạo kia hãy còn tồn tại, vì sao
tùy tiện nói là ngoại đạo chết này?
Đáp: Nên biết rằng chữ Chết là xem như sự việc xấu xa thấp hèn.
Lại nữa, ngoại đạo kia không có tuệ mạng, cho nên nói là chết.
Trong này, Tam-ma-địa Vô tướng, đó là thanh Vô tướng mà nói
về nhiều loại nghĩa, hoặc đối với Tam-ma-địa Không mà nói thanh Vô
tướng. Như vậy, hoặc đối với Kiến đạo, hoặc đối với Bất động tâm giải
thoát, hoặc đối với Phi tưởng phi phi tưởng xứ, hoặc đối với chính Tam-
ma-địa Vô tướng mà nói thanh Vô tướng.
Đối với Tam-ma-địa Không ma ø nói thanh Vô tướng, như trong
kinh nói: “Có một Tỳ kheo đạt được  Định thuộc tâm Vô tướng, nhưng
căn tánh chậm chạp cho nên không biết Định này có quả báo gì-có lợi
ích thù thắng gì? Vị ấy dấy lên nghĩ vậy: Tôn giả A-nan được Đức Phật
và các đệ tử thường khen ngợi, mình nên đến chỗ Tôn giả để hỏi! Lại
dấy lên ý nghĩ này: Tôn giả A-na n dễ dàng biết rõ tướng của Thanh,
nếu gặp mình hỏi thì nhất định phải hỏi lại mình, ông đã đạt được pháp
này mà hỏi về Định chăng? Nếu trả l ời rằng đạt được, thì trở thành tự
mình biểu lộ pháp thù thắng đã đa ït được, trái với hạnh ít ham muốn;
nếu nói là không đạt được, thì lời nói dối trá không thật; nếu đưa ra lời
nói khác, thì đều là phạm lỗi làm ph iền muộn gây rắc rối đến bậc Tỳ
kheo Thượng tọa, trái ngược với quy cách phép tắc! Lại dấy lên ý nghĩ
này: Mình nên tùy theo Tôn giả A- nan, nếu vì người khác mà nói về
sự việc của Định này, thì mình cũng được nghe. Thế là đi theo sáu năm
trời ròng rã nhưng không nghe nói đến, vị ấy hoài nghi đã lâu cho nên
quyết định hỏi rằng: Nếu có người đạt được Định thuộc tâm Vô  tướng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 104 77  
www.daitangkinh.org  
mà không chìm xuống-không nổi lên, thâu nhiếp giữ gìn các hành như
bờ đê giữ nước, giải thoát cho nên an trú-an trú cho nên giải thoát, thì
Đức Phật nói Định này có quả báo gì , có lợi ích thù thắng gì? A-nan
nghe rồi liền hỏi vặn lại rằng: Ông đạt được Định này chăng? Vị ấy dấy
lên ý nghĩ này: Xưa mình đã suy nghĩ, nay quả nhiên gặp phải. Liền
đứng im lặng không nói gì. A-nan nói cho biết rằng: “Đức Phật nói Định
này được hiểu rõ về quả báo-được hiểu rõ về lợi ích thù thắng, hiểu rõ
nghĩa là trí phát sinh tu đạo-không còn lậu, ông cũng không bao lâu sẽ
đạt được điều này.”
Trong này, không chìm xuống là bởi vì đạt đoạn Ngã kiến, không
nổi lên là bởi vì đã đoạn Ngã  sở kiến. Lại nữa, không chìm xuống là
bởi vì đã đoạn năm Ngã kiến, không nổi lên là bởi vì đã đoạn mười lăm
Ngã sở kiến.
Như Ngã kiến-Ngã sở kiến, thấy mình-thấy của mình, Ngã ái-Ngã
sở ái, yêu mình-yêu của mình, Ngã si-Ngã sở si, si mê mình-si mê của
mình, nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, không chìm xuống là bởi vì đạt được Niết-bàn, không
nổi lên là bởi vì rời bỏ sinh t ử. thâu nhiếp giữ gìn các hành, là khởi
lên nhiều gia hạnh, sử dụng nhiều công lực, tác ý rất thiện cho nên đạt
được Định này. Như bờ đê ngăn nước , như nước từ nguồn suối chảy
ra chầm chậm tràn vào trong hồ, bờ đê ngăn giữ dòng nước khiến cho
không chảy mất. Như vậy Định này tùy theo một cảnh mà chuyển, đầy
khắp cảnh này liền dừng lại chứ không phân tán. Giải thoát cho nên an
trú, là tự tánh giải thoát. An trú cho nên giải thoát, là nối tiếp nhau giải
thoát. Định này quán xét không có tướng của Ngã-Ngã sở, cho nên gọi
là Vô tướng là thật sự là Không. Bởi vì Tỳ kheo ấy không chuyên tu về
Định này, có thể ban đầu chứng thực  tiến vào Chánh tánh ly sinh, vào
lúc cuối cùng hết sạch các lậu. Trong kinh Pháp Ấn nói: “Nếu quán xét
tướng của Sắc-Thanh-Hương-Vị-Xúc, mà rời bỏ các tướng thì gọi là
Định Vô tướng.” Đó là quán về tướng của cảnh giới mà rời bỏ tướng của
hữu tình, nghĩa là dùng Định Không để quán xét các pháp như Sắc…, rời
bỏ tưởng về hữu tình, cho nên ở trong đó cũng không có nam nữ…
Vì vậy Tôn giả Diệu Âm nói rằng: “Các tưởng về hữu tình dựa
vào tướng của cảnh giới, quán xét về tướng của cảnh rời bỏ tưởng về
hữu tình, không có tướng nam nữ cho nên gọi là Định Vô tướng, mà thật
sự là thuộc về Tam-ma-địa Không.”

„
78 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA