A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 105

Việt dịch

QUYỂN 105

LUẬN THA TÂM TRÍ (Phần 7)

Đối với Kiến đạo mà nói thanh Vô tướng, như nói: “Mục-kiền-
liên không nói về trú Vô tướng thứ sáu. Thế nào la ø trú Vô tướng thứ
sáu? Đó là Tùy tín hành-Tùy pháp hành không có thể thi thiết, ở nơi
này-ở nơi kia không có thể thi thiết, ở nơi này-ở nơi kia không có thể
thi thiết, bởi vì thuộc về Khổ pháp trí nhẫn cho đến thuộc về Đạo loại
trí nhẫn.”
Hỏi: Vì sao Kiến đạo mà gọi là Vô tướng?
Đáp: Bởi vì Kiến đạo nhanh chóng không khởi tâm mong cầu,
không có thể thi thiết tướng này-tướng kia.
Đối với Bất động tâm giải thoát mà nói thanh Vô tướng, như nói:
“Đại đức Cù-đạt-đa nên biết! Tham dục-sân nhuế-ngu si là tướng thuộc
về có, Bất động tâm giải thoát là Vô tướng thù thắng nhất.”
Hỏi: Vì sao Bất động tâm giải thoát gọi là Vô tướng?
Đáp: Tất cả phiền não đều gọi  là tướng, tâm ấy không bị phiền
não làm cho rối loạn, phiền não đối với tâm không được tự tại, tâm đối
với phiền não có thể tự tại, cho nên gọi là Vô tướng.
Đối với Phi tưởng phi phi tưởng xứ mà nói thanh Vô tướng, như
nói: “Mình khởi lên nhiều gia hạnh, sử dụng nhiều công lực, đạt được
Định thuộc về tâm Vô tướng, không nên nhiễm trước ở trong sự mừng
vui thích thú.” Đây là nói không dấy khởi Định có ý vị của Hữu Đảnh,
chỉ dấy khởi Định thanh tịnh.
Hỏi: Vì sao Phi tưởng phi phi tưởng xứ gọi là Vô tướng?
Đáp: Cõi ấy không có tướng tưởng rõ ràng, cũng không có tướng
vô tưởng, chỉ có tưởng mơ hồ-chậm ch ạp không rõ ràng, hiện hành rất
vi tế, như Nghi mà chuyển cho nên gọi là Vô tướng.
Đối với chính Tam-ma-địa Vô tướng mà nói thanh Vô tướng, như
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 105 79  
www.daitangkinh.org  
trong này nói về ba Tam-ma-địa, đó là trong cảnh sở duyên của Tam-
ma-địa Không-Vô nguyện-Vô tướng Không có mười tướng.
Như trong kinh nói: “Một thời gian Đức Phật an trú trong Tinh xá
Lộc Mẫu phái Đông thành Thất-la- phiệt, Tôn giả A-nan đi đến trú xứ
Đức Phật, đảnh lễ sát hai chân mà thưa với Đức Phật rằng: Con nhớ
lại một lúc nọ Đức Phật an trú trong khu vườn Mê-chủ-lư của dòng
họ Thích, chính mình nghe nghĩa như vậy từ Đức Thế Tôn: Bởi vì Ta
trú nhiều vào trong Tam-ma-địa Không… Con đối với nghĩa này thọ trì
khéo léo chăng? Đức Thế Tôn bảo rằng: Ông thọ trì khéo léo giống như
giảng giải không có gì khác.”
Hỏi: Nếu thọ trì khéo léo thì không nên sinh ra do dự, đã sinh ra
do dự thì làm sao thọ trì khéo léo?
Đáp: Tuy sinh ra do dự mà không phân biệt sai lạc, không hoàn
toàn quên mất cho nên cũng gọi là thọ trì khéo léo.
Hỏi: Tôn giả A-nan nghe và giữ gìn bậc nhất, Đức Như lai đã nói
tám vạn pháp uẩn, dùng Chánh niệm chứ đựng đều có thể thọ trì, lẽ nào
đối với một câu mà sinh ra nghi hoặc?
Đáp: Bởi vì lúc nghe pháp này trong tâm đang buồn rầu phiền
muộn, những người dòng họ Thích bị giết ha ïi là nhân duyên của điều
này. Nghĩa là bởi vì Tỳ-lô-trạch-ca rất ngu si, tàn phá khu thành Kiếp-
tỳ-la, giết hại những người dòng họ Thích rồi, đến ngày thứ hai Tôn giả
A-nan dẫn theo một Tỳ kheo, đi vào trong khu thành ấy, khu thành này
ngày trước giống như cung trời xinh đẹp, đang lúc bấy giờ nơi ấy giống
như bãi tha ma, tất cả lầu đài cung quán-tường thành đẩy lùi quân địch,
các khung cửa lớn nhỏ… thảy đều hủy hoại tan tành, hàng cây như vật
báu không có cây nào không bị chặ t đổ, suối trong-hồ mát đầy máu
và bùn lẫn lộn, các loài chim én-nhạn-uyển ương-Khổng tước-anh vũ-
mạng mạng…, đều bị khói lửa làm cho bức bách hãi hùng cho nên bay
tán loạn giữa hư không, các trẻ trai-trẻ gái vì mất cha mẹ cho nên đi
theo A-nan khóc lóc kêu gào thảm t hương, tất cả kể rõ về sự mất mác
cha mẹ và những người thân; A-nan lại đến bên hồ Mẫu Trư, trông thấy
những người dòng họ Thích hôm qua bị tên vua ngu si chôn nửa người,
dùng sắt mài đi mài lại mà giết chết, người chứng Thánh mà chết bảy
vạn bảy ngàn người. Tôn giả A-nan trông thấy sự cố này rồi, sinh lòng
hết sức buồn phiền khổ sở. Sau đó Đức Thế Tôn vắng lặng các căn, an
trú trong Giác tuệ, bất động như núi lớn, tâm ý thanh thản vẫn ôm bát
bằng đá nhiếp niệm yên lặng, giống như ôm bình đựng dầu, các căn
điều hòa tùy thuận, như ngựa chúa quý báu, thẳng thắn nhìn khoan thai,
80 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
đi vào trong khu thành quán sát ph áp hữu vi biến hoại vô thường. Lúc
bấy giờ A-nan nhìn sắc diện của Đức Thế Tôn, thấy uy quang càng tăng
mạnh-dung nhan tướng mạo thanh tha ûn ung dung, thấy rồi nghĩ rằng:
Đức Thế Tôn và mình ở nơi hoang tàn-nhà cửa bị phá hủy-quyến thuộc
bị giết hại không có gì khác, Đức Thế Tôn an tĩnh bất động như núi, mà
thân tâm mình sinh nỗi buồn khổ vô cùng? Đức Phật biết rõ ý nghĩ ấy,
bảo với A-nan rằng: Bởi vì Ta trú nhiều trong Tam-ma-địa Không, nơi
ông khởi lên tưởng đến thành ấp, ta khởi lên tưởng đến A-luyện-nhã;
nơi ông khởi lên tướng đến thân th uộc, Ta khởi lên tưởng đến người
bình thường; nơi ông khởi lên đến hữu tình, Ta khởi lên tưởng đến pháp
viên mãn, cho nên Ta an tĩnh bất động như núi. Đức Phật biết rõ tâm
của A-nan và chúng Tỳ kheo, ở tại nơi này không thể nào tu thiện dễ
dàng, liền từ từ đi đến thành Thất-la- phiệt, tạm thời an trú tại Tinh xá
Lộc Mẫu. Lúc bấy giờ sự buồn đau sầu lo trong lòng A-nan đã giảm đi,
liền đến nơi Đức Phật mà thưa với Đức Phật rằng: Con nhớ lại một lúc
nọ…” Vì vậy lúc Tôn giả nghe pháp này, bởi vì trong tâm đang ưu sầu
phiền muộn mà sinh nghi hoặc.
Hỏi: Đức Phật nói Ta trú nhiều trong Tam-ma-địa Không, là trú
nhiều trong Không nào?
Đáp: Có người nói: Trú nhiều trong Vô sở hành Không, bởi vì đối
với bốn oai nghi thuận với Không này, nghĩ a là nếu có một loại thì ba
loại còn lại sẽ Không, vì thế c ho nên Đức Phật trú nhiều trong Không
này.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Trú trong Bổn tánh Không, bởi
vì quán tánh vốn của pháp là Không-Vô ngã, cho nên tuy thấy biến đổi
hư hoại mà không ưu sầu phiền muộn. “Lúc ấy các Tỳ kheo nghe Đức
Thế Tôn nói bởi vì Ta trú nhiều trong Tam-ma-địa Không, liền nghi
rằng pháp này là Định bất cọng của Ph ật. Đức Phật biết rõ ý đó, liền
bảo với A-nan rằng: Nếu có T ỳ kheo cũng muốn trú nhiều trong Định
Không này, thì nên loại bỏ tưởng về thành ấp và tưởng về hữu tình, khởi
lên tưởng về A-luyện-nhã. Nếu có thể như vậy thì cùng với Ta không
khác gì.”
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn khuyên các Tỳ kheo trước tiên phải loại
bỏ hai tưởng?
Đáp: Bởi vì hai tưởng này làm cho các Tỳ kheo sinh tâm ưu sầu
phiền muộn.
“Ngay sau đó Đức Thế Tôn lại  bảo với A-nan: Nếu những Tỳ
kheo khác cũng muốn trú nhiều trong Định Không này, thì nên loại bỏ
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 105 81  
www.daitangkinh.org  
tưởng về hữu tình và tưởng về A-luyện-nhã, khởi lên tưởng về địa. Nếu
có thể như vậy thì cùng với Ta không khác gì. Như vậy có Tỳ kheo khác
nên loại bỏ tưởng về A-luyện-nhã và tưởng về địa, khởi lên tưởng về
Không vô biên xứ, cho đến có Tỳ kheo khác nên loại bỏ tưởng về Thức
vô biên xứ và tưởng về Vô sở hữu xứ, khởi lên tưởng về Phi tưởng phi
phi tưởng xứ, nếu có thể như vậy thì cùng với Ta không khác gì. Nếu
lại có thể loại bỏ tưởng về Vô sở hữu xứ và tưởng về Phi tưởng phi phi
tưởng xứ, thì mới có thể hoàn toàn trú nhiều trong tưởng về không.”
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn đối với tất cả phần vị, giảm dần một
tưởng trước, tăng dần một tưởng sau, chứ không khuyên tổng quát là
loại bỏ các tưởng trước?
Đáp: Bởi vì hằng hà sa số chư Phật quá khứ đều đưa ra cách nói
theo thứ tự như vậy. Lại nữa, bởi vì muốn làm cho văn đã nói không
rối loạn, nếu khuyên tổng quát là loại bỏ các tưởng trước thì văn ấy sẽ
rối loạn, chư Phật nói pháp chắc chắn văn từ không rối loạn, cho nên
giảm dần một tưởng trước mà tăng dần một tưởng sau. Lại nữa, bởi vì
muốn làm cho văn đã nói không nặng nề, nếu khuyên tổng quát là loại
bỏ các tưởng trước thì văn ấy sẽ nặng nề, chư Phật nói pháp chắc chắn
văn từ nặng nề, cho nên nói theo cách  này. Lại nữa, bởi vì muốn làm
cho văn đã nói tóm tắt được đi ểm chính, nếu khuyên tổng quát là loại
bỏ các tưởng trước thì văn ấy sẽ nhiều phức tạp, chư Phật nói pháp chắc
chắn văn từ phải tóm tắt được điểm chính, cho nên nói theo cách này.
Lại nữa, bởi vì muốn biểu hiện phương pha ùp bàn luận về đạo thì phải
như vậy, nghĩa là Luận sư cổ xưa hễ thực hiện bàn luận về đạo, nếu
lấy một loại sau thì cần phải bỏ một loại trước, Đức Thế Tôn đã là bậc
Luận sư Vô Thượng, cho nên dựa vào sự bàn luận về đạo mà nói theo
cách như vậy.
Hỏi: Trong này, tưởng về thành ấp cho đến tưởng về Phi tưởng phi
phi tưởng xứ, tất cả hiển bày về điều gì?
Đáp: Tưởng về thành ấp là hi ển bày duyên với tưởng về thành
Kiếp-tỷ-la. Tưởng về hữu tình là hiển bày duyên với tưởng về dòng họ
Thích. Tưởng về A-luyện-nhã là hiển bày duyên với tưởng về khu vườn
Nặc-cù-đà, và duyên với tưởng về T ỳ kheo tu thiện. Tưởng về địa là
hiển bày tưởng về sắc phân tán. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu có các
sắc thì có nỗi khổ đau bị chặt đứt tay chân-tai-mũi-thân thể… Tưởng về
Không vô biên xứ, tức là hiển bày tưởng về Không vô biên xứ; cho đến
tưởng về Phi tưởng phi phi tưởng xứ, tức là hiển bày tưởng về Phi tưởng
phi phi tưởng xứ.
82 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Lại nữa, tưởng về thành ấp là hi ển bày mười lăm Ngã sở kiến.
Tưởng về hữu tình là hiển bày năm Ngã kiến. Tưởng về A-luyện-nhã là
hiển bày năng duyên của tưởng về Không xứ. Tưởng về bốn sắc là hiển
bày về pháp đối trị của nó.
Lại nữa, tưởng về thành ấp là hiển bày về khí thế gian của cõi
Dục. Tưởng về hữu tình là hiển về hữu tình thế gian của cõi Dục. Tưởng
về A-luyện-nhã là hiển bày về hai Tĩnh lự trước. Tưởng về địa là hiển
bày về hai Tĩnh lự sau. Tưởng về bốn Vô sắc là hiển bày về pháp đối
trị của nó.
Lại nữa, tưởng về thành ấp là hiển bày tổng quát về cõi Dục.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì cõi Dục uế tạp giống như thành ấp. Như bài
tụng nói:
“Nếu có thể điều phục thành ấp, đâm-mắng-trói chặt và làm
hại…,
Khổ-vui không thể nào lay động, như núi thì gọi là Tỳ kheo.”
Tưởng về hữu tình là hiển bày Tĩnh lự thứ nhất. Nguyên cớ thế
nào? Bởi vì địa Tĩnh lự thứ nhất hãy còn có chúng hữu tình sai biệt như
vua-quan-sang-hèn. Tưởng về A-luyện-nhã là hiển bày về Tĩnh lự thứ
hai-thứ ba. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì lìa bỏ Tầm-Tứ-Hỷ gọi là bậc
Thánh im lặng. Tưởng về địa là hiển bày về Tĩnh lự thứ tư. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì trong đất ấy có đất ở mọi nơi. Tưởng về bốn Vô sắc là
hiển bày về pháp đối trị của nó.
Ngay trong kinh ấy nói: “Đức Phật bảo với A-nan: Như vậy hướng
về tiến vào Định Không vô thượng, c ó thể nhanh chóng hết sạch các
lậu, chứng được vô lậu không có gia hạnh giải thoát.”
Hỏi: Thế nào gọi là có gia hạnh giải thoát-không có gia hạnh giải
thoát?
Đáp: Thời giải thoát gọi là có gia hạnh giải thoát, Bất thời giải
thoát gọi là không có gia hạnh giải thoát. Lại nữa, trong sự nối tiếp nhau
của A-la-hán thuộc năm chủng tánh trước, gọi là có gia hạnh giải thoát;
trong sự nối tiếp nhau của A-la-há n thuộc chủng tánh Bất động, gọi là
không có gai hạnh giải thoát. Lại nữa, nếu dựa vào địa Vị chí Định-Tĩnh
lự trung gian và ba Vô sắc dưới, thì gọi là có gia hạnh giải thoát; nếu
dựa vào bốn Tĩnh lự căn bản, thì không có gia hạnh giải thoát. Đó gọi
là sự sai biệt của hai loại giải thoát.
Có ba trùng Tam-ma-địa, đó là Tam-ma-địa Không Không, Tam-
ma-địa Vô nguyện Vô nguyện, Tam-ma-địa Vô tướng Vô tướng.
Trong luận Thi Thiết nói: “Thế nào là Tam-ma-địa không Không?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 105 83  
www.daitangkinh.org  
Đó là có Tỳ kheo tư duy các hành có rơi mất-có giữ thảy đều là Không,
quán xét các hành có rơi mất-có giữ lấy này là Không-Vô thường, pháp-
ngã và ngã sở luôn luôn không biến đổi. Quán xét như vậy luôn luôn
không gián đoạn, lại khởi lên ta âm-tâm sở pháp, tư duy về quán xét
không trước đây cũng lại là Không, quán về quán xét Không này cũng
Không-Vô thường, pháp-ngã và ngã sở luôn luôn không biến đổi. Như
người tích tụ rất nhiều cây củi, dùng lửa đốt cháy đống củi, tay cầm
gậy dài đi vòng quanh đẩy gom lại, muốn làm cho cháy hết, đã biết sắp
cháy hết, cây gậy dài đã cầm c ũng ném vào trong lửa, đốt cháy khiến
cho cùng hết sạch. Thế nào là Tam-ma-địa Vô nguyện Vô nguyện?
Đó là có Tỳ kheo, tư duy về các ha ønh có rơi mất-có giữ lấy thảy đều
Vô thường, quán xét các hành có rơi mất-có giữ lấy này không phải là
thường còn-không phải là luôn có, đều là pháp biến đổi. Quán xét như
vậy luôn luôn không gián đoạn, lại khởi  lên tâm-tâm sở pháp, tư duy
về quán xét Vô thường trước đây cũng lại là Vô thường, quán về quán
xét Vô thường này cũng không phải là thường c òn-không phải là luôn
có, đều là pháp biến đổi. Thí dụ nói như trước. Thế nào là Tam-ma-địa
Vô tướng Vô tướng? Đó là có Tỳ kheo, tư duy về Trạch diệt đều là rỗng
rang vắng lặng, quán xét về Trạch diệt này rời bỏ các nơi nương tựa-ái
không còn-lìa diệt Niết-bàn. Qua ùn xét như vậy luôn luôn không gián
đoạn, lại khởi lên tâm-tâm sở pháp, tư duy về quán xét rỗng rang vắng
lặng, Phi trạch diệt cũng là rỗng rang vắng lặng, quán xét Phi trạch diệt
này cũng không sinh ra các pháp lẫn tạp. Thí dụ nói như trước.”
Nên biết rằng nghĩa trong luận ấy đã nói, đó là trước tiên khởi lên
Định Không để quán xét năm Thủ uẩn là Không, sau đó khởi lên Định
Không Không để quán về qua ùn xét Không trước đa ây cũng là Không,
nghĩa là bởi vì quán xét về Không thì cũng là Không. Trước tiên khởi
lên Định Vô nguyện để quán xét năm Thủ uẩn là Vô thường, sau đó
khởi lên Định Vô nguyện Vô nguy ện, quán về quán xét Vô nguyện
trước đây cũng là Vô thường, nghĩa la ø bởi vì quán xét về Vô thường
ấy cũng là Vô thường. Trước tiên khởi lên Định Vô tướng để quán xét
Trạch diệt là rỗng rang vắng lặng, sau đó khởi lên Định Vô tướng Vô
tướng, quán về quán xét Vô tướng tr ước đây cũng là rỗng rang vắng
lặng, nghĩa là quán xét về sự rỗng rang va éng lặng ấy là Phi trạch diệt
cũng là rỗng rang vắng lặng, bởi vì ba tướng hữu vi đều rỗng rang vắng
lặng. Như hạng Chiên-đồ-la tập trung cây củi, lúc đốt cháy xác chết, tay
cầm gậy dài đẩy gom lại làm cho ch áy hết, sau đó cũng đốt cháy cây
gậy. Ở đây cũng như vậy.
84 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Hỏi: Lúc nào đạt được trùng Tam-ma-địa này?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Đạt được trong Kiến đạo, như
lúc đạt được Thế tục trí Hiện qua ùn biên thì cũng đạt được pháp này.
Hoặc có người nói: Đạt được trong Tu đạo, như lúc Thánh giả lià nhiễm
đạt được tâm biến hóa thì cũng đạt  được pháp này. Lại có người nói:
Đạt được lúc Tận trí hiện khởi, như lúc Tận trí hiện khởi, tu đạt được
căn thiện hữu lậu của ba cõi, cũng đạt được pháp này.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Nếu thuận theo đạt được Tam-
ma-địa này, thì lúc ấy lìa nhiễm của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, mới đạt
được trùng Tam-ma-địa, chứ không phải là đều có thể đạt được. Các
hữu tình đạt được sau đó khởi lên gia hạnh mới hiện rõ ở trước mắt, Phật
không có gia hạnh, Độc giác có gia hạnh bậc Trung, Thanh văn có gia
hạnh bậc Trung-Thượng.
Hỏi: Trùng Tam-ma-địa này có mấy trí sau khi hiện rõ ở trước
mắt? Đáp: Có bốn trí sau khi hiện rõ ở trước mắt, đó là Pháp trí-Loại
trí-Khổ trí và Diệt trí.
Trùng Tam-ma-địa của cõi Dục do Vị chí định thâu nhiếp, sau khi
Thánh đạo hiện rõ ở trước mắt; trùng Tam-ma-địa của hi tưởng phi phi
tưởng xứ do Vô sở hữu xứ thâu nhiếp, sau khi Thánh đạo hiện rõ ở trước
mắt; trùng Tam-ma-địa của địa khác đều do mình thâu nhiếp, sau khi
Thánh đạo hiện rõ ở trước mắt.
Ba trùng Tam-ma-địa này, về cõi thì gồm chung ba cõi. Về địa thì
thuộc về mười một địa, đó là Vị chí định-Tĩnh lự trung gian-bốn Tĩnh lự
căn bản-bốn Vô sắc căn bản và cõi Dục. Về sở y thì chỉ dựa vào thân ở
cõi Dục. Về hành tướng, Tam-ma -địa không có hai hành tướng, Tam-
ma-địa Không Không chỉ có ha ønh tướng Không. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì chỉ riêng hành tướng Không sa u khi Thánh đạo hiện rõ ở trước
mắt.
Hỏi: Vì sao Định này chỉ riêng hành tướng Không sau khi Thánh
đạo hiện rõ ở trước mắt?
Đáp: Bởi vì hành tướng Không c ùng với Có trái ngược nhau, có
năng lực làm cho hữu tình mau chóng rời bỏ sinh tử; Định trùng Không
này chán ngán rời bỏ Thánh đạo, hãy còn có thể rời bỏ Thánh đạo,
huống là Không rời bỏ sinh tử hay sao? Vì vậy chỉ riêng hành tướng
Không sau khi Thánh đạo hiện rõ ở trước mắt.
Hỏi: Vì sao Định này không làm hành tướng Vô ngã?
Đáp: Nếu thấy các pháp Vô ngã mà không thấy là Không, thì tuy
chán ngán sinh tử mà không phải là tăng mạnh lên; nếu thấy là Không
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 105 85  
www.daitangkinh.org  
thì lực chán ngán đối với sinh tử tăng mạnh lên. Như người đi một mình
ở giữa đường, gặp một người bạn tuy biết không phải là thân thuộc với
mình, mà không quá lo lắng, về sau nếu lúc chia tay thì rất lo lắng buồn
phiền. Hành tướng không đối với chán chán sinh tử thì mạnh hơn đối với
Vô ngã, vì vậy Định này không làm hành tướng Vô ngã.
Tam-ma-địa Vô nguyện có mười hành tướng, Tam-ma-địa Vô
nguyện Vô nguyện chỉ có hành tướng V ô thường. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì chỉ riêng hành tướng Vô thường sau khi Thánh đạo hiện rõ ở
trước mắt.
Hỏi: Vì sao Định này chỉ ri êng hành tướng Vô thường sau khi
Thánh đạo hiện rõ ở trước mắt?
Đáp: Bởi vì hành tướng Vô thường cùng với Có trái ngược nhau,
có năng lực làm cho hữu tình mau c hóng rời bỏ sinh tử; Định trùng Vô
nguyện này chán ngán rời bỏ Thánh đạo, hãy còn có thể rời bỏ Thánh
đạo, huống là không rời bỏ sinh tử hay sao? Vì vậy chỉ riêng hành tướng
Vô thường sau khi Thánh đạo hiện rõ ở trước mắt.
Hỏi: Vì sao Định này không làm hành tướng Khổ?
Đáp: Bởi vì Thánh đạo không phải là Khổ.
Hỏi: Vì sao Định này không làm bốn hành tướng duyên với Tập?
Đáp: Bởi vì Thánh đạo không c ó thể dẫn đến quả báo của ba
cõi.

Hỏi: Vì sao Định này không làm bốn hành tướng duyên với Đạo?
Đáp: Định này nếu làm hành tướng duyên với Đạo, thì phải   vui
mừng cầu mong Thánh đạo chứ không nên chán ngán rời bỏ.
Tam-ma-địa Vô tướng có bốn hành tướng, Tam-ma-địa Vô tướng
Vô tướng chỉ có hành tướng Tĩnh. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì chỉ riêng
hành tướng Tĩnh sau khi Thánh đạo hiện rõ ở trước mắt.
Hỏi: Vì sao Định này không làm hành tướng Diệt?
Đáp: Diệt có hai loại:
1. Phi trạch diệt.
2. Vô thường diệt.
Nếu làm hành tướng Diệt thì không biết duyên với Diệt nào.
Hỏi: Nếu như vậy thì lẽ ra cũng không phải là hành tướng Tĩnh,
đó là Tĩnh cũng có hai loại:
1. Phi trạch diệt.
2. Trạch diệt.
Nếu làm hành tướng Tĩnh lự thì cũng không biết là duyên với Tĩnh
nào?
86 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Đáp: Có nói hai Diệt, không có nơi nào nói hai Tĩnh, vì vậy không
nên ví dụ. Lại nữa, nghĩa của Diệt lạm dụng nhiều, nghĩa của Tĩnh lạm
dụng ít, đó là bởi vì Diệt có ba-Tĩnh chỉ có hai. Nếu lại không làm hành
tướng Tĩnh, thì Định này lại làm hành tướng gì?
Hỏi: Vì sao Định này không làm hành tướng Diệt?
Đáp: Bởi vì Phi trạch diệt không phải là pháp Diệu. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì luận phẩm Loại Túc nói: “Thế nào là pháp Diệu? Đó là
pháp thiện vô lậu.” Phi trạch diệt là vô ký cho nên không phải là pháp
Diệu.
Hỏi: Vì sao Định này không làm hành tướng Ly?
Đáp: Bởi vì Phi trạch diệt phải là pháp Ly. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì luận phẩm Loại Túc nói: “Thế nào là pháp Ly? Đó là Giới thiện
của cõi Dục.” Cõi Sắc-Vô sắc do xuất ly mà sinh ra các Đẳng chí thiện,
pháp Học-pháp Vô học và Trạch diệt là sở duyên của Định này, bởi vì
Phi trạch diệt không có tướng của pháp Ly đã nói kia.
Sở duyên của trùng Tam-ma-địa  này, thì Tam-ma-địa Không
Không và Vô nguyện Vô nguyện, có nơi  nói: Duyên riêng với Thánh
đạo ở sát na cuối cùng; có nơi nó i: Duyên riêng với Thánh đạo ở sát
na cuối cùng của Tam-ma-địa ca âu sinh; có nơi nói: Duyên chung với
Thánh đạo nối tiếp nhau; có nơi nói: Duyên chung với Thánh đạo nối
tiếp nhau của Tam-ma-địa câu sinh. Tam-ma-địa Vô tướng Vô tướng thì
duyên với Phi trạch diệt.
Về Niệm trú, đều chỉ riêng Pháp niệm trú đi cùng. Về trí, đều chỉ
riêng Thế tục trí đi cùng. Về Tam- ma-địa, tức là Tam-ma-địa hữu lậu
chứ không phải là Tam-ma-địa vô lậu. Về căn tương ưng, là tương ưng
với ba Căn, đó là Hỷ-Lạc và Xả. Về ba đời thì đều là ba đời. Duyên
với ba đời, Tam-ma-địa Không Không và Vô nguyện Vô nguyện, nếu ở
quá khứ-hiện tại thì duyên với quá khứ; nếu ở vị lai thì có những người
muốn làm cho duyên riêng với Thánh đạo ở sát na cuối cùng, hoặc đó
là Tam-ma-địa câu sinh, họ nói đang khởi lên là duyên với hiện tại, còn
vị lai thì duyên với ba đời; có những người muốn làm cho duyên chung
với Thánh đạo nối tiếp nhau, hoặc đó là Tam-ma-địa câu sinh, họ nói
đang khởi lên là duyên với quá khứ-hiện tại, còn lại vị lai thì duyên với
ba đời. Có Sư khác nói: “Tam -ma-địa Không Không và Vô nguyện Vô
nguyện duyên chung với tất cả Thánh đạo, đó là nói ba đời đều duyên
với ba đời.” Tam-ma-địa Vô tướng Vô tướng chỉ duyên với tách rời thời
gian (Ly thế).
Về thiện-bất thiện và vô ký, thì ba loại đều là thiện. Duyên   với
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 105 87  
www.daitangkinh.org  
thiện-bất thiện và vô ký, hai loại đầu chỉ duyên với thiện, một loại sau
chỉ duyên với vô ký. Hệ thuộc ba c õi-không hệ thuộc, ba loại đều hệ
thuộc tất cả ba cõi . Duyên với hệ thuộc ba co õi và không hệ thuộc, ba
loại đều duyên với không hệ thuộc. Học-Vô học và Phi học phi vô học,
ba loại đều là Phi học phi vô học. Duyên với Học-Vô học và Phi học
và phi vô học, hai loại trước duyên với Vô học, một loại sau duyên với
Phi học phi vô học. Do kiến-tu mà đoạn và Không đoạn, ba loại đều là
do tu àm đoạn. Duyên với kiến-tu mà đoạn và không đoạn, ba loại đều
duyên với không đoạn. Duyên với danh- duyên với nghĩa, ba loại đều
duyên với nghĩa. Duyên với Tự-Tha tương tục và Phi tương tục, hai loại
trước duyên với Tự tương tục, một loại sau duyên với Phi tương tục. Gia
hạnh đắc-ly nhiễm đắc, ba loại đều bao gồm cả hai đắc. Từng đạt được
và chưa từng đạt được, ba loại đều chỉ là chưa từng đạt được.
Hỏi: Ba trùng Tam-ma-địa này ai khởi lên và ở nơi nào?
Đáp: Cõi Dục khởi lên chứ không pha ûi là cõi Sắc-Vô sắc, loài
người khởi lên chứ không phải là nẽo khác, ba châu khởi lên chứ không
phải là Bắc châu, trong ba châu thì nam nữ đều có thể khởi lên chứ
không phải là Phiến-trĩ…
Tôn giả Cù-sa-phiệt-ma nói rằng: “Chỉ có châu Thiệm bộ có thể
khởi lên chứ không phải là châu khác, chỉ có thân nam có thể khởi lên
chứ không phải là thân nữ. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì Định này chỉ dựa
vào thân mạnh mẽ, chỉ có thân nam ở châu Thiệm bộ là mạnh mẽ.”
Lời bình: Nên biết trong này cách nói trước là hợp lý, bởi vì nữ
nam ở ba châu đều mạnh mẽ. Như tha ân nam ở châu Thiệm bộ đối với
Định tâm đều được tự tại, thân nữ ở hai châu Đông-Tây và châu này
cũng đối với tâm Định đều được tự tại, bởi vì đều mạnh mẽ.
Hỏi: Những Bổ-đặc-già-la nào có thể khởi lên Tam-ma-địa này?
Đáp: Thánh giả có thể khởi lên chứ không phải là dị sinh, Vô học
có thể khởi lên chứ không phải là Hữu học, Bất thời giải thoát có thể
khởi lên chứ không phải là Thời giải thoát. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
nếu đối với Định được tự tại và thân không có phiền não, thì mới có thể
khởi lên Tam-ma-địa này. Tất cả dị sinh và Tín thắng giải thì hai sự đều
không có, Kiến chí tuy đối với Định được tự tại mà trong thân còn có
phiền não, Thời giải thoát tuy trong thân không có phiền não mà đối với
Định không được tự tại, cho nên đều không có thể hởi lên Định này. Chỉ
có Bất thời giải thoát có đủ hai sự, cho nên có thể khởi lên Định.
Hỏi: Lúc nào là Tam-ma-địa này? Là sát na thứ nhất hay là toàn
bộ nối tiếp nhau? Nếu sát na thứ nhất là Định này, thì sau đó nối   tiếp
88 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
nhau gọi là Định gì? Nếu toàn bộ nối tiếp nhau là Định này, thì luận
Thức Thân nói nên thông hiểu thế nào? Như nói: “C ó thể có pháp thế
gian, có rơi mất, có giữ lấy do Thủ uẩn thâu nhiếp, dựa vào bên trong
dấy khởi-nhờ vào chọn lựa sinh ra, chỉ là tánh thiện hệ thuộc cõi Dục,
Định từ vô lậu không gián đoạn mà sinh ra, duyên với pháp vô lậu, chỉ
là pháp bất cọng của Thánh giả chứ không phải là pháp cùng chung của
dị sinh chăng?
Đáp: Có, đó là Tam-ma-địa Không Không, Vô nguyện Vô nguyện
và Vô tướng Vô tướng hệ thuộc cõi Dục.” Có người đưa ra cách nói này:
Chỉ có sát na thứ nhất là thuộc về Định này.
Hỏi: Nếu như vậy thì sau đó nối tiếp nhau gọi là Định gì?
Đáp: Đó là căn thiện tương t ự với Định này chứ không phải là
thuộc về Định này. Lại có người nói: Toàn bộ sự nối tiếp nhau đều là
Định này.
Hỏi: Nếu như vậy thì luận Thức Thân nói nên thông hiểu thế
nào?
Đáp: Luận ấy nói chung về chủng loại của Định này, nghĩa là
Định này từ trước đến sau tuy nhiều sát na, mà đều là thuộc về một
chủng loại của Định này; ở đây tư ø vô lậu không gián đoạn mà sinh ra,
cho nên không trái với nơi kia. Nếu nói riêng biệt thì Định ở sát na thứ
nhất tiếp theo vô lậu sinh ra duyên với pháp vô lậu; sau đó nối tiếp
nhau thì tuy không phải là vô lậu không gián đoạn mà sinh ra, nhưng
mà duyên với vô lậu.
Hỏi: Trùng Tam-ma-địa này thì lúc nào hiện rõ ở trước mắt?
Đáp: Có người đưa ra cách nói na øy: Lúc sắp Niết-bàn mới khởi
lên Định này. Nghĩa là A-la-hán sắp nhập Niết-bàn lại khởi lên Thánh
đạo, tiếp theo sau Thánh đạo thì Định na øy hiện rõ trước mắt, rời khỏi
Định này rồi liền nhập Niết-bàn, không còn khởi lên Định này mà cũng
không khởi lên Thánh đạo.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Đạt được Định này thì tùy theo
lúc muốn hiện rõ trước mắt chứ không quyết định vào lúc nào.
Hỏi: Thánh đạo không gián đoạn thì Định này hiện rõ trước mắt,
Định này không gián đoạn thì khởi lên Thánh đạo hay không?
Đáp: Định này không gián đoạn không khởi lên Thánh đạo.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì chán ngán Thánh đạo. Có người đưa ra cách
nói này: Định này không gain1 đoạn cũng không khởi lên Thánh đạo.
Hỏi: Định này không gián đoạn nếu khởi lên Thánh đạo, thì tại
sao nói Định này chán ngán Thánh đạo?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 105 89  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Định này tuy có thể chán ngán rời bỏ Thánh đạo mà không
bằng Thánh đạo có thể chán ngán rời bỏ Định này, Thánh đạo tuy có
thể chán ngán rời bỏ Định này mà sau Thánh đạo thì Định này hiện rõ
trước mắt, Định này tuy có thể chán ngán Thánh đạo rời bỏ Thánh đạo
mà sau Định này lẽ nào Thánh đạo không hiện rõ trước mắt hay sao?
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Thánh đạo không gián đoạn
thì Định này hiện rõ trước mắt, Định này không gián đoạn mà không
khởi lên Thánh đạo, bởi vì không có tác dụng. Vì vậy nên biết, cách nói
trước là hợp lý.
Hỏi: Định này không có thể đoạn các phiền não, cũng không có
thể dẫn đến công đức thù thắng, vì sao Thánh giả có lúc liên tục khởi
lên?
Đáp: Vì bốn nhân duyên mà có sự dấy khởi thường xuyên:
1. Vì trú trong pháp Lạc hiện tại.
2. Vì dạo chơi trong công đức.
3. Vì quán xét những việc làm trước đây.
4. Vì thọ tài sản bậc Thánh.
Lại nữa, thế lực và tác dụng của Tam-ma-địa này sâu xa kín đáo,
Định tự tại thì mới có thể hiện rõ trước mắt, cho nên thường xuyên khởi
lên, dạo chơi quán sát.
Các đạo quá khứ đã tu đã ngừng hay chăng? Cho đến nói rộng ra.
Tu có bốn loại:
1. Tu đạt được.
2. Tu luyện tập.
3. Tu đối trị.
4. Tu loại bỏ.
Tu đạt được và tu luyện tập, đó là tất cả pháp hữu vi thiện. Tu đối
trị và tu loại bỏ, đó là tất cả pháp hữu lậu.
Các Sư phương Tây nói tu có sáu  loại, đó là bốn loại trước, lại
thêm vào hai loại tu:
1. Tu phòng hộ.
2. Tu phân biệt.
Tu phòng hộ, đó là phòng hộ các căn. Như trong kinh nói: “Đối
với sáu căn này khéo léo điều phục, khéo léo che giấu, khéo léo giữ
gìn, khéo thâu nhiếp, khéo léo thâu nhiếp, khéo léo tu tập, có năng lực
dẫn đến niềm vui đời sau.” Tu phân bi ệt, đó là phân biệt sắc thân. Như
trong kinh nói: “Trong thân này có tóc-lông-móng-răng…”
Các Sư nước này nói hai loại sau, tức là thuộc về tu đối trị và   tu
90 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
loại bỏ, cho nên tất cả các tu chỉ có bốn loại.
Trong này, dựa vào hai loại tu trước mà soạn luận. Nhưng bốn loại
tu trải qua pháp phân biệt cần phải làm thành bốn câu:
1. Có pháp là hai loại tu trước mà không phải là hai loại tu sau, đó
là pháp hữu vi vô lậu.
2. Có pháp là hai loại tu sau mà không phải là hai loại tu trước, đó
là pháp hữu vi nhiễm ô và vô phú vô ký.
3. Có pháp là hai loại tu trước cũng là hai loại tu sau, đó là pháp
thiện hữu lậu.
4. Có pháp không phải là hai loại tu trước cũng không phải là hai
loại tu sau, đó là pháp vô vi.
Hỏi: Tu là nghĩa gì?
Đáp: Nghĩa về xông ướp phát ra nghĩa của tu, nghĩa về luyện tập
học hỏi là nghĩa của tu, nghĩa la øm cho rõ ràng trong ánh sáng là nghĩa
của tu.
Pháp thiện hữu vi, hiện tại là do tu luyện tập mà hiển lộ; hiện tại
là luyện tập mà đạt được cho nên gọi là tu, vị lai thì chỉ có đạt được cho
nên gọi là tu; hiện tại là tiếp nhận sử dụng cho nên gọi là tu, vị lai thì
dẫn dắt phát khởi cho nên gọi là tu , hiện tại là thuộc về thân cho nên
gọi là tu, vị lai thì khởi lên đạt được  cho nên gọi là tu; hiện tại là hiện
rõ trước mắt cho nên gọi là tu, vị lai thì thành tựu cho nên gọi là tu; hiện
tại đang làm những việc làm cho nên gọi là tu, vị lai thì như từ xa mong
muốn qua lại cho nên gọi là tu.
Hỏi: Các đạo quá khứ đều đã tu-đã ngừng chăng?
Đáp: Các đạo quá khứ đều đã tu-đã ngừng. Đã tu, đó là thiện
quá khứ, bởi vì đã có hai loại tu đạt được và tu luyện tập. Đã ngừng đó
là pháp quá khứ, bởi vì những việc làm đã ngừng lại. Có đạo đã tu-đã
ngừng mà không phải là quá khứ, đó là đạo vị lai đã tu-đã ngừng, như
lúc quán Bất tịnh cho đến lúc Tận trí hiện rõ ở trước mắt, có thể tu pháp
thiện hữu vi trong vô lượng sát na của vị  lai. Pháp đã tu này, từ sát na
thứ hai trở về sau đều gọi là đã tu, bởi vì đã có tu đạt được, cũng gọi là
đã ngừng, bởi vì những việc làm đã xong, mà không phải là quá khứ bởi
vì là hiện tại và vị lai.
Hỏi: Các đạo vị lai đếu chưa hẳn đã tu-đã ngừng chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt, bởi vì nghĩa không  nhất
định:
1. Có đạo vị lai mà không phải là chưa hẳn đã tu-đã ngừng, đó là
vị lai đã tu-đã ngừng; loại này chính là thứ tự trước đây đã nói.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 105 91  
www.daitangkinh.org  
2. Có đạo chưa hẳn đã tu-đã ngừng mà không phải là vị lai, đó là
chưa từng đạt được bắt đầu hiện rõ ở trước mắt, nghĩa là chưa từng đạt
được quán Bất tịnh, cho đến Tận trí đang hiện rõ ở trước mắt; loại này
chưa hẳn đã tu, bởi vì đang có tu đạt được và tu luyện tập, cũng chưa
hẳn đã ngừng, bởi vì đang làm những việc làm, mà không phải là vị lai
bởi vì thuộc về hiện tại.
3. Có đạo vị lai cũng chưa hẳn đã tu-đã ngừng, đó là đạo vị lai
chưa hẳn đã tu-đã ngừng, nghĩa là lúc quán Bất tịnh cho đến Tận trí
hiện rõ ở trước mắt, có thể tu pha ùp thiện hữu vi trong vô lượng sát na
của vị lai, pháp đã tu này trong sát na thứ nhất gọi là chưa hẳn đã tu, bởi
vì nay đang tu đạt được, cũng gọi là chưa hẳn đã ngừng bởi vì đang làm
những việc làm, đạo đã tu này hãy còn thuộc về vị lai.
4. Có đạo không phải là vị lai c ũng không phải là chưa hẳn đã
tu-đã ngừng, đó là đạo quá khứ và đạo đã từng đạt được nay hiện rõ ở
trước mắt. Đạo quá khứ, là đã tu-đã ngừng, như trước đã nói; và đạo đã
từng đạt được nay hiện rõ ở trước mắt , là trước kia có tu đạt được cho
nên gọi là đã tu, những việc làm đã xong cho nên gọi là đã ngừng, tức
là đã từng đạt được quán Bất tịnh… vào lúc hiện rõ ở trước mắt.
Hỏi: Đạo hiện tại này bởi vì nay tu luyện tập-bởi vì đang làm công
việc, nên gọi là chưa hẳn đã tu-đã ngừng, tại sao nói không phải là chưa
hẳn đã tu-đã ngừng?
Đáp: Tuy dựa vào tu luyện tập thuận theo chỉ nói đạo quá khứ là
câu này thâu nhiếp, mà dựa vào tu đạt được cho nên cũng nói đạo hiện
tại đã từng đạt được là câu này.
Hỏi: Các đạo hiện tại đều đang tu chăng?
Đáp: Các đạo hiện tại đều đang tu, nghĩa là nếu đạo hiện tại chưa
từng đạt được, thì do tu đạt được và tu luyện tập cho nên gọi là đang tu;
nếu đạo hiện tại đã từng đạt được chỉ do tu luyện tập thì gọi là đang tu.
Có đạo đang tu mà không phải là hiện tại, đó là đạo chưa từng đạt được
bắt đầu hiện rõ ở trước mắt, mà tu chủng loại đạo ấy ở vị lai. Nhưng
chủng loại thì có bốn loại:
1. Chủng loại về tu.
2. Chủng loại về luật nghi.
3. Chủng loại về phạm vi.
4. Chủng loại tương tự.
Chủng loại về tu, như trong này nói đạo chưa từng đạt được bắt
đầu hiện ỡ ở trước mắt, mà tu chủng loại đạo ấy ở vị lai. Trong này có
người nói: Đạo hữu lậu dùng đạo hữu lậu làm chủng loại, đạo vô lậu
92 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
dùng đạo vô lậu làm chủng loại.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Đạo hữu lậu dùng đạo hữu
lậu-vô lậu làm chủng loại, đạo vô lậu dùng đạo vô lậu-hữu lậu làm
chủng loại. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì  mỗi một loại hiện rõ trước mắt
đều tu hai loại đạo của vị lai. Do thế lực ấy cho nên tu ở vị lai đều có
thể nói là chủng loại ấy.
Chủng loại về luật nghi, như chương Nghiệp Uẩn nói: “Nếu thành
tựu về Giới quá khứ, thì cũng thành tựu về Giới thuộc chủng loại này ở
vị lai-hiện tại chăng?” Trong na øy. Luật nghi dùng luật nghi làm chủng
loại, biệt giải thoát luật nghi dùng biệt giải thoát luật nghi làm chủng
loại, Tĩnh lự luật nghi dùng Tĩnh lự luật nghi làm chủng loại, vô lậu luật
nghi dùng vô lậu luật nghi làm chủng loại, luật nghi gia hạnh dùng luật
nghi gia hạnh làm chủng loại, luậ t nghi hậu khởi dùng luật nghi hậu
khởi làm chủng loại, ở trong biểu dùng biểu làm chủng loại, vô biểu
dùng vô biểu làm chủng loại.
Chủng loại về phạm vi, như chương Căn Uẩn nói: “Nếu thành tựu
nhãn căn thuộc về chủng loại này thì cũng thành tựu thân căn thuộc
chủng loại này chăng? Trong này, nếu là pháp của cõi này thì vẫn dùng
pháp của cõi này làm chủng loại, nghĩ a là pháp cõi D ục lấy pháp cõi
Dục làm chủng loại, pháp cõi Sắc lấy pháp cõi Sắc làm chủng loại,
pháp cõi Vô sắc lấy pháp cõi Vô sắc làm chủng loại.
Chủng loại tương tự, như trong Tỳ-nại-da nói: “Tôn giả Vật-độc-
tử, tay trái tỏa ra ánh sáng, tay phải phân chia những đồ nằm…, trao cho
Tỳ kheo thuộc chủng loại tương tự, nói  là để cho người trì Tố-đát-lãm
và người trì Tố-đát-lãm cùng ở mộ t nơi, người trì Tỳ-nại-da và người
trì Tỳ-nại-da cùng ở một nơi, người trì A-Tỳ Đạt Ma và người trì A-Tỳ
Đạt Ma cùng ở một nơi, người ở chốn A-luyện-nhã và người ở chốn A-
luyện-nhã cùng ở một nơi, khiến cho các Tỳ kheo cùng chủng loại, cùng
với nhau ở một nơi bàn luận yên lặng, tùy thuận lẫn nhau tu các pháp
thiện, không lo buồn khổ sở.”
Trong kinh cũng nói: “Các loài hữu tình, các cõi khác nhau mà
chủng loại giống nhau, thì lại yêu thích lẫn nhau, ác thì thích ác, thiện
thì thích thiện.”
Ở trong bốn chủng loại, trong này chỉ dựa vào chủng loại về tu mà
soạn luận, nghĩa là quán Bất tịnh c ho đến Tận trí hiện rõ ở trước mắt,
thì có thể tu pháp thiện hữu vi trong vô lượng sát na của vị lai, pháp đã
tu này trong sát na thứ nhất, là đang tu đạt được mà không phải hiện tại,
bởi vì thuộc về vị lai. Trong này, hiện tại đối với đang tu.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 105 93  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Nếu chỉ dựa vào tu đạt được mà nói thì nên làm thành bốn
câu phân biệt, đó là:
1. Hoặc có lúc hiện tại mà không phải là đang tu, như đạo đã từng
đạt được nay hiện rõ ở trước mắt.
2. Hoặc có lúc đang tu mà không phải là hiện tại, như trong sát na
thứ nhất tu ở vị lai.
3. Hoặc có lúc hiện tại cũng là đang tu, như đạo chưa từng đạt
được hiện rõ ở trước mắt.
4. Hoặc có lúc không phải là hiện tại cũng không phải là đang tu,
như đạo quá khứ và vị lai, đã tu-đã ngừng.
Đáp: Trong này dựa chung vào tu đạt được và tu luyện tập mà nói,
cho nên dùng hiện tại đối với đang tu.
Hỏi: Chỉ làm thuận theo câu trước?
Đáp: Bởi vì đạo hiện tại nhất định phải có tu luyện tập, cho nên
gọi là đang tu.
Hỏi: Nếu lúc lui sụt quả trên trú vào quả dưới, thì quả dưới đã đạt
được gọi là tu đạt được chăng?
Đáp: Gọi là đạt được chứ không phải là tu.
Hỏi: Lúc ấy lại tiến lên đạt được quả đã lui sụt, thì quả trên đã đạt
được gọi là tu đạt được hay không?
Đáp: Nếu quá khứ thì gọi là đạt được chứ không phải là tu, nếu vị
lai thì gọi là tu đạt được.
Hỏi: Vì sao quá khứ thì gọi là đạt được chứ không phải là tu, vị lai
thì gọi là tu đạt được?
Đáp: Nếu đạo hiện tại làm nhân cho quả ấy, thì nếu có thể nói
quả ấy là tu đạt được, đạo hiện tại không có nghĩa làm nhân cho quá
khứ, cho nên đạo quá khứ gọi là đạt được chứ không phải là tu.
Hỏi: Lúc lui sụt quả trên trú vào quả dưới, đã đạt được quả vô lậu
dưới ở vị lai, đã có nhân đạt được vô lậu của hiện tại, sao không gọi là
tu?
Đáp: Nếu nhân của hiện tại do thắng tiến cho nên đạt được ở vị
lai, thì quả ấy có thể gọi là tu. Lúc lui sụt trú vào quả dưới thì đạt được
vô lậu của hiện tại, tuy là nhân của nó mà không phải là thắng tiến, cho
nên không gọi là tu, bởi vì không do tu đạt được ở hiện tại, mà vị lai ấy
chỉ do lui sụt cho nên nó được hiện rõ ở trước mắt.

---------------------------
94 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
CHƯƠNG III: TRÍ UẨN (Tiếp Theo)

Phẩm Thứ Tư: LUẬN VỀ TU TRÍ (Phần 1)

Có tám trí, đó là Pháp trí cho đến Đạo trí. Các chương như vậy và
giải thích về nghĩa từng chương đã lĩnh hội rồi, tiếp theo cần phải giải
thích rộng ra.
Hỏi: Vì sao Tôn giả dựa vào tám trí này mà soạn luận?
Đáp: Bởi vì những người soạn luận tùy theo ý muốn mà soạn ra
luận, cho nên không cần phải vặn hỏi. Luận Sư của bản luận này tùy
theo ý muốn của mình không trái với pháp tướng mà soạn ra luận này.
Nơi khác cũng dựa vào tám trí mà soạn luận, như chương Kiết Uẩn
trước đây và chương Định Uẩn sau này…
Hỏi: Có nơi chỉ dựa vào trí trong một sát na mà soạn luận, như
trong phẩm luận về Trí ở chương Tạp Uẩn nói: “Có thể có một trí nhận
biết tất cả pháp chăng?
Đáp: Không có.” Có nơi chỉ dựa vào hai trí mà soạn luận, như tiếp
theo phẩm luận trước đây và trong chương Căn Uẩn-Định Uẩn. Có nơi
chỉ dựa vào bốn trí mà soạn luận, như chương Căn Uẩn sau này. Có nơi
dựa vào đầy đủ mười trí mà soạn luận, đó là Luận Sư của bản luận này
đối với cảnh đã nhận biết đầy đủ, thông hiểu rõ ràng, tự tướng và cọng
tướng, tùy theo ý muốn soạn ra luận, hoặc là tóm lược-hoặc là mở rộng
mà không trái với pháp tướng, cho nên không cần phải vặn hỏi.
Lại nữa, không cần phải vặn hỏi về ý của người soạn luận, nghĩa
là tám trí này là do Đức Phật đã nói , Luận Sư của bản luận này dựa
vào kinh mà soạn ra luận, kinh nói tám trí không có thể thêm bớt, Tôn
giả không thể nào bớt một mà nói bảy-thêm một mà nói chín. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì chư Phật đã nói không có thêm bớt, và Đức Phật đã
nói vô lượng vô biên, bởi vì nghĩa vô lượng-văn vô biên; như nước biển
rộng vô lượng vô biên, bởi vì sâu vô lượng-rộng vô biên. Giả sử các Đại
Luận Sư như Tôn giả Xá-lợi-t ử, số nhiều hơn trăm ngàn Na-dữu-đa…
cùng lúc xuất hiện ở đời để giải th ích về nghĩa của hai câu kinh Phật,
soạn ra trăm ngàn Câu-chi các lu ận, Giác tuệ cùng tận hãy còn không
thể nào hiểu rõ phạm vi của nghĩa trong hai câu như vậy, huống là Luận
Sư của bản luận này ở trong nghĩa của  tám trí mà Đức Phật đã nói, có
thể có sự thêm bớt hay sao?
Hỏi: Đức Phật ở trong kinh có lúc nói hai trí, có lúc nói bốn trí, có
lúc nói tám trí, có lúc nói mười trí, vì sao Tôn giả ở trong này chỉ   dựa
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 105 95  
www.daitangkinh.org  
vào tám trí mà soạn luận?
Đáp: Bởi vì tám trí này là nói theo cách dung hòa (xử trung), thâu
nhiếp tất cả các trí, cho nên dựa vào tám trí soạn ra luận. Nghĩa là hai
trí-bốn trí đều là nói tóm lược, th âu nhiếp trí không hết, mười trí trong
kinh tuy thâu nhiếp tất cả các trí ma ø là nói mở rộng, chỉ có tám trí này
thâu nhiếp tất cả các trí, là cách dung hòa trong dung hòa, cho nên chỉ
dựa vào tám trí.
Lại nữa, tám trí như vậy đều có trong thân người Học-Vô học và
người có nhiễm ô-không có nhiễm ô, cho nên  chỉ dựa vào tám trí. Tận
trí-Vô sinh trí chỉ có thể đạt được trong thân người Vô học, và chỉ có thể
đạt được trong thân người Vô nhiễm, vì thế cho nên không dựa vào.
Lại nữa, tám trí như vậy bao gồm tánh của Trí-Kiến, cho nên chỉ
dựa vào tám trí. Tận trí-Vô sinh trí không bao gồm tánh Kiến, vì thế cho
nên không dựa vào.
Lại nữa, tám trí như vậy thường xuyên tu khởi, cho nên chỉ dựa
vào tám trí. Tận trí-Vô sinh trí không thường xuyên tu khởi, vì thế cho
nên không dựa vào.
Lại nữa, tám trí như vậy thường xuyên tu khởi, cho nên chỉ dựa
vào tám trí. Tận trí-Vô sinh trí không thường xuyên tu khởi, vì thế cho
nên không dựa vào.
Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho nên trong này chỉ dựa
tám trí mà soạn luận.


„
96 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA