A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 106

Việt dịch

QUYỂN 106

LUẬN VỀ TU TRÍ (Phần 2)

Hoặc có một trí thâu nhiếp tất cả các trí, đó là Pháp trí, không phải
là trí như pháp, bởi vì Thể của trí là p. hoặc có hai trí thâu nhiếp tất cả
các trí, đó là trí hữu lậu và trí vô la äu. Hoặc có ba trí thâu nhiếp tất cả
các trí, đó là Pháp trí-Loại trí và Thế tục trí. Hoặc có bốn trí thâu nhiếp
tất cả các trí, đó là ba trí cọng t hêm Tha tâm trí. Hoặc có năm trí thâu
nhiếp tất cả các trí, đó là Thế tục trí và Khổ-Tập-Diệt-Đạo trí. Hoặc
có sáu trí thâu nhiếp tất cả các tr í, đó là năm trí trước cọng thêm Tha
tâm trí. Hoặc có bảy trí thâu nhiếp tất cả các trí, đó là trong tám trí trừ
ra Tha tâm trí. Hoặc có tám trí thâu nhiếp tất cả các trí, đó là trong này
nói Pháp trí-Loại trí-Tha tâm trí-Thế tục trí-Khổ trí-Tập trí-Diệt trí và
Đạo trí.
Hỏi: Nếu tám trí này thâu nhiếp tất  cả các trí, lại có tám trí, đó
là Pháp trú trí-Niết-bàn trí-Tử sinh trí-Lậu tận trí-Túc trú tùy niệm trí-
Diệu nguyện trí-Tận trí và Vô sinh trí,  tám trí như vậy th ì trí nào thâu
nhiếp?
Đáp: Tùy theo sự thích hợp đều thâu nhiếp vào tám trí này. Nghĩa
là Pháp trú trí biết về nhân, c ho nên biết quả bậc Hạ-Trung-Thượng
của ba cõi là do pháp trú trong nhân, trí ấy tức  là do bốn trí này thâu
nhiếp,đó là là Pháp-Loại-Thế tục và Di ệt trí. Trí Tử si nh tức là do trí
Thế tục này thâu nhiếp.
Tôn giả Diệu Âm nói: “Trí Tử sinh do bốn trí thâu nhiếp, đó là
Pháp-Loại-Thế tục và Khổ trí.”
Lời bình: Nên biết trong này, cách nói trước là hợp lý.
Trí Lậu tận, muốn làm cho quả báoc chúng sinh (chư hữu) duyên
vào pháp lậu tận, cho nên gọi là trí Lậu tận, do bốn trí thâu nhiếp, đó là
Pháp-Loại-Thế tục và Diệt trí; muốn làm cho quả báo của chúng   sinh
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 106 97  
www.daitangkinh.org  
đạt được thân lậu tận, cho nên gọi là trí Lậu tận, do tám trí thâu nhiếp.
Trí Túc trú tùy niệm do Thế tục trí thâu nhiếp.
Tôn giả Diệu Âm nói: “Trí Túc trú tùy niệm do sáu trí thâu nhiếp,
tức là trong tám trí trừ ra Tha tâm trí bởi vì duyên với pháp quá khứ, và
trừ ra Diệt trí bởi vì duyên với pháp hữu vi.”
Lời bình: Nên biết trong này, cách nói trước là hợp lý.
Trí Diệu nguyện do Thế tục trí thâu nhiếp.
Tôn giả Diệu Âm nói: “Trí Diệu nguyện do tám trí thâu nhiếp,
đó là trong mười trí trừ ra Tận trí và Vô sinh trí,  bởi vì là tánh thuộc
Kiến.”
Lời bình: Nên biết trong này, cách nói trước là hợp lý.
Tận trí và Vô sinh trí đều do sáu trí thâu nhiếp, trừ ra Tha tâm trí
bởi vì không phải là tánh thuộc kiến, và trừ ra Thế tục trí bởi vì là vô
lậu. Vì vậy tám trí này thâu nhiếp tất cả các trí.
Tôn giả Tăng-già-phiệt-tô nói rằng: “Nên nói là một trí, đó là trí
Quyết định, bởi vì nghĩa quyết định là nghĩa của trí. Trí Quyết định này
có hai loại sai biệt:
1. Hữu lậu.
2. Vô lậu.
Nếu như hữu lậu, thì bởi vì tự tánh cho nên gọi là Thế tục trí; nếu
như vô lậu, thì bởi vì đối trị sai biệt cho nên lại thiết lập hai loại, đó là
đối trị cõi Dục thì gọi là Pháp trí, đo ái trị cõi Sắc-Vô sắc thì gọi là Loại
trí. Ngay ba trí trước, nếu có thể nh ận biết tâm-tâm sở pháp của người
khác, thì gọi là Tha tâm trí. Vả lại, trí vô lậu do hành tướng sai khác,
cho nên lại thiết lập bốn trí, nếu đối với Khổ đế làm bốn hành tướng
chuyển thì gọi là Khổ trí, cho đến nếu đối với Đạo đế làm bốn hành
tướng chuyển thì gọi là Đạo trí.”
Hỏi: Nếu trí Quyết định chỉ có một loại, hoặc là hai-hoặc là ba, thì
tại sao trong này thiết lập có tám trí?
Đáp: Bởi vì năm sự cho nên thiết lập có tám trí:
1. Vì đối trị cho nên thiết lập Pháp-Loại trí.
2. Vì tự tánh cho nên thiết lập Thế tục tri.
3. Vì gia hạnh cho nên thiết lập Tha tâm trí.
4. Vì hành tướng cho nên thiết lập Khổ-Tập trí.
5. Vì hành tướng sở duyên cho nên thiết lập Diệt-Đạo trí.
Tôn giả Tả Thọ đưa ra cách nói nh ư vậy: “Bởi vì đối trị bốn loại
ngu cho nên thiết lập có tám trí. Bốn loại ngu là:
1. Ngu về cõi.
98 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
2. Ngu về tâm.
3. Ngu về pháp.
4. Ngu về đế.
Đối trị ngu về cõi cho nên thiết la äp Pháp-Loại trí, đối trị ngu về
tâm cho nên thiết lập Tha tâm trí, đối trị ngu về pháp cho nên thiết lập
Thế tục trí, đối trị ngu  về Đế cho nên thiết lập  Khổ-Tập-Diệt và Đạo
trí.”
Đó gọi là bổn tánh-tướng phần-tự Thể-ngã vật-tự tánh của tám trí.
Đã nói về tự tánh của trí, nay sẽ nói đến nguyên cớ.
Hỏi: Vì sao gọi là trí, trí là nghĩa gì?
Đáp: Nghĩa quyết định là nghĩa của trí.
Hỏi: Như vậy thì Nghi tương ưng với Tuệ không nên gọi là trí, bởi
vì không quyết định đối với cảnh sở duyên?
Đáp: Đó cũng là trí,  bởi vì trong một sát  na cũng quyết định đối
với cảnh sở duyên. Nhưng trong tụ này thì thế lực tác dụng của Nghi
mạnh hơn, khiến cho tâm đối với cảnh do dự không quyết định trong
nhiều sát na, cho nên gọi là tụ Nghi. Như Tam-ma-địa trong một sát na
đối với cảnh luôn luô dừng lại, có l úc nếu tương ưng với trạo cử, làm
cho nhiều sát na chuyển dời đối với ca ûnh, thì gọi là hỗn loạn. Lại như
hữu tình, nếu tham nhiều thì gọi là hạnh tham, nếu sân nhiều thì gọi là
hạnh sâu, nếu si nhiều thì gọi là ha ïnh si, mỗi một loại không phải là
không có những phiền não khác; ở đây cũng như vậy, cho nên không
có gì sai.
Phái Thí Dụ nói: “Nếu tâm có trí thì không có sự không hiểu biết,
nếu tâm có nghi thì không có quyết định, nếu tâm có thô thì không có
tế. Nhưng mà Đối Pháp đã nói là pháp tướng giống như rừng cây rậm
rạp, nghĩa là trong một tâm, có trí-có sự không hiểu biết, có loại không
phải là trí-không phải là không hiểu biết, có nghi-có quyết định, có
loại không phải là nghi-không phải là quyết định, có thô-có tế, có loại
không phải là thô-không phải là tế.”
Các Luận sư A-Tỳ Đạt Ma nói: “C ác pháp câu sinh thì có gì sai?
Nghĩa là các tâm sở lần lượt chuyển đổi làm cho sinh khởi một tâm
tương ưng mà tướng dụng khác nhau. Trí gọi là Bát-nhã; không hiểu
biết gọi là Vô minh; không phải la ø trí-không phải la ø không hiểu biết,
đó là những tâm sở pháp khác. Nghi gọi là do dự; quyết định gọi là trí;
không phải là nghi-không phải là quyết định, đó là những tâm sở pháp
khác. Thô gọi là Tầm; tế gọi là Tứ; không phải là thô-không phải là tế,
đó là những tâm sở pháp khác. Như các sắc pháp câu sinh khác  chủng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 106 99  
www.daitangkinh.org  
loại, tâm sở cũng như vậy, cho nên không có gì sai.”
Có người đưa ra cách nói này: N ghĩa quyết định chọn lựa lại đối
với cảnh sở duyên là nghĩa của trí; các Tuệ hữu lậu đối với cảnh sở
duyên, từ vô thì đến nay thường xuyên quyết định chọn lựa, cho nên
đều gọi là trí; các Tuệ vô lậu quyết định chọn lựa lại, cho nên đều gọi
là trí; chỉ riêng Nhẫn vô lậu đối với bốn Thánh đế, chưa đưa quyết định
chọn lựa lại, cho nên không gọi là trí.
Lại có người nói: Bởi vì hai nghĩa cho nên gọi là trí, đó là nghĩa
chứng thực biết rõ và nghĩa nhận biết rõ ràng. Nghĩa chứng thực biết rõ,
đó là chứng thực biết rõ Khổ cho đến chứng thực biết rõ Đạo, cho nên
gọi là trí. Nghĩa nhận biết rõ ràng, đó là nhận biết rõ ràng về sự nối tiếp
nhau của mình, nhận biết rõ ràng về sự nối tiếp nhau của người khác,
cho nên gọi là trí.
Đã nói tổng quát về nguyên cớ của các trí, nguyên cớ của mỗi một
loại nay sẽ nói đến.
Hỏi: Vì sao gọi là Pháp trí?
Đáp: Bởi vì Thể của trí là pháp, cho nên gọi là Pháp trí.
Hỏi: Nếu như vậy thì Thể của trí khác cũng là pháp, tại sao không
gọi là Pháp trí?
Đáp: Tuy Thể của tất cả các trí đều là pháp, mà chỉ thiết lập tên
gọi Pháp trí đối với một loại; như mười tám Giới, mười hai xứ, bảy Giác
chi, sáu Tùy niệm, bốn Niệm trú, bốn Chứng tịnh, bốn Vô ngại giải, ba
Bảo-ba Quy, Thể đều là pháp mà chỉ kiến lập tên gọi là là Pháp đối với
một; ở đây cũng như vậy cho nên không cần phải vặn hỏi.
Lại nữa, Pháp trí chỉ có một tên gọi, đó là tên gọi chung; trí khác
có hai tên gọi, đó là tên gọi c hung và không chung; bởi vì chọn lấy sự
khác nhau, cho nên nói tên gọi không chung. Lại nữa, bắt đầu hiểu biết
về pháp cho nên gọi là Pháp trí, pháp hiểu đúng về sau cho nên gọi là
Loại trí. Lại nữa, nếu bắt đầu đa ït được trí tương ưng với Pháp Chứng
tịnh, thì gọi là Pháp trí; sau trí này mà đạt được, cho nên gọi là Loại trí.
Lại nữa, đối với pháp hiện thấy, đạt được trí Hiện lượng, cho nên gọi là
Pháp trí; sau trí này mà đạt được, cho nên gọi là Loại trí. Lại nữa, khởi
Dục có nhiều phiền não không phải là pháp, đó là phẩn-hận-phú-não-
tật-san… tương ưng với phiền não, nếu trí là đối trị gần của chúng thì gọi
là Pháp trí, cõi Sắc-Vô sắc không có phiền não không phải là pháp như
vậy; đối trị chúng là Pháp trí, về sau sinh khởi cho nên gọi là Loại trí.
Lại nữa, nếu trí do sáu địa thâu nhiếp, có thể duyên với một địa thì
gọi là Pháp trí; nếu trí do chính địa thâu nhiếp, có thể duyên với tám địa
10 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
thì gọi là Loại trí. Đây là dựa va øo địa hữu lậu mà nói. Lại nữa, nếu trí
do sáu địa thâu nhiếp, có thể duyên với sáu địa thì gọi là Pháp trí, nếu
trí do chín địa thâu nhiếp, có thể duyên với chín địa thì gọi là Loại trí.
Đây là dự vào địa vô lậu mà nói. La ïi nữa, nếu trí đối trị với mười tám
Giới-mười hai Xứ-năm Uẩn thì gọi là Pháp trí, nếu trí đối trị mười bốn
Giới-mười Xứ-năm Uẩn thì gọi là Loại trí. Lại nữa, nếu trí đối trị năm
Uẩn thiện-bất thiện và vô ký thì gọi là Pháp trí, nếu trí đối trị năm Uẩn
thiện-vô ký thì gọi là Loại trí. La ïi nữa, nếu trí đối trị hành phước-phi
phước và bất động thì gọi là Pháp trí, nếu trí đối trị hánh phước và bất
động thì gọi là Loại trí. Lại nữa, nếu trí đối trị đoàn thực-dâm dục và ái
thì gọi là Pháp trí, nếu trí đối trị các Định và ái thì gọi là Loại trí.
Hỏi: Vì sao gọi là Tha tâm trí?
Đáp: Bởi vì biết tâm của người khác, cho nên gọi là Tha tâm trí.
Hỏi: Trí này cũng biết các tâm sở pháp của người khác, tại sao chỉ
gọi là Tha tâm trí?
Đáp: Bởi vì tâm mong mỏi, nghĩa là người tu quán trước tiên khởi
lên ý thích, mong muốn biết tâm của  người khác, do ý thích này sau
lúc biết tâm thì cũng biết được tâm sở. Như người có ý thích chủ yếu là
mong muốn trong thấy vua, sau lúc trông thấy vua thì cũng trông thấy
các quán. Lại nữa, các phát có được tên gọi là do nhiều duyên, nghĩa là
hoặc do tự tánh có được tên gọi, như Đế-như Uẩn-như Thế tục trí; hoặc
do đối trị có được tên gọi, như Pháp-Loại trí; hoặc do gia hạnh có được
tên gọi, như Tha tâm trí…; hoặc do tương ưng có được tên gọi, như nói:
Pháp tương ưng với Lạc thọ…, gọi là pháp thuận với Lạc thọ…; hoặc do
sở y có được tên gọi, như nhãn thứ c…; hoặc do hành tướng có được tên
gọi như Khổ-Tập trí; hoặc do sở duyên có được tên gọi, như Niệm trú…;
hoặc do hành tướng sở duyên có được tên gọi, như Diệt-Đạo trí. Vì vậy
do gia hạnh mà gọi là Tha tâm trí.
Lại nữa, bởi vì tâm mạnh hơn cho nên tuy cũng biết tâm sở, mà
chỉ gọi là Tha tâm trí; như vua đến… Lại nữa, bởi vì tâm là Đại địa, tâm
sở của pháp gọi là Đại địa. Lại nữa, bởi vì lúc chứng Tha tâm thông thì
đạo vô gián chỉ duyên với tâm. Lại nữa, bởi vì nói tâm đi xa và chỉ đi
một mình… Lại nữa, bởi vì nói tâm là đi trước… Lại nữa, bởi vì nói tâm
là vô tăng thượng. Lại nữa, bởi vì nói tâm là chủ khu thành. Lại nữa, bởi
vi nói tâm là nơi nương vào. Lại nữa, bởi vì nói tâm có thể khởi lên các
giới thiện-ác. Lại nữa, bởi vì nói tâm có thể dẫn đến các nẽo thiện-ác.
Lại nữa, bởi vì tâm là nội xứ có sở duyên khắp các cõi-địa. Lại nữa, bởi
vì tâm là sở y chứ không phải là tâm sở. Lại nữa, bởi vì nếu tâm   hoạt
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 106 101  
www.daitangkinh.org  
động thì tâm sở thuận theo. Lại nữa, bởi vì nếu lúc tâm điều phục-không
điều phục, thì các tâm sở pháp cũng như vậy. Lại nữa, bởi vì nếu lúc
tâm tản mác hay không tản mác, thì các tâm sở pháp cũng như vậy.
Bởi vì những duyên này, cho nên Th a tâm trí này tuy cũng biết
tâm sở, mà chỉ gọi là Tha tâm trí.
Hỏi: Vì sao gọi là Thế tục trí?
Đáp: Biết rõ thế tục cho nên gọi là Thế tục trí.
Hỏi: Cũng biết về thắng nghĩa, tại sao chỉ gọi là Thế tục trí?
Đáp: Tuy cũng biết phần ít về thắng nghĩa các pháp như Uẩn-
Xứ-Giới bốn Thánh đế…, mà biết phần nhiều về pháp thế tục như nam
nữ-đi lại-bình chậu-áo quần-xe c ộ-nhà cửa-núi rừng…, cho nên gọi là
Thế tục trí.
Lại nữa, trí Thế tục này thật ra không có tướng của trí, mà đối với
thế tục cùng thiết lập tên gọi của trí; như không phải là chủng loại vua
chúa, nhưng mọi người tưởng tượng thi thiết cùng lập ra tên gọi của vua
chúa. Lại nữa, trí Thế tục này tất cả hữu tình lần lượt chuyển đổi cùng
chấp nhận, chứ không có gì tranh luận; như Tăng ngồi trên-như vừa
lòng mọi người, mọi người đều đồng ý, cho nên gọi là Thế tục.
Lại nữa, trí Thế tục này bao trùm các hữu tình, duyên vơi tất cả
các cảnh, cho nên gọi là Thế tục. Lại nữa, trí Thế tục này do ngu si dựa
vào, hệ thuộc ngu si, là nơi dừng ch ân yên ổn của ngu si, cho nên gọi
là Thế tục.
Phái Tranh luận nói: Trí Thế tục  này bị các sự không hiểu biết
làm cho che phủ, như vật trong đồ đựng bị đồ đựng làm cho che kín, cho
nên gọi là Thế tục.
Lại nữa, trí Thế tục này bị đạo đối trị làm cho biến hoại, vì người
ngu si đã vui mừng tôn trọng, cho nên gọi là Thế tục.
Hỏi: Vì sao gọi là Khổ trí, cho đên Đạo trí?
Đáp: Duyên với Khổ Thánh đế, chuyển bốn hành tướng, cho nên
gọi là Khổ trí; cho đến duyên với  Đạo Thánh đế, chuyển bốn hành
tướng, cho nên gọi là Đạo trí.
Hỏi: Các trí Thế tục cũng có thể duyên với bốn Đế, đều chuyển
bốn hành tướng, lẽ nào gọi là bốn trí hay sao?
Đáp: Nếu chỉ duyên với Khổ đế, chỉ chuyển bốn hành tướng, thì
gọi là Khổ trí; cho đến nếu chỉ duyên với Đạo đế, cỉ chuyển bốn hành
tướng thì gọi là Đạo trí. Các tr í đối với bốn Tha ùnh đế, hoặ là duyên
riêng biệt với từng loại một, hoặc là duyên kết hợp với hai loại một,
hoặc là duyên kết hợp với ba loại một, hoặc là duyên tổng quát với bốn
10 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Đế, hoặc là duyên với pha ùp khác, hoặc lại du yên tổng quát với hành
tướng đã khởi, cũng không quyết định cho nên không gọi là Khổ trí cho
đến Đạo trí, bởi vì tạp loạn.
Lại nữa, nếu duyên riêng biệt với bốn Đế, đều chuyển bốn hành
tướng, kông cùng chung một ràng buộc với Khổ-Tập thì gọi là trí của
bốn Đế; các trí Thế tục tuy c ũng có duyên riêng biệt với bốn Đế, đều
chuyển bốn hành tướng, mà cùng c hung một ràng buộc với Khổ-Tập,
cho nên không gọi là trí của bốn Đế.
Hỏi: Trí này không cùng chung một  ràng buộc với Diệt-Đạo, tại
sao không thiết lập Diệt-Đạo trí?
Đáp: Đầu không thiết lập cho nên sau cũng không thiết lập.
Lại nữa, nếu duyên riêng biệt với  bốn Đế, đều chuyển bốn hành
tướng, có thể đối trị phiền nảo thì gọi là trí của bốn Đế; các trí Thế tục
cũng có duyên riêng biệt với bốn Đế, đều chuyển bốn hành tướng, mà
không có thể đối trị phiền não, cho nên không gọi là trí của bốn Đế.
Lại nữa, nếu duyên riêng biệt với bốn Đế, đều chuyển bốn hành
tướng, đối với bốn Thánh đế chứng thấy rõ ràng, không bị Kiến-Nghị-
Vô minh làm cho mê hặc, không tăng thêm phiền não-không dẫn đến
ba cõi, nhất định hướng đến Niết-bàn thì gọi là trí của bốn Đế; các trí
Thế tục không có nghĩa như vậy, cho nên không gọi là trí của bốn Đế.
Lại nữa, nếu duyên riêng biệt với bốn Đế, đều chuyển bốn hành
tướng, là tánh Thánh thì gọi mười hai tr í của bốn Đế; các trí Thế tục
không phải là tánh Thánh thâu nhiếp, cho nên không gọi là trí của bốn
Đế.
Tám trí như vậy, về cõi thì Tha tâm trí nếu là hữu lậu thì hệ thuộc
cõi Sắc, nếu là vô lậu thì không hệ thuộc; Thế tục trí gồm chung ba cõi;
sáu trí còn lại thì không hệ thuộc.
Về địa, Thế tục trí thuộc về sáu địa; Loại trí thuộc về chín địa;
Tha tâm trí thuộc về bốn địa; Thế t ục trí thuộc về mười tám địa, đó là
tám Đẳng trí-tám cận phần-Tĩnh lự tr ung gian và cõi Dục; còn lại bốn
trí, Pháp trí thâu nhiếp là thuộc về sáu địa, Loại trí thâu nhiếp là thuộc
về chín địa.
Về sở y, Pháp trí chỉ dựa vào cõi Dục mà dấy khởi; Tha tâm tí chỉ
dựa vào cõi dục-Sắc mà dấy khởi; Lo ại trí và Thế tục  trí đều dựa vào
ba cõi mà dấy khởi; trí còn lại nếu Pháp trí thâu nhiếp thì chỉ dựa vào
cõi Dục mà dấy khởi, Loạ i trí thâu nhiếp thì dựa vào tất cả ba cõi mà
dấy khởi.
Về hành tướng, Pháp trí và Loại trí đều làm mười sáu hành tướng;
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 106 103  
www.daitangkinh.org  
Tha tâm trí nếu vô lậu thì làm bốn hành tướng của Đạo, hữu lậu thì làm
hành tướng không rõ ràng; Thế tục  trí làm mười sáu hành tướng, cũng
làm những hành tướng khác, Khổ-Tập- Diệt-Đạo trí đều làm bốn hành
tướng.
Hỏi: Các Khổ trí đều làm chuyển hành tướng Khổ chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Hoặc có lúc Khổ trí mà không phải là làm chuyển hành tướng
khổ, đó là Khổ trí làm chuyển hành tướng Vô thường-Không-Vô ngã.
2. Hoặc có lúc làm chuyển hành tướng Khổ mà không phải là Khổ
trí, đó là pháp tương ưng với Khổ trí làm chuyển hành tướng Khổ;
3. Hoặc có lúc Khổ trí cũng làm chuyển hành tướng Khổ, đó là
Khổ trí làm chuyển hành tướng Khổ.
4. Hoặc có lúc không phải là K hổ trí cũng không phải là làm
chuyển hành tướng Khổ, nếu chỉ chọn lấy chủng loại này thì đó là pháp
tương ưng với Khổ trí làm chuyển hành tướng Vô thường-Không-Vô ngã,
nếu không chỉ chọn lấy chủng loại này thì trừ ra những tướng trước.
Như chuyển có bốn câu phân biệt, đã chuyển-sẽ chuyển nên biết
cũng như vậy. Như Khổ trí đối với hành tướng Khổ có ba loại bốn câu
phân biệt, đối với hành tướng Vô thường-Không-Vô ngã nên biết cũng
như vậy. Như Khổ trí có mười hai câu phân biệt, Tập-Diệt-Đạo trí nên
biết cũng như vậy. Như tổng cọng có bốn mươi tám loại bốn câu phân
biệt.
Về sở duyên, Pháp trí và Loại trí đều duyên với bốn Đế, Tha tâm
trí duyên với tâm-tâm sở pháp của người khác, Thế tục trí duyên với tất
cả các pháp, Khổ trí duyên với Khổ đế, Tập trí duyên với Tập đế, Diệt
trí duyên với Diệt đế, Đạo trí duyên với Đạo đế.
Về Niệm trú, Tha tâm trí là ba Niệm trú trừ ra Thân niệm trú, Diệt
trí là pháp niệm trú, trí còn lại gồm chung bốn Niệm trú.
Về Trí, tám trí này tức là tám trí.
Về Tam-ma-địa, Pháp trí và Loại trí đi cùng ba Tam-ma-địa; Tha
tâm trí nếu vô lậu thì Đạo đi cùng Tam-ma-địa Vô nguyện, hữu lậu thì
không phải là đi cùng Tam-ma-địa; T hế tục trí không phải là đi cùng
Tam-ma-địa; Khổ trí đi cùng Tam-ma-địa Không-Vô nguyện, Tập trí đi
cùng Tam-ma-địa Tập-Vô nguyện, Diệt trí đi cùng Tam-ma-địa đi cùng
Vô tướng, Đạo trí đi cùng Tam-ma-địa Vô nguyện-Đạo.
Về Căn tương ưng, Thế tục trí t ương ưng với năm căn; trí còn lại
tương ưng với ba Căn, đó là Lạc-Hỷ và Xả.
Về ba đời, tám trí này đều gồm chung ba đời.
10 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Duyên với ba đời, Pháp trí-Loại trí và Thế tục đều duyên với ba
đời và tách rời thế gian; Tha tâm trí quá khứ duyên với quá khứ. Hiện
tại duyên với hiện tại, vị lai sinh pháp thì duyên với vị lai, không sinh
pháp thì duyên với ba đời; Diệt trí duyên với tách rời thời gian, trí còn
lại duyên với ba đời.
Về thiện-bất thiện và vô ký Thế tục trí gồm chung ba loại, trí còn
lại chỉ là thiện.
Duyên với thiện-bất thiện và vô ký, Loại trí duyên với thiện-vô
ký, Diệt-Đạo trí chỉ duyên với thiện, trí còn lại duyên với ba loại.
Về hệ thuộc ma cõi-không hệ thuộc , Tha tâm trí nếu hữu lậu thì
hệ thuộc cõi Sắc, nếu vô lậu thì không hệ thuộc; Thế tục trí hệ thuộc
chung cả ba cõi; trí còn lại thì không hệ thuộc.
Duyên với hệ thuộc ba cõi-không hệ thuộc, Pháp trí duyên với hệ
thuộc cõi Dục và không hệ thuộc, Loại trí duyên với hệ thuộc cõi Sắc-
Vô sắc và không hệ thuộc, Tha tâm trí duyên với hệ thuộc cõi Dục-Sắc
và không hệ thuộc, Thế tục trí duyên với hệ thuộc ba cõi và không hệ
thuộc Khổ-Tập trí duyên vời hệ thuộc ba cõi, Diệt-Đạo trí duyên với
không hệ thuộc.
Về Học-Vô học và phi học phi vô học, Tha tâm trí chung cả ba
loại, Thế tục trí chỉ riêng Phi học ph i vô học, trí còn lại còn lại là Học
và Vô học.
Duyên với Học-Vô học và phi học phi vô học, Pháp-Loại-Thế tục
và Tha tâm trí đều duyên với ba loại, Khổ-Tập-Diệt trí chỉ duyên với
Phi học Phi vô học, Đạo trí duyên với Học và Vô học. Về kiến-tu mà
đoạn và không đoạn, Tha tâm trí nếu là hữu lậu thì do tu mà đoạn, nếu
là vô lậu thì không đoạn; Thế tục trí la ø do kiến-tu mà đoạn, trí còn lại
là không đoạn. Duyên với kiến-tu mà đoạn và không đoạn, Pháp-Loại-
Thế tục và Tha tâm trí duyên với ba loại, Khổ-Tập trí duyên với kiến-tu
mà đoạn, Diệt-Đạo trí duyên với không đoạn.
Duyên với danh-duyên với nghĩa, Pháp-Loại-Thế tục-Khổ-Tập trí
duyên chung với danh và nghĩa, trí còn lại chỉ duyên với nghĩa.
Duyên với Tự-Tha tương tục và Phi tương tục, Pháp-Loại và Thế
tục trí duyên với ba loại, Tha tâm trí duyên với Tha tương tục, Khổ-Tập-
Đạo trí duyên với Tự-Tha tương tục, Diệt trí duyên với Phi tương tục.
Gia hạnh đắc-ly nhiễm đắc và sinh đắc, Thế tục trí gồm chung ba
loại, trí còn lại gồm chung gia hạnh đắc và ly nhiễm đắc.
Từng đạt được-chưa từng đạt được, Tha tâm trí và Thế tục trí gồm
cả từng đạt được-chưa từng đạt được, trí còn lại chỉ riêng chưa từng đạt
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 106 105  
www.daitangkinh.org  
được.
- Lại nữa, Pháp trí có bốn loại:
1. Đối với pháp bắt đầu biết cho nên gọi là pháp trí.
2. Đối với pháp hiện đang biết cho nên gọi là Pháp trí.
3. Đối với pháp thật sự biết cho nên gọi là Pháp trí.
4. Đối với pháp rời khỏi nhận biết cho nên gọi là Pháp trí.
- Tỷ loại trí cũng có bốn loại:
1. Dùng nhân tỷ loại biết quả.
2. Dùng quả tỷ loại biết nhân.
3. Dùng nghiệp thân-ngữ tỷ loại biết tâm.
4. Dùng pháp đã nói tỷ loại biết Phật.
Tha tâm trí cũng có bốn loại, đó là từ bốn duyên mà sinh ra cũng
có thể làm bốn duyên, trí phụ thuộc của trí này cũng như vậy.
- Thế tục trí cũng có bốn loại:
1. Biết tên gọi thế tục.
2. Biết ràng buộc thế tục.
3. Biết giả lập thế tục.
4. Biết chấp trước thế tục.
- Khổ trí cũng có bốn loại:
1. Biết khổ của sinh.
2. Biết khổ của lưu chuyển.
3. Biết khổ của nóng bức phiền muộn.
4. Biết khổ của hòa hợp.
- Tập trí cũng có bốn loại:
1. Biết nghiệp.
2. Biết phiền não.
3. Biết ái.
4. Biết sự việc.
- Diệt trí cũng có bốn loại:
1. Biết ba kiếp vĩnh viễn đoạn trừ.
2. Biết thâm sân si mỏng dần.
3. Biết năm kiếp thuận phần dưới không còn.
4. Biết tất cả các kiết dứt sạch.
- Đạo trí cũng có bốn loại:
1. Biết từ Bổ-đặc-già-la thứ tám cho đến tất cả phần vị Học đều
có những việc đã làm.
2. Biết làm cho oàn địch phải thuần phục.
3. Quán xét việc làm vốn có.
10 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
4. Quán xét gần hết lậu.
- Tận trí cũng có bốn loại:
1. Kiến mà không nhiếp.
2. Lìa xa Định Không.
3. Không phải là Tha tâm trí.
4.Gia hạnh chậm chạp.
- Vô sinh trí cũng có bốn loại:
1. Bởi vì nhân.
2. Bởi vì quả.
3. Bởi vì nối tiếp nhau.
4. Bổ-đặc-già-la.
Trong này đã nói đến bốn Pháp trí…, là giải thích rộng ra các trí sai
biệt trong kinh, chứ không phải đầu chính là Pháp trí… thâu nhiếp.
Lại nữa, nên nói mười trí tổng hợp la ø một trí, đó là Pháp trí, bởi
vì đều lấy pháp làm Thể. Nên nói mười  trí tổng hợp làm một trí, đó là
Loại trí, bởi vì đều là chủng loại Thánh. Nên nói mười trí tổng hợp làm
một trí đó là trí đã nhận biết, bởi vì đã biết mà nhận biết cho nên xem
xét quyết định lại. Nên nói mười trí tổng hợp làm một trí, đó là Đạo trí,
bởi vì Đạo đề thâu nhiếp. Nên nói mười trí tổng hợp làm một trí, đó là
Nguyện trí, bởi vì có năng lực thoả mãn điều mong cầu. Nên nói mười
trí tổng hợp làm một trí, đó là Tận tr í, bởi vì đạt được trong thân người
không còn phiền não. Nên nói mười trí tổng hợp làm một trí, đó là Vô
sinh trí, bởi vì không lui sụt rơi rụng.
Hỏi: Thế nào Pháp trí?
Đáp: Tất cả trí vô lậu đối với các hành-nhân của các hành-diệt
các hành-đạo có thể đoạn các hành của cõi Dục.
Trong này, các hành là khổ đế, nhân của các hành là Tập đế, diệt
các hành là Diệt đế, đạo có thể đoạn các hành là Đạo đế. Các trí vô lậu
có thể nhận biết về bốn Đế của cõi Dục như vậy, gọi chung là pháp trí.
Lại nữa, tất cả trí vô lậu đối với Pha ùp trí và địa của Pháp trí, đó gọi là
Pháp trí.
Hỏi: Vì sao lại nói đến trí này?
Đáp: Trước đây tuy nói về đạo vô gián có thể đoạn các hành ủa
cõi Dục, mà chưa nói đến đạo gia hạnh-giải thoát-thắng tiến, nay cần
phải nói đến.
Trong này, Pháp trí là pháp trí của ba đạo; địa của Pháp trí là các
pháp cùng có tương ưng với Pháp trí c ủa ba đạo. Lại nữa, đạo có thể
đoạn là Pháp trí của đạo vô gián , Pháp trí là Pháp trí của ba đạo khác;
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 106 107  
www.daitangkinh.org  
địa của Pháp trí là các pháp cùng có tương ưng với Pháp trí của bốn đạo,
và bốn phẩm Pháp nhẫn. Lại nữa, đạo có thể đoạn là pháp vô lậu của
bốn đạo có thể đoạn phiền não của cõi Dục, Pháp trí là Pháp trí đã tu-đã
khởi vào lúc khác; địa của Pháp trí là các pháp cùng có tương ưng với
lúc ấy. Tiếp theo sau Loại trí dựa  theo đây nên biết. Tha tâm trí… như
văn nói rộng ra, nên biết về tướng ấy.
Pháp trí cho đến Đạo trí, ở trong tám trí thì mỗi một trí thâu nhiếp
mấy loại?
Hỏi: vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về Chánh
lý. Nghĩa là hoặc có người chấp: Các pháp thâu nhiếp, đó là thâu nhiếp
tánh khác chứ không thâu nhiếp tự tánh. Như Luận giả Phân Biệt đã
chấp. Vì ngăn chặn cái chấp ây, muốn nhấn bày về các pháp đều thâu
nhiếp tự tánh chứ không thâu nhiếp tánh khác, cho nên soạn ra phần
luận này. Nghĩa lý trong này như tr ong chương Kiết Uẩn đã phân biệt
rộng ra.
Pháp trí thâu nhiếp Pháp trí và phần ít cùa năm trí đó là Tha tâm
trí và Khổ-Tập-Diệt-Đạo trí.
Trong này, nói tổng quát là Pháp trí thâu nhiếp Pháp trí, nhưng
Pháp trí thuộc về sáu địa, Vị chí Định thì thâu nhiếp Vị chí Định, cho
đến Tĩnh lự thứ tư thì thâu nhiếp Tĩnh lự thứ tư. Lại nữa, Pháp trí có
bốn loại đó là trí của bốn Đế , Khổ trí thâu nhiếp Khổ trí, cho đến Đạo
trí thâu nhiếp Đạo trí. Lại nữa, Pháp trí thuộc về ba đời, quá khứ thâu
nhiếp quá khứ, vị lai thâu nhiếp vị lai, hiện tại thâu nhiếp hiện tại; quá
khứ và vị lai đếu có nhiều sát-na, mỗi một sát-na tự mình thâu nhiếp.
Ngay Pháp trí này thâu nhiếp phần ít của Tha tâm trí, nghĩa là Tha
tâm trí có hữu lậu, có vô lậu; trí này chỉ thâu nhiếp vô lậu. Vô lậu ấy lại
có phẩm Pháp trí, có phẩm Loại tr í; trí này chỉ th âu nhiếp phẩm Pháp
trí. Vì vậy nói thâu nhiếp phần ít của trí kia.
Ngay Pháp trí này thâu nhiếp phần ít của Khổ-Tập-Diệt-Đạo trí,
nghĩa là bốn trí ấy đều có phẩm Pháp trí, có phẩm Loại trí; trí này chỉ
thâu nhiếp phẩm Pháp trí, cho nên nói là thâu nhiếp phần ít của bốn trí
Loại trí thâu nhiếp Loại trí và phần ít của năm trí, đó là Tha tâm
trí và Khổ-Tập-Diệt-Đạo trí.
Trong này, nói tổng quát là Loại trí thâu nhiếp Loại trí, nhưng loại
trí thuộc về chính địa, Vị chí Định  thì thâu nhiếp Vị chí Định, cho đến
Vô sở hữu xứ thì thâu nhiếp Vô sở hữu xứ, phần còn lại nói rộng ra như
Pháp trí.
10 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Tha tâm trí thâu nhiếp Tha tâm trí và phần ít của bốn trí, đó là
Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí. Trong này, nói tổng quát là Tha tâm trí
thâu nhiếp Tha tâm trí, nhưng Tha tâm trí thuộc về bốn tĩnh lự căn bản,
Tĩnh lự thứ nhất thì thâu nhiếp Tĩnh lự thứ nhất, cho đến Tĩnh lự thứ tư
thì thâu nhiếp Tĩnh lự thứ tư. Lại nữa, Tha tâm trí có hữu lậu-có vô lậu,
hữu lậu thâu nhiếp hữu lậu, vô lậu tha âu nhiếp vô lậu. Hữu lậu này thì
có đã từng đạt được-có chưa từng đạt được, đã từng đạt được thâu nhiếp
đã từng đạt được, chưa từng đạt được thâu nhiếp chưa từng đạt được; vô
lậu này thì có phẩm Pháp trí-có phẩm Loại trí, Pháp trí thâu nhiếp phẩm
Pháp trí, phẩm Loại trí thâu nhiếp phẩm Loại trí. Lại nữa, Tha tâm trí
này gồm chung ba đời, quá khứ thâu nhiếp quá khứ vị lai thâu nhiếp vị
lai hiện tại thâu nhiếp hiện tại quá khứ và vị lai đều có sát-na, mỗi một
sát-na tự mình thâu nhiếp.
Ngay Tha tâm trí này thâu nhiếp phần ít của Pháp trí, nghĩa là
pháp trí thuộc về sáu địa, trí này chỉ thâu nhiếp Pháp trí của bốn Tĩnh
lự căn bản kia. Lại nữa, Pháp trí c ó bốn loại, đó là trí của bốn Đế, trí
này chỉ thâu nhiếp Pháp trí của Đạo tr í. Lại nữa, Pháp trí của Đạo trí
có duyên riêng biet-có duyên toàn bộ, có duyên hiện tại-có duyên quá
khứ và vị lai, có duyên Tự tương tục-có duyên Tha tương tục, có duyên
tâm-tâm sở pháp, có duyên với Uẩn kha ùc; trí này chỉ thâu nhiếp Pháp
trí duyên riêng biệt-hiện tại-Tha tương tục-tâm tâm sở pháp, cho nên
nói là thâu nhiếp phần ít của Pháp trí. Như nói trí này thâu nhiếp phần ít
của Pháp trí, nói trí này thâu nhiếp phần ít của Loại trí cũng như vậy; có
điểm khác nhau là nên nói Loại trí t huộc về chính địa, trí này chỉ thâu
nhiếp Loại trí thuộc về bốn Tĩnh lự căn bản.
Lại nữa, Tha tâm trí này thâu nhiếp phần ít của Thế tục trí, nghĩa
là Thế tục trí thuộc về mười tám địa; trí này chỉ thâu nhiếp Thế tục trí
thuộc về bốn tĩnh lự căn bản. Lại nữa , Thế tục trí có thiện-nhiễm ô và
vô phú vô ký, trí này chỉ thâu nhiếp Thế tục trí thiện. Lại nữa, Thế tục
trí thiện có duyên riêng biệt, có du yên tổng quát, nói rộng như trước;
trí này chỉ thâu nhiếp Thế tục trí thiện có duyên riêng biệt-hiện tại-Tha
tương tục và tâm-tâm sở pháp, cho nên nói là thâu nhiếp phần ít của
Thế tục trí.
Lại nữa, Tha tâm trí này thâu nhi ếp phần ít của Đạo trí, nghĩa là
Đạo trí thuộc về chính địa; trí này chỉ thâu nhiếp Đạo trí thuộc về bốn
Tĩnh lự căn bản. Lại nữa, Đạo trí của bốn Tĩnh lự căn bản có duyên
riêng biệt, có duyên tổng quát, nói rộng như trước; trí này chỉ thâu nhiếp
Đạo trí có duyên riêng biệt-hiện tại-Tha tương tục và tâm-tâm sở pháp,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 106 109  
www.daitangkinh.org  
cho nên nói là thâu nhiếp phần ít của Đạo trí.
Thế tục trí thâu nhiếp Thế tục trí và phần ít của Tha tâm trí.
Trong này, nói tổng quát là Thế t ục trí thâu nhiếp Thế tục trí,
nhưng Thế tục trí thuộc về mười tám địa,  cõi Dục thì thâu nhiếp cõi
Dục, cho đến Phi tưởng phi phi t ưởng xứ thì thâu nhiếp Phi tưởng phi
phi tưởng xứ. Lại nữa, Thế tục trí có thiện-nhiễm ô và vô phú vô ký,
thiện thì thâu nhiếp thiện, nhiễm ô  thì thâu nhiếp nhiễm ô, vô phú vô
ký thì thâu nhiếp vô phú vô ký. Lại nữa, Thế tục trí gồm chung ba đời,
quá khứ thâu nhiếp quá khứ, vị lai thâu nhiếp vị lai, hiện tại thâu nhiếp
hiện tại; quá khứ và vị lai đều nhiều sát-na, mỗi một sát-na tự mình
thâu nhiếp.
Lại nữa, Thế tục trí thâu nhiếp pha àn ít của Tha tâm trí, nghĩa là
Tha tâm trí có hữu lậu-có vô lậu; trí này chỉ thâu nhiếp Tha tâm trí hữu
lậu, cho nên nói là thâu nhiếp phần ít của Tha tâm trí.
Khổ trí thâu nhiếp Khổ trí và phần ít của hai trí, đó là Pháp trí và
Loại trí.
Trong này, nói tổng quát là Khổ trí thâu nhiếp Khổ trí, nhưng Khổ
trí thuộc về chình địa, Vị chí Đị nh thì thâu nhiếp Vị chí Định, cho đến
vô sở hữu xứ thì thâu nhiếp vô sở hữu xứ; phần còn lại như trước nói.
Lại nữa, Khổ trí này thâu nhiếp phần ít của Pháp trí, nghĩa là Pháp
trí có Khổ-Tập-Diệt-Đạo trí; trí này chỉ thâu nhiếp các trí của Khổ trí,
cho nên nói là thâu nhiếp phần ít của Pháp trí. Như nói trí này thâu
nhiếp phần ít của Pháp trí, nói trí na øy thâu nhiếp phần ít của Loại trí
cũng như vậy. Như Khổ trí thâu nhiếp một trí và phần ít của hai trí, Tập
trí và Diệt trí nên biết cũng như vậy.
Đạo trí thâu nhiếp Đạo trí và phần ít của ba trí, đó là Pháp-Loại
và Tha tâm trí.
Trong này, nói tổng quát là Đạo trí thâu nhiếp Đạo trí, nhưng Đạo
trí thuộc về chính địa, Vị chí Định  thì thâu nhiếp Vị chí Định, cho đến
Vô sở hữu xứ thì thâu nhiếp Vô sở hữu xứ; phần còn lại như trước nói.
Lại nữa, Đạo trí này thâu nhiếp phần ít của Pháp trí-Loại trí, như
trước nói về Khổ trí thâu nhiếp phần ít của Pháp trí-Loại trí.
Lại nữa, Đạo trí này thâu nhiếp pha àn ít của Tha tâm trí, nghĩa là
Tha tâm trí có hữu lậu-có vô lậu, trí này chỉ thâu nhiếp Tha tâm trí vô
lậu, cho nên nói là thâu nhiếp phần ít của Tha tâm trí.
Trong này, thâu nhiếp có nghĩa là thâu nhiếp tự tánh, tự tánh đối
với tự tánh thật sự có thể đạt được, không lìa ra-không cởi bỏ, thường
tồn tại chứ không trống rỗng, luôn luôn làm chướng ngại, cho nên   nói
11 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
là thâu nhiếp.
Nếu thành tựu Pháp trí, cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về Chánh
lý. Nghĩa là hoặc có người chấp:  Tánh thành tựu và không thành tựu
không có thật. Như phái Thí Dụ đã ch ấp. Vì ngăn chặn cái chấp ấy để
hiển bày về tành thành tựu-tánh không thành tựu là quyết định thật có,
cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi:: Nếu thành tựu Pháp trí thì đối với tám trí này, có mấy thành
tựu-mấy không thành tựu?
Đáp: Hoặc là ba-bốn-năm-sáu-bảy -tám. Nghĩa là lúc Khổ pháp
trí-Khổ loại trí nhẫn, không có Tha tâm trí thì thành tựu ba, có Tha tâm
trí thì thành tựu bốn.
Trong này, ba đó là Pháp trí-Khổ tr í và Thế tục trí; bốn đó là ba
trí trước cọng thêm Tha tâm trí.
Nếu chưa lìa nhiễm cõi Dục mà tiến vào Chánh tành ly sinh, thì
lúc bấy giờ thành tựu ba; nếu đã lìa nhiễm cõi Dục mà tiến vào Chánh
tánh ly sinh thì lúc bấy giờ thành tựu bốn. Những điều nói sau này dựa
theo đây nên biết.
Lúc Khổ pháp trí, thì Pháp trí-Khổ trí thành tựu hiện tại và vị lai,
tức là Thể một trí mà bởi vì đối trị cho nên gọi là Pháp trí, bởi vì hành
tướng cho nên gọi là Khổ trí. Thế tục trí-Tha tâm trí thành tựu quá khứ-
vị lai.
Lúc Khổ loại trí nhẫn, thì tăng thêm Kiến-tăng thêm Tuệ-tăng
thêm Đạo, không phải là Trí-không phải  là Danh, lúc bấy giờ Pháp
trí-Khổ trí-Thế tục trí hoặc là Tha tâm trí, đều chỉ thành tựu quá khứ-vị
lai, nởi vì hiện tại không có. Những điều nói sau này dựa theo đây nên
biết.
Lúc Khổ loại trí-Tập pháp trí nhẫn, không có Tha tâm trí thì thành
tựu bốn, có Tha tâm trí thì thành tựu năm.
Trong này, bốn đó là Pháp-Loại-K hổ và Thế tục trí; năm đó là
bốn trí trước cọng thêm Tha tâm trí.
Lúc Khổ loại trí, thì tăng thêm Kiến-tăng thêm Tuệ-tăng thêm-
Đạo-tăng thêm Trí-tăng thêm Danh, nghĩa là Loại trí gọi cho Khổ trí
này, bởi vì lúc ấy tên gọi Khổ pháp trí đã c ó được. Lúc Tập pháp trí
nhận, thì tăng thêm Kiến-Tuệ-Đạo, không phải là Trí-không phải là
Danh.
Lúc Tập pháp trí cho đến lúc Diệt pháp trí nhẫn, không có Tha
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 106 111  
www.daitangkinh.org  
tâm trí thì thành tựu năm, có Tha tâm trí thì thành tựu sáu.
Trong này, năm đó là Pháp-Loại-Khổ-Tập và Thế tục trí, sáu đó
là năm trí trước cọng thêm Tha tâm trí.
Lúc Tập pháp trí, thì tăng thêm Kiến-Tuệ-Đạo và Trí-Danh,
nghĩa là Tập trí gọi cho Pháp trí na øy bởi vì lúc ấy tên gọi Khổ pháp
trí đã cò được.
Lúc Tập loại trí nhẫn-Tập loại trí-Diệt pháp trí nhẫn, thì tăng
thêm Kiến-Tuệ-Đạo, không phải la ø Trí-không phải là Danh. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì lúc ấy Tập loại trí đã có được tên gọi Tập trí, không
khác với lúc Tập pháp trí đã có được tện gọi Tập trí; bởi vì lúc bấy giờ
đã có được tên gọi Loại trí, không khác với lúc Khổ loại trí đã có được
tên gọi Loại trí.
Lúc Diệt pháp trí cho đến lúc  Đạo pháp trí nhẫn, không có Tha
tâm trí thì thành tựu sáu, có Tha tâm trì thì thành tựu bảy.
Trong này, sáu đó là Pháp-Loại-Khổ-Tập-Diệt và Thế tục trí, bảy
đó là sáu trí trước cọng thêm Tha tâm trí.
Lúc Diệt pháp trí,thì tăng thêm Kiến-Tuệ-Đạo và Trí-Danh, nghĩa
là Diệt trí gọi cho Diệt loại trí nhẫn.
Lúc Diệt loại trí-Đạo pháp trí nhẫn, thì tăng thêm Kiến-Tuệ-Đạo,
không phải là Trí-không phải là Danh. N guyên cớ thế nào? Bởi vì lúc
ấy Diệt loại trí đã có được tên gọi Diệt trí, không khác với lúc Diệt pháp
trí đã có được tên gọi Diệt trí; bởi vì lúc bấy giờ đã có được tên gọi Loại
trí, không khác với lúc Khổ loại trí đã có được tên gọi Loại trí.
Lúc đạo Pháp trí cho đến lúc Đạo loại trí, không có Tha tâm trí thì
thành tựu bảy, có Tha tâm trí thành tựu tám.
Trong này, bảy đó là trong tám trí trừ ra Tha tâm trí, tám đó là bảy
trí trước cọng thêm Tha tâm trí.
Lúc Đạo pháp trí, thì tăng thêm Kiến-Tuệ-Đạo, không phải là Trí-
không phải là Danh. Nguyên cớ thế nào? B ởi vì lúc ấy Đạo loại trí đã
có được tên gọi Đạo trí, không khác với lúc Đạo pháp trí đã có được tên
gọi Đạo trí; bởi vì lúc bấy giờ đã có được tên gọi Loại trí, không khác
với lúc Khổ loại trí đã có được tên gọi Loại trí.
Nếu thành tựu Loại trí cho đến nếu th ành tựu Đạo trí, thì đối với
tám trí này thành tựu bao nhiêu, như văn nói rộng ra nên biết về tướng
ấy.
Tăng thêm về Kiến-Tuệ-Đạo va ø tăng thêm về Trí-Danh, như
trong Pháp trí nên biết về tướng ấy.nhưng thành tựu Pháp trí và Khổ trí,
lấy lúc Khổ pháp trí làm thành tựu t hứ nhất; Loại trí lấy lúc Khổ loại
11 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
trí làm thành tựu thứ nhât; Tha tâm tr í lấy Đạo giải thoát thứ chín lìa
nhiễm cõi Dục, và ở cõi Vô sắc chết đi sinh vào cõi Sắc lúc tâm Trung
Hữu đầu thai, làm thành t ựu thứ nhất; Thế tục trí không có thứ nhất,
bởi vì tất cả hữu tình vốn có thành tựu. Thành tựu Tập trí lấy lúc Tập
pháp trí làm thành tựu thứ nhất, Diệt trí lấy lúc Diệt pháp trí làm thành
tựu thứ nhất, Đạo trí lấy lúc Đạo pháp trí làm thành tựu thứ nhất. Pháp-
Loại-Tập-Khổ-Diệt-Đạo trí, từ lúc bắt đầu đạt được về sau, cho đến lúc
chưa nhập Niết-bàn thì luôn luôn thành tựu; Thế tục trí từ thời gian ban
đầu không thể biết được, cho đến lúc chưa nhập Niết-bàn thi luôn luôn
thành tựu; Tha tâm trí đã lìa nhiễm c õi Dục mà chưa sinh vào cõi Vô
sắc chưa nhập Niết-bàn thì luôn lu ôn thành tựu. Đây gọi là Tỳ-bà-sa
tóm lược ở nơi này.
Nếu tu Pháp trí thì cũng tu Loại trí chăng? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi:Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về chánh
lý. Nghĩa là hoặc có người nói: Pháp thiện-nhiễm và vô ký đều có nghĩa
cuảt. Vì ngăn chặn caí chấp ấy để hiển bày chỉ riêng pháp thiện hữu
vi có thể có nghĩa tu. Tại sao bi ết như vậy? Như trong kinh nói: “Pháp
thiện hữu vi cần phải tu chứ không pha ûi là pháp nào khác. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì nếu Pháp trí là quả yêu quý, thì khuyến khích chịu khó
tinh tiến tu tập làm cho dần dần tăng trưởng, cho nên gọi là tu. Chỉ riêng
pháp thiện hữu vi có năng lực đạt  được quả yêu quý, đó là bởi vì đạt
được quả dị thục tăng thượng đáng yêu quý của thế gian, cũng bởi vì
đạt được quả lìa cxa ràng buộc của  xuất thế gian. Những người có trí
chịu khó tinh tiến tu tập, từ bậc Hạ đến bậc Trung, từ bậc Trung đến
bậc Thượng, khiến cho nhanh chóng đạt được quả yêu quý đã mong
cầu. Pháp nhiễm-vô ký và thiện vô  vi không có tác dụng như vậy, cho
nên không gọi là tu.” Hoặc có người ba ùc bỏ không có nghĩa của tu vị
lai, nghĩa là bởi vì quá khứ và vị lai đều không có Thể thật sự. Vì ngăn
chặn cái chấp ấy để hiển bày chắc chắn thật sự có quá khứ và vị lai,
hiện tại có thể tu pháp thiện của vị  lai, nghĩa là pháp thiện thù thắng
của đời hiện tại làm nhân, dẫn da ét phát khởi đạt được các pháp thiện
của vị lai, thì sẽ không có nghĩa đa ït được quả…, nghĩa là lúc đạt được
quả… thì hiện tại chỉ có một trí mà vị lai tu tám trí, hi ện tại chỉ có một
hành tướng mà vị lai tu mười sáu hành tướng, hiện tại chỉ có một sát-na
mà vị lai tu vô lượng sát-na, hiện tại hoặc là chỉ có tâm-tâm sở pháp hữu
lậu mà vị lai tu tâm-tâm sở pháp hữu lậu và vô lậu, hoặc có lúc hiện tại
chỉ có tâm-tâm sở pháp vô lậu mà vị lai tu tâm-tâm sở pháp vô lậu  và
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 106 113  
www.daitangkinh.org  
hữu lậu, những sự việc như vậy đều sẽ không thể thành tựu. Lại nữa, lúc
chư Phật chứng được Đại Bồ-đề, hiện ta ïi chỉ có công đức của Tận trí;
nếu không có nghĩa của tu thiện vị lai, thì lẽ ra chư Phật không có Nhất
thiết trí. Đừng có sai lầm quá mức như vậy, cho nên nhất định phải thừa
nhận là tu pháp thiện của vị lai. Bởi vì ngăn chặn các loại chấp lạ lùng
như vậy, và hiển bày về Chánh lý, cho nên soạn ra phần luận này.
Tu có bốn loại, nói rộng trước. Trong này chỉ dựa vào hai loại tu
mà soạn luận, đó là tu đạt được và tu luyện tập.


„
11 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA