A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 108

Việt dịch

QUYỂN 108

LUẬN VỀ TU TRÍ (Phần 4)

Các kiết do Pháp trí thì đoạn kiết ấy do Diệt pháp trí tác chứng
chăng? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về chánh
lý. Nghĩa là hoặc có người chấp: Đạo vô gián đoạn được các kiết, đạo
giải thoát chứng được diệt các kiết ấy. Như các Luận sư nước ngoài đã
chấp. Vì ngăn chặn ý kia để hiển bày về đạo vô gián có thể đoạn được
các kiết cũng chứng được  diệt các kiết ấy. N ếu đạo vô gián chĩ đoạn
được kiết, đạo giải thoát mới có thể chứng được diệt các kiết thì trái với
cách nói ở đây: Các kiết do Pháp tr í đoạn, kiết ấy do Diệt pháp trí tác
chứng… Nếu dùng Pháp trí thuộc Diệt- Đạo hoàn toàn lìa nhiễm của Phi
tưởng phi phi tưởng xứ, lúc ấy dùng Pha ùp trí làm đạo vô gián, Loại trí
làm đạo vô gián, Loại trí làm đạo giải thoát, thì làm sao có thể nói các
kiết do Pháp trí đoạn, kiết ấy diệt tức là Pháp trí tác chứng? Vì vậy cho
nên biết rằng: Đạo vô gián có thể đoạn được các kiết, cũng chứng được
diệt các kiết ấy, lý lẽ không có thể trái ngược. Bởi vì nhân duyên này,
cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Các kiết do Pháp trí đoạn, kiết ấy diệt do Pháp  trí ác
chứng?
Đáp: Các kiết do Pháp trí đoạn, kiết ấy diệt do Pháp trí tác chứng,
nghĩa là tùy theo Pháp trí làm đạo vô gián, đoạn bao nhiêu kiết, thì đạo
vô gián này có thể chứng diệt bấy nhi êu kiết đã đoạn. Có kiết diệt do
Pháp trí tác chứng, mà kiết ấy không phải là do Pháp trí đoạn, nghĩa là
hoặc do Nhẫn đoạn, hoặc do trí khác đoạn, mà kiết ấy diệt do Pháp trí
tác chứng.
Như người Dự lưu, dùng đạo thế tục đoạn một phẩm kiết cho đến
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 108 131  
www.daitangkinh.org  
phẩm kiết của cõi Dục rồi, lại dùng Pháp trí làm đa ïo vô gián, đoạn
phẩm thứ sáu đạt được quả Nhất lai. Lúc bấy giờ Pháp trí thuộc đạo
vô gián, chứng diệt kiết do kiến mà đoạn của ba cõi do Nhẫn mà đoạn
trước kia, và chứng diệt kiến do tu mà đoạn thuộc năm Uẩn trước của
cõi Dục do Thế tục trí đã đoạn trước kia.
Người Nhất lai dùng đạo thế tục đoạn kiết thuộc phẩm thứ bảy-
thứ tám của cõi Dục rồi, lại dùng Pháp trí làm đạo vô gián, đoạn phẩm
thứ chín đạt được quả Bất hoàn. Lúc bấy giờ Pháp trí thuộc đạo vô gián,
chứng diệt do kiến mà đoạn của ba c õi do Nhẫn đã đoạn trước kia, và
chứng diệt kiết do tu ma ø đoạn thuộc tám phẩm trước  của cõi Dục do
Thế tục trí đã đoạn trước kia.
Người Bất hoàn dùng đạo thế tục hoa ëc là Loại trí, lìa nhiễm của
Tĩnh lự thứ nhất cho đến Vô sở hữu xứ, dùng Loại trí đoạn tám phẩm
kiết của Phi tưởng phi phi tưởng xứ rồi, lại dùng Pháp trí làm đạo vô
gián, đoạn phẩm thứ chín đạt được quả Vô học. L úc bấy giờ Pháp trí
thuộc đạo vô gián chứng diệt kiết do kiến mà đoạn của ba cõi do Nhẫn
đã đoạn trước kia, và chứng diệt kiết do tu mà đoạn của cõi Dục do Thế
tục trí đã đoạn trước kia, chứng diệt kiết do tu mà đoạn của bảy địa do
Loại trí vàThế tục trí đã đoạn, chứng diệt kiết do tu mà đoạn thuộc tám
phẩm trước của Phi tưởng phi phi tưởng xứ do Loại trí đã đoạn. Như
vậy các kiết diệt do Pháp trí tác  chứng, kiết ấy không phải là Pháp trí
đoạn.
Hỏi: Các kiết do Loại trí đoạn, ki ết ấy diệt do Loại trí tác chứng
chăng?
Đáp: Các kiết do Loại trí đoạn, kiết ấy do Loại trí tác chứng nghĩa
là tùy theo Loại trí làm đạo vô gián, đoạn bao nhiêu kiết, thì đại vô gián
này có thể chứng diệt bầy nhiêu kiết đã đoạn. Có kiết diệt do Loại trí tác
chứng, mà kiết ấy không phải là do Lo ại trí đoạn, đó là hoặc do Nhẫn
đoạn, hoặc do trí khác đoạn, mà kiết ấy diệt do Loại trí tác chứng.
Như các Thánh giả dùng Pháp trí hoặc là đạo thế tục lìa nhiễm
của cõi Dục cho đến Vô sở hữu xứ, dùng Pháp trí đoạn tám phẩm kiết
của Phi tưởng phi phi tưởng xứ rồi, lại dùng Loại trí đoạn phẩm thứ chín
đạt được quả Vô học. Lúc bấy giờ Loại trí thuộc đạo vô gián, chứng diệt
kiết do kiến mà đoạn của ba cõi Nhẫn đã đoạn trước kia, và chứng diệt
kiết do tu mà đoạn của tám địa do Pháp trí và Thế tục trí đã đoạn trước
kia, chứng diệt kiết do tu mà đoạn thuộc tám phẩm trước của Phi tưởng
phi phi tưởng xứ do Pháp trí đã đoạn. Như vậy các kiết diệt do Loại trí
tác chứng, mà kiết ấy không phải là do Loại trí đoạn.
132 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Hỏi: Các kiết do Khổ trí đoạn, kiế t ấy diệt do Khổ trí tác chứng
chăng?
Đáp: Các kiết do Khổ trí đoạn, kiết ấy diệt do Khổ trí tác chứng,
nghĩa là tùy theo Khổ trí làm đạo vô gián, đoạn bao nhiêu kiết, thì đạo
vộ gián có thể chứng diệt bấy nhiêu kiết đã đoạn. Có kiết diệt do Khổ
trí tác chứng, mà kiết  ấy không phải là do Khổ trí đoạn, đó là hoặc
do Nhẫn đoạn, hoặc do trí khác đoa ïn, mà kiết ấy diệt do Khổ trí tác
chứng.
Như người Dự lưu, dùng đạo thế tục hoặc là Tập-Diệt-Đạo trí,
đoạn một phẩm kiết cho đến năm phẩm kiết  của cõi Dục rồi, lại dùng
Khổ trí làm đạo vô giá n để đoạn phẩm thứ sáu. Lúc bấy giờ Khổ trí
thuộc đạo vô gián, chứng diệt kiết do kiến mà đoạn của ba cõi do Nhẫn
đã đoạn trước kia, và chứng diệt kiết do tu mà đoạn thuộc năm phẩm
trước của cõi Dục do Thế tục trí và Tập-Diệt-Đạo trí đã đoạn trước
kia.
Người Nhất lai dùng đạo thế tục va ø Tập-Diệt-Đạo trí, đoạn kiết
phẩm thứ bảy-thứ tám của cõi Dục rồi, là dùng Khổ trí làm đạo vô gián,
đoạn phẩm thứ chín đạt được quả Bất  hoàn. Lúc bấy giờ Khổ trí thuộc
đạo vô gián, chứng diệt kiết do kiến mà đoạn của ba cõi do Nhẫn đã
đoạn trước kia, và chứng diệt kiết do tu mà đoạn thuộc tám phẩm trước
thuộc cõi Dục do Thế tục trí và Tập-Diệt-Đạo trí đã đoạn trước kia.
Người Bất hoàn dùng đạo thế tục hoa ëc là Tập-Diệt-Đạo trí, lìa
nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất cho đến vô sở hữu xứ, dùng Tập-Diệt-Đạo
trí để đoạn tám phẩm kiết của Phi tưởng phi phi tưởng xứ rồi , lại dùng
Khổ trí làm đạo vô gián, đoạn phẩm thứ chín đạt được quả Vô học. Lúc
bấy giờ Khổ trí thuộc đạo vô gián, chứng diệt kiết do kiến mà đoạn của
ba cõi do Nhẫn đã đoạn trước kia, và chứng diệt Kiết do tu mà đoạn của
tám địa do Thế tục trí và Tập-Diệt-Đạo trí đã đoạn trước kia, chứng diệt
Kiết do tu mà đoạn thuộc tám phẩm trước của Phi tưởng phi phi tưởng
xứ do Tập-Diệt-Đạo trí đã đoạn. Như va äy các Kiết diệt do Khổ trí tác
chứng, mà kiết ấy không phải là do Khổ trí đoạn. Như nói về Khổ trí,
nói về Tập-Diệt-Đạo trí nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Phần trước và phần này có gì sai biệt?
Đáp: Có những người muốn làm cho đạo vô gián đoạn trước các
kiết, đạo giải thoát chứng được diệt  kiết đã đoạn, họ nói phần trước
hiển bày về tác dụng của đạo vô gi án, phần này hiển bày về tác dụng
của đạo giải thoát. Có những người muốn làm cho đạo vô gián có thể
đoạn được các kiết đã đoạn, họ nói phần trước hiển bày về đạo vô gián
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 108 133  
www.daitangkinh.org  
có thể đoạn được các kiết và chứng được diệt kiết đã đoạn, phần này
chỉ hiển bày về đạo vô gián chứng được diệt các kiết.
Như đoạn được kiết-chứng được diệt kiết ấy, rời bỏ sai lầm-tu
công đức, rời bỏ vô nghĩa-đạt được có nghĩa, rời bỏ thấp kém-đạt được
cao đẹp, lìa khổ của ái nhiễm-chứng ni ềm vui tịch tĩnh,  nên biết cũng
như vậy.
Lại nữa, phần trước hiển bày về đoạn hữu vi, phần này hiển bày
về chứng vô vị. Lại nữa, phần trước hiển bày về lập tức đoạn, phần này
hiển bày về thường xuyên đoạn. Lại nữa, phần trước hiển bày về đoạn
thì lập tức chứng, phần này hiển bày  về trước đoạn rồi sau mới chứng.
Đó gọi là sự sai biệt giữa phần trước và phần này.
Nhãn căn cho đến tùy miên Vô minh do tu mà đoạn của cõi Vô
sắc, ở trong mười trí có mấy trí nhận biết? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về Chánh
lý. Nghĩa là hoặc có người chấp: Có những Giác tuệ không có cảnh sở
duyên, như giữ lấy sự vật huyễn ảo của  thành Kiền-đạt-phược, cảnh
tượng trong gương, bóng trăng trong nước, vòng lửa xoay tròn…, các loại
Giác tuệ đều không có cảnh thật. Vì ngăn chặn cài chấp ấy để hiển bày
các Giác tuệ để thật sự có cảnh.
Hoặc lại có người chấp: Có trí có thể nhận biết mà khôn nhận biết
sự vật đã nhận biết, có cảnh đã nhận biết mà không phải là trí đã nhận
biết. Vì ngăn chặn cái chấp ấy để hiển bày không có trí có thể nhận
biết mà không nhận biết sự vật đã nhận biết, và không có cảnh đã nhận
biết mà không phải là trí đã nhận biết. Bởi vì nhân duyên này, cho nên
soạn ra phần luận này.
Nếu hỏi về thâu nhiếp thì nên dựa vào mười tám Giới suy nghĩ kỹ
càng mà trả lời; nếu hỏi về Thức thì nên dựa vào mười hai Xứ suy nghĩ
kỹ càng mà trả lời; nếu hỏi về T ùy miên thì nên dựa vào năm Bộ suy
nghĩ kỹ càng mà trả lời; nếu hỏi về  Trí thì nên dựa vào bốn Thánh để
suy nghĩ kỹ càng mà trả lời. Như vậy các pháp có thể dễ dàng biểu hiện
rõ ràng, có thể dễ dàng thi thiết.
Trong này hỏi về Trí cho nên t huận theo dựa vào bốn Thánh đế
suy nghĩ kỹ càng mà trả lời. Nhưng ta át cả các pháp tóm lược có năm
loại, đó là do bốn Đế thâu nhiếp và vốn không thâu nhiếp. Trong này,
khổ-Tập của ba cõi và pháp do Đạo đế thâu nhiếp đều có hai loại, đó là
tương ưng và không tương ưng; pháp do Diệt đế thâu nhiếp, và pháp vốn
không do Đế thâu nhiếp đều chỉ có một loại, đó là không tương ưng.
134 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Do Khổ-Tập đế của cõi Dục  thâu nhiếp, pháp tương ưng có bảy
trí nhận biết, trừ ra Loại-Diệt- Đạo trí; pháp không tương ưng có sáu
trí nhận biết, trừ ra Loại-Tha tâm- Diệt-Đạo trí. Do Khổ-Tập đế của
cõi Sắc thâu nhiếp, pháp tương ưng có bảy trí nhận biết, trừ ra Pháp-
Diệt-Đạo trí; pháp không tương ưng có sáu trí nhận biết, trừ ra Pháp-
Tha tâm-Diệt-Đạo trí. Do Khổ-Tập đế của cõi Vô sắc thâu nhiếp, pháp
tương ưng và không tương ưng đều có sáu trí nhận biết, trừ ra Pháp-Tha
tâm-Diệt-Đạo trí. Pháp do Diệt đế th âu nhiếp có sáu trí nhận biết, trừ
ra Tha tâm-Khổ-Tập-Đạo trí. Pháp do Đạo đế thâu nhiếp, pháp tương
ưng có bảy trí nhận biết, trừ ra Khổ-Tập-Diệt trí; pháp không tương ưng
có sáu trí nhận biết, trừ ra Tha tâm-khổ-Tập-Diệt trí. Pháp không do Đế
thâu nhiếp có một trí nhận biết, đó là Thế tục trí. Đây gọi là Tỳ-bà-sa
tóm lược ở chỗ này.
Trong này, nhãn căn có bảy trí nhận biết…, dựa theo trước đã nói
nên biết về tướng ấy.
Hỏi: Vì sao gọi là trí?
Đáp: Có năng lực nhận biết mà nhận biết, cho nên gọi là trí.
Hỏi: Vì sao gọi là sự nhận biết?
Đáp: Là do trí mà nhận biết, cho nên gọi là sự nhận biết. Tôn giả
Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: “C ó năng lực suy tính cho nên gọi
là trí, do suy tính cho nên gọi là sự nhận biết. Năng xưng-sở xưng, năng
độ-sở độ, nên biết cũng như vậy”.
Hiếp Tôn giả nói: “Có nămg lực  nhận biết cho nên gọi là trí; nếu
pháp là trí thì sự của cảnh đã giữ lấy-đã duyên vào-đã hiện hành, gọi
là sự đã nhận biết. Trí và sự đã nhận biết kiến lập tương đối, cho nên
không có trí nào không nhận biết sự đã nhận biết, cũng không có sự đã
nhận biết nào không phải là do trí đã nhận biết, không có trí nào không
có sự nhận biết, không có sự nhận biết nào không có trí”.
Như nói Tưởng về vô thường, hoặc là ta äp-hoặc là tu, hoặc là do
thực hành nhiều, có thể loại bỏ tất cả tham cõi Dục, tham cõi Sắc, tham
cõi Vô sắc, trạo cử, ngã mạn, vô minh…, cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì phân biệt rộng về nghĩ a trong kinh. Nghĩa là trong kinh
nói: “Tưởng về vô thường, hoặc là tập-hoặc là tu , hoặc là do thực hành
nhiều…” Trong kinh tuy có nói lời na øy mà không phân biệt về nghĩa ấy,
kinh là nơi nương tựa căn bản của luận này, điều gì trong kinh chưa nói
thì nay cần phải nói đến điều đó, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn nói kinh này?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 108 135  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Có các hữu tình, tâm nhiều lười nhác uể oải, không chịu khó
tinh tiến, rời bỏ các pháp thiện, vì  khuyến khích thúc đẩy họ cho nên
nói kinh này. Lại nữa, vì khuyến khích người học rời bỏ sự yêu quý của
báo của rời sau, cho nên nói kinh này. Nghĩa là Đức Thế Tôn nói về
sự việc của Di Lặc thành Phậ t ở tương lai, lúc ấy có những người học
lấy lên ý niệm này: Nguyện cho con sẽ trông thấy sự thành Phật của Di
Lặc mới nhập Niết-bàn, vì vậy không nên tham đắm yêu quý quả báo
của đời sau.
Do đó, vì người học cho nên nói kinh này. Nhưng tưởng về Vô
thường, hoặc là tập-hoặc là tu, hoặc là do thực hành nhiều, có thể loại
bỏ tất cả tham cõi Dục, thì Tưởng này nên nói là tương ưng với Pháp trí,
đó là Khổ pháp trí; Tưởng này nên nói là có Tầm-có Tứ, đó là Tầm-Tứ
câu sinh của Vị chí Định; Tưởng na øy nên nói là tương ưng với xã căn,
đó là xả căn câu sinh của Vị ch í Định; Tưởng này nên nói là đi cùng
với Vô nguyện, đó là Khổ tương ưng với Vô nguyện; Tưởng này nên
nói là duyên với hệ thuộc của c õi Dục, đó là duyên với năm Uẩn của
cõi Dục.
Có thể loại bỏ tất cả tham cõi Sắc, thì Tưởng này nên nói là tương
ưng với loại trí, đó là Khổ loại trí; Tưởng này nên nói hoặc là có Tầm-
có Tứ, đó là Tầm-Tứ câu sinh của Vị chí Định và Tĩnh lự trung gian,
hoặc là không có Tầm-không có Tứ, đó là thuộc về ba Tĩnh lự sau;
Tưởng này nên nói hoặc là tương ưng với Lạc căn, đó là thuộc về Tĩnh
lự thứ ba, hoặc là tương ưng với Hỷ căn, đó là thuộc về hai Tĩnh lự đầu,
hoặc là tương ưng với xả căn, đó là thuộc về Vị chí Định-Tĩnh lự trung
gian và Tĩnh lự thứ tư; Tưởng này nên nói là đi cùng với Vô nguyện, đó
là Khổ tương ưng với vô nguyện; Tương này nên nói là duyên với hệ
thuộc của cõi Sắc, đó là duyên với năm Uẩn của cõi Sắc.
Có thể loại bỏ tất cả tham cõi Vô sắc, thì Tưởng này nên nói là
tương ưng với loại trí, đó là Khổ loại trí; hoặc là có Tầm-có Tứ, hoặc là
không có Tầm-chỉ có tứ, hoặc là không có Tầm-không có Tứ, tương ưng
với Lạc-Hỷ-Xả căn, đi cùng với Vô nguyện, duyên với hệ thuộc của cõi
Vô sắc, như trước nói về Tưởng có t hể loại bỏ tham cõi Sắc. Có điểm
si biệt là Tưởng này hoặc là khôn g có Tầm-không có tứ, đó là thuộc
về ba Tĩnh lự sau và ba Vô sắc trước; hoặc là tương ưng với xả căn, đó
là thuộc về Vị chí Định-Tĩnh lự trung gi an-Tĩnh lự thứ tư và ba Vô sắc
trước; duyên với hệ thuộc của cõi Vô sắc, đó là duyên với bốn Uẩn của
cõi Vô sắc.
Có thể loại bỏ tất cả trạo cử-ngã mạn-vô minh, thì Tưởng này
136 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
nên nói tương ưng với pháp trí-Loại trí, đó là Khổ pháp trí-Khổ loại trí;
Tưởng này nên nói hoặc có Tầm-có Tứ, hoặc là không có Tầm-chỉ có
Tứ, hoặc là không có Tầm-không có tứ, tương ưng với Lạc-Hỷ-Xả căn,
đi cùng với Vô nguyện, đều như trước nói về Tưởng có thề loại bỏ tham
cõi Vô sắc; Tưởng này nên nói hoặc là duyên với hệ thuộc của cõi Dục,
đó là duyên với năm Uẩn của cõi Dục, hoặc là duyên với hệ thuộc của
cõi Vô sắc, đó là duyên với bốn Uẩn của cõi Vô sắc.
Hỏi: Tất cả Thánh đạo đều có t hể đoạn kiết, tại sao chỉ nói về
Tưởng Vô thường?
Đáp: Trong này thanh Tưởng là hiển bày về các Thánh đạo, nghĩa
là Đức Phật hoặc có lúc dùng thanh Thọ-thanh Tưởng-thanh tư-thanh
Ý-thanh Đẳng, thanh Tín-tinh ti ến-Niệm-Định-Tuệ, thanh Thuyền bè-
thanh Núi đá-thanh Nước-thanh Hoa,  thanh Từ-Bi-Hỷ-Xả để hiển bày
vể các Thánh đạo, nói rộng ra như trước; trong này cũng như vậy, cho
nên không cần phải chất vấn.
Hỏi: Tưởng về Vô thường chỉ có thể đối trị phiền não của hai Bộ,
đó là do kiến Khổ mà đoạn và do tu mà đoạn, tại sao trong này nói là
có thể loại bỏ tất cả tham của ba cõi…?
Đáp: Trong này chỉ nên nói  là có thể loại bỏ th am của ba cõi…,
không nên nói là tất cả, mà nói là tất cả, bởi vì tất cả có hai loại, đó là
phần ít của tất cả và tất cả của tất cả. Trong này chỉ nói đến phần ít của
tất cả, đó là tất cả do kiến Khổ mà đoạn và do tu mà đoạn chứ không
phải là loại khác. Lại nữa, Đức Phật vì Thánh giả mà nói về kinh này,
họ đã vĩnh viễn đoạn hết kiết do kiến mà đoạn, khuyến khích họ tụ tập
tưởng về Vô thường này, khiến cho đoạn hết tất cả kiết do tu mà đoạn
của ba cõi, cho nên không có gì sai.
Hỏi: Tưởng về Vô thường có thể đối trị bảy tùy miên, tại sao trong
này chỉ nói là có thề đoạn Tham-Mạn-Vô minh?
Đáp: Bởi vì ba loại này gồm chung ba cõi và có khắp năm Bộ,
cho nên chỉ nói đến chúng; năm Kiến và Nghi tuy gồm chung ba cõi mà
không có khắp năm Bộ mà không gồm chung ba cõi, cho nên không
nói đến. Lại nữa, bởi vì ba loại này gồm chung ba cõi, dị sinh và Thánh
giả đều có thể hiện hành, cho nên chỉ nói đến chúng; năm Kiến và Nghi
tuy gồm chung ba cõi, dị sinh và Thánh giả đều có thể hiện hành, cho
nên chỉ nói đến chúng; năm kiến và Nghi tuy gồm chung ba cõi mà các
Thánh giả chắc chắn không hiện hành, Sân tuy là dị sinh và Thánh giả
đều có thể hiện hành mà không gồm chung ba cõi, vì vậy không nói
đến.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 108 137  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Vì sao tham phân ra ba c õi sai biệt mà Trạo cử… thì không
như vậy?
Đáp: Chúng cũng cần phải phân ra ba cõi sai biệt, mà không phân
ra thì nên biết là có khác. Lại  nữa, muốn hiển bày về cách nói khác
nhau-văn từ khác nhau để trang nghi êm đối với nghĩa, làm cho người
thọ trì sinh tâm vui mừng thích th ú. Lại nữa, muốn hiển bày về hai
phương pháp-hai cách thức, cho đến nói  rộng ra. Lại nữa, tham ái là
nặng khó đoạn trừ-khó phá bỏ, nhiều những lỗi lầm tai họa, cho nên chỉ
phân riêng chúng. Lại nữa, bởi vì tham  ái cho nên các cõi-các địa-các
Bộ có sai biệt, vì vậy chỉ phân riêng chúng.
Hỏi: Tu Tưởng về Vô thường có thể loại bỏ bảy Mạn, vì sao ở đây
nói là chỉ  loại bỏ Ngã mạn?
Đáp: Trong này tạm thời nói đến pháp đối trị gần, nghĩa là Tưởng
về vô thường là pháp đối trị gần của  Ngã mạn. Như trong kinh nói: “
Nếu các Tỳ kheo tu pháp Tưởng về Vô thường thì có thể dẫn đến Tưởng
về Vô ngã; nếu trú trong tưởng về Vô thường-Vô ngã thì có thể đoạn
hết Ngã mạn, nhanh chóng hết sạch các lậu.”
Hỏi: Tại sao trong tất cả các tùy phiền não chỉ nói đến Trạo cử?
Đáp: Trong các tùy phiền não sai lầm tai họa tăng lên thì chỉ có Trạo
cử, đó là gồm cả ba cõi-là tánh ràng buộc thâu nhiếp; Hôn trầm tuy có
đủ hai nghĩa như vậy, mà ở cõi trên thuận với Đẳng chí, cho nên sai lầm
tai họa không tăng lên, vì vậy trong này chỉ nói đến Trạo cử.
Như nói đến bảy xứ thiện-ba nghĩa quán, có thể ở trong pháp Tu-
nại-da này nhanh chóng hết  sạch các lậu. Thế na øo là bảy? Đó là biết
đúng như thật về Sắc-Sắc tập-Sắc diệt-hướng đến hành Sắc diệt-Sắc
vị-sắc hoạn-Sắc xuất. Biết đúng như thật về Thọ-Tưởng-Hành-Thức,
có bảy cũng như vậy.
Trí này nên nói là pháp trí cho đến Đạo trí chăng? Cho đến nói
rộng ra.
Hỏi: vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì phân biệt rộng về nghĩ a trong kinh. Nghĩa là trong kinh
nói: “Tỳ kheo nên biết, có bảy xứ thiện và ba nghĩa quán...” Trong kinh
tuy nói ra điều này mà không phân biệt về nghĩa ấy, kinh là nơi nương
tựa căn bản của luận này, điều gì  trong kinh chưa nói thì nay cần phải
nói đến điều ấy, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn nói kinh này?
Đáp: Có những người học đã tiến vào Kiến đạo, trú trong Tu đạo
bị phiền não do tu mà đoạn làm cho phiền muộn, Đức Thế Tôn   muồn
138 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
làm cho họ tu pháp đối trị phiền não ấy, nói cho biết rằng: Các công cụ
đã đạt được Thánh đạo, sao không dựa vào Thánh đạo để đoạn phiền
não khác? Như người khỏe mạnh bị kẻ thù làm cho phiền muộn, người
khác bảo rằng: Ông đã khỏe mạnh, lẽ nào không giết hại kẻ thù mà để
kể thì làm cho họ phiền muộn hay sao?
Lại nữa, có những người học đã đạt được quả thứ nhất, đối với quả
thù thắng tiếp sau không thực hiện gia hạnh, giả sử thực hiện gia hạnh
nhưng không biết đúng như thật, Đức Thế Tôn muốn làm cho phát khởi
gia hạnh thù thắng mà nói cho biết rằng: Nếu các ông có thể không
rời bỏ các gia hạnh đạt được quả D ự lưu trước đây, th ì không bao lâu
chắc chắn được lậu tận hoàn toàn. Đức Phật vì điều ấy cho nên nói kinh
này.
Biết đúng như thật về Sắc là bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế tục và
Khổ trí. Trong này, Pháp trí biết về quả của Sắc thuộc cõi Dục, Loại trí
biết về quả của Sắc thuộc cõi Sắc, Thế tục trí biết về quả của tất cả các
Sắc, Khổ trí biết về quả của Sa éc hữu lậu; Vô thường-Khổ-Không-Vô
ngã, pháp này tuy có bốn mà thiết lập làm một thiện, bởi vì đều cùng
quán sát về quả của một Sắc.
Biết đúng như thật về Sắc tập là bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế
tục và Tập trí. Trong này, Pháp trí biết về nhân của Sắc thuộc cõi Dục,
Loại trí biết về nhân của Sắc thuộc cõi Sắc, Thế tục trí biết về nhân của
tất cả các Sắc, Tập trí biết về nhân của Sắc hữu lậu; Tập-Sinh-Duyên,
pháp này tuy có bốn mà thiết la äp làm một thiện, bởi vì đều cùng quán
sát về nhân của một Sắc.
Biết đúng như thật về Sắc diệt là bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế tục
và Diệt trí. Trong này, Pháp trí biết về diệt của Sắc thuộc cõi Dục, Loại
trí biết về diệt của Sắc thuộc cõi Sắc, Thế tục tri biết về diệt của tất cà
các Sắc, Diệt trí biết về Diệt-Tĩnh-Di ệu-Ly của Sắc hữu lậu; loại này
tuy có bốn mà thiết lập làm một thiện, bởi vì đều cùng quán sát về diệt
của một Sắc.
Biết đúng như thật về hướng đến hành di ệt Sắc là bồn trí, đó là
Pháp-Loại-Thế tục và Đạo trí. Tro ng này, Pháp trí biết về đạo đối trị
của Sắc thuộc cõi Dục, Loại trí biết về đạo đối trị của Sắc thuộc cõi Sắc,
Thế tục trí biết về đạo đối trị của ta át cả các Sắc, Đạo trí biết về Đạo-
Như-Hành-Xuất đối trị của Sắc hữu lậu; loại này tuy có bốn mà thiết
lập làm một thiện, bởi vì đều cùng quán sát về đạo của một Sắc.
Biết đúng như thật về vị của Sắc  là bốn trí, đó là Pháp-Loại-
Thế tục và Tập trí. Trong này, bốn trí đều biết về vị của Sắc, như trước
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 108 139  
www.daitangkinh.org  
nên biết; loại này tuy có bốn mà thiết  lập làm một thiện, bởi vì đều
cùng quán sát về tập của một Sắc.
Biết đúng như thật về tai họa của Sắc là bốn trí, đó là Pháp-Loại-
Thế tục và Khổ trí. Trong này, bốn trí đều biết về tai họa của Sắc, như
trước nên biết; loại này tuy có bốn ma ø thiết lập làm một thiện, bởi vì
đều cùng quán sát về khổ của một Sắc.
Biết đúng như thật về thoát khỏi Sắc là bốn trí, đó là-Pháp-Loại-
Thế tục và Diệt trí. Trong này, bốn trí đều biết về thoát khỏi Sắc, như
trước nên biết; loại này tuy có bốn ma ø thiết lập làm một thiện, bởi vì
đều cùng quán sát về diệt của một Sắc.
Biết đúng như thật về Thọ-Tưởng- Hành-Thức, có bảy cũng như
vậy, là nói như quán về Sắc.
Hỏi: Nếu như vậy thì phải nói là có ba mươi lăm xứ thiện, hoặc là
vô lượng xứ thiện, tại sao nói là bảy?
Đáp: Quán sát mỗi một Uẩn, ta át cả đều có bảy, không vượt qua
số bảy cho nên nói là có bảy. Như trong kinh khác nói: “Những người
Dự lưu cuối cùng có bảy lần trở lại.” Điều ấy nếu nói riêng biệt về hai
nẽo-hai đời thì phải là hai mươi ta ùm, đó là nẽo người có bảy-nẽo trời
có bảy, Trung Hữu loài người có bảy-Trung Hữu loài trời có bảy, nhưng
không vượt qua cho nên nói là bảy.
Lại như kinh khác nói: “Có hai pháp, đó là nhãn sắc cho đến ý
pháp.” Lại như kinh khác nói: “ba lần chuyển pháp luôn có mười hai
hành tướng.” Điều ấy không vượt qua hai và mười hai, cho nên nói là
hai-mười hai; ở đây cũng như vậy.
Hiếp Tôn giả nói: “Kinh này nên nói là biết đúng như thật về
Sắc cho đến Thức, biết đúng như thậ t về Sắc tập cho đến Thức tập,
biết đúng như thật về Sắc diệt cho đến Thức diệt, biết đúng như thật về
hướng đến hành diệt Sắc cho đến hướng về hành diệt Thức, biết đúng
như thật về vị của Sắc cho đến vị của Thức, biết đúng như thật về tai
họa của Sắc cho đến tai họa của Thức, biết đúng như thật về thoát khỏi
Sắc cho đến thoát khỏi Thức. Nếu nói theo cách này thì chỉ có bảy xứ
thiện, không phải là ba mươi lăm hay là vô lượng loại.”
Lại nữa, nếu nói tóm lược thì có bảy xứ thiện, nếu nói mở rộng thì
có ba mươi lăm loại, hoặc là vô lượng loại. Trong kinh nói tóm lược cho
nên chỉ có bảy loại. Như tóm lược-mở rộng, tổng quát-riêng biệt, không
phân biệt-phân biệt, nói nhanh-nói chậm nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, vì người lợi căn thì nói  là bảy xứ thiện, vì người độn
căn thì nói là ba mươi lăm, hoặc là vô lượng loại. Như lợi căn-độn căn,
140 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
lực của nhân-lực của duyên, lực c ủa phần bên trong-lực của phần bên
ngoài, lực của tư duy bên trong-lực  của nghe pháp bên ngoài, khai mở
về trí-nói về trí, nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, dựa vào quán sát gần nói về bảy xứ thiện, dựa vào quán
sát xa nói về ba mươi lăm, hoặc là vô lượng loại. Như gần-xa, áp sát
bên cạnh, hiện rõ trước mắt-không pha ûi là hiện rõ trước mắt, chúng
đồng phần này-chúng đồng phần khác, nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, dựa vào quán vô lậu thì nói bảy xứ thện, dựa vào quán
hữu lậu thì nói ba mươi lăm, hoặc là vô lượng loại. Như hữu lậu-vô lậu,
thế gian-xuất thế gian, ràng buộc-giải thoát, hệ thuộc-không hệ thuộc,
nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, dựa vào lúc Hiện quán thì nói bảy xứ thiện, dựa vào lúc
quán sát thì nói ba mươi lăm, hoặc là vô lượng loại.
Lại nữa, dựa vào quán sát về tướng chung cho nên nói bảy xứ
thiện, dựa vào quán về tướng riêng c ho nên nói ba mươi lăm, hoặc là
vô lượng loại. Như quán về tướng chung-tướng riêng, quán về tự tướng-
cọng tướng, hiểu về tự tướng-cọng tướng, tác ý về tự tướng-cọng tướng,
nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Trong này là nói về tự tướng tác ý, hay là nói về cọng tướng
tác ý? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu nói về tự tướng tác ý, thì trong
này đã nói nên thông hiểu thế nào? Như nói bảy xứ thiện-ba nghĩa
quán, có thể ở trong pháp Tỳ-nại-da này nhanh chóng hết sạch các lậu,
chứ không phải là tự tướng ta ùc ý có thể có năng l ực hết sạch các lậu.
Nếu nói về cọng tướng tác ý, thì tr ong này đã nói lại thông hiểu thế
nào? Như nói biết đúng như thật về  Sắc cho đến biết đúng như thật về
Thức.
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Trong này chính là nói về tự tướng
tác ý.

lậu?
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao có thể nhanh chóng hết sạch các
Đáp: Tự tướng tác ý này có thể dẫn đến cọng tướng tác ý,    cọng
tướng tác ý kia có thể nhanh chóng hết sạch các lậu, dựa vào nhân lần
lượt chuyển đổi cho nên đưa ra các h nói này. Lại có người nói: Trong
này chính là nói về cọng tướng tác ý.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao kinh này nói : Biết đúng như thật về
Sắc cho đến biết đúng như thật về Thức?
Đáp: Trong kinh này nên đưa ra cách nói này: Biết đúng như thật
về Uẩn-Uẩn tập-Uẩn diệt-hướng đến hành diệt Uẩn-vị của Uẩn-tai họa
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 108 141  
www.daitangkinh.org  
của Uẩn-thoát khỏi Uẩn. Nhưng mà nói khác đi, thì nên biết là lúc nói
khác nhau, lúc Hiện quán khác nhau. Như Đức Phật vì bốn Tiên vương,
trước phải dùng Thánh ngữ để nói về bốn Thánh đế, hai vị hiểu được-
hai vị không hiểu được…, như trước đây đã nói. Vì thế biết rằng lúc nói
khác nhau, lúc Hiện quán khác nhau, nghĩa là lúc nói thì nói riêng biệt,
lúc Hiện quán thì Hiện quán tổng quát.
Hỏi: Bảy xứ thiện-ba nghĩa quán có gì sai biệt?
Đáp: Tên gọi chính là sai biệt, đó  là bởi vì tên gọi bảy xứ thiện,
tên gọi ba nghĩa quán. Có người đưa ra cách nói này: Bảy xứ thiện là vô
lậu, ba nghĩa quán là hữu lậu.
Hỏi: Nếu như vậy thì ở đây nói nên thông hiểu thế nào?
Đáp: Biết đúng như thật về Sắc la ø bốn trí, đó là Pháp-Loại-Thế
tục và Khổ trí… Trí Thế tục này tuy cũng có thể có mà không hiện hành.
Lại nữa, bảy xứ thiện này là hành tướng Thánh, nói là vô lậu mà thật
sự gồm chung hữu lậu, đối với ba nghĩa quán chẳng phải là hành tướng
Thánh, chỉ là hữu lậu, cho nên gọi là vô lậu.
Hỏi: Là có thể dùng bảy xứ thiện để tiến vào ba nghĩa quán
chăng?
Đáp: Không thể nào, bởi vì bảy xứ thiện là thánh tướng vô lậu, ba
nghĩa quán là hành tướng hữu lậu. Lại có người nói: Bảy xứ thiện gồm
chung hữu lậu và vô lậu, ba nghĩa quán chỉ riêng hữu lậu.
Hỏi: Là có thể dùng bảy xứ thiện để tiến vào ba nghĩa quán
chăng?
Đáp: Có thể, nhưng sử dụng nhiều công lực, dấy khởi nhiều  tác
ý, thực hiện nhiều gia hạnh, đó là biết đúng như thật về Sắc cho đến
Thức, biết đúng như thật về tai họa của  Sắc cho đến tai họa của Thức
mà tiến vào quán xét Uẩn; biết đúng như thật về Sắc tập cho đến Thức
tập, biết đúng như thật về vị của Sắc  cho đến vị của Thức mà tiến vào
quán xét về Xứ; biết đúng như thật về Sắc diệt cho đến Thức diệt, biết
đúng như thật về thoát khỏi Sắc cho đến thoát khỏi Thức mà tiến vào
quán xét về Giới. Tuy có thể dùng bảy xứ thiện để tiến vào ba nghĩa
quán như vậy, mà sử dụng nhiều công lực , dấy khởi nhiều tác ý, thực
hiện nhiều gia hạnh.
Hỏi: Ba nghĩa quán ở trước-bảy xứ thiện ở sau, vì sao Đức Thế
Tôn trước là nói về bảy xứ thiện, sau là nói đến ba nghĩa quán?
Đáp: Tuy ba nghĩa quán ở trước-b ảy xứ thiện ở sau, mà trước là
nói về bảy xứ thiện, sau là nói đến ba  nghĩa quán, bởi vì đối với cách
nói-đối với văn từ đều tùy thuận. La ïi nữa, bởi vì theo thứ tự như vậy
142 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
người nói-người tiếp nhận đều tùy thuận. Lại nữa, nếu đưa ra cách nói
này thì đối với văn-đối với nghĩa đều trọn vẹn đầy đủ; nếu trước là nói
về ba nghĩa quán-sau là nói đến bảy xứ thiện, thì đối với nghĩa tuy trọn
vẹn đầy đủ mà đối với văn lại không trọn vẹn đầy đủ.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói  như vậy: “Điều cần phải nói
trước thì nói trước, điều cần phải nói sau thì nói sau, cả hai không có sai
lầm gì. Bởi vì phần vị của ba nghĩa quán có hai loại riêng biệt:
1. Ở trước lúc Kiến đạo.
2. Ở trước lúc Tu đạo.
Trước lúc Kiến đạo thì trong này không nói đến, trước lúc Tu đạo
thì trong này nói đến. Như Kiến đạo-Tu đạo, Kiến địa-Tu địa, Vị tri
đương tri căn-Dĩ tri căn, nên biết cũng như vậy.”
Hiếp Tôn giả nói: “Trong này nói về bốn địa, đó là Tu hành địa-
Kiến địa-Tu địa và Vô học địa. Như nói về bảy xứ thiện-ba nghĩa quán
là nói về địa tu hành, biết đúng như thật về Sắc-Sắc tập-Sắc diệt-hướng
về hành diệt Sắc cho đến Thức cu õng như vậy là nói về địa Kiến, biết
đúng như thật về vị của Sắc-tai họa của Sắc, thoát khỏi Sắc cho đến
Thức cũng như vậy là nói  về địa Tu, nhanh chóng hết sạch các lậu là
nói về địa Vô học.”
Hỏi: Vì sao trong Kiến đạo nói về bốn xứ thiện, trong Tu đạo chỉ
nói đến ba xứ thiện?
Đáp: bởi vì Kiến đạo là xứ sở quyết định-đối trị quyết định chứ
không phải là Tu đạo. Lại nữa, bởi vì Kiến đạo là sở duyên quyết định-
đối trị quyết định chứ không phải là Tu đạo. Lại nữa, bởi vì Kiến đạo là
bắt đầu đạt được Kiến đế, đã đạt được Hiện quán. Lại nữa, bởi vì Kiến
đạo là bắt đầu đạt được chủng tánh Thánh-bắt đầu đạt được hành tướng
Thánh, còn Tu đạo thì đã đạt được chủng tánh Thánh, đã đạt được hành
tướng Thánh.
Hỏi: Vì sao ở trong bảy xứ thiện na øy, hai lần nói về ba đế trước,
một lần nói về Đạo đế?
Đáp: Bởi vì trong này Đạo đế thường xuyên phân biệt, nghĩa là
biết đúng như thật về Sắc tập cho đến Thức tập, Sắc diệt cho đến Thức
diệt, hướng về hành diệt Sa éc cho đến hướng về hành diệt thức, vị của
Sắc cho đến vị của Thức, tai họa c ủa Sắc cho đến tai họa của Thức,
thoát khỏi Sắc cho đến thoát khỏi Thức, biết đúng như thật về những
điều này cũng đều là Đạo đế. Đã thường xuyên phân biệt đối với Đạo
đế, cho nên không nói lại với Đạo đế.
Lại nữa, có pháp đã sinh ra khổ, có pháp chưa sinh ra khổ, có pháp
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 108 143  
www.daitangkinh.org  
đã sinh ra nhân của khổ, có pháp chưa sinh ra nhân của khổ, có pháp đã
sinh ra diệt trừ khổ, có pháp chưa sinh ra diệt trừ khổ; các pháp như vậy
chỉ có Đạo đế có năng lực nhận biết về đoạn và chứng, cho nên nói ba
Đế thì đã nói đến Đạo đế.
Lại nữa, có khổ gần-có khổ xa, có nhân của khổ gần-có nhân của
khổ xa, có diệt của khổ gần- có di ệt của khổ xa; các pháp như vậy chỉ
có Đạo đế có năng lực nhận biết về Đoạn và Chứng, cho nên nói ba Đế
thì đã nói đến Đạo đế.
Lại nữa, ba Đế có giới hạn cho nên nói hai lần, Đạo đế không có
giới hạn cho nên chỉ nói một lần.
Hỏi: Dựa vào luận mà sinh ra luận, vì sao ba Đế nói là có giới hạn
mà đạo đế nói là không có giới hạn?
Đáp: Bởi vì Khổ có thể biết hết, Tập có thể đoạn hết, Diệt có thể
chứng hết, Đạo không thể nào tu hết; nghĩa còn lại nói rộng ra như phần
Thế tục trí Hiện quán biên.
Lại nữa, bốn xứ thiện trước nói về phần vị Kiến đạo, Kiến đạo thì
nhất định phải quán sát bốn Đế đa ày đủ, cho nên nói đầy đủ bốn loại;
ba xứ thiện sau nói về phần vị Tu đạo, Thánh đạo đã tu trong phần vị
Tu đạo đức là Đạo đế, không hẳn là quán xét đầy đủ về bốn Thánh đế,
cho nên chỉ nói đến ba loại. Lại nữa, tất cả Hiền Thánh đều chán ngán
Khổ-Tập, vui mừng với Niết-bàn; Thánh đạo thì không như vậy, cho
nên Đức Thế Tôn nói hai lần về ba Đế mà chỉ nói một lần về Đạo đế.
Hỏi: Tại sao trong Kiến đạo thì trước là nói đến Khổ đế-sau mới
nói đến Tập đế, mà trong Tu đạo th ì trước là nói đến Tập đế-sau mới
nói đến Khổ đế?
Đáp: Trong Kiến đạo dựa vào thứ tự của Hiện quán, Trong Tu đạo
dựa vào thứ tự của nhân quả, cho nên nói theo cách ấy. Lại nữa, trong
Kiến đạo dựa vào thấy theo thứ tự, trong Tu đạo dựa vào nói theo thứ
tự, cho nên đưa ra cách nói ấy; bởi vì thấy theo thứ tự quả trước-nhân
sau, nói theo thứ tự nhân trước-quả sau.
Lại nữa, Đức Phật dựa vào Tu đạo vì hành giả nghiêng về ái, nói
về pháp đoạn ái mà dạy bảo như vậy: Các ông trước tiên nên quán sát
về vị của các Uẩn, quán sát về vị rồi thấy rõ sai lầm tai họa của vị, thấy
rõ sai lầm tai họa rồi có thể nhanh chóng thoát ra.
Lại nữa, trong phần vị Tu đạo đã có phạm vi giới hạn đối sử với
sinh tử, cho nên không chán ngán nhi ều đối với khổ, chỉ vì phiền não
làm cho tâm rối loạn, do đó chán ngán nhiều đối với phiền não. Trong
các phiền não thì ái thường xuyên hiện hành, cho nên phần nhiều chán
144 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
ngán đối với ái. Vì vậy trong Tu đạo trước là quán về vị của ái, tiếp đến
là quán về tai họa của ái, cuối cùng là quán về thoát khỏi ái.
Lại nữa, ái đối với hiện tại rất có năng lực dẫn dắt tâm rong đuổi
khắp các cảnh, ái đối với vị  lai rất có năng lực tưới thấm quả báo làm
cho không đoạn dứt, cho nên các Thánh giả chán ngán ái tăng lên, trong
phần vị Tu đạo trước là quán về vị của ái, tiếp đến là quán về tai họa
của ái, sau cùng là quán về cách thoát khỏi ái.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn khi ến cho hữu tình đã cảm hóa thường
xuyên quán sát về cảnh giới đã nhận biết?
Đáp: Từ vô thỉ đến nay mê theo cảnh đã nhận biết mà lạc mất
chánh đạo, chìm nổi trong sinh tử nha än chịu đủ loại khổ đau, Đức Thế
Tôn muốn làm cho hiểu rõ về cảnh đã nhận biết, hướng về với chánh
đạo, vượt ra khỏi sinh tử, lìa xa các loại khổ đau, cho nên khiến thướng
xuyên quán xét về cảnh giới đã nh ận biết. Trong na øy, chủ yếu là nói
đến bảy xứ thiện và ba nghĩa quán.
Hỏi: Trước là Tập-sau là Vị có gì sai biệt?
Đáp: Tên gọi chính là sai biệt, nghĩa là bởi vì tên gọi Tập của
Sắc…, tên gọi vị của Sắc… Lại nữa, Tập gồm chung sáu thức, Vị chỉ
riêng ý địa. Lại nữa, Tập gồm chung nhiễm ô-không nhiễm ô, Vị chỉ
riêng nhiễm ô. Lại nữa, Tập gồm chung ba cõi, Vị chỉ riêng cõi dục.
Lại nữa, Tập gồm chung nghiệp-phiền não, Vị chỉ riêng phiền não. Lại
nữa, Tập gồm chung các phiền não, Vị chỉ là ái. Đó gọi là sự sai biệt
giữa Tập và Vị.
Hỏi: Tập của các Uẩn là một hay là có khác nhau? Giả sử như vậy
thì có gì sai? Nếu như là một thì trong kinh đã nói nên thông hiểu thế
nào? Như nói: “Bởi vì Tập của vui mừng cho nên có Tập của Sắc, bởi vì
Tập của xúc chạm cho nên có Tập của ba Uẩn, bởi vì Tập của Danh sắc
cho nên có Tập của Thức.” Nếu như c ó khác nhau, thì luận Thi Thiết
nói lại thông hiểu thế nào? Như nói: “Ái này hoặc là quá khứ-hoặc là vị
lai-hoặc là hiện tại, đều mười hai nhân của khổ, nguồn gốc của khổ, con
đường của khổ, đầu mối của khổ, luôn luôn gây ra khổ, khổ vì vô minh,
khổ vì duyên, khổ vì quả báo, khổ vì tập khí, và khổ cùng khởi lên.”
Đáp: Nên đưa ra cách nói na øy: Có duyên riêng biệt cho nên Tập
của các Uẩn là một, có duyên riêng bi ệt cho nên Tập c ủa các Uẩn có
khác nhau, nghĩa là dựa vào nhân xa cho nên Tập của các Uẩn là một,
dựa vào nhân gần cho nên Tập của các Uẩn có khác nhau. Như dựa vào
xa-gần, ở nơi kia-ở nơi này, không hiện rõ trước mắt-hiện rõ trước mắt,
chúng đồng phần thân khác-chúng đồng phần thân này, nên biết  cũng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 108 145  
www.daitangkinh.org  
như vậy.
Lại nữa, trong kinh nói ba loại Tập khác nhau:
1. Tập của phiền não.
2. Tập của khổ.
3. Tập của nghiệp.
Nghĩa là bởi vì có Tập của vui  mừng cho nên có Tập của Sắc, là
nói về Tập của phiền não; bởi vì Tập của xúc chạm cho nên có Tập của
ba Uẩn, là nói về Tập của khổ; bởi vì Tập của Danh sắc cho nên có Tập
của Thức, là nói về Tập của nghiệp. Trong kinh này nói về nghiệp-danh
sắc. Như nói về Tập của phiền não-khổ-nghiệp, quả báo của phiền
não-khổ-nghiệp, sinh ra phiền não-khổ-nghiệp, con đường của phiền
não-khổ-nghiệp, nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, trong kinh nói ba thời gian có khác nhau:
1. Thời gian tích tập.
2. Thời gian thọ dụng.
3. thời gian giữ gìn.
Nghĩa là bởi vì Tập của vui mừng cho nên có Tập của Sắc, là nói
về thời gian tích tập; bởi vì Tập c ủa xúc chạm cho nên có Tập của ba
Uẩn, là nói về thời gian thọ dụng; bởi vì Tập của Danh sắc cho nên có
Tập của Thức, là nói về thời gian giữ gìn.
Lại nữa, trong này nói riêng biệt về ba thời gian có khác nhau:
1. Thời gian sắp hòa hợp.
2. Thời gian đang hòa hợp.
3. Thời gian không biệt ly.
Nghĩa là bởi vì Tập của vui mừng cho nên có Tập của Sắc, là nói
về thời gian sắp hòa hợp; bởi vì Tập của xúc chạm cho nên có Tập của
ba Uẩn, là nói về thời gian đang hòa hợp; bởi vì Tập của Danh sắc cho
nên có Tập của Thức, là nói về thời gian không biệt ly.
Lại nữa, trong kinh này nói ba Hữu khác nhau:
1. Trung hữu.
2. Bốn hữu.
3. Sinh hữu.
Nghĩa là bởi vì Tập của vui mừng cho nên có Tập của Sắc, là nói
về Trung hữu; bởi vì Tập của xúc chạm cho nên có Tập của ba Uẩn, là
nói về Bốn hữu; bởi vì Tập của Danh sắc cho nên có Tập của Thức, là
nói về Sinh hữu.
Lại nữa, bởi vì Tập của vui mừng cho nên có Tập của Sắc, là nói
về Danh duyên Sắc; bởi vì Tập của xúc chạm cho nên có Tập của ba

146 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Uẩn, là nói về Danh duyên Danh; bởi vì Tập của Danh sắc cho nên có
Tập của Thức, là nói về Danh sắc duyên Danh.
Lại nữa, dùng ái để mong cầu tự Thể của thân phận thuộc các
quả báo ở vị lai, cho nên Đức Thế Tôn nói bởi vì Tập của vui mừng mà
có Tập của Sắc; xúc chạm luôn luôn nuôi lớn tâm-tâm sở pháp, duy trì
dẫn dắt làm cho hiện rõ ở trước ma ét, cho nên Đức Thế Tôn nói bởi vì
Tập của xúc chạm mà có Tập của ba Uẩn; Thức dựa vào Danh sắc tăng
trưởng ộng lớn, cho nên Đức Thế Tôn nói bởi vì Tập của Danh sắc mà
có Tập của Thức.
Hỏi: Trước là khổ-sau là tai họa, có gì sai biệt?
Đáp: Tên gọi tức là sai biệt, đó là tên gọi về khổ của Sắc…, tên gọi
về tai họa của Sắc… Lại nữa, khổ g ồm chung ba Thọ, tai họa chỉ riêng
Khổ thọ. Lại nữa, khổ gồm chung nhiễm ô-không nhiễm ô, tai họa chỉ
riêng nhiễm ô. Lại nữa, khổ gồm chung ba cõi, tai họa chỉ riêng cõi
Dục. Lại nữa, khổ gồm chung phi ền não-nghiệp-khổ, tai họa chỉ riêng
phiền não. Lại nữa, khổ gồm chung các phiền não, tai họa chỉ thuộc về
ái. Đó gọi là sự sai biệt giữa khổ và tai họa.
Hỏi: Sắc cho đến Thức diệt, Sắc cho đến Thức thoát ra, có gì  sai
biệt?
Đáp: Nếu do ái này mà khởi lên Tập của các Sắc, ái kia đoạn thì
gọi là Sắc diệt; nếu các ái khác duyên với Sắc tăng nhiều, ái kia đoạn
thì gọi là Sắc thoát ra, cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao trong này hỏi về Sắc… di ệt mà trả lời là ái… diệt?
Đáp: Nhân đoạn cho nên quả đoạn theo, nhân diệt cho nên quả
diệt theo, nhân ngừng cho nên qua û ngừng theo, bỏ nhân cho nên cũng
bỏ quả, loại bỏ nhân cho nên quả cũng loại bỏ. Nếu cắt đứt con đường
thì các quả báo không nối theo, Sắc… vĩnh viễn diệt mất thì đến giới hạn
của khổ, cho nên hỏi về Sắc… diệt mà trả lời là ái… diệt.
Hỏi: Vì sao trong này đoạn các ái… đã sinh thì gọi là diệt, đoạn các
ái… chưa sinh lại gọi là thoát ra?
Đáp: Đã sinh ra phiền não-nghiệp, đã có sự tạo tác, đã ngăn cách
Thánh đạo, đã chọn lấy quả, đã mang lại quả, đã làm nhân đồng loại-
Biến hành-Dị thục, đã giữ lấy quả Đẳng lưu-Dị thục, đối với sự nối tiếp
nhau của mình đã gây ra nhiễm ô, đã làm cho ràng buộc, đã làm điều
khổ đau, chỉ có thể đoạn diệt chứ không thể nào thoát ra, cho nên nói là
diệt. Chưa sinh ra phiền não-nghiệp, cùng với bên trái ngược nhau, có
thể thoát ra được, cho nên nói là thoát ra. Như ba sự việc khổ đau:
1. Đã nhận chịu.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 108 147  
www.daitangkinh.org  
2. Đang nhận chịu.
3. Sẽ nhận chịu.
Sự việc đã và đang nhận chịu thì không thể nào thoát ra được; sự
việc sẽ phải nhận chịu thì hoặc là dùng sức của mình, hoặc là nhờ sức
của người khác, hoặc là sức mạnh của tài sản tiền bạc mà có thể thoát
ra được.
Hỏi: Vì sao trong này ba lần nói về  ái, hai lần nói về phiền não-
nghiệp khác?
Đáp: Bởi vì ái khó đoạn trừ-khó phá bỏ, khó có thể vượt qua được,
nhiều lỗi lầm tai họa, rất đáng chỉ trích cho nên ba lần nói về ái. Như
những người nữ trộm cướp cùng với pháp sấu xa khác, chê trách ngao
ngán tổng quát rồi lại chê trách ng ao ngán riêng biệt. Lại nữa, bởi vì
sức mạnh của ái cho nên cõi sai khác-địa sai ha ùc-Bộ sai khác, tất cả
phiền não bởi vì ái mà sinh ra, bởi vì ái mà tăng lên, cho nên ba lần nói
về ái.
Hỏi: Vì sao các nơi dùng các loại câu hỏi, thường xuyên phân biệt
về Diệt đế chứ không phải là Đế nào khác?
Đáp: Bởi vì Diệt đế này mười ha i thù thắng nhất-tuyệt vời nhất
trong tất cả các pháp, cũng thù tha éng-tuyệt vời nhất trong bốn Thánh
đế, cho nên phân biệt nhiều.
Hỏi: Vì sao trong này chỉ hỏi-đáp phân biệt về sự sai biệt giữa diệt
và thoát ra chứ không phải là vị của Tập-tai họa của Khổ?
Đáp: Cũng nên nói đến sự sai biệt của hai loại ấy, mà không nói
đến là có cách nói khác. Lại nữa, trong này dùng phần sau để biểu hiện
rõ ràng đối với phần trước, nghĩa là hỏi-đáp phân biệt về sự sai biệt
giữa diệt và thoát ra, thì nên biết  là hai phần trước cũng phải nói đến.
Lại nữa, diệt đế là thù thắng c ho nên chỉ phân biệt về Diệt, Khổ-Tập
không phải là thù thắng cho nên không nói đến.


„
148 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA