A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 112

Việt dịch

QUYỂN 112

CHƯƠNG IV: NGHIỆP UẨN

Phẩm Thứ Nhất: LUẬN VỀ ÁC HÀNH
LUẬN VỀ ÁC HÀNH (Phần 1)
Ba hành ác-ba căn bất thiện, la ø trước thâu nhiếp sau hay là sau
thâu nhiếp trước? Các chương như vậy và giải thích về nghĩa từng
chương, đã lĩnh hội rồi, tiếp theo nên giải thích rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn phân biệt về nghĩa trong kinh. Như trong kinh nói:
“Có ba hành ác-ba căn bất thi ện.” Trong kinh tuy nói ra điều này mà
không giải thích rộng ra, cũng không nói là ba hành ác thâu nhiếp ba
căn bất thiện, hay là ba căn bất th iện thâu nhiếp ba căn hành ác. Kinh
là căn bản của luận này, điều gì trong kinh chưa giải thích thì nay cần
phải giải thích, cho nên soạn ra phần luận này.
Ba hành ác, đó là hành ác của thân, hành ác của ngữ, hành ác của
ý. Thế nào là hành ác của thân…? Như Đức Thế Tôn nói: “Thế nào là
hành ác của thân? Đó là sát sinh-trộm cắp và tà dâm. Thế nào là hành
ác của ngữ? Đó là nói dối trá-nói  chia sẽ-nói hung ác-nói dơ bẩn. Thế
nào là hành ác của ý? Đó là tham dục-sân giận và tà kiến.”
Nên biết trong này Đức Thế Tôn chỉ nói đến hành ác do nghiệp
đạo căn bản thâu nhiếp, chứ không nói đến hành ác do nghiệp đạo gia
hạnh về sau dấy khởi thâu nhiếp. Trong luận Phát Trí này nói chung về
tất cả thân nghiệp bất thiện, hoặc  là do nghiệp đạo thâu nhiếp, hoặc
không phải là do nghiệp đạo thâu nhiếp, như vậy tất cả gọi là hành ác
của thân; nói chung về tất cả ngữ nghiệp bất thiện, hoặc là do nghiệp
đạo thâu nhiếp, hoặc không phải là do nghiệp đạo thâu nhiếp, như vậy
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 112 205  
www.daitangkinh.org  
tất cả gọi là hành ác của ngữ; nói  chung về tất cả ý nghiệp bất thiện,
hoặc là do nghiệp đạo thâu nhiếp, hoặc không phải là do nghiệp đạo
thâu nhiếp, như vậy tất cả gọi là hành ác của ý.
Như các hànhh ác thâu nhiếp tr ong luận này, luận Tập Dị Môn
cũng đưa ra cách nói này, bởi vì luận ấy nói: “Thế nào là hành ác của
thân? Đó là sát sinh-trộm cắp và tà dâm.” Như vậy đã nói tùy thuận
trong kinh. Lại nói: “Lại nữa, sát  sinh-trộm cắp-phi phạm hạnh.”Như
vậy lại thâu nhiếp những điều tr ước đây không thâu nhiếp, đối với vợ
mình đã khởi lên ha ønh động dâm dục. Lại nói: “Có thân nghiệp bất
thiện khác.: như vậy lại thâu nhiếp tất cả nghiệp đạo gia hạnh sau khi
dấy khởi. Lại nói: “Có các quả báo khác do phi lý mà dẫn dắt thân
nghiệp.”
Hỏi: Thế nào là do phi lý mà dẫn dắt thân nghiệp, do trước chưa
thâu nhiếp mà nay lại thâu nhiếp chăng?
Đáp: Trước nói về tự tánh, nay nói về cùng dấy khởi. Lúc này do
điều gì mà cùng dấy khởi? Đó là tác ý phi lý.
Lại có người nói: Đây là tất cả thân nghiệp hữu phú vô ký, và một
phần thân nghiệp vô phú vô ký. Tất cả thân nghiệp hữu phú vô ký, đó là
địa Tĩnh lự thứ nhất do yêu thích nịnh bợ… mà dấy khởi. Một phần thân
nghiệp vô phú vô ký, đó là cần phải qua lại như vậy, đi đứng như vậy,
ngồi nằm như vậy, cắt may như vậy, khâu đan như vậy, mà không qua
lại-đi đứng cho đến khâu đan như va äy, những thân nghiệp này làm mà
không thuận với việc làm, không hợp với lý cho nên thâu nhiếp ở trong
phẩm do phi lý mà dẫn dắt, vì vậy gọi là hành ác của thân.
Nếu đưa ra cách nói này, thì hành ác của thân bao gồm bất thiện-
vô ký-cõi Dục-cõi Sắc, nhưng hành ác chỉ là bất thiện-chỉ thuộc cõi
Dục. Vì vậy cách nói trước là hợp lý.
Vả lại, luận ấy nói: “Thế nào là hành ác của ngữ? Đó là nói đến
dối trá-nói chia rẽ-nói hung ác-nói dơ bẩn.” Như vậy đã nói tùy thuận
trong kinh. Lại nói: “Có ngữ nghiệp bất thiện khác.” Như vậy lại thâu
nhiếp tất cả nghiệp đạo gia hạnh sau khi dấy khởi. Lại nói: “Có các quả
báo khác do phi lý mà dẫn dăt ngữ nghiệp.”s
Hỏi: Thế nào là do phi lý mà dẫn dắt ngữ nghiệp, do trước chưa
thâu nhiếp mà nay lại thâu nhiếp chăng?
Đáp: Trước nói về tự tánh, nay nói về cùng dấy khởi. Lúc này do
điều gì mà cùng dấy khởi? Đó là tác ý phi lý.
Lại có người nói: Đây là tất cả ngữ nghiệp hữu phú vô ký, và một
phần ngữ nghiệp vô phú vô ký. Tất cả ngữ nghiệp hữu phú vô ký, đó
206 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
là địa Tĩnh lự thứ nhất do yêu thíc h nịnh bợ… mà dấy khởi. Một phần
ngữ nghiệp vô phú vô ký, đó là cần phải nói  một lời-hai lời-nhiều lời,
lời của nam-lời của nữ-lời không phải nam nữ-lời quá khứ-vị lai-hiện
tại, mà không nói một lời cho đến lới  quá khứ-vị lai-hiện tại như vậy,
những ngữ nghiệp này nói mà không hợp với lời nói, không hợp với lý
cho nên thâu nhiếp ở trong phẩm do phi lý mà dẫn dắt, vì vậy gọi là
hành ác của ngữ.
Nếu đưa ra cách nói này, thì hành ác của ngữ bao gồm bất thiện-
vô ký-cõi Dục-cõi Sắc, nhưng hành ác chỉ là bất thiện, chỉ thuộc cõi
Dục, vì vậy cách nói trước là hợp lý.
Và lại, luận ấy nói: “Thế nào là hành ác của ý? Đó là tham dục-
sân giận và tà kiến.” Như vậy đã nói tùy thuận trong kinh. Lại có: “Có
nghiệp bất thiện khác.” Như vậy la ïi thâu nhiếp những suy nghĩ bất
thiện. Lại nói: “Có những quả bào khác do phi lý mà dẫn dắt nghiệp.”
Hỏi: Thế nào là do phi lý mà dẫn dắt ý nghiệp, do trước chưa thâu
nhiếp mà nay lại thâu nhiếp chăng?
Đáp: Trước nói về tự tánh, nay nói về cùng dấy khởi. Lúc này do
điều gì mà cùng dấy khởi? Đó là tác ý phi lý.
Lại có người nói: Đây là tất cả ý nghiệp hữu phú vô ký, và một
phần ý nghiệp vô phú vô ký, gọi là do phi lý mà dẫn dắt ý nghiệp. Tất
cả ý nghiệp hữu phú vô ký do phi lý mà dẫn dắt, đó là ý nghiệp tương
ưng với Hữu thân kiến-Biến chấp kiến của cõi Dục, và ý nghiệp tương
ưng với tất cả phiền não của cõi Sắc-Vô sắc. Một phần ý nghiệp vô phú
vô ký do phi lý mà dẫn dắt, đó là các ý nghiệp dấy khởi như trước nói,
thân nghiệp- ngữ nghiệp vô phú vô ký do phi lý mà dẫn dắt.
Nếu đưa ra cách nói này, thì hành ác của ý bao gồm bất thiện và
vô ký, lại bao gồm ba cõi, nhưng hành ác chỉ là bất thiện, chỉ thuộc cõi
Dục, vì thế cho nên cách nói trước là hợp lý.
Như luận Phát Trí, luận Tập Dị Môn thâu nhiếp hành ác của thân
và hành ác của ngữ, trong luận Thi Thiết đã nói cũng như vậy, chỉ trừ ra
hành ác của ý mà luận ấy nói là có sự thâu nhiếp riêng.
Hỏi: Là ba hành ác của thân tha âu nhiếp tất cả hành ác của thân,
hay là tất cà hành ác của thân thâu nhiếp ba hành ác của thân?
Đáp: Tất cả thâu nhiếp ba chứ không phải là ba thâu nhiếp tất cả.
Không thâu nhiếp điều gì? Đó là không phải giết hại mạng sống, mà
dùng tay-gậy… để đánh đập hữu tình, và không phải tà hạnh, bởi vì đối
với những hạnh thích hợp mà làm thành hạnh bất tịnh; khởi lên các
nghiệp phóng túng như uống rượu…, bởi vì không nhận biết đúng    đắn
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 112 207  
www.daitangkinh.org  
mà suy nghĩ sai lạc, thọ dụng các  thứ đồ ăn thức uống…, và không thể
nào tránh khỏi những sự việc phạm giới. Những thân nghiệp đã khởi
lên như vậy không phải là do ba hành ác đã thâu  nhiếp.
Hỏi: Những sự việc phạm giới th ì vô lượng, làm sao có thể tránh
được, tuy là rời bỏ điều này mà lại tiếp cận với điều kia?
Đáp: Ở mọi nơi đều có, muốn lìa bỏ thật là khó, có thể không
nhiễm theo, thì đó là thật sự tránh được. Vì vậy có người nói: Thân tuy
ở xa mà thuận theo cách nói ấy, thì gọi là gần gũi; thân tuy ở gần mà
không thuận theo thói quen ấy, thì gọi là rời xa.
Hỏi: Là bốn hành ác của ngữ tha âu nhiếp tất cả hành ác của ngữ,
hay là tất cả hành ác của ngữ thâu nhiếp bốn hành ác của ngữ?
Đáp: Tất cả thâu nhiếp bốn c hứ không phải là bốn thâu nhiếp
tất cả. Không thâu nhiếp là sao?  Đó là như có một người, một mình ở
nơi vắng lặng trống trải, dấy lên nói như vậy: Không có bố thí, không
có yêu thương, không có thờ cúng. Ha ønh ác của ngữ như vậy, hữu tình
thế gian không phát sinh hiểu biết,  không phải là do bốn hành ác thâu
nhiếp.
Hỏi: Là ba hành ác của ý thâu nhiếp tất cả hành ác của ý, hay là
tất cả hành ác của ý thâu nhiếp ba hành ác của ý?
Đáp: Tất cả thâu nhiếp ba chứ không phải là ba thâu nhiếp tất cả.
Không thâu nhiếp thế nào? Đó là tham dục-sân giận-tà kiến, cùng phát
sinh Thọ-Tưởng-Hành-Thức, không phải là do ba ác hành thâu nhiếp.
Trong luận ấy, ác hành của ý thâu nhiếp tự tánh của bốn Uẩn, như vậy
thi thiết tự tánh của năm Unẩ làm các hành ác.
Hỏi: Luận Phát Trí này, luận Tập Dị Môn và trong kinh Phật, cùng
với luận Thi Thiết thâu nhiếp các hành ác, tại sao không giống nhau?
Đáp: Dựa vào hai loại mà nói về các hành ác:
1. Dựa vào thế tục.
2. Dựa vào thắng nghĩa.
Đó là trong kinh phật và luận Th i Thiết dựa vào phần thế tục
mà nói về các hành ác; luận Phát Trí này và luận Tập Dị Môn, dựa
vào phần thắng nghĩa mà nói về các hành ác. Như dựa vào thế tục-
thắng nghĩa mà phân biệt, như vậy dựa vào nghĩa không rõ ràng-nghĩa
rõ ràng, có ý nghĩa riêng biệt-không có ý nghĩa riêng, có nhân duyên
khác-không có nhân duyên khác, Hi ện quán về thế tục đế-Hiện quán
về thắng nghĩa đế…, nên biết cũng như vậy.
Lại có người nói: Bởi vì ba duyên cho nên thâu nhiếp không giống
nhau:
208 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
1. Bởi vì tự tánh.
2. Bởi vì xen tạp với nhau.
3. Bởi vì thế gian chê trách.
Luận Phát Trí này và luận Tập Dị Môn, nói đến tự tánh ấy; trong
luận Thi Thiết nói về sự xen tạp với nhau, nếu pháp tuy không phải là
tự tánh của hành ác, mà cùng với hành ác hòa lẫn hỗn tạp nhau, cho nên
cũng mang lấy tên gọi ấy. Ở trong kinh nói về thế gian chê trách, bởi vì
các thế gian phần nhiều phát sinh chê trách đối với nghiệp đạo căn bản,
chứ không phải là đối với gia hạnh sau khi dấy khởi nghiệp đạo. Bởi vì
duyên này cho nên kinh-luận thâu nhiếp các hành ác không giống nhau.
Như vậy gọi là tự tánh của hành ác.
Đã nói về tự tánh, nay sẽ nói về nguyên cớ.
Hỏi: Vì sao gọi là hành ác, hành ác có nghĩa gì?
Đáp: Đáng chán ngán hủy bỏ cho nên gọi là ác, thường xuyên
thực hiện dựa vào nơi chốn cho nên gọi là hành.
Đáng chán ngán hủy bỏ cho nên gọi là ác, như có người nói: Vợ
con xấu xa, ăn mặc xấu xa, người xa áu xa-nơi chốn xấu xa-qua lại xấu
xa…
Thường xuyên thưc hiện dựa vào nơi chốn cho nên gọi là hành,
đó là giết hại mạng sống-nói lời thô ác và sân giận, thực hiện ở nơi hữu
tình; không cho mà lấy-ham muốn tà hạnh và tham dục, thực hiện ở nơi
vật dụng tiền của; nói lời dối trá-nói lời chia rẽ và nói lời dơ bẩn, thực
hiện ở nời tên gọi; tà kiến, thực hiện ở nơi danh sắc.
Lại có người nói: Cảm lấy quả nhận chịu khổ đau cho nên gọi là
ác, chuyển động nhanh chóng sắc bén cho nên gọi là hành.
Hỏi: Chìm trong các điều ác sao nói là nhanh chóng sắc bén?
Đáp: Những hành ác ấy có sự khéo léo tài tình như vậy, tuy thực
hiện điếu ác mà làm cho thế gian không biết rõ điều ác ấy, cho nên gọi
là nhanh chóng sắc bén.
Lại có người nói: Thói quen gần người ác cho nên có thể dẫn dắt
nẽo ác, vì vậy gọi là hành ác.
Lại có người nói: Có ba nhân duyên cho nên gọi là hành ác, đó là
do suy nghĩ ác mà suy nghĩ, do lời nói ác mà nói ra, do việc làm ác mà
gây ra. Do suy nghĩ ác mà suy nghĩ, đó la ø hành ác của ý; do lời nói ác
mà nói ra, đó là hành ác của ngữ; do việc làm ác mà gây ra, đó là hành
ác của thân.
Lại có người nói: Có ba nhân duyên cho nên gọi là hành ác, đó là
bởi vì nghĩa gây ra điều ác, bởi vì đáng chán ngán hủy bỏ, bởi vì quyết
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 112 209  
www.daitangkinh.org  
định luôn luôn cảm lấy quả không yêu th ích. Nghĩa gây ra điều ác, là
thực hiện các hành ác của thân-ngữ và ý, cho nên gọi là hành ác. Đáng
chán ngán hủy bỏ, đó là thực hiện cá c hành ác vi phạm hủy hoại giới
luật, thường bị chư Thiên-Đại sư -người có trí-người cùng phạm hạnh
chán ghét rời bỏ. Quyết định luôn  luôn cảm lấy quả không yêu thích,
đó là các hành ác của thân-ngữ- ý vốn có, không có nơi nào-không có
lẽ nào có thể cảm lấy quả đáng yêu thích, mà có nơi chốn-có khả năng
cảm lấy quả không yêu thích.
Luận Tập Dị Môn cũng đưa ra  cách nói này: “Có nhân duyên
gì mà gọi là hành ác? Đó là vi ệc làm ấy có thể cảm lấy quả không
yêu thích-không vừa lòng-không như ý.” Đa ây là hiển bày về quả Đẳng
lưu. Lại nói: “Có thể cảm lấy dị  thục không yêu thích-không vừa lòng-
không như ý.” Đây là hiển bày về quả Dị thục.
Ba căn bất thiện, đó là tham-sân và si.
Hỏi: Ba căn này lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Căn bất thiện Tham có năm, t ức là Ái hệ thuộc cõi Dục do
năm Bộ mà đoạn; căn bất thiện Sân có năm, tức là Nhuế do năm Bộ
mà đoạn; căn bất thiện Si có na êm, tức là toàn phần Vô minh hệ thuộc
cõi Dục do kiến Tập-Diệt-Đạo va ø tu mà đoạn, cùng một phần do kiến
Khổ mà đoạn. Nhưng Vô minh do ki ến Khổ mà đoạn có mười loại,
trong này trừ ra loại tương ưng với Hữu thân kiến-Biên chấp kiến, chọn
lấy Vô minh còn lại cho nên nói là một phần. Mười lăm pháp này chỉ
là bất thiện, sinh ra tất cả pháp bất thiện, cho nên gọi là căn bất thiện.
Ba căn này đều tương ưng với sáu Thức thân. Đó gọi là tự tánh của ba
căn bất thiện.
Đã nói về tự tánh, nay sẽ nói đến nguyên cớ.
Hỏi: Vì sao gọi là căn bất thiện, căn bất thiện có nghĩa gì?
Đáp: Nghĩa có thể sinh ra bất th iện là nghĩa của căn bất thiện;
nghĩa có thể nuôi giữ bất thiện, nghĩa có thể tăng thêm bất thiện, nghĩa
có thể phát triển bất thiện, nghĩa có thể thêm nhiều bất thiện, nghĩa có
thể giữ gìn bất thiện, nghĩa có thể làm cho bất thiện lan rộng khắp nơi,
là nghĩa của căn bất thiện.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Nghĩa về các nhân bất
thiện là nghĩa của căn bất thiện; nghĩa về các chủng tử bất thiện, nghĩa
về cùng dấy khởi bất thiện, nghĩa có thể làm nhân thay đổi dẫn đến bất
thiện, nghĩa làm nhân thay đổi theo sinh ra bất thiện, nghĩa thâu nhiếp
thêm tất cả pháp bất thiện, là nghĩa của căn bất thiện.”
Đại đức nói rằng: “Nương tựa vào pháp này khắp nơi có thể sinh
210 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
trưởng các pháp bất thiện, có thể làm cho nhân thay đổi, làm cho nhân
thay đổi theo, thâu nhiếp thêm nhiều  bất thiện, cho nên gọi là căn bất
thiện.”
Hỏi: Nếu nghĩa về nhân bất thiện là nghĩa của căn bất thiện, thì
ngay nơi năm Uẩn bất thiện của đời trước, làm nhân cho tất cả năm Uẩn
bất thiện đã sinh-chưa sinh của đời sau; mười nghiệp đạo bất thiện của
đời trước, làm nhân cho tất c mười nghi ệp đạo bất thi ện đã sinh-chưa
sinh của đời sau; ba mươi bốn phẩm tùy miên câu sinh bất thiện của
đời trước, làm nhân cho tất cả ba mươi bốn phẩm tùy miên câu sinh bất
thiện đã sinh-chưa sinh của đời sau. Như vậy tất cả pháp bất thiện đều
nên gọi là căn bất thiện, ba loại như vậy có nhân duyên bất cọng thù
thắng nào, mà Đức Thế Tôn chỉ thiết lập làm căn bất thiện?
Đáp: Đây là Đức Thế Tôn có cách nó khác, Đại Sư quán xét tâm
hành-ý nguyện-ưa thích của hữu tình đã cảm hóa kia, giản lược mà nói
cho rõ ràng.
Hiếp Tôn Giả nói: “Chỉ riêng Phật Thế Tôn hiểu rõ ràng tận cùng
tnah1 tướng của các pháp, cũng biết rõ về thế dụng của các pháp, chứ
không phải là người khác mà biết được. Nếu pháp có tướng của căn bất
thiện thì thuận theo mà thiết lập, kh ông có tướng của căn bất thiện thì
không thiết lập.”
Tôn giả Diệu Âm cũng đưa ra cách nói này: “Đại Sư biết ba căn
bất thiện này, có thế dụng như vậy, mạnh mẽ như vậy, gần gũi như vậy,
luôn luôn làm nhân cho tất cả bất th iện; trừ ra căn bất thiện này, pháp
bất thiện còn lại thì không có sự việc như vậy.”
Lại có người nói: Ba loại như vậy, có thể sinh ra tất cả các pháp
bất thiện, khó đoạn-khó diệt-khó vượt qua, vì vậy chỉ thiết lập chúng
làm ba căn bất thiện.
Lại có người nói: Ba loại như vậy, có nhiều những lỗi lầm tai họa,
đó là sinh ra rất nhiều buồn lo khổ sở c ủa tất cả pháp hiện tại và pháp
đời sau, vì vậy chỉ thiết lập chúng làm ba căn bất thiện.
Lại có người nói: Ba loại như vậy, là chướng ngại nhất đối với sự
thoát khỏi cõi Dục, như cai ngục khỏe mạnh canh giữ cửa ngục, vì vậy
chỉ thiết lập chúng làm ba căn bất thiện.
Lại có người nói: Ba loại như vậy, ở trong bất thiện là thù thắng
nhất, là đúng đầu tất cả, đi phía trước-dẫn dắt phía trước, như tướng
quân mạnh nhất dẫn dắt tất cả, căn bất thiện này bởi vì lực tăng thượng,
có thể làm cho tất cả bất thiện tăng thêm nhiều, vì vậy chỉ thiết lập
chúng làm ba căn bất thiện.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 112 211  
www.daitangkinh.org  
Lại có người nói: Ba loại như vậy, làm kẻ thù chướng ngại đối trị
gần với ba căn thiện, cho nên chỉ thiết lập chúng làm ba căn bất thiện.
Lại có người nói: Ba loại như vậy, luôn luôn làm nhân-làm  căn-
làm mắt-làm tập-làm duyên cho tất cả bất thiện, phát khởi tất cả các
pháp bất thiện, chướng ngại tất cả các pháp công đức, là thù thắng nhất
trong các pháp bất thiện, cho nên chỉ thiết lập chúng làm ba căn bất
thiện.
Lại có người nói: Ba loại như vậy, thâu nhiếp tất cả các pháp bất
thiện khắp nơi, đó là các bất thiện, hoặc là phẩm tham, hoặc là phẩm si,
vì vậy chỉ thiết lập chúng làm ba căn bất thiện.
Vả lại, ba loại này đầy đủ năm nghĩa, đó là bao gồm năm Bộ, có
mặt khắp sáu Thức, là tnah1 tùy miên, có thể dấy khởi thân nghiệp-ngữ
nghiệp thọ ác, làm gia hạnh vững manh đoạn mất căn thiện, vì vậy chỉ
thiết lập chúng làm ba căn bất thiện. Bao gồm năm Bộ là ngăn chặn
năm Kiến-Nghi; có mặt khắp sáu Thức là ngăn chặn các Mạn của nó; là
tánh tùy miên thì ngăn chặn Triền-Cấu…; có thể dấy khởi thân nghiệp-
ngữ nghiệp thô ác, làm gia hạnh vững mạnh đoạn mất căn thiện, là hiển
bày rõ ràng về nghĩa của căn.
Vả lại, năm nghĩa này ngăn chặn tất cả các pháp để thành lập về
nghĩa của căn, đó là pháp không nhiễm ô có khắp nơi sáu Thức, không
có bốn nghĩa còn lại; Sắc uẩn nhiễm ô hoàn toàn không có năm nghĩa;
Thọ uẩn-Tưởng uẩn nhiễm ô và trừ ra phiền não Triền-Cấu, những
Hành uẩn nhiễm ô tương ưng còn lại , tuy bao gồm năm Bộ-cũng phủ
khắp sáu Thức, mà không phải là gia hạnh vững mạnh đoạn mất căn
thiện; tất cả Hành uẩn nhiễm ô không tương ưng, tuy bao gồm năm Bộ
mà không có bốn nghĩa còn lại. Trong Thức uẩn nhiễm ô, năm Thức
như Nhãn… hoàn toàn không có năm nghĩ a, Ý thức bao gồm năm Bộ,
cũng có thể dấy khởi thân nghiệp-ngữ nghiệp thọ ác, mà không có ba
nghĩa còn lại. Năm kiến và Nghi trong mười phiền não, có tánh tùy
miên chứ không có bốn nghĩa còn lạ i; Mạn bao gồm năm Bộ, là tánh
tùy miên, có thể dấy khởi thân nghiệp và ngữ nghiệp thô ác, mà không
có hai nghĩa còn lại. Ở trong mườ i Triền, hôn trầm-trạo cử-vô tàm-vô
quý tuy bao gồm năm Bộ, cũng phủ khắp sáu Thức, mà không phải là
tánh tùy miên, tuy khởi lên thân nghiệp-ngữ nghiệp thô ác mà không
phải là gia hạnh vững mạnh đoạn mất căn thiện; một loại thụy miên tuy
bao gồm năm Bộ mà không có bốn nghĩa còn lại; năm Triền còn lại, tuy
khởi lên thân nghiệp-ngữ nghiệp thô ác mà không có bốn nghĩa khác.
Sáu phiền não Cấu, tuy cũng có lúc có thể khởi lên thân nghiệp-ngữ
212 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
nghiệp thô ác mà không có bốn nghĩa còn lại. Chỉ riêng tham-sân-si,
đầy đủ năm nghĩa chứ không phải là pha ùp nào khác, cho nên chỉ thiết
lập chúng làm ba căn bất thiện.
Vả lại, ba loại này phần nhiều đuổi theo-tăng theo đối với ba Thọ,
vì vậy chỉ thiết lập chúng làm ba căn bất thiện.
Vả lại, ba loại này phần nhiều hi ện khởi ở hữu tình cõi Dục, có
thể phát khởi mười loại nghiệp đạo bất thiện, sinh vào mười nơi chốn
xấu ác, cho nên chỉ thiết lập chúng làm ba căn bất thiện.
Ba loại như vậy bao gồm năm Bộ,  cùng với sáu Thức đồng thời
khởi lên các phẩm bất thiện la øm căn. Trong này, phẩm tương ưng với
tham, bởi vì hai căn cho nên nói là có căn, đó là tham và Vô minh tương
ưng với nó; phẩm tương ưng với sân cũng có hai căn cho nên nói là có
căn, đó là sân và Vô minh tương ưng với nó; trừ hai loại này ra, những
phẩm tâm bất thiện khác, bởi vì mộ t căn cho nên nói là có căn, đó gọi
là Vô minh.
Hỏi: Đức Thế Tôn ở khắp mọi nơi nói về căn không giống nhau,
nghĩa là có lúc nói Hữu thân kiến-Biên chấp kiến là căn, có lúc nói Thế
Tôn là căn, có lúc nói Lạc dục là căn, có lúc nói không phóng dật là
căn, có lúc nói tự tánh là căn, như vậy đều có nghĩa gì?
Đáp: Hữu thân kiến-Biên chấp kiế n, bởi vì có thể phát khởi sáu
mươi hai kiến, cho nên nói là căn. Đức Thế Tôn có năng lực nói về pháp
tạp nhiễm và thanh tịnh, ràng buộc và giải thoát, sinh tử và Niết-bàn,
phát khởi Chánh giáo cho nên nói là căn. Lạc dục có thể dẫn dắt tất cả
pháp thiện, cho nên nói là căn. Không phóng dật, thâu nhiếp giữ gìn tất
cả pháp thiện đã tu, khiến cho khô ng phân tán mất đi, cho nên nói là
căn. Tự tánh có thể duy trì tự Thể không mất đi, cho nên nói là căn. Vô
vi như vậy, có thể duy trì tự Thể, cho nên nói là căn, cũng không có gì
sai.
Lại có người nói: Là nhân Đồng lo ại duy trì quả Đẳng lưu, hoặc
là do tánh của nhân Đồng loại mà duy trì, cho nên tự tánh hữu vi  gọi
là căn.
Lại có người nói: Do lực của nhân Tương ưng-Câu hữu duy trì, cho
nên tự tánh hữu vi gọi là căn; tên g ọi có thể biểu hiện rõ ràng tự tánh
các pháp, cho nên cũng nói đó là căn c ủa tự tánh. Tham-sân-si này có
thể sinh ra-có thể nuôi lớn các pháp bất thiện, cho nên nói là căn. Ba
căn bất thiện như chương Kiết Uẩn nói rộng ra.
Đã nói về tự tánh của ba hành ác-ba căn bất thiện, nay sẽ biểu
hiện rõ ràng về tướng xen tạp và không xen tap.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 112 213  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Ba hành ác-ba căn bất thi ện là trước thâu nhiếp sau, hay là
sau thâu nhiếp trước?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc hành ác mà không phải là căn bất thiện, đó là hành ác
của thân-ngữ, tà kiến-tư bất thiện, bởi vì loại này chỉ có tướng của hành
ác, chứ không có tướng của căn bất thiện.
2. Có lúc căn bất thiện mà không phải là hành ác, đó là căn bất
thiện Si, bởi vì loại này chỉ có tướng của căn bất thiện, chứ không có
tướng của hành ác.
3. Có lúc hành ác cũng là căn bất thiện, đó là căn bất thiện Tham-
dục-Sân nhuế, bởi vì loại này có đủ tướng của hai loại.
4. Có lúc không phải là hành ác cũng không phải là căn bất thiện,
đó là trừ những tướng trước. Tướng là thuộc về tên gọi, trừ ra tên gọi
trong ba câu trước đã hiển bày về nghĩa, các pháp còn lại làm thành câu
thứ tư. Nghĩa là trong Sắc uẩn, trừ ra Sắc bất thiện chọn lấy Sắc uẩn
còn lại; ở trong Hành uẩn, trừ ra ba căn bất thiện, tà kiến bất thiện và tư
bất thiện, chọn lấy Hành uẩn-không tương ưng còn lại, và ba Uẩn toàn
phần, cùng với pháp vô vi, như vậy tất cả làm thành câu thứ tư, cho nên
nói đó là trừ những tướng trước.
Lại nữa, đối với nhãn thức trong phẩm bất thiện câu sinh của
Tham, hoặc là có hành ác mà khô ng phải là căn bất thiện, nên làm
thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc hành ác mà không phải là căn bất thiện, đó là tư bất
thiện.
2. Có lúc căn bất thiện mà không phải là hành ác, đó là căn bất
thiện Si.
3. Có lúc hành ác cũng là căn ba át thiện, đó là căn bất thiện
Tham.
4. Có lúc không phải là hành ác cũng không phải là căn bất thiện,
đó là trừ những tướng trước.
Như đối với Nhãn thức làm th ành bốn câu phân biệt, cho đến
đối với Ý thức cũng như vậy. Như đối với phẩm bất thiện câu sinh của
Tham làm thành sáu lượt bốn câu phân biệt, đối với phẩm câu sinh của
sân cũng như vậy.
Ở trong phẩm bất thiện câu sinh của Tà kiến, chỉ có Ý địa cho nên
làm thành một lượt bốn câu phân biệt:
1. Có lúc hành ác mà không phải là căn bất thiện, đó là Tà kiến
và tư bất thiện.
214 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
2. Có lúc căn bất thiện mà không phải là hành ác, đó là căn bất
thiện Si.
3. Có lúc hành ác cũng là căn bất thiện thì không có.
4. Có lúc không phải là hành ác cũng không phải là căn bất thiện,
đó là trừ những tướng trước.
Ở trong phẩm bất thiện câu sinh c ủa Vô minh bất cọng, bởi vì
cũng chỉ có Ý địa cho nên làm thành một lượt bốn câu phân biệt:
1. Có lúc hành ác mà không phải là căn bất thiện, đó là tư bất
thiện.
2. Có lúc căn bất thiện mà không phải là hành ác, đó là căn bất
thiện Si.
3. Có lúc hành ác cũng là căn bất thiện thì không có.
4. Có lúc không phải là hành ác cũng không phải là căn bất thiện,
đó là trừ những tướng trước.
Ba hành diệu-ba căn thiện, là trước thâu nhiếp sau, hay là sau
thâu nhiếp trước? Cho đền nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn phân biệt về nghĩa trong kinh. Như trong kinh nói:
“Có ba hành diệu-ba căn thiện.” Tr ong kinh tuy nói ra điều này mà
không giải thích rộng ra, nói rộng ra  như trước.
Ba hành diệu, đó là hành diệu của thân, hành diệu của ngữ, hành
diệu của ý. Thế nào là hành diệu c ủa thân…? Như Đức Thế Tôn nói:
“Thế nào là hành diệu của thân? Đó la ø lìa bỏ sát sinh, lìa bỏ trộm cắp,
lìa bỏ tà dâm. Thế nào là hành diệu c ủa ngữ? Đó là lìa bỏ lời nói dối
trá, lìa bỏ lời nói chia rẽ, lìa bỏ lời nói hung ác, lìa bỏ lời nói dơ bẩn.
Thế nào là hành diệu của ý? Đó là không có tham, không có sân, chánh
kiến.” Nên biết trong này, Đức thế Tôn chỉ nói về hành diệu do nghiệp
đạo căn bản thâu nhiếp, chứ không nói đến hành diệu do nghiệp đạo
sau khi dấy khởi gia hạnh thâu nhiếp.
Luận Pháp trí này  nói chung về tất  cả thân nghiệp thiện,   hoặc
là do nghiệp đạo thâu nhiếp, hoặc  không phải là do nghiệp đạo thâu
nhiếp, như vậy tất cả gọi là hành diệu của thân; nói chung về tất cả
ngữ nghiệp thiện, hoặc là do nghiệp đạo thâu nhiếp, hoặc không phải
là do nghiệp đạo thâu nhiếp, như vậy tất cả gọi là hành diệu của ngữ;
nói chung về tất cả ý nghiệp thiện,  hoặc là do nghiệp đạo thâu nhiếp,
hoặc không phải là do nghiệp đạo thâu nhiếp, như vậy tất cả gọi là hành
diệu của ý.
Như các hành diệu thâu nhiếp trong luận này, luận Tập Dị   Môn
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 112 215  
www.daitangkinh.org  
cũng đưa ra cách nói này, bởi vì luận ấy nói: “Thế nào là hành diệu của
thân? Đó là lìa bỏ sát sinh, lìa bỏ trộm cắp, lìa bỏ tà dâm.” như vậy đã
nói tùy thuận trong kinh. Lại nói: “L ại nữa, lìa bỏ sát sinh, lìa bỏ trộm
cắp, lìa bỏ phi phạm nhạnh.” Như vậy lại thâu nhiếp những điều trước
đây không thâu nhiếp, lìa bỏ dấy khởi hành động dâm dục đối với vợ
mình. Lại nói: “Có thân nghiệp thi ện khác.” Như vậy lại thâu nhiếp
tất cả nghiệp đạo sau khi dấy khởi gia hạnh. Lại nói: “ Có các quả báo
khác do như lý mà dẫn dắt thân nghiệp.”
Hỏi: Thế nào là do như lý mà da ãn dắt thân nghiệp, do trước đây
chưa thâu nhiếp mà nay lại thâu nhiếp chăng?
Đáp: Trước nói về tự tánh, nay nói về cùng dấy khởi. Lúc này do
điều gì mà cùng dấy khởi? Đó là tác ý như lý.
Lại có người nói: Đây là một  p[hần thân nghiệp vô phú vô ký,
nghĩa là thuận theo qua lại như vậy, đi đứng như vậy, ngồi nằm như vậy,
cắt may như vậy, khâu đan như vậy, mà đều là như vậy; như thuận theo
qua lại, cho đến khâu đan, những thân nghiệp này do làm mà thuận theo
làm, thuận theo Chánh lý, cho nên thâu nhiếp ở trong phẩm do như lý
mà dẫn dắt, vì vậy gọi là hành diệu của thân.
Nếu đưa ra cách nói này, thì hành diệu của thân bao gồm thiện và
vô ký, nhưng hành diệu chỉ là thiện, vì vậy cách nói trước là hợp lý.
Vả lại, luận ấy nói: “Thế nào la ø hành diệu của ngữ? Đó là lìa bỏ
lời nói dối trá, lìa bỏ lời nói chia rẽ, lìa bỏ lời nói hung ác, lìa bỏ lời
nói dơ bẩn.” Như vậy đã nói tùy thua än trong kinh. Lại nói: “Có ngữ
nghiệp thiện khác.” Như vậy lại th âu nhiếp tất cả nghiệp đạo sau khi
dấy khởi gia hạnh. Lại nói: “Có các  quả báo khác do như lý mà dẫn
dắt ngữ nghiệp.”
Hỏi: Thế nào là do như lý mà dẫn dắt ngữ nghiệp, do trước đây
chưa thâu nhiếp mà nay lại thâu nhiếp chăng?
Đáp: Trước nói về tự tánh, nay nói về cùng dấy khởi. Lúc này do
điều gì mà cùng dấy khởi? Đó là tác ý như lý.
Lại có người nói: Đây là một phần ngữ nghiệp vô phú vô ký,
nghĩa là thuận theo nói một lời-hai lời -nhiều lời, lời của nam-lời của
nữ-lời không phải là nam nữ, lời quá khứ-vị lai-hiện tại, mà đều là như
vậy, nói một lời cho đến cho đến lời quá khứ-vị lai-hiện tại, những ngữ
nghiệp này nói mà thuận theo nói, thuận theo Chánh lý, cho nên thâu
nhiếp ở trong phẩm do như lý mà dẫn dắt , vì vậy gọi là hành diệu của
ngữ.
Nếu đưa ra cách nói này, thì hành diệu của ngữ bao gồm thiện và
216 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
vô ký, nhưng hành diệu chỉ là thiện, vì vậy cách nói trước là hợp lý.
Vả lại, luận ấy nói: “Thế nào là hành diệu của ý? Đó là không có
tham, không có sân, chánh kiến.”như vậy đa õ nói tùy thuận trong kinh.
Lại nói: “Có ý nghiệp thiện khác.” Như vậy lại thâu nhiếp tất cả tư
duy thuộc thiện. Lại nói: “Có các quả báo khác do như lý mà dẫn dắt
ý nghiệp.”
Hỏi: Thế nào là do như lý mà dẫn dắt ý nghiệp, do trước đây chưa
thâu nhiếp mà nay lại thâu nhiếp chăng?
Đáp: Trước nói về tự tánh, nay nói về cùng dấy khởi. Lúc này do
điều gì mà cùng dấy khởi? Đó là tác ý như lý.
Lại có người nói: Đây là một phần ý nghiệp vô phú vô ký, gọi là
do như lý mà dẫn dắt ý nghiệp, đó la ø các ý nghiệp dấy khởi như trước
nói về vô phú vô ký do như lý mà dẫn dắt thân nghiệp-ngữ nghiệp.
Nếu đưa ra cách nói này, thì hành diệu của ý bao gồm thiện và vô
ký, nhưng hành diệu chỉ là thiện, vì va äy cách nói trước là hợp lý. Như
luận Phát Trí-luận Tập Dị Môn thâu nhiếp hành diệu của thân-ngữ,
trong luận Thi Thiết đã nói cũng như vậy, chỉ trừ ra hành diệu của ý mà
luận ấy nói là có sự thâu nhiếp riêng.
Hỏi: Là ba hành diệu của thân th âu nhiếp tất cả hành diệu của
thân, hay là tất cả hành diệu của  thân thâu nhiếp ba hành diệu của
thân?
Đáp: Tất cả thâu nhiếp ba, không pha ûi là ba thâu nhiếp tất cả.
Không thâu nhiếp những gì? Đó là lìa bỏ dùng tay-gậy… đánh đập hữu
tình, và đã thuận theo thực hiện các hành bất tịnh, cùng với các nghiệp
phóng túng như uống rượu… nói trước đây, mà có thể an trú nhận biết
đúng đắn-suy nghĩ đúng đắn, thọ dụng đồ ăn thức uống…, lại có thể đích
thực tránh được những sự việc phạm giới. Những thân nghiệp đã khởi
lên như vậy không phải là do ba hành diệu thâu nhiếp. Những hỏi-đáp
còn lại thì như trước nên biết.
Hỏi: Là bốn hành diệu của ngữ thâu nhiếp tất cả hành diệu của
ngữ, hay là tất cả hành diệu của  ngữ thâu nhiếp cốn hành diệu của
ngữ?
Đáp: Tất cả thâu nhiếp bốn, không phải là bốn thâu nhiếp tất cả.
Không thâu nhiếp những gì? Đó là như có một người, ở một mình nơi
vắng lặng trống trãi dấy lên lời nói như vậy: Có bố thí, có yêu thương,
có thờ cúng. Nhưng diệu hạnh của ngữ như vậy, không phát sinh hiểu
biết cho hữu tình thế gian, không phải là do bốn hành diệu thâu nhiếp.
Hỏi: Là ba hành diệu của ý thâu nhiếp tất cả hành diệu của ý, hay
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 112 217  
www.daitangkinh.org  
là tất cả hành diệu của ý thâu nhiếp ba hành diệu của ý?
Đáp: Tất cả thâu nhiếp ba, không pha ûi là ba thâu nhiếp tất cả.
Không thâu nhiếp những gì? Đó là không có tham-không có sân, Chánh
kiến câu sinh, Thọ-Tưởng-Hành-Thức, không phải là do ba hành diệu
thâu nhiếp.
Trong luận ấy hành diệu của ý th âu nhiếp tự tánh của bốn Uẩn,
như vậy thi thiết tự tánh của năm Uẩn làm cho hành diệu.
Hỏi: Luận Pháp trí này, luận Tập Dị Môn, và trong kinh-luận Thi
Thiết, thâu nhiếp các hành diệu tại sao không giống nhau?
Đáp: Dựa vào hai loại mà nói về các hành diệu:
1. Dựa vào thế tục.
2. Dựa vào thánh nghĩa.
TNghĩa là trong kinh và luận Thi Thiết, dựa vào phần thế tục mà
nói về các hành diệu; luận Pháp Trí này và luận Tập Dị Môn, dựa vào
phần thắng nghĩa mà nói về các hành diệu. Như dựa vào thế tục và
thắng nghĩa để phân biệt, như vậy dựa  vào nghĩa không rõ ràng-nghĩa
rõ ràng…, nói rộng ra như trước.
Lại có người nói: Bởi vì ba duyên cho nên sự thâu nhiếp không
giống nhau:
1. Bởi vì tự tánh.
2. Bởi vì xen tạp với nhau.
3. Do thế gian vui mừng ca ngợi. Lua än Phát Trí và luận Tập Dị
Môn nói về tự tánh ấy; trong luận Thi Thiết nói về sữ xen tạp với nhau,
nếu pháp tuy không phải là tự tánh của hành diệu, mà xen tạp cùng
với hành diệu, thì cũng có được tên gọi ấy; ở trong kinh nói đến sự vui
mừng ca ngợi của thế gian, bởi vì ta át cả thế gian phần nhiều khởi lên
vui mừng ngợi khen đối với nghiệp đạo căn bản, chứ không phải là đối
với nghiệp đạo sau khi dấy khởi gia hạnh. Bởi vì duyên này, cho nên
kinh-luận thâu nhiếp các hành diệu không giống nhau. Như vậy gọi là
tự tánh của hành diệu.
Đã nói về tự tánh, nay sẽ nói đến nguyên cớ.
Hỏi: Vì sao gọi là hành diệu, hành diệu có nghĩa gì?
Đáp: Đáng vui mừng ca ngợi cho nên gọi là diệu, thường xuyên đi
qua những nơi nương tựa gọi là hành.
Đáng vui mừng ca ngợi cho nên gọi là diệu, như có người nói
rằng: Vợ con xinh đẹp áo quần-ăn uống tốt đẹp, người tốt đẹp, nơi chốn
tốt đẹp, qua lại tốt đẹp…
Thường xuyên đi qua những nơi nương tựa cho nên gọi là hành   ,
218 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
đó chính là đối với nơi nương tựa của ba loại hành ác trước đây, cùng
với nó trái ngược nhau mà dấy khởi ba hành diệu.
Lại có người nói: Cảm lấy quả thọ nhận vui vẻ cho nên gọi là
diệu, chuyển động nhanh chóng sắc bén cho nên gọi là hành.
Hỏi: Ở trong hành diệu thì làm sao nhanh chóng sắc bén?
Đáp: Thực hiện hành diệu có phương pháp khéo léo như vậy, tuy
không mong cầu danh dự của thế gia n, mà bởi vì muốn khuyến khích
người khác tu tập hành diệu, những ha ønh diệu đã tu đều là cho người
nhận biết, cho nên gọi là nhanh chóng sắc bén.
Lại có người nói: Thói quen gần gũi người thiện có thể dẫn đến
nẽo thiện, cho nên gọi là hành diệu.
Lại có người nói: Có ba nhân duyên cho nên gọi là hành diệu, đó
là do suy nghĩ thiện mà suy nghĩ, do lời nói thiện mà nói ra, do việc làm
thiện mà thực hiện. Do suy nghĩ thiện mà suy nghĩ, đó là hành diệu của
ý; do lời bói thiện mà nói ra, đó là hành diệu của ngữ; do việc làm thiện
mà thực hiện, đó là hành diệu của thân.
Lại có người nói: Có ba nhân duyên cho nên gọi là hành diệu, đó
là bởi vì nghĩa thực hiện điều kiện, bởi vì đáng vui mừng ca ngợi, bởi vì
quyết định có thể cảm được quả đa ùng yêu thích. Nghĩa thực hiện điều
kiện, là thực hiện các hành thiện của thân-ngữ và ý, cho nên gọi là hành
diệu. Đáng vui mừng ca ngợi, đó là thực hiện các hành thiện giữ gìn
bảo vệ giới luật, thường được chư Thiên-Đại sư-người có trí-người cùng
phạm hạnh luôn luôn vui mừng ca ngợi. Quyết định có thể cảm được
quả đáng yêu thích, đó là tất cả hành diệu của thân-ngữ-ý, không có nơi
nào-không có lẽ nào có thể cảm la áy các quả dị thục không yêu thích,
mà có nơi chốn-có khả năng có thể cảm được các quả dị thục đáng yêu
quý. Luận Tập Dị Môn cũng đưa ra  cách nói này.” Có nhân duyên gì
mà gọi là hành diệu? Đó là hành di ệu ấy có thể cảm được quả đáng
yêu-đáng vui-vừa lòng như ý rất đáng ưa thích.” Đây là hiển bày về quả
Đẳng lưu. Lại nói: “Có thể cảm được  dị thục đáng yêu-đáng vui-vừa
lòng như ý rất đáng ưa thích.” Đây là hiển bày về quả Dị thục.
Ba thiện căn, đó là căn thiện không có tham-không có sân-không
có si. Thế nào là căn thiện không c ó tham? Đó là tâm sở pháp tương
ưng với tâm, là đối trị với tham, đó gọi là tánh căn thiện không có tham.
Thế nào là căn thiện không có sân?  Đó là tâm sở pháp tương ưng với
tâm, là đối trị với sân, đó gọi là tánh căn thiện không có sân. Thế nào là
căn thiện không có sân. Thế nào là căn thiện không có si? Đó là tâm sở
pháp tương ưng với tâm, là đối trị với si, đó gọi là tánh căn thiện không
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 112 219  
www.daitangkinh.org  
có si. Ba căn thiện này, ở trong một tâm có thể đạt được đầy đủ; ba căn
bất thiện, không phải là đối với một  tâm có thể đạt được đầy đủ. Lại
nữa, ba căn thiện phòng vệ đầy đủ tất cả tâm thiện, bao gồm sáu Thức
thân hữu lậu và vô lậu; ba căn ba át thiện không thể nào phòng vệ đầy
đủ tất cả tâm bất thiện. Lại nữa, ba căn thiện tương ưng với tất cả tâm
thiện, ba căn bất thiện không tương ưng với tất cả tâm bất thiện. Lại
nữa, ba căn thiện có thể phát khởi ta át cả tâm tiện khắp nơi, ba căn bất
thiện không thể nào phát khởi tất ca û tâm bất thiện khắp nơi. Như vậy
tùy chuyển và không tùy chuyển…, đều cần phải nói mở rộng. Đây gọi
là tự tánh của ba căn thiện.
Đã nói về tự tánh, nay sẽ nói đến nguyên cớ.
Hỏi: Vì sao gọi là căn thiện, căn thiện có nghĩa gì?
Đáp: Nghĩa có thể sinh ra thiện là nghĩa của căn thiện; nghĩa có
thể nuôi lớn thiện, nghĩa có thể tăng thêm tiện, nghĩa có thể phát triển
thiện, nghĩa có thể thêm nhiều thiện, nghĩa có thể giữ gìn thiện, nghĩa
có thể làm cho pháp thiện lan rộng khắp nơi, là nghĩa của căn thiện.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Nghĩa về nhân của
pháp thiện, là nghĩa của căn thiện;  nghĩa về chung tử của pháp thiện,
nghĩa về cùng dấy khởi thiện, nghĩa c ó thể làm nhân thay đổi dẫn đến
các thiện, nghĩa làm nhân thay đổi t heo sinh ra các thiện, nghĩa thâu
nhiếp thêm nhiều tất cả các pháp thiện, là nghĩa của căn thiện.”
Đại đức nói rằng: “Nương tựa vào các pháp này có thể sinh trưởng
tất cả pháp thiện khắp nơi, có thể làm cho nhân thay đổi, làm cho nhân
thay đổi theo, thâu nhiếp thêm nhiều pháp thiện, cho nên gọi là căn
thiện.”
Hỏi: Nếu nghĩa về nhân của pháp thiện là nghĩa của căn thiện,
thì năm Uẩn thiện của đời trước, làm nhân cho tất cả năm Uẩn thiện đã
sinh-chưa sinh của đời sau; mười nghi ệp đạo thiện của đời trước, làm
nhân cho tất cả mười nghiệp đạo thiện đã sinh-chưa sinh của đời sau;
ba mươi bảy pháp phần Bồ-đề của đời trước, làm nhân cho tất cả mươi
bảy pháp phần Bồ-đề đã sinh-chưa sinh của đời sau. Như vậy thì tất cả
pháp thiện đều nên gọi là căn thiện, ba loại như vậy có nhân duyên bất
cọng thù thắng gì mà thiết lập làm căn thiện?
Đáp: Đây là Đức Thế Tôn có cách nói khác, Đại Sư quán xét tâm
hành-ý nguyện-ưa thích của hữu tình đã cảm hóa kia, giản lược mà nói
cho rõ ràng.
Hiếp Tôn giả nói: “Chỉ riêng Phật Thế Tôn hiểu rõ ràng tận cùng
tánh tướng của các pháp, cũng biết rõ về thế dụng của các pháp, chứ
220 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
không phải là người khác có thê bi ết được. Nếu pháp có tướng của
căn thiện thì thuận theo mà thiết lập, không có tướng của căn thiện thì
không thiết lập.”
Tôn giả Diệu Âm cũng đưa ra cách nói này: “Đại Sư biết ba loại
căn thiện này, có thế dụng như va äy, mạnh mẽ như vậy, gần gũi như
vậy, có thể làm nhân cho tất cả pháp thiện, những pháp thiện còn lại thì
không có sự việc như vậy.”
Lại có người nói: Ba căn thiện này là thù thắng nhất đối với các
pháp thiện, bởi vì thù thắng cho nên thiết lập làm căn thiện.
Lại có người nói: Ba căn thiện này đối với các pháp thiện, là đứng
đầu tất cả-đi phía trước-dẫn dắt  phía trước, như tướng quân mạnh mẽ
nhất dẫn dắt tất cả; bởi vì lực tăng thượng của căn thiện như vậy, có thể
làm cho tất cả pháp thiện tăng t hêm nhiều, cho nên thiết lập làm căn
thiện.
Lại có người nói: Ba căn thiện này, có thể làm nhân-làm căn-làm
mắt-làm tập cho tất cả pháp thiện, phát khởi tất cả pháp thiện, chướng
ngại tất cả các pháp bất thiện, ở trong pháp thiện là thù thắng nhất, cho
nên thiết lập làm căn thiện.
Lại có người nói: Bởi vì ba căn thiện có thể phát khởi tất cả mười
nghiệp đạo thiện, sinh vào mười sự kiện, cho nên thiết lập làm căn
thiện.
Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho nên đối với tụ pháp thiện
chỉ thiết lập ba loại này làm căn thiện.
Đã nói về tự tánh của ba hành diệu-ba căn thiện, nay sẽ biểu hiện
rõ ràng về tướng xen tạp-không xen tạp.
Hỏi: Ba hành diệu-ba căn thiện, là trước thâu nhiếp sau, hay là
sau thâu nhiếp trước?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc hành diệu mà không phải là căn thiện, đó là hành diệu
của thân-ngữ và tư th iện, bởi vì loại này ch ỉ có tướng của hành diệu,
không có tướng của căn thiện.
2. Có lúc căn thiện mà không phải là hành diệu, đó là Chánh kiến
vốn không thâu nhiếp căn thiện không có si, bởi vì loại này chỉ có tướng
của căn thiện, không có tướng của hành thì diệu.
3. Có lúc hành diệu cũng là căn thiện, đó là không có tham-không
có sân và Chánh kiến, bởi vì loại này có đủ hai loại tướng.
4. Có lúc không phải là hành diệu cũng không phải là căn thiện,
đó là trừ những tướng trước. Tướng là thuộc về tên gọi, trừ ra tên gọi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 112 221  
www.daitangkinh.org  
trong ba câu trước đã hiển bày về nghĩ a, các pháp còn lại làm thành
câu thứ tư. Nghĩa là trong Sắc uẩn, trừ ra các Sắc thiện chọn lấy Sắc
uẩn còn lại; ở trong Hành uẩn trừ ra ba  căn thiện và các tư thiện, chọn
lấy Hành uẩn tương ưng không tương ưng còn lại, và ba Uẩn toàn phần,
cùng với pháp vô vi, như vậy tất cả  làm thành câu thứ tư, cho nên nói
đó là những tướng trước.
Lại nữa, đối với Nhãn thức trong phẩm pháp thiện câu sinh, hoặc
có lúc hành diệu mà không phải là căn thiện, nên làm thành bốn câu
phân biệt:
1. Có lúc hành diệu mà không phải là căn thiện, đó là tư thiện.
2. Có lúc căn thiện mà không phải là hành diệu, đó là căn thiện
không có si.
3. Có lúc hành diệu cũng là căn thiện, đó là không có tham-không
có sân.
4. Có lúc không phải là hành diệu cũng không phải là căn thiện,
đó là trừ những tướng trước.
Như đối với Nhãn thức trong pha åm thiện câu sinh, như vậy cho
đến đối với Thân thức trong phẩm thiện câu sinh cũng như vậy.
Đối với Chánh kiến trong phẩm câu sinh, hoặc có lúc hành diệu
mà không phải là căn thiện, nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc hành diệu mà không phải là căn thiện, đó là tư thiện.
2. Có lúc căn thiện mà không phải là hành diệu, điều ấy    không
có.
3. Có lúc hành diệu cũng là căn thiện, đó là không có tham-không
có sân và Chánh kiến.
4. Có lúc không phải là hành diệu cũng không phải là căn thiện,
đó là trừ những tướng trước.
Tận trí - Vô sinh trí trong phẩm câu sinh, hoặc có lúc hành diệu
mà không phải là căn thiện, nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc hành diệu mà không phải là căn thiện, đó là tư thiện.
2. Có lúc căn thiện mà không phải là hành diệu, đó là căn thiện
không có si.
3. Có lúc hành diệu cũng là căn thiện, đó là không có tham-không
có sân.
4. Có lúc không phải là hành diệu cũng không phải là căn thiện,
đó là trừ ra những tướng trước.

„
222 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA