A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 12

Việt dịch

QUYỂN 12

LUẬN VỀ TRÍ (Phần 4)

Hỏi: Bổ-đặc-già-la đã không t hể nào đạt được, lại không có lý
nào tâm trước hướng về tâm sau, nhờ vào đâu có thể nhớ lại những việc
đã làm trước đây?
Đáp: Hữu tình đối với pháp, nhờ va øo năng lực luyện tập thuần
thục, đạt được trí đồng phần như vậy, tùy theo sự việc đã trải qua mà có
thể biết như vậy.
Hỏi: Trước nói không có Bổ-đặc-gia ø-la, nay sao lại nói hữu tình
đối với pháp?
Đáp: Trước dựa vào ý tưởng Thánh đạo mà nói ra rõ ràng, nay dựa
vào ý tưởng thế gian mà nói ra rõ ràng; trước dựa vào ngôn từ Thánh
đạo mà trình bày rõ ràng, nay dựa vào ngôn từ thế gian mà trình bày rõ
ràng; trước dựa vào thắng người, nay dựa vào thế tục. Có người nói: Bởi
vì thuận theo văn, nếu nói pháp đối với nghĩa tuy là thuận, nhưng đối
với văn thì không thuận; nếu nói hữu tình đối với pháp, thì văn nghĩa
đều thuận, cho nên dựa vào lý thế tục nói có hữu tình. Có người nói: Bởi
vì phát sinh hiểu biết, nếu nói pháp đối với pháp thì đệ tử không hiểu rõ
ràng, cái gì có thể nhớ lại cái gì? Nếu nói hữu tình đối với pháp thì đệ
tử sẽ hiểu rằng hữu tình nhớ lại pháp.
Hữu tình đối với pháp, nhờ vào năng lực luyện tập thuần thục, đạt
được trí đồng phần như vậy, nghĩa là tr í của hữu tình đối với pháp đã
nhận biết, quyết định luyện tập xuyên suốt, tùy theo ý muốn tự tại trước
sau tương tự, cho nên gọi là đồng phần. Tùy theo sự việc đã trải qua mà
có thể biết như vậy, nghĩa là tùy theo những điều đã thấy trước kia, tùy
theo những điều đã cảm thọ trước kia mà có thể nhớ lại như vậy. Có
người nói: Văn này nên nói như vậy: Tùy theo hết thảy mọi việc mà có
thể biết như vậy. Nghĩa là tùy theo tất cả thể-tất cả tướng-tất cả Ngã-tất
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 12 197  
www.daitangkinh.org  
cả vật-tất cả tánh-tất cả phần vốn có, có thể nhớ lại như vậy. Có người
nói: Văn này nên nói như vậy: Tùy theo những sự việc tồn tại mà có
thể biết như vậy. Nghĩa là tùy theo sa éc biểu hiện đã tồn tại ban đầu,
tùy theo sắc hiện ra dã tồn tại ban đầu…, có thể nhớ lại như vậy. Vì làm
cho nghĩa lý này được rõ ràng, cho nên đưa ra thí dụ đời hiện tại, nghĩa
là như có hai người làm con dấu, có thể hiểu rõ ràng chữ trên con dấu
của mình và người đã làm, tuy ha i người ấy không đến hỏi nhau rằng
ông khắc chữ này như thế nào, cũng không trả lời nhau rằng tôi khắc
chữ này như vậy. Nhưng mà hai người kia nhờ vào năng lực luyện tập
thuần thục mà đạt được trí đồng phần như vậy, có thể hiểu rõ ràng chữ
trên con dấu của mình và người đã làm. Hữu tình cũng như vậy, nhờ
vào năng lực luyện tập thuần thục, cho đến nói rộng. Trong này, người
có thể viết được thì đều gọi là người làm con dấu. Như hai người ấy tuy
không hỏi nhau cũng không trả lời nhau, mà nhờ vào năng lực luyện tập
thuần thục đạt được trí đồng phần như vậy, có thể hiểu rõ ràng chữ trên
con dấu của mình và người đã là m, cho đến thư gởi về từ nước ngoài
cũng có thể đọc hiểu và nhận bi ết. Hữu tình cũng như vậy, tuy không
có Bổ-đặc-già-la chân thật, cũng không có lý nào tâm trước hướng về
tâm sau, nhưng nhờ vào năng lực luyện tập thuần thục đạt được trí đồng
phần như vậy, tùy theo sự việc đã trải qua mà có thể biết như vậy. Lại
làm cho nghĩa này càng rõ ràng hơn, cho nên đưa ra thí dụ thứ hai. Lại
như có hai người biết tâm người khác,  cũng biết tâm của nhau, tuy hai
người ấy không đến hỏi nhau rằng làm sao ông biết được tâm tôi, cũng
không trả lời nhau rằng tôi biết tâm ông như vậy. Nhưng mà hai người
ấy nhờ vào năng lực luyện tập thuần thục, đạt được trí đồng phần như
vậy, biết được tâm của nhau. Hữu tình cũng như vậy, nhờ vào năng lực
huân tập xuyên suốt, cho đến nói rộng ra. Trong này, người biết được
tâm người khác gọi là người đạt được Tha tâm thông. Như hai người ấy
tuy không hỏi nhau cũng không trả l ời nhau, nhưng nhờ vào năng lực
huân tập thành thói quen, đạt được trí đồng phần như vậy, cùng biết tâm
của nhau, thậm chí cách xa cả trăm du-thiện-na mà cũng biết được tâm
của nhau. Hữu tình cũng như vậy, tuy không có Bổ-đặc-già-la chân thật,
cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Nếu tâm khác nhau đã trải qua thì tâm khác nhau có thể nhớ
lại, tại sao không phải Thiên Thụ đã trải qua thì Từ Thụ có thể nhớ lại,
Từ Thụ đã trải qua thì Thiên Thụ có thể nhớ lại chăng? Đáp: Bởi vì sự
tương tục kia khác nhau, mà tâm tr ước tâm sau tương tục không có gì
khác nhau, không cần phải chất vấn làm gì. Có người nói: tâm ấy hướng
198 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
về nhau mà không có nghĩa của nhân. Tâm trước có thể làm nhân cho
tâm sau, không cần phải chất vấn la øm gì. Có người nói: Thân tâm hai
người kia không thuộc về nhau, thân tâm trước sau đã thuộc về kế tiếp
nhau, cho nên trước đã trải qua thì sau có thể nhớ lại. Hỏi: Nếu tâm
thuộc về nhau thì có thể nhớ lại, sao không thấy con trâu khác mà nhớ
lại đúng con trâu trước?
Đáp: Nếu như đã từng tiếp nhận, nay thấy tương tự thì có thể nhớ
lại. Nếu như tuy đã từng tiếp nhận, nhưng nay thấy không tương tục thì
không có thể nhớ lại được. Phạm vi đầu ngày đã trải qua thì phạm vi
cuối ngày có thể nhớ lại, phạm vi cuối ngày đã trải qua thì phạm vi đầu
ngày có thể nhớ lại, bởi vì thân đã thấy trước sau tương tự nhau.
Lại nữa, tất cả tâm-tâm sở pháp, đối với sở duyên thì chắc chắn
an trú trong sở duyên chăng? Ở đây đã hỏi là căn bản của thắng nghĩa.
Đáp: Nguyên cớ thế nào? Như trong phần kiến uẩn nói: “Nếu pháp
làm sở duyên cho pháp kia, thì có lúc không làm sở duyên cho phía kia
chăng?
Đáp: Không lúc nào chẳng phải là sở duyên, bởi vì tâm-tâm sở xác
định đối với sở duyên, an trú trong sở duyên không thể nào di chuyển.”
Vì vậy có thể nhớ lại những việc đa õ làm trước đây. Nghĩa là đối với
nên sở duyên có vô lượng tập hợp tâm-tâm sở, duyên nên sở duyên
này như dùng lý thú này-dùng tánh loại này-dùng phương pháp này,
làm quan hệ sở duyên cho nên tập hợp tâm-tâm sở; cùng với vô lượng
tập hợp tâm-tâm sở khác, làm quan hệ sở duyên cũng như vậy. Như
nên tập tâm-tâm sở, dùng lý thú này-dùng tánh loại này-dùng phương
pháp này, tiếp nhận sở duyên; vô lượng tập hợp tâm-tâm sở khác, tiếp
nhận sở duyên này cũng như vậy. Ví như nên người mà có trăm người
con, nên người này như quan hệ làm cha đối với nên người con, đối với
những người con khác cũng như vậy. Như nên người con có quan hệ làm
con đối với người cha, những người con khác đối với người cha cũng
như vậy. Trong này, nhãn thức và pháp tương ưng nhất định đối với
sắc sở duyên. Sắc này làm sở duyên cho nhãn thức và pháp tương ưng,
thì không có lúc nào chẳng phải là sở duyên; cho đến pháp này làm sở
duyên cho ý thức và pháp tương ưng, thì không có lúc nào chẳng phải là
sở duyên. Bởi vì tất cả tâm-tâm sở pháp, đều có thể tiếp nhận sở duyên
của mình do đó không có tập hợp tâm nào khác đã trải qua, mà tập hợp
tâm khác có thể nhớ lại được.
Hỏi: Thế nào là tâm-tâm sở pha ùp nhất định đối với sở duyên, là
nhất định đối với nơi chốn, là nhất định đối với những màu sắc xanh-
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 12 199  
www.daitangkinh.org  
vàng… hay là nhất định đối với sát-na?
Đáp: Trong này có nói, chỉ nha át định đối với nơi chốn. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì không có vô lượng tâm pháp, trú trong pháp không
sinh khởi.
Hỏi: Thế nào là nhất định đối với  nơi chốn? Đáp: Nhãn thức và
pháp tương ưng nhất định đối với Sắc, cho đến thân thức và pháp tương
ưng nhất định đối với Xúc xứ, ý thức  và pháp tương ưng nhất định đối
với Pháp xứ… Như nên nhãn thức, nếu gặp màu xanh hòa hợp hiện tiền
thì duyên với màu xanh mà khởi; nếu gặp các màu vàng-đỏ… hòa hợp
hiện tiền thì duyên với màu vàng-đỏ… mà khởi. Như vậy các thứ khác
cũng chỉ nhất định nơi chốn đối với sở duyên của mình. Điều ấy không
nên nói như thế. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu như vậy thì nên Giác
sẽ có nhiều tánh hiểu rõ, nên pháp có nhiều Thể thì không hợp với đạo
lý. Trong luận Thức Thân Túc nói lại thông hiểu như thế nào? Như nói:
“Nhãn thức quá khứ chỉ duyên với sa éc quá khứ, chứ không phải là vị
lai-hiện tại.” Có nơi khác muốn nga ên ngừa cái biết sai lầm này, nói là
tâm-tâm sở pháp nhất định nơi chốn đối với sở duyên, cũng nhất định
đối với những màu sắc xanh-vàng…, chứ không nhất định đối với sát-
na. nguyên cớ thế nào? Bởi vì không có vô lượng tâm-tâm sở pháp, trú
trong pháp không sinh khởi.
Hỏi: Thế nào là cũng nhất định đối với những màu sắc xanh-
vàng…?
Đáp: Tâm và tâm sở, duyên với những màu sắc xanh-vàng… thì
Thể của nó đều khác nhau; nếu ga ëp màu xanh hòa hợp hiện tiền thì
sinh khởi, tâm-tâm sở pháp duyên với màu xanh; nếu gặp những màu
vàng-đỏ hòa hợp hiện tiền thì sinh  khởi, tâm-tâm sở pháp duyên với
những màu vàng-đỏ Điều ấy cũng không nên nói như vậy. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì màu xanh có nhiều loại, đó là gốc xanh-thân xanh-cành
xanh-lá xanh-hoa xanh-quả xanh, những màu vàng-đỏ… cũng như vậy.
Thuận theo cảm giác duyên với các gốc tức là cảm giác duyên với các
thân, nếu như vậy thì nên cảm giác có nhiều tánh hiểu biết, nên pháp
có nhiều Thể thì không hợp với đạo l ý, cũng trái ngược với luận Thức
Thân Túc đã nói, như trước đã nói . Nói như vậy thì tâm-tâm sở pháp
nhất định đối với ba sự.
Hỏi: Nếu như vậy thì thuận theo vô lượng tâm-tâm sở pháp, trú
trong pháp không sinh khởi chăng?
Đáp: Điều này có gì sai lầm? Đời vị lai rộng rãi không có nơi chốn
dung nạp chăng? Nhưng mà pháp ấy từ xưa đến nay đã có trú xứ,   cho
200 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nên không cần phải chất vấn.
Hỏi: Tâm-tâm sở pháp, như nhất định đối với sở duyên, đối với sở
y cũng nhất định hay sao? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu đối với sở y
cũng nhất định, thì tại sao trong đây chỉ nói nhất định đối với sở duyên,
chứ không nói đến nhất định đối với sở y? trong luận Phẩm Loại Túc nói
thì phải thông hiểu thế nào? Như nói: “Thế nào là pháp cùng có?
Đáp: Tất cả pháp hữu lậu, và pháp hữu lậu cùng sinh ra pháp  vô
lậu.”
Nếu không nhất định đối với sở y, thì tại sao nhất định đối với sở
duyên, nhưng không nhất định đối với sở y vậy?
Đáp: Đối với sở y cũng nhất  định, nhưng tâm-tâm sở pháp, ở đời
vị lai cách xa với sở y, hiện tại -quá khứ cùng có chung sở y. Có người
nói: Ba đời đều có chung sở y.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao trong này không nói?
Đáp: Trong này chỉ muốn nói đến sự nhớ lại đã làm trước đây,
mà những điều nhớ lại ấy, vốn là sở duyên chứ không phải là sở y. hỏi:
Trong luận Phẩm Loại Túc nói thì phải thông hiểu thế nào?
Đáp: Văn luận ấy nên nói thế na øy: “Thế nào là pháp cùng có?
Đáp: Tất cả pháp hữu vi.” Nhưng mà không nói như vậy, là luận văn ấy
biểu hiện rõ ràng có tác dụng của  Thánh đạo, chứ không nói là không
có tác dụng, cho nên không trái nhau. Có người nói văn luận ấy biểu
hiện rõ ràng về Thánh đạo, dựa vào th a lực mà đạt được, dựa vào tha
lực mà phát khởi, cho nên chỉ nói cùng sinh với pháp hữu lậu.
Hỏi: Nếu tâm-tâm sở pháp, nhất định đối với sở duyên cũng nhất
định đối với sở y, thì lúc ấy ở phần  vị nào chọn lấy sở duyên vậy? Là
vào lúc sinh ra, hay là vào lúc diệt đi? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu
lúc sinh ra thì lúc sinh ra thuộc về vị  lai, làm sao pháp vị lai có thể có
những tạo tác? Nếu lúc diệt đi thì lúc  diệt đi các pháp sẽ suy sụp hủy
hoại, làm sao ở phần vị này có thể chọn lấy sở duyên được?
Đáp: cần phải nói là lúc diệt diệt đi.
Hỏi: Làm sao pháp suy sụp hủy hoại mà có thể chọn lấy sở duyên
được?
Đáp: Các pháp hữu vi bởi vì tánh yếu kém, không dựa vào chính
mình, dựa vào nơi khác mà chuyển, không có tác dụng, không được tự
tại, tùy theo phần vị nào, nếu gặp được sở y và sở duyên hòa hợp thì ở
tại phần vị ấy, có thể chọn lấy sở duyên, nhưng chỉ vào lúc diệt đi mới
có sự hòa hợp này. Có người nói lúc sinh ra là đời vị lai, bởi vì các pháp
vị lai không có tác dụng, cho nên không có thể chọn lấy sở duyên;  lúc
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 12 201  
www.daitangkinh.org  
diệt đi là đời hiện tại, bởi vì các pháp hiện tại vốn có tác dụng, cho nên
có thể chọn lấy sở duyên. Nếu lúc diệt đi không chọn lấy sở duyên thì
tâm-tâm sở pháp cuối cùng không có thể chọn lấy sở duyên. Đừng phát
sinh sai lầm này, cho nên vào lúc diệt đi có thể chọn lấy sở duyên.
Lại bởi vì ý cảm thọ làm sức mạnh của nhân, thì niệm không quên
mất. Nên biết trong này, tập hợp tâm sinh khởi trước lấy âm Ý mà nói,
tập hợp tâm sinh khởi sau lấy mà Niệm mà nói. Nhưng ý cảm thị có hai
loại:
1. Ý cảm thọ hành tướng.
2. Ý cảm thọ sở duyên.
Lại như đối với Nhẫn tăng thượng có hai tâm. Cảm thọ thành
tướng ấy mà không cảm thọ sở duyên ấy, nghĩa là Khổ loại trí nhẫn và
Khổ loại trí tương ưng có hai tâm. Cảm thọ sở duyên ấy mà không cảm
thọ hành tướng ấy, nghĩa là Tập pháp trí nhẫn và tập pháp trí tương ưng
có ba tâm. Cảm thọ hành tướng ấy cũng cảm thọ sở duyên ấy, nghĩa là
Thế đệ nhất pháp-Khổ pháp trí nhẫn và khổ pháp trí tương ưng với tâm
khác. Không cảm thọ hành tướng ấy cũng không cảm thọ sở duyên ấy,
nghĩa là Nhãn trí khác tương ưng. Như đối với Nhẫn tăng thượng, đối
với tâm khác tùy theo sự thích hợp nói rộng ra cũng như vậy.
Cảm thọ hành tướng đã trải qua-cảm thọ sở duyên có thể nhớ lại,
cảm thọ sở duyên đã trải qua-cảm t họ hành tướng có thể nhớ lại. Lại
có hai loại ý:
1. Nhiễm ô.
2. Không nhiễm ô.
Mỗi nên đã trải qua hai loại có thể nhớ lại. Lại có ba loại ý:
1. Thiện.
2. Bất thiện.
3. Vô ký.
Mỗi nên đã trải qua ba loại có thể nhớ lại. Lại có bốn loại ý:
1. Thiện.
2. bất thiện.
3. Hữu phú vô ký.
4. Vô phú vô ký.
Mỗi nên đã trải qua bốn loại có thể nhớ lại. Lại có bốn loại ý:
1. Nhân của nó.
2. Đẳng vô gián của nó.
3. Sở duyên của nó.
4. Tăng thượng của nó.

202 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Mỗi nên đã trải qua bốn loại có thể nhớ lại. Lại có năm loại ý: Đó
là do kiến khổ mà đoạn cho đến do tu mà đoạn. Trong này, do kiến khổ
mà đoạn đã trải qua năm loại có thể nhớ lại, do kiến tập-tu mà đoạn đã
trải qua cũng như vậy. Do Diệt mà đoạn đã trải qua bốn loại có thể nhớ
lại, trừ ra do kiến đạo mà đoạn. Do kiến đạo mà đoạn đã trải qua bốn
loại có thể nhớ lại, trừ ra do kiến Diệt mà đoạn.
Lại có năm loại ý:
1. Thiện.
2. Bất thiện.
3. Hữu phú vô ký.
4. Như lý đã dẫn dắt vô phú vô ký.
5. Không như lý đã dẫn dắt vô phú vô ký.
Trong này, có người nói: Thiện đã trải qua hai loại có thể nhớ lại,
đó là thiện và như lý đã dẫn dắt vô phú vô ký. Như lý đã dẫn dắt vô phú
vô ký đã trải qua cũng như vậy. Bất thiện đã trải qua ba loại có thể nhớ
lại, đó là bất thiện-hữu phú vô ký va ø không như lý đã dẫn dắt vô phú
vô ký. Hữu phú vô ký và không như lý đã dẫn dắt vô phú vô ký đã trải
qua cũng như vậy. Như vậy nói rằng: M ỗi nên đã trải qua năm loại có
thể nhớ lại.
Lại có sáu loại ý, đó là nhãn thức cho đến ý thức. Năm thức đã
trải qua thì ý thức có thể nhớ lại, ý thức đã trải qua thì sáu thức có thể
nhớ lại.
Lại có mười hai loại ý, cõi Dục  có bốn, đó là thiệt-bất thiện-hữu
phú vô ký và vô phú vô ký; cõi Sắc c ó ba, đó là bốn loại trước trừ ra
bất thiện; cõi Vô sắc cũng như vậy; Vô lậu có hai, đó là học và Vô học.
Thiện của cõi Dục đã trải qua mười  hai loại có thể nhớ lại. Bất thiện
và thiện của cõi Sắc đã trải qua  cũng như vậy. Hữu phú vô ký của cõi
Dục đã trải qua tám loại có thể nhớ lại, đó là trừ ra hữu phú vô ký của
cõi Sắc và ba loại của cõi Vô sắc. Vô phú vô ký của cõi Dục đã trải qua
cũng như vậy. Hữu phú vô ký của cõi Sắc  đã trải qua mười loại có thể
nhớ lại, trừ ra hai loại vô ký của cõi Dục. Thiện của cõi Vô sắc đã trải
qua cũng như vậy. Vô phú vô ký của cõi  Sắc đã trải qua mười loại có
thể nhớ lại, trừ ra hai loại vô ký của cõi Vô sắc. Hữu phú vô ký của cõi
Vô sắc đã trải qua chín loại có thể nhớ lại, trừ ra hai loại vô ký của cõi
Dục và vô phú vô ký của cõi Sắc. Vô phú vô ký của cõi Vô sắc đã trải
qua cũng như vậy. Học đã trải qua mười  nên loại có thể nhớ lại, trừ ra
hữu phú vô ký của cõi Dục. Vô học đã trải qua, nếu lui sụt pháp thì như
Học đã nói, nếu không lui sụt pháp thì có bảy loại có thể nhớ lại, trừ ra
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 12 203  
www.daitangkinh.org  
Học và bốn nhiễm ô. Nhờ vào ý cảm thọ trước đây làm sức mạnh của
nhân, đối với sở duyên của nó dẫn  dắt sinh ra niệm sau. Không quên,
nghĩa là tâm không cuồng loạn, không bị  khổ làm cho bức bách. Tôn
giả Thế Hữu nói rằng: “Nhờ vào ba  nhân duyên nhớ lại việc đã làm
trước đây:
1. Khéo léo chọn lấy tướng trước đây.
2. Đồng phần nối tiếp nhau hiện hành.
3. Không mất ý niệm.” Vì vậy, tuy không có Bổ-đặc-già-la, cũng
không có lý nào tâm trước hướng về tâm sau, nhưng mà có thể nhớ lại
những việc đã làm trước đây.
Hỏi: Vì sao hữu tình quên mà lại nhớ?
Đáp: Lúc đồng phần của hữu tình nối tiếp nhau chuyển đổi, đối
với pháp có thể khởi lên trí kiến liên tục với nhau. Trong này, quên
(Vong) là nghĩa của lạc mất ý ni ệm (Thất niệm), chứ không phải là
nghĩa của sự không nhớ nghĩ. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì không có nên
pháp nhỏ nào gọi là không nhớ nghĩ. Đồng phần có ba loại, đó là gia
hạnh đồng phần-sở duyên đồng phần và tùy thuận đồng phần. Gia hạnh
đồng phần, như có người đã đọc tạng Tố-đát-lãm, giữa chừng quên mất,
sau đó nhờ gia hạnh đã làm như trước  cũng được nhớ lại; trước đã đọc
tạng Tỳ-nại-da và tạng A-tỳ-đạt-ma cũng như vậy. Như vậy, trước khởi
lên quán bất tịnh, giữa chừng quên ma át, sau đó nhờ gia hạnh đã làm
như trước vẫn được nhớ lại; trước khởi lên trì tức niệm-giới phương tiện
cũng như vậy.
Từng nghe có người Bà-la-môn, trước thuộc lòng được sách Tứ-
phệ-đà, giữa chừng quên mất, lại ôn tập thuộc lòng mà tất cả phương
pháp ấy không thể nào thông suốt lưu loát được, liền đi đến chỗ Thầy
kể lại đầy đủ nhân duyên. Thầy liền hỏi rằng: Lúc trước ông học thuộc
dùng gia hạnh gì? Trả lời rằng: Lúc  trước đây tay cầm dây miệng đọc
to. Thầy nói: Ông nên như gia hạnh tr ước đây. Người ấy nghe lời dạy
của Thầy mà thực hành thì tất cả đều nhớ lại.
Sở duyên đồng phần, như có người tr ước đây thấy vườn rừng-
khe suối-ao hồ-hang động và những nơi đã đi qua như vậy, giữa chừng
quên mất, sau đó vào lúc thấy những vườn rừng… tương tự thì tất cả
đều nhớ lại. Tùy thuận đồng phần, như được tùy thuận với những đồ ăn
thức uống-áo quần-đồ nằm-nhà cửa-người nói pháp… thì có thể nhớ lại
những sự việc đã trải qua trước đây.
Từng nghe có nên Tỳ-kheo, trước đó thuộc lòng được Tứ A-kiệp-
ma (Tứ A-hàm), giữa chừng quên mất , ôn tập học lại tất cả nhưng
204 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
phương pháp ấy không thể nào thông suốt lưu loát được, liền đi đến chỗ
Tôn giả A-nan-đà, hỏi về nhân duyên ấy. Tôn giả đáp rằng: Nay ông
đến phòng tắm để tắm rửa và lấy dầu xoa vào thân, tìm những loại tùy
thuận như áo quần-đồ ăn- thức uống-đồ nằm-nhà cửa-người nói pháp…
Tỳ-kheo y theo lời dạy thì tất cả đều thông suốt lưu loát trở lại.
Như vậy, lúc đồng phần nối tiếp nhau chuyển đổi, đối với pháp có
thể khởi lên trí nhận biết liên tục với nhau.
Hỏi: Khởi lên cái gì liên tục với nhau?
Đáp: Ba loại đồng phần có sai khác. Đọc tụng là nói đối với pháp
có thể khởi lên trí nhận thấy liên tục  với nhau, chính là nghĩa khởi lên
trí nhận thấy nối tiếp nhau không gián đoạn qua thời gian dài. Lại có lúc
đọc tụng là nói đối với pháp có thể khởi lên trí nhận thấy theo thứ tự,
tức là nghĩa khởi lên trí nhận thấy sắp xếp rộng khắp tất cả mọi nơi. Lại
có lúc đọc tụng là nói đối với pháp có thể khởi lên trí nhận thấy không
ngăn ngại gì, tức là nghĩa khởi lên trí nhận thấy không đình trệ-không
vướng mắc-không gián đoạn. Lại có lúc  đọc tụng là nói đối với pháp
có thể khởi lên trí nhận thấy không chướng ngại gì, tức là nghĩa khởi
lên trí nhận thấy xa lìa chướng ngại -điều phục mà sửa trị hơn hẳn mọi
oán địch. Lại bởi vì ý cảm thọ làm sức mạnh của nhân, thì niệm không
quên mất. Nên biết trong này, tập hợp tâm sinh khởi trước lấy tâm ý mà
nói, tập hợp sinh khởi sau lấy âm Ni ệm mà nói, nói về ý cảm thọ như
trước đã giải thích. Nhờ vào ý cảm t họ trước làm sức mạnh của nhân,
hướng về sở duyên của nó, dẫn dắt sinh ra niệm sau, trung gian tuy quên
mất nhưng mà sau đó nhớ lại, nói về không quên mất như trước đã giải
thích.
Hỏi: Vì sao hữu tình nhớ mà lại quên?
Đáp: Lúc dị phần (phần khác nhau) của hữu tình nối tiếp nhau
chuyển biến, đối với pháp không dấy khởi trí luận thấy liên tục với
nhau. Trong này, quên mất là nghĩa của  lạc mất ý niệm, nói rộng như
trước. Dị phần có ba loại, đó là gia hạnh dị phần-sở duyên dị phần và
tùy thuận dị phần.
Gia hạnh dị phần, như có người trư ớc đã đọc thông tạng Tố-đát-
lãm, giữa chừng quên mất, rời bỏ mà tiếp tục đọc tạng Tỳ-nại-da, hoặc
là tạng A-tỳ-đạt-ma cuối cùng cũng không nhớ; trước đã đọc thông tạng
Tỳ-nại-da và tạng A-tỳ-đạt-ma cũng như vậy. Như vậy, trước khởi lên
quán bất tịnh, giữa chừng quên mất, rời bỏ mà tiếp tục khởi lên trì tức
niệm, hoặc là giới phương tiện cuối cùng cũng không nhớ; trước khởi
lên trì tức niệm-giới-phương tiện cũng như vậy. Sở duyên dị phần, như
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 12 205  
www.daitangkinh.org  
có người trước đây thấy vườn rừng-khe suối-ao hồ-hang động và những
nơi đã đi qua như vậy, giữa chừng quên mất, sau lại không thấy tướng
trạng tương tự kia nữa, đối với những già đã trải qua trước đây không
còn có thể nhớ lại. Tùy thuận dị  phần, như có người không có được sự
tùy thuận như đồ ăn thức uống-áo quần-đồ nằm…, đối với những gì đã
trải qua trước đây không còn có thể nhớ lại. Như vậy, lúc dị phần nối
tiếp nhau chuyển biến, đối với pháp không dấy khởi trí nhận thấy liên
tục với nhau.
Hỏi: Không dấy khởi cái gì liên tục với nhau?
Đáp: Ba loại đồng phần, trong này cũng có bốn loại đọc tụng khác
nhau, cùng với trước trái ngược nhau, cần phải nói rộng ra. lại bởi vì ý
cảm thọ làm nhân yếu kém, thì niệm liền quên mất. Nên biết trong này,
tập hợp tâm sinh khởi trước lấy âm Ý mà nói, tập hợp sinh khởi sau lấy
âm Niệm mà nói, nói về ý cảm thọ thì giải thích như trước. Bởi vì ý cảm
thọ trước làm nhân yếu kém, đối v ới sở duyên của nó không sinh ra
niệm sau, giữa chừng tuy nhớ mà sau lại quên mất, quên mất có nghĩa
là tâm cuồng loạn bị bức bách bởi cảm thọ khổ đau.
Tôn giả Thế Hữu nói rằng: “Do ba nhân duyên mà niệm liền quên
mất:


mất:

1. Không khéo léo chọn lấy tướng trước đây.
2. Dị phần nối tiếp nhau hiện hành hành.
3. Vì lạc mất ý niệm.”
Lại đưa ra cách nói này: “Do tám nhân duyên mà niệm liền quên

1. Lúc sinh ra bị nổi khổ của sinh bức bách cho nên niệm liền
quên mất.
2. Lúc chết đi bị nổi khổ của chết bức bách cho nên quên mất.
3. Bởi vì nhiều lời nói khác đang hiện hành.
4. Bởi vì căn chậm lụt dựa vào trí khác.
5. Bởi vì sinh vào nẽo không yêu thích bị bức bách bởi cảm thọ
khổ đau.
6. Năm căn hướng về cảnh rong ruổi tản mác không ngừng sinh ra
nhiều phóng túng.
7. Phiền não chướng ngại chồng chất liên tục hiện hành.
8. Không thường xuyên tu định cho nên tâm tán loạn thì niệm liền
quên mất.”
Hỏi: Những trí nào đã trải qua mà niệm có quên mất, do Văn mà
thành, do Tư mà thành, do Tu mà thành, hay là sinh đạt được…?
206 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Đáp: Có người nói: Do Văn-Tư ma ø thành và Sinh đạt được… đã
trải qua thì niệm có quên mất, chứ  không phải do Tu mà thành, bởi vì
nhờ định lực giữ gìn mà không quên mất. Có người nói: Do Tu mà thành
đã trải qua cũng có quên mất, bởi vì thân yếu đuối. Nghĩa là có đạt được
định mà thân yếu đuối; tâm cũng yếu đuối, cho nên trí ấy trải qua cũng
có quên mất.
Hỏi: Nơi nào có quên mất ý niệm vậy?
Đáp: Ở cõi Dục, không phải là cõi Sắc-Vô sắc; ở trong năm nẽo
đều có quên mất ý niệm. Có người nói: Địa ngục không có quên mất ý
niệm, bởi vì luôn luôn quên mất.
Hỏi: Những hạng Bổ-đặc-già-la nào có quên mất ý niệm?
Đáp: Dị sinh và Thánh giả đều có quên mất ý niệm. Trong hàng
Thánh giả thì Dự lưu, Nhất lai, Ba át hoàn, A-la-hán, Độc giác đều có
quên mất ý niệm, chỉ ngoại trừ Đức Thế Tôn, bởi vì Đức Phật thành tựu
pháp không còn quên mất.
Hỏi: Làm sao biết như vậy?
Đáp: Lấy kinh làm hạn lượng. Như nó i: “Này Xá-lợi-tử! giả sử
các chúng Tỳ-kheo, dùng giường tòa gánh Ta trải qua trăm năm, muốn
làm cho trí tuệ biện tài Vô thượng của Như-lai, có giảm mất nên chút ít,
thì không hề có điều này.” Vì vậy bi ết là Đức Phật đầy đủ pháp không
còn quên mất.
Như thí dụ về dấu chân voi (Tượng tích), trong kinh nói: “Xá-lợi-
tử nói: Nếu như ý xứ bên trong không làm hỏng pháp xứ bên ngoài, thì
hiện tiền và có thể sinh ra tác ý chính thức dấy khởi, lúc ấy ý thức sinh
ra.”
Hỏi: Ý hủy hoại thế nào?
Đáp: Có ba loại hủy hoại:
1. Hủy hoại trong thời gian ngắn.
2. Hủy hoại khi chúng đồng phần không còn.
3. Hủy hoại đến tận cùng.
Hủy hoại trong thời gian ngắn, nghĩa là tâm thiện không gián
đoạn, tâm bất thiện và vô ký hiện tiền, lúc ấy gọi là tâm thiện tạm thời
bị hủy hoại; cho đến tâm vô ký không gián đoạn, tâm thiện và bất thiện
hiện tiền, lúc ấy gọi là tâm vô ký tạm thời bị hủy hoại. Như vậy tâm của
cõi Dục không gián đoạn, tâm của cõi Sắc và không hệ thuộc hiện tiền,
lúc ấy gọi là tâm cõi Dục tạm thời bị hủy hoại, cho đến tạm thời không
hệ thuộc không gián đoạn, tâm của ba c õi hiện tiền, lúc ấy gọi là tâm
không hệ thuộc tạm thời bị hủy hoại. Nếu tiến vào định Vô tưởng-Diệt
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 12 207  
www.daitangkinh.org  
tận và Đẳng chí, thì lúc ấy gọi là tất cả các tậm tạm thời bị hủy hoại.
Hủy hoại khi chúng đồng phần không còn, nghĩa là đoạn mất thiện căn,
tâm thiện có hủy hoại khi chúng đồng phần không còn; dị sinh lìa dục
nhiễm, tâm bất thiện có hủy haọi khi chúng đồng phần không còn… Hủy
hoại đến tận cùng, nghĩa là khổ trí đã sinh mà Tập trí chưa sinh, tâm ba
cõi do kiến Khổ mà đoạn bị hủy hoai đến tận cùng; cho đến Diệt trí đã
sinh mà đạo trí chưa sinh, tâm ba cõi do kiến Khổ-Tập-Diệt mà đoạn bị
hủy hoại đến tận cùng. Hàng dự lưu thì tâm ba cõi do kiến mà đoạn bị
hủy hoại đến tận cùng. Hàng Nhất lai không lui sụt pháp, thì sáu phẩm
tâm ba cõi do kiến mà đoạn và tâm cõi Dục do tu mà đoạn bị hủy hoại
đến tận cùng. Hàng Bất hoàn không lui s ụt pháp, thì tâm nhiễm ô của
ba cõi do kiến mà đoạn và tâm cõi Dục do tu mà đoạn bị hủy hoại đến
tận cùng. Bậc A-la-hán không lui sụt  pháp, tâm nhiễm ô của ba cõi
do kiến và tu mà đoạn bị hủy hoại đến tận cùng. Hàng dị sinh lìa dục
nhiễm không lui sụt pháp, tâm nhiễm ô của cõi Dục bị hủy hoại đến tận
cùng. Cho đến hàng lìa nhiễm của cõi  Vô sở hữu xứ, thì tâm nhiễm ô
của tám địa bị hủy hoại đến tận cùng.
Tôn giả Thế Hữu nói rằng: “Nếu ý gặp được duyên hòa hợp thì
không gọi là bị hủy hoại, nếu không gặp được duyên hòa hợp thì gọi là
bị hủy hoại.” Lại đưa ra nói như vậy: “Nếu ý không bị nhân trái ngược
nhau làm cho chướng ngại thì không gọi  là hủy hoại, nếu bị nhân trái
ngược nhau làm cho chướng ngại thì gọi là hủy hoại.”
Vì sao cùng tế thì ngạ quỷ đến chứ không phải là các nẽo  khác?
Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Tại sao soạn ra luận này?
Đáp: Bởi vì giải thích nghĩ a lý trong kinh. Như trong kinh nói:
“Bà-la-môn Sinh Văn đi đến chỗ Đức Phật, thưa với Đức Phật rằng:
Thưa Đức Kiều Đáp Ma! Con co ù người thân thuộc mạng chung, muốn
cúng thức ăn cho họ, người ấy có nha än được thức ăn chúng con cho họ
hay không? Đức Thế Tôn bảo rằng: Việc này không nhất định. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì các loài hữu tình có năm nẽo riêng biệt, nếu người
thân thuộc của ông sinh trong địa ngục, thì ăn thức ăn của địa ngục để tự
giữ lấy mạng sống của mình, họ không thể nào nhận được thức ăn của
ông. Sinh trong nẽo súc sinh-nẽo trời-nẽo người, cũng lại như vậy. Nếu
người thân thuộc của ông sinh trong ngạ quỷ thì có thể nhận được đồ ăn
thức uống của ông đã bố thí. Bà-la-môn nói: Nếu người thân thuộc của
con không sinh vào nẽo ngạ quỷ, thì đồ ăn thức uống đã bố thí người
nào sẽ nhận lấy? Đức Phật nói với người ấy rằng: Trong nẽo ngạ  quỷ,
208 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
không có người thân thuộc của ô ng, thì điều này là không có…” Kinh
ấy tuy nói như thế, nhưng không nói vì sao cúng tế thì ngạ quỷ đến chứ
không phải là các nẽo khác, kinh ấy là nơi căn cú chủ yếu của luận này,
kinh ấy đã không nói đến, nay cần phải nói đến điều ấy, cho nên soạn
ra luận này để giải thích về nghĩa trong kinh.
Hỏi: Bà-la-môn ấy vì sao không thưa hỏi Đức Phật là tại sao cúng
tế thì ngạ quỷ đến chứ không phải là các nẽo khác?
Đáp: Bởi vì có hai nguyên nhân, nghĩa là người ấy hoặc là lợi căn-
hoặc là độn căn. Nếu là lợi căn th ì tự mình có thể hiểu rõ ràng không
cần phải thưa hỏi Đức Phật, nếu là độn căn thì không có thể nảy sinh
nghi ngờ cho nên không thưa hỏi Đức Phật.
Hỏi: Vì sao đức Thế Tôn không nói cho người ấy biết về nhân
duyên chỉ có bố thí cho loài ngạ quỷ thì đến được?
Đáp: Cũng có hai nguyên nhân, nghĩa là người ấy hoặc là lợi căn-
hoặc là độn căn. Nếu là lợi căn th ì tự mình có thể hiểu rõ ràng không
cần phải chờ Đức Phật giải thích; nếu là độn căn thì không phải là pháp
khí, cho nên Đức Phật không giải thích cho biết.
Hỏi: Vì sao cúng tế thì nga ï quỷ đến chứ không phải các nẽo
khác?
Đáp: Pháp của nẽo ấy vốn như va äy mà cảm được nơi chốn như
vậy, làm cho sinh ra phần của mìn h, vì vậy cúng tế thì đến chứ không
phải là nẽo khác. Trong này ý hỏi nẽo này là vì hạ tiện mà đến, hay là
vì cao quý mà đến? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu vì hạ tiện mà đến,
thì cúng tế địa ngục và súc sinh ngạ quỷ cũng theo đến. Nếu vì cao quý
mà đến, thì cúng tế người và trời, ngạ quỷ cũng theo đến. Trong này ý
đáp là không vì hạ tiện mà đến, cũng không vì cao quý mà đến. Nhưng
mà do hai nguyên nhân:
1. Bởi vì pháp của nẽo ấy vốn như vậy.
2. Bởi vì nghiệp dị thục.
Trong đó, trước biểu hiện rõ ràng về pháp của nẽo ấy vốn như
vậy, nghĩa là pháp của nẽo ngạ quỷ ấy vốn như vậy mà cảm được nơi
chốn như vậy, làm cho sinh ra phần của mình, vì vậy cúng tế thì đến chứ
không phải là nẽo khác. Vì cần phải làm cho nghĩa này được rõ ràng,
cho nên đưa ra thí dụ hiện có của t hế gian: Như các loài chim Thiên
nga-Nhạn-Khổng tước-Anh vũ-Xá-lợi-Mạng mạng…, tuy như ý tự tại
bay lượn giữa hư không, mà uy đức thần lực không lớn hơn con người,
nhưng pháp của nẽo ấy vốn như vậy, cảm được nơi chốn như vậy, làm
cho sinh ra phần của mình có thể bay lượn giữa hư không. Nẽo ngạ quỷ
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 12 209  
www.daitangkinh.org  
cũng như vậy, do sức mạnh của pháp vốn như vậy, cho nên cúng tế thì
đến; nẽo khác thì không như vậy. Nghĩa là như các loài chim Thiên nga-
Nhạn-Khổng tước… trong nẽo súc si nh, do sức mạnh của pháp nẽo ấy
vốn như vậy, có thể bay lượn ở lâu da øi giữa hư không; người chơi đùa
lìa xa thần túc-chú thuật-cỏ thuốc, muốn đứng giữa hư không cách mặt
đất bốn ngón tay, trải qua trong chốc  lát hãy còn không thể nào được.
Nhưng mà uy đức thần lực của nẽo ấy không hơn được con người. Ngạ
quỷ cũng như vậy, do sức mạnh của pháp nẽo ấy vốn như vậy, cho nên
cúng tế thì đến chứ không phải là nẽo khác. Vì cần phải làm cho nghĩa
trước lại rõ ràng hơn, cho nên đưa ra  thí dụ thứ hai: Lại như nên loại
Na-lạc-ca (địa ngục), có thể nhớ lại  đời sống trước kia của mình, cũng
biết được tâm kẻ khác. Nên loại súc sinh, nên loại ngạ quỷ, có thể nhớ
lại đời sống trước kia của mình, cũng biết được tâm kẻ khác, và dấy lên
khói lửa, nổi mây làm cho mưa, gây ra nóng-lạnh… tuy có thể làm được
việc này, mà uy đức thần lực không lớn hơn con người. Nhưng pháp của
nẽo kia vốn như vậy, cảm được nơi chốn như vậy, làm cho sinh ra phần
của mình, có thể làm được việc  này. Nẽo ngạ quỷ cũng như vậy, do
sức mạnh của pháp vốn như vậy, cho nên cúng tế thì đến; nẽo khác thì
không như vậy. Trong này, nên loại Na-lạc-ca, có thể nhớ lại đời sống
trước kia của mình, thì như trong kinh nói: “Chúng sinh địa ngục dấy lên
ý niệm như vậy: Đại đức Sa-môn, bà- la-môn… quán xét về  dục có thể
gây ra tai họa cho tương lai, là nỗi sợ hãi vô cùng, luôn luôn vì chúng ta
nói về pháp đoạn dục, chúng ta tuy nghe mà không có thể đoạn được,
nay bởi vì dục cho nên nhận chịu khổ não vô cùng. Lại dấy lên nghĩ
rằng: Chúng ta xưa kia đối với những Sa-môn-Bà-la-môn tịnh hạnh, gây
ra ác hạnh tà vạy, bởi vì điều ấy la øm nhân mà nay phải nhận chịu khổ
đau này.”
Hỏi: Chúng sinh kia vào lúc nào có thể dấy lên ý niệm ấy?
Đáp: Vào lúc ban đầu sinh ra c hứ không phải là thời gian giữa
và sau. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì chúng sinh lúc ban đầu sinh ra chưa
nhận chịu đau khổ, có thể dấy lên ý niệm ấy; nếu nhận chịu đau khổ,
thì những cảm thọ của đời hiện tại hãy còn không thể nào nhớ lại được,
huống là những cảm thọ trước kia ư?
Hỏi: Chúng sinh ấy trú trong tâm nào có thể dấy lên ý niệm ấy, là
thiện-là nhiễm ô hay là vô phú vô ký?
Đáp: Cả ba loại đều có thể.
Hỏi: Vô phú vô ký nào?
Đáp: Oai nghi lộ chứ không phải là công xảo xứ, bởi vì chúng sinh
210 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
ấy không có sự việc công xảo; chẳng phải là dị thục sinh, bởi vì tâm dị
thục của chúng sinh ấy là năm thức.
Hỏi: Chúng sinh ấy suy nghĩ như vậy, là thuộc về phạm vi của ý
(ý địa) hay là năm thức thân?
Đáp: Thuộc về phạm vi của ý, khô ng phải là năm thức thân, bởi
vì trong năm thức không có sự phân biệt này.
Hỏi: Chúng sinh ấy suy nghĩ như vậy là nhớ lại mấy đời?
Đáp: Chúng sinh ấy chỉ nhớ lại nên đời, đó là từ nơi chết đi sinh
đến nơi này. Có người nói: Có thể nhớ lại nhiều đời cho đến năm trăm
đời. Cũng biết được tâm kẻ khác, nhưng không có sự việc có thể biểu
hiện.
Hỏi: Chúng sinh ấy vào lúc nào có thể biết được tâm kẻ khác?
Đáp: Chỉ có lúc ban đầu sinh ra. nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu
nhận chịu đau khổ thì tâm sẽ buồn bực hỗn loạn.
Hỏi: Chúng sinh ấy trú trong tâm nào mà biết được tâm kẻ khác?
Đáp: Trú trong ba tánh của tâm cũng có thể biết được.
Hỏi: Vô phú vô ký nào?
Đáp: Oai nghi lộ chứ không phải là công xảo xứ, dị thục sinh nói
như trước.
Hỏi: Là thuộc về phạm vi của ý, hay là năm thức thân?
Đáp: Thuộc về phạm vi của ý, khô ng phải là năm thức thân, bởi
vì năm thức thân duyên với sắc pháp.
Nên loại súc sinh có thể nhớ lại đời sống trước kia của mình thì
như trong kinh nói: “Bà-la-môn bảo với con chó Hưởng Khư rằng: Nếu
như là Đao-đề-da cha tôi, thì hãy bước lên chỗ ngồi này! Con chó ấy
liền bước lên chỗ ngồi. Lại nói với nó rằng: Nếu như là Đao-đề-da cha
tôi, thì hãy ăn cơm này! Con chó ấy liền ăn cơm. Lại tiếp tục nói rằng:
Nếu như là Đao-đề cha tôi, thì lúc ông mạng chung đã cất giấu tài sản
châu báu, nay hãy chỉ cho tôi biết. Con chó ấy liền chỉ rõ.”
Hỏi: Lúc nào có thể nhớ lại s ự việc trong đời sống được kia của
mình? Đáp: Cả ba thời gian đầu-gi ữa và sau đều có thể nhớ lại. Hỏi:
Trú tâm nào mà nhớ lại?
Đáp: Trú trong ba tánh của tâm.
Hỏi: Vô phú vô ký?
Đáp: Oai nghi lộ-công xảo xứ-dị thục sinh, đều có thể nhớ lại.
Hỏi: Lúc này ở thức nào?
Đáp: Thuộc về phạm vi của ý, không phải là năm thức thân.
Hỏi: Có thể nhớ lại mấy đời?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 12 211  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Có người nói: Chỉ có thể nhớ lại nên đời, đó là từ nơi chết đi
sinh đến nơi này. Có người nói: Có thể nhớ lại nhiều đời cho đến năm
trăm đời. Làm sao biết như vậy? Truyền thuyết như vậy: “Có nên người
phụ nữ đặt đức bé ở nên nơi, có việc đi  nơi khác. Chốc lát có con sói
cõng đứa bé ấy đi mất, mọi người đuổi theo bắt mà nói với con sói rằng:
Nay ông tại sao cõng con trẻ của người  ta đi vậy? Con sói nói: Người
phụ nữ này trong năm trăm đời nay thường giết hại con tôi, tôi cũng ở
trong năm trăm đời ấy thường giết ha ïi con của người ấy, nếu người ấy
có thể rời bỏ tâm niệm thù oán xưa kia, thì tôi cũng rời bỏ tâm niệm thù
oán này. Người phụ nữ nói: Đã rời bỏ. Con sói quán xét người phụ nữ
này miệng tuy nói rời bỏ mà tâm không rời bỏ, lập tức đoạn mạng sống
của đứa trẻ ấy mà bỏ đi.”. Cũng biết được tâm kẻ khác, nghĩa là nẽo súc
sinh cũng biết được tâm kẻ khác, tức là như con sói kia biết được việc
trong tâm của người phụ nữ.
Hỏi: Lúc nào có thể biết được?
Đáp: cả ba thời gian đều biết được.
Hỏi: Trú tâm nào biết được?
Đáp: Trú trong ba tánh của tâm.
Hỏi: Vô phú vô ký nào?
Đáp: Oai nghi lộ-công xảo xứ-dị thục sinh, đều có thể biết được.
Hỏi: Lúc này ở thức nào?
Đáp: Thuộc về phạm vi của ý, không phải là năm thức thân.
Nên loại ngạ quỷ có thể nhớ lại đời sống trước kia của mình, như
có tụng nói: “Xưa kia tôi tích góp  tài sản, đúng pháp hoặc là không
đúng pháp. Nay người khác được giàu vui sướng, nên mình tôi chịu kiếp
nghèo khổ.”
Hỏi: Lúc nào có thể nhớ lại?
Đáp: Cả ba thời gian đều có thể nhớ lại.
Hỏi: Trú tâm nào nhớ lại?
Đáp: Trú trong ba tánh của tâm.
Hỏi: Vô phú vô ký nào?
Đáp: Ba loại như nói ở trước.
Hỏi: Lúc này ở thức nào?
Đáp: Thuộc về phạm vi của ý, không phải là năm thức thân.
Hỏi: Có thể nhớ lại mấy đời?
Đáp: Thuộc về phạm vi của ý, không phải là năm thức thân.
Hỏi: Có thể nhớ lại mấy đời?
Đáp: Cho đến năm trăm đời. Làm sao biết như vậy? Nghe  người
212 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
ta truyền nhau rằng: “Có nên người phụ nữ bị quỷ bắt giữ, gầy yếu
khốn đốn sắp chết, thầy chú thuật nói rằng: Nay ông vì sao làm não
lòng người phụ nữ ấy vậy? Quỷ nói: Người phụ nữ này trong năm trăm
đời nay thường làm hại mạng sống của  tôi, tôi cũng ở trong năm trăm
đời ấy thường làm hại mạng sống c ủa người kia, nếu người kia có thể
rời bỏ tâm niệm thù oán trước đây, thì tôi cũng rời bỏ tâm niệm thù oán
này. Người phụ nữ nói: Đã rời bỏ. Con quỷ quán xét người phụ nữ này
miệng tuy nói rời bỏ mà tâm không rời bỏ, tức thì làm hại mà bỏ đi.’
Cũng biết được tâm kẻ khác, tức là như con quỷ ấy biết được việc trong
tâm của người phụ nữ.
Hỏi: Lúc nào có thể biết được?
Đáp: Cả ba thời gian đều có thể biết được.
Hỏi: Trú tâm nào biết được?
Đáp: Trú trong ba tánh của tâm.
Hỏi: Vô phú vô ký nào?
Đáp: Ba loại như nói ở trước.
Hỏi: Lúc này ở thức này?
Đáp: Thuộc về phạm vi của ý, không phải là năm thức thân. Và
dấy lên khói lửa, nổi mây làm cho mưa, gây ra nóng-lạnh…, thì điều này
chỉ riêng nẽo súc sinh có thể, chứ không là loài nào khác.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong kinh nói phải làm sao hiểu thông? Như
nói: “Có loài trời có th ể nổi mây, có loài trời có thể tuôn mưa, có loài
trời gây ra nóng lạnh, có loài trời nổi lên gió bảo sấm sét.”
Đáp: Nên biết rằng kinh ấy nói rồng là trời. Như kinh khác nói:
“Đức Phật bảo A-nan: Ông xem tr ời mưa hay là không mưa vậy?” Đó
cũng là đối với rồng lấy âm Thiên mà nói.
Hỏi: Dấy lên khói lửa…, là nhiều rồng làm ra hay là nên rồng làm
ra?

Đáp: Nên rồng cũng có thể được.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao kinh nói thế này: “Có loài trời có thể
nổi mây, có loài trời có thể tuôn mưa ...”
Đáp: Tùy theo những sự việc thích hợp riêng biệt mà nói như thế,
nghĩa là hoặc có loài rồng chỉ thích nổi mây, hoặc lại có loài rồng chỉ
thích tuôn mưa, còn lại cũng như vậy. Trong này, những sự việc như
khói lửa-mây mưa… đều là do gia hạnh của loài rồng mà dẫn phát, chỉ
là quả Sĩ dụng gần kề của loài rồng a áy. Nếu từ cung của loài rồng mà
nước tuôn ra, thì không phải là gia ha ïnh của loài rồng ấy đã dẫn phát,
mà chính là quả Tăng thượng giống nhau của tất cả hữu tình. Như   các
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 12 213  
www.daitangkinh.org  
nẽo địa ngục-súc sanh…, nhờ vào sư ùc mạnh của pháp từng nẽo vốn như
vậy, tuy có những sự việc như đã nói ở trên, mà uy đức thần lực không
ớn hơn con người. Nẽo quỷ cũng như vậy, do sức mạnh của pháp nẽo
ấy vốn như vậy, cho nên cúng tế th ì đến chứ không phải là những nẽo
khác. Lại có người nói: Năm nẽo đều có sự việc thù thắng do pháp vốn
như vậy. Có nghĩa là những sắc dị thục  của nẽo địa ngục đoạn hết rồi
vẫn nối tiếp, nẽo khác thì không như vậy. Trong nẽo súc sinh có những
sự việc như có thể bay giữa hư không-nổi mây tuông mưa…, trong nẽo
ngạ quỷ thì cúng tế liền đến, nẽo người có thể tiếp nhận giới thiện-giới
ác, tu phẩm thiện thù thắng, dũng mãnh-nhớ chắc, trí lực sâu xa; trong
nẽo trời thì trời Dục tùy theo những nhu cầu của mình thuận với ý niệm
thì đến, trời Sắc-Vô sắc có đời sống thù thắng-pháp định thù thắng. Lại
có người nói: Các phương cũng có s ự việc thù thắng do pháp vốn như
vậy. Nghĩa là nước Chi-na tuy là hạng nô bộc nhưng áo quần đều là lụa
gấm rực rỡ, phương khác sang tr ọng hơn mà không thể sánh được; các
nước như Ấn-độ… cho đến hạng bần tiện cũng mặc áo vải bông, người
sang trọng ở phương khác cũng không thể nào sánh được; trong nước
Ca-thấp-di-la vào mùa Thu thì cổ trâu đeo vòng hoa đẹp của loại cây
Uất-kim, người đẹp của phương khác cũng không thể nào sánh được;
người nghèo ở phương Bắc uống r ượu Bồ đào, người giàu ở phương
khác cũng không thể nào sánh được. Như các phương có sự việc thù
thắng do pháp vốn như vậy; ngạ quỷ cũng như vậy, cho nên cúng tế thì
đến. Có người nói: Pháp vốn như vậy của các nẽo có khác nhau, nghi là
trong bốn nẽo thì mỗi nên nẽo đều có trí đạt được từ nơi sinh, chỉ riêng
nẽo người không có, ba nẽo ác thì có. Nói rộng ra như trước.
“Tôi bố thí khu rừng Thệ đa, được đấng Đại pháp vương an trú,
Hiền Thánh Tăng tiếp nhận sử dụ ng, cho nên tâm tôi rất hoan
hỷ.”
Họ cũng biết được tâm người khác, nhưng mà không có sự    việc
biểu hiện có thể nói như lúc nào nhớ biết… Như súc sinh và ngạ quỷ tùy
theo sự thích hợp nói rộng ra.
Hỏi: Sinh nơi này đạt được trí thì nhớ biết được mấy nẽo?
Đáp: Có người nói tất cả chỉ tự nhớ biết về mình. Có người nói địa
ngục chỉ nhớ biết ở địa ngục, súc sinh nhớ biết hai nẽo, ngạ quỷ nhớ biết
ba nẽo, trời nhớ biết năm nẽo.
Hỏi: Nếu súc sinh không biết được trời, thì luận Thi Thiết nói phải
thông hiểu thế nào? Như nói: “Long vương Thiện Trú… biết rõ tâm niệm
của Đế Thích…”
214 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Đáp: Đây là Tỷ lượng mà biết chứ không phải là Hiện lượng mà
biết, cho nên không có lỗi trái ngược nhau. Nói như vậy thì điều này là
không nhất định, bởi vì như sói và quỷ nhớ biết con người.
Hỏi: Vì sao nẽo người không có trí này?
Đáp: Chẳng phải ruộng đất, chẳng phải đồ dùng, cho đến nói rộng
ra. Lại nữa, nẽo người có trí bói tướng, trí nhìn thấy tướng ngôn từ, trí do
tánh vốn có suy nghĩ sinh ra, trí thệ nguyện tuyệt vời…, nhưng bởi vì bị
che lấp ẩn kín. Như trí đạt được từ nơi sinh, những nẽo khác đều có, chỉ
riêng nẽo người không có. Như vậy th ì cúng tế, chỉ riêng nẽo quỷ đến
được, những nẽo khác thì không như vậy.
Như vậy đã biểu hiện rõ ràng do sức mạnh của pháp vốn có ở
mỗi nẽo, cho nên cúng tế thì ngạ quỷ đến chứ không phải là những nẽo
khác. Nay sẽ biểu hiện rõ ràng do dị thục của nghĩa. Lại nữa, có người
đêm dài luôn luôn dấy lên mong muốn như vậy: Yêu thương vui sướng
như vậy thì mình sẽ lấy vợ, cưới vợ cho con, cưới vợ cho cháu, khiến con
cháu sinh sôi nối tiếp nhau không ngừng, mình mạng chung rồi nếu sinh
vào nẽo quỷ, thì con cháu nghĩ đến mình cho nên sẽ cúng tế mình. Do
người ấy đêm dài luôn luôn có mong muốn vui sướng này, cho nên cúng
tế thì đến chứ không phải là gì khác. Nghĩa là người ấy đã khởi lên sự
mong muốn vui sướng như vậy, khiến cho phát ra các nghĩa sinh trong
nẽo quỷ, cho nên cúng tế thì đến chứ không có gì khác. Như người trong
các thôn xóm-thành ấp, hoặc bởi vì con cháu không đoạn tuyệt, hoặc
bởi vì tài sản ngày càng nhiều lên,  hoặc bởi vì danh tiếng giàu có lưu
truyền lâu dài, dùng mọi cách bất hợp pháp tích chứa các vật như tiền
bạc châu báu-trâu dê-ruộng đất…, đối  với thân thuộc của mình hãy còn
không muốn giúp cho, huống là giúp cho người khác hay sao? Người ấy
vì tâm tham lam keo kiệt ràng buộc suốt đời, cho nên xả bỏ đồng phần
của con người thì sinh trong nẽo quỷ, ở nơi bất tịnh như nhà xí-hầm nước
trong khu vực gia đình của mình, họ có thân thuộc không quên truy tìm
mà sinh ra đau khổ, dấy lên ý niệm như vậy: Người thân của mình đã
chết tích chứa tài sản tự mình đã không hưởng thụ sử dụng, cũng không
giúp cho người khác, nay sinh đến c hỗ nào? Thế là tập trung bà con
làng xóm, mời các vị Sa-môn-Bà-la-môn…, tổ chức pháp hội bố thí long
trọng, nguyện cầu điều này sẽ giúp cho người quá vãng rời xa đau khổ
được hưởng vui sướng. Lúc ấy ngạ quỷ ở đại trú xứ của mình, thấy sự
việc như vậy, đối với bà con thân thuộc của mình sinh ra ý tưởng quyến
thuộc, đối với tài sản đồ vật ấy sinh ra ý tưởng của mình có, tức thì hoan
hỷ; đối với ruộng phước đã sinh tâm tin tưởng cung kính, đối với những
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 12 215  
www.daitangkinh.org  
việc đã làm ấy khởi lên tâm tùy hỷ, liền được lìa khỏi khổ đau nặng nề.
Bởi vì nhân duyên này mà cúng tế thì đến.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao không nói là người khác tác nghiệp-
người khác thọ quả?
Đáp: không phải như thế, bởi vì người  kia ở lúc bấy giờ, do sinh
tâm cung kính tin tưởng và tùy hỷ, tha áy rõ công đức của bố thí và sai
lầm tham lam keo kiệt, từ đó tăng trưởng Tư tương ưng với xả, thành tựu
nghiệp thuận theo cảm thọ hiện tại (thuận hiện thọ nghiệp) mà đạt được
quả của pháp hiện tại (hiện pháp quả).
Tôn giả Thế Hữu nói rằng: “Quả hiện tại đã nhận chịu là do
nghiệp trước kia đã dẫn dắt, nghiệp tr ước kia có chướng ngại bởi vì
nghiệp hiện tại bị loại trừ, không có sai lầm là người khác tác nghiệp-
người khác thọ quả.” Nghĩa là ngạ quỷ kia đời trước đã tạo nghiệp cảm
đến ăn uống, chỉ bởi vì tham lam keo kiệt ngăn cách che phủ tâm tư, đối
với những đồ ăn thức uống khởi lên ý tưởng trái ngược, thấy mà không
được hưởng thụ sử dụng. Nhưng mà ngạ quỷ kia có hai loại:
1. Thích thanh tịnh.
2. Thích bất tịnh.
Loại thích thanh tịnh ấy, thì bởi vì tham lam keo kiệt cho nên thấy
sông chẳng phải là sông, thấy nước trở thành máu, thấy tất cả đồ ăn thức
uống đều là bất tịnh. Loại thích bất tịnh thì thấy sông khô cạn, nước mà
thấy không có nước, đồ dùng chứa đầy các thức ăn uống nhưng đều thấy
là trống rỗng. Nếu bà con họ hàng của họ tổ chức lễ hội bố thì giúp cho
họ, thì họ sẽ tin tưởng cung kính khởi tâm tùy hỷ, thấy rõ công đức của
bố thú và sai lầm của tham lam keo kiệt, tư duy tương ưng với buông xả,
nhờ được tăng trưởng cho nên trừ bò cái tưởng nhìn thấy trái ngược; loại
thích thanh tịnh thì thấy sông là so âng, thấy nước tr ong ao, đối với các
thức ăn uống đều thấy thanh tịnh tuyệt vời; loại thích bất tịnh thì thấy
sông dâng tràn, thấy nước là nước, thấy đồ đựng các thức ăn uống thảy
đều chứa đầy, do đó bà con xóm làng của họ cúng tế thì đến.
Có người nói như vậy: Người kia ở đời trước cũng có nghiệp cảm
đến ăn uống, nhưng bởi vì tham lam keo kiệt đã che lấp mịt mù, cho nên
lúc này cảm được thân tâm yếu hèn kém cỏi, những nơi ăn uống nhất
định phải có quỷ thần đại lực sĩ  bảo vệ, bởi vì kẻ ấy yếu hèn kém cỏi
cho nên không thể nào đi đến được, gi ả sử có đi đến được cũng không
dám ăn. Nếu bà con xóm làng của họ tổ chức lễ hội bố thí giúp cho họ,
nói rộng cho đến tư duy tương ưng với buông xả, nhờ được tăng trưởng
cho nên khiến thân tâm họ chuyển biến được mạnh mẽ hơn hẳn, nhờ đó
216 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
có thể đi đến nới có đồ ăn thức uống, được ăn những đồ ăn thức uống ở
đó. Vì nhân duyên này cho nên cúng tế thì đến. Do đó không có sai lầm
là người khác tác nghiệp-người khác thọ quả. Đại đức nói rằng: Kẻ ấy
trước kia tuy tạo ra nghiệp cảm đến ăn uống, bởi vì bé nhỏ yếu kém cho
nên chưa có thể mang lại quả. Nếu bà con xóm giềng của họ tổ chức lễ
hội bố thí giúp cho họ, nói rộng cho đến tư duy tương ưng với buông xả
được tăng trưởng, cho nên nghiệp đã làm ra trước kia sẽ có thể mang lại
quả, vì vậy bà con xóm giềng của  họ cúng tế thì đến. Do đó không có
sai lầm là người khác tác nghiệp-người khác thọ quả.
Hỏi: Tư duy tương ưng với buông xa û được tăng trưởng rồi, là chỉ
cảm được lương thực cung cấp đầy đủ, hay là cũng cảm được thân tâm
tốt hơn?
Đáp: Hai loại đều cảm được. Thân tâm thù thắng, là buông bỏ
sắc-hương-vị-xúc xấu kém, cảm được sắc-hương-vị-xúc tốt đẹp; buông
bỏ không có uy đức, cảm được có uy đức . Cảm được lương thực cung
cấp đầy đủ, là có được những sự việc như ăn uống-áo quần-vườn rừng-
nhà cửa…
Hỏi: Nếu như sinh vào nẽo khác mà bà con thân thuộc vì người đó
tu tạo phước đức, thì người đó cũng cảm được hay không?
Đáp: Nếu người đó cũng có thể sinh tâm tin tưởng-cung kính và
tùy hỷ, khiến cho tư duy cùng với buông xả được tăng trưởng, thì cũng
cảm được phước ấy.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao trong này không nói?
Đáp: Cần phải nói mà không nói đến, thì nên biết rằng nghĩa này
có khác. Có người nói: Trong này thuận theo nhiều phần mà nói, nghĩa
là trong ngạ quỷ có nhiều sự việc này, nẽo khác thì không như vậy có
người nói: Vì nẽo quỷ có nhiều nghiệp như vậy, nghĩa là người tạo ra
nghiệp này, phần lớn sinh vào nẽo quỷ. Có người nói: Bởi vì nẽo quỷ
thường mong cầu ở con người. Có người nói: Nẽo quỷ bị sự bức bách
của đói khát, ở tất cả mọi nơi thường có sự mong muốn no đủ, cho nên
chỉ nói đến nẽo quỷ. Trong này cần phải phân tích về nghĩa của năm
nẽo, như sẽ phân biệt rộng hơn trong chương Định uẩn.


„