A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 13

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 13 217  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 13

LUẬN VỀ TRÍ (Phần 5)

Nói nên nên nhãn thấy sắc, hay là hai nhãn thấy sắc? Cho đến nói
rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn các tông chỉ của người khác để hiển bày nghĩa
lý của mình. Nghĩa là hoặc có người chấp nhãn thức thấy sắc, như Tôn
giả Pháp Cứu. Hoặc lại có người chấp nhãn thức tương ưng với tuệ thấy
sắc, như Tôn giả Diệu Âm. hoặc lại  có người chấp hòa hợp thấy sắc,
như người đưa ra thí dụ. Hoặc lại có người chấp nên nhãn thấy sắc, như
Độc Tử Bộ. Vì ngăn chặn cái chấp kỳ quái của các tông chỉ khác lạ như
vậy, biểu hiện rõ ràng tông chỉ của mình là hai nhãn thấy sắc, cho nên
soạn ra luận này. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu nhãn thức thấy sắc, thì
thức phải có tướng thấy, nhưng mà thức không có tướng thấy, cho nên
không hợp lý. Nếu nhãn thức tương ưng với  tuệ thấy thấy sắc, thì nhĩ
thức tương ưng với tuệ cũng pha ûi nghe thanh, nhưng mà tuệ không có
tướng nghe, cho nên không hợp lý. Nếu hòa hợp thấy sắc, thì cần phải
tất cả mọi lúc đều thấy sắc, bởi vì không có lúc nào không hòa hợp, cho
nên cũng không hợp lý. Nếu nên nhãn th ấy sắc chứ không phải là hai
nhãn, thì các phần của thân cũng sẽ không cùng lúc cảm giác được sự
xúc chạm như thân căn, hai cánh tay cách xa nhau tuy xa mà mà có thể
cùng lúc cảm giác được sự xúc cha ïm sinh ra nên thân thức; hai nhãn
cũng như vậy, cách nhau tuy xa nhưng ngại gì cùng lúc thấy sắc sinh ra
nên nhãn thức?
Hỏi: Nếu nhãn thấy sắc, thì các thức khác cùng lúc tại sao không
thấy, và lúc không có thức cũng sẽ thấy sắc?
Đáp: Nhãn có hai loại, nên là thức hợp lại, hai là thức trống không.
Thức hợp lại thì có thể thấy, thức trống không thì không thể nào    thấy
218 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
được, cho nên không có gì sai. Lại nữa, sở dĩ soạn ra luận này, là muốn
làm cho người nghi ngờ có được quyết định, nghĩa là hai mắt của các
hữu tình cách xa nhau, hoặc là nửa vừng hay nên hạt vừng, nửa hạt thóc
hay nên hạt thóc, nửa ngón tay hay nên ngón tay, nửa cánh tay hay
nên cánh tay, nửa tầm cung hay nên tầm cung, nửa Câu-lô-xá hay nên
Câu-lô-xá, nửa Du-thiện-na hay nên Du-thiện-na. hoặc là cho đến trăm
Du-thiện-na, như chúng sinh có thân ở trong biển rộng.
Hoặc có dài trăm du-thiện-na, th ậm chí có lúc dài hai ngàn nên
trăm du-thiện-na, như hạt La-hô là vua  A-tố-lạc có thân lượng rất to
lớn. Lại như thân lượng của trời Sắc cứu cánh, cao lớn nên vạn sáu ngàn
du-thiện-na. hai mắt của những loại này cách nhau rất xa.
Hoặc có người sinh nghi: La øm sao nhãn thức dựa vào đó mà
chuyển được? Là hai nhãn thức cùng lúc đều dựa vào nên nhãn thức mà
sinh chăng? Hay là dựa vào nên nhãn thức sinh rồi, lại dựa vào nhãn
thức thứ hai mà chuyển chăng? Ha y là nên nhãn thức phân làm hai
phần, ở nơi hai nhãn thức đều có nên nửa mà sinh ra chăng? Hay là nên
nhãn thức, như đặt ngang nên vật nối  thông với hai nhãn chăng? Nếu
hai nhãn thức cùng lúc đều dựa vào  nên nhãn sinh ra, thì phải là nên
hữu tình có hai tâm cùng chuyển, điều này không hợp lý. Nếu nên nhãn
thức dựa vào nên nhãn sinh ra rồi, la ïi dựa vào nhãn thức thứ hai mà
chuyển, thì phải là nên pháp trú trong hai sát-na, nhưng không có điều
này xảy ra. nếu nên nhãn thức phâ n làm hai phần, ở nơi hai nhãn đều
có nên nữa sinh ra, thì thể của nên pháp phải có hai phần, nhưng mà thể
tất cả pháp không có phân nhỏ ra được. Nếu nên nhãn thức giống như
đặt ngang nên vật nối thông với hai nhãn, thì thuận theo nên thức cũng
là nhãn thức cũng là thân thức, bởi  vì khoảng giữa hai nhãn dựa vào
thân căn, nhưng mà năm thức thân có nơi dựa vào đều khác nhau-nơi
duyên vào đều khác nhau, không hợp với nên thức mà có hai chỗ dựa
hai chỗ duyên. Muốn làm cho sự nghi  ngờ này có được quyết định với
nên thức mà có hai chỗ dựa-hai chỗ duyên. Muốn làm cho sự nghi ngờ
này có được quyết định đúng đắn, cho nên hiển bày tuy không có hai
nhãn thức cùng lúc, cho đến không có nên thức nằm ngang nối thông
với hai nhãn, nhưng mà điều ấy không phải là không dựa vào hai nhãn
sinh ra nên nhãn thức, hai nhãn tuy cách nhau cả trăm du-thiện-na cũng
không có gì sai lầm. Nghĩa lý như vậy vi tế sâu xa vô cùng, khó có thể
hiểu rõ ràng được, nay muốn hiển bày nghĩa lý rất sâu xa ấy, cho nên
soạn ra luận này.
Hỏi: Nên nói nên nhãn thấy sắc hay là hai nhãn thấy sắc?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 13 219  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Phải nói là hai nhãn thấy sắc.
Hỏi: Làm sao hai nhãn cách nhau rất xa, nên thức dựa vào đó mà
làm cho cùng lúc thấy được sắc?
Đáp: Cùng lúc là bởi vì nhãn thức  đã vốn dựa vào căn, giả sử có
trăm nhãn và mỗi nên nhãn cách nhau cả trăm du-thiện-na, thì cũng có
thể dựa vào đó mà sinh ra nên thức, khiến cho cùng lúc thấy được. Như
đồ dùng bằng ngọc ca-già có trăm vòng tròn nhỏ, nên phía hướng về
trăm phía hiện rõ hình tượng của nó, như vậy nên thức dựa vào nhiều
nhãn sinh ra, làm cho cùng lúc thấy được, nghi lý ấy cũng như vậy. Nên
biết trong này nói nhãn thấy sắc, là ngăn chặn ba loại chấp sai khác như
của Pháp cứu…, hai nhãn thấy sắc, là ngăn chặn cái chấp nên nhãn thấy
sắc của Độc Tử Bộ. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu nhắm nên mắt thì
khởi lên thức bất tịnh, lúc mở hai ma ét thì khởi lên thức thanh tịnh. Giả
sử nhắm nên mắt khởi lên thức như vậy, lúc mở hai mắt cũng khởi lên
thức này, thì không nên nói là hai ma ét thấy sắc. Nhưng mà nhắm nên
mắt khởi lên thức bất tịnh, lúc mở hai mắt thì khởi lên thức thanh tịnh,
vì vậy phải nói là hai mắt thấy sắc. Không những thành lập tông chỉ mà
nghĩa lý cũng lập tức được thành lập, do đó lại tiếp tục hỏi đáp, biểu
hiện rõ ràng đây là nhân khởi lên thức thanh tịnh, nghĩa là hiểu biết rõ
ràng đối với nhiều cảnh, cùng với điều này trái ngược nhau thì gọi là
thức bất tịnh. Như nhắm lại, che p hủ-suy tổn-phá vỡ và hủy hoại cũng
như vậy. Che phủ nghĩa là dùng tay-dùng áo-dùng lá hay dùng các vật
khác mà che kín. Suy tổn nghĩa la ø những thứ khói-bụi-chất bẩn… làm
cho tổn hại. Phá vỡ nghĩa là các màng mô-các giác mạc bị phá hủy. Hủy
hoại nghĩa là khô nát-rời ra-tự suy sụp-bị trùng ăn mòn làm cho hư hoại.
Che phủ-suy tổn…, như nhắm lại khởi l ên thức bất tịnh, ngược lại với
điều này thì khởi lên thức thanh tịnh. Đây là dựa vào lý thế tục thuận
theo những nơi nương tựa mà nói về tịnh và bất tịnh. Nếu dựa vào thắng
nghĩa thì thức thiện gọi là thanh tịnh, thức nhiễm gọi là bất tịnh. Vì vậy
đối với nhãn cần phải làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có nhãn thanh tịnh mà thức bất tịnh, nghĩa là dựa vào nhãn vốn
có mà khởi lên nhãn thức nhiễm.
2. Có thức thanh tịnh mà nhãn bất  tịnh, nghĩa là dựa vào nhãn
không vốn có mà khởi lên nhãn thức thiện.
3. Có nhãn và thức đều thanh tịnh, nghĩa là dựa vào nhãn vốn có
mà khởi lên nhãn thức thiện.
4. Có nhãn và thức đều bất tịnh, nghĩa là dựa vào nhãn không vốn
có mà khởi lên nhãn thức nhiễm. Như mắt thấy sắc, tai nghe thanh-mũi
220 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
ngửi hương cũng như vậy, bởi vì đều có hai xứ giống như mắt.
Hỏi: Vì sao mắt-tai-mũi đều có ha i chỗ, mà lưỡi và thân chỉ có
nên chỗ?
Đáp: Căn xứ của các sắc là trang nghiêm cho thân, nếu có hai lưỡi
thì việc này thật thô lậu, thế gian s ẽ giễu cợt: Tại sao người này lại có
hai lưỡi giống như rắn độc? Nếu có hai thân thì c ũng là thô lậu, bị thế
gian giễu cợt: tại sao nên người mà có hai thân, giống như hai ngón tay
ghép lại.
Hỏi: Xứ của mắt-tai-mũi tại sao chỉ có hai chứ không thêm không
bớt?
Đáp: Hiếp Tôn giả nói: “Tất cả sinh ra nghi ngờ cho nên   không
cần phải vặn hỏi.” Nghĩa là nếu thêm bớt  cũng lại sinh ra nghi ngờ, tại
sao ở đây có ba nhưng tất cả chỉ có như vậy? Nhưng mà đều có hai chỗ
thì không trái với pháp tánh. Có người nói: căn xứ để trang nghiêm cho
thân, nếu thêm hay bớt thì thân sẽ xấu xí. Có người nói: Sắc căn là nơi
sinh ra thức thanh tịnh, nếu thích hợp với ba thức dựa vào hai chỗ mà
sinh ra thì rõ ràng không hỗn loạn, thêm thì thức sẽ hỗn loạn, bớt thì
thức sẽ không rõ ràng. Có người nói: Sắc căn là nơi chọn lấy cảnh của
mình, tất cả chỉ có hai để chọn lấy đa ày đủ sự việc của  cảnh, giảm bớt
thì không rõ ràng, tăng thêm thì sẽ vô dụng.
Hỏi: Vì sao hai mắt-hai tai-ha i mũi, hợp lại thành nên Giới- nên
Xứ-nên Căn?
Đáp: Bởi vì tác dụng như nhau, nghĩa là tuy có hai chỗ mà cùng
phát sinh nên thức-cùng chọn lấy nên cảnh, như nơi chốn của các phần
thân tuy nhiều mà tác dụng như nha u, cho nên chỉ lập thành nên Giới-
nên Xứ-nên Căn điều này cũng như vậy.
Mắt có hai loại, đó là trưởng dưỡng và dị thục sinh, không có đẳng
lưu khác biệt-không thể nào đạt được.
Hỏi: Có thể chỉ có mắt tr ưởng dưỡng chứ không có dị thục sinh,
hoặc chỉ có mắt dị thục sinh chứ không có trưởng dưỡng chăng?
Đáp: Không có mắt dị thục  sinh lìa xa mắt trưởng dưỡng, như
người coi trọng người-như tường co i trọng tường, trưởng dưỡng phòng
hộ dị thục cũng như vậy; nhưng mà có mắt trưởng dưỡng lìa xa mắt dị
thục sinh, như từ chỗ không có mắt mà cảm được Thiên nhãn.
Hỏi: Là mắt trưởng dưỡng thấy sa éc nhiều, hay là mắt dị thục
sinh?
Đáp: Mắt trưởng dưỡng thấy sắc nhiều chứ không phải mắt dị thục
sinh, bởi vì nhãn căn của chư Thiên là trưởng dưỡng. Nhưng dựa   theo
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 13 221  
www.daitangkinh.org  
phạm vi thời gian thì hai mắt có hơn kém, cần phải làm thành bốn câu
phân biệt:
1. Có mắt trưởng dưỡng hơn hẳn chứ không phải là mắt dị thục
sinh, như lúc tuổi nhỏ thì lúc ấy dị thục nối tiếp nhau ít hơn.
2. Có mắt dị thục sinh hơn ha ún chứ không phải là mắt trưởng
dưỡng, như lúc già bệnh thì lúc ấy trưởng dưỡng nối tiếp nhau ít hơn.
3. Có hai mắt đều hơn hẳn, như lúc trưởng thành.
4. Có hai mắt đều không hơn hẳn, nghĩ a là trừ ra những phần vị
trước.
Dựa theo hữu tình nối tiếp nhau thì hai mắt có hơn kém, cũng cần
phải làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có mắt trưởng dưỡng hơn hẳn chứ không phải là mắt dị thục
sinh, như có người giàu sang, mắt dị thục sút kém, mà cung cấp nhiều
duyên cho nên mắt trưởng dưỡng hơn hẳn.
2. Có mắt dị thục sinh hơn hẳn chứ không phải là mắt trưởng
dưỡng như có người nghèo hèn, mắt dị thục sinh hơn hẳn, mà thiếu
duyên giúp đỡ cho nên mắt trưởng dưỡng sút kém.
3. Có hai mắt đều hơn hẳn, như có người giàu sang, mắt dị thục
sinh hơn hẳn, nhiều duyên giúp đỡ cho nên mắt trưởng dưỡng cũng hơn
hẳn.
4. Có hai mắt đều không hơn hẳn, như có người nghèo hèn, mắt
dị thục sinh sút kém, vì thiếu duyên giúp đỡ cho nên mắt trưởng dưỡng
cũng sút kém. Vả lại, mắt trưởng dưỡng có hai loại, đó là do pháp thiện
mà trưởng dưỡng và do pháp bất thiện mà trưởng dưỡng.
Hỏi: Là mắt trưởng dưỡng nhờ pháp thiện mà thấy sắc hơn hẳn,
hay là mắt trưởng dưỡng do pháp bất thiện mà thấy sắc hơn hẳn?
Đáp: Mắt trưởng dưỡng nhờ pháp thiện mà thấy sắc hơn hẳn, như
tu tập cảm được Thiên nhãn là do pháp thiện mà trưởng dưỡng. Mắt dị
thục sinh cũng có hai loại, đó là dị thục của nghiệp thiện và dị thục của
nghiệp bất thiện.
Hỏi: Là mắt dị thục sinh của nghiệp thiện thấy sắc hơn hẳn, hay là
mắt dị thục sinh của nghiệp bất thiện thấy sắc hơn hẳn?
Đáp: Mắt của dị thục sinh của nghiệp thiện thấy sắc hơn hẳn, như
mắt của Bồ-tát, Chuyển luân vương… là dị thục của nghiệp thiện. Nếu
dựa theo sự nối tiếp nhau, hoặc có mắt dị thục sinh của nghiệp bất thiện
thấy sắc hơn hẳn, không phải là mắt dị thục sinh của nghiệp thiện, như
mắt của các Long vương thấy sắc hơn hẳn con người. Như mắt, tai-mũi-
lưỡi-thân cũng như vậy. Ý có ba loạ i, đó là dị thục sinh-đẳng lưu và
222 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
sát-na. Sát-na thì nghĩa là Khổ pháp trí nhẫn tương ưng. Sắc có ba loại,
đó là dị thục sinh-trưởng dưỡng va ø đẳng lưu. Như sắc, hương-vị-xúc
cũng như vậy. Thanh có hai loại, đó là trưởng dưỡng và đẳng lưu, bởi
vì không có dị thục sinh mà lại có gián đoạn. Pháp có bốn loại, đó là dị
thục sinh-đẳng lưu-sát-na và thật sự. Thật sự nghĩa là các pháp vô vi.
Hỏi: Cực vi của nhãn căn làm sao mà tồn tại, là phân bố kề cận
mà tồn tại, hay là tồn tại theo trước sau? Giả sử như vậy có gì sai? Nếu
phân bố kề cận mà tồn tại thì tại sao gió thổi không tản xa? Nếu tồn tại
theo trước sau thì tại sao trước không ngăn ngại sau?
Đáp: Có người nói như vậy: Phân bố kề cận trước tròng đen mà
tồn tại, đối với cảnh giới của sắc bên ngoài giống như hoa Hồ tuy, hoặc
giống như bột gạo rang rải ra trên mặt nước tràn đầy.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao gió thổi không tản ra?
Đáp: Bởi vì sắc thanh tịnh che phủ giữ gìn cho nên gió thổi không
tản ra. có Sư khác nói: Tồn tại theo trước sau trong tròng đen.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao gió thổi không tản?
Đáp: Bởi vì sắc thanh tịnh che phủ giữ gìn cho nên gió thổi không
tản ra. Có Sư khác nói: tồn tại theo trước sau trong tròng đen.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao trước không ngăn ngại sau?
Đáp: Bởi vì thể thanh tịnh cho nên không chướng ngại lẫn nhau,
nghĩa là do chủng loại như vậy mà tạo ra thanh tịnh, tuy tích tập nhiều
mà không ngăn ngại lẫn nhau, như nước hồ mùa thu lặng yên trong veo,
chiếc kim nhỏ rơi vào trong đó mà cũng có thể nhìn thấy. Cực vi của
nhĩ căn trú trong lỗ tai, cực vi c ủa tỷ căn trú trong lỗ mũi, ba căn như
vậy vòng quanh đầu mà trú giống như đội vòng hoa mượt mà. Cực vi
của thiệt căn trú ở trên lưỡi giống như nửa vầng trăng, nhưng ở trong đó
như mức lượng của đầu mảy lông không có thiệt căn. Cực vi của thân
căn thuận theo trong ngoài thân lần l ượt mà trú. Lại có Sư khác dùng
thí dụ biểu hiện rỏ ràng tướng cực vi c ủa các căn trú theo thứ tự, cực
vi của nhãn căn giống như đầu chày giã thuốc trước tròng đen, cực vi
của nhĩ căn giống như chiếc đèn ở trong l ỗ tai, cực vi của tỷ căn giống
như móng tay con người ở trong lỗ mũi, cực  vi của thiệt căn giống như
dao cạo nằm ở trên lưỡi, cực vi của thân căn giống như giáo nhọn thuận
theo thân mà trú, cực vi của nữ  căn giống như tang trống ở trong hình
thể người nữ, cực vi của nam căn giống như chiếc nhẫn ở trên hình thể
người nam.
Ở trong kinh, Đức Phật cũng dùng thí dụ này nói về tướng của các
căn. Cực vi của nhãn căn, có lúc tất  cả là đồng phần, có lúc tất cả là
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 13 223  
www.daitangkinh.org  
đồng phần của nó, có lúc nên phần là đồng phần-nên phần là đồng phần
của nó. Như cực vi của nhãn căn, cực vi của nhĩ-tỷ-thiệt căn cũng như
vậy. Cực vi của thân căn, có lúc tất cả là đồng phần của nó, có lúc nên
phần là đồng phần-nên phần là đồng phần của nó, chắc chắn không có
lúc nào tất cả là đồng phần.
Hỏi: Nếu toàn thân đưa vào trong hồ nước lạnh buốt, hoặc là trong
vạc sôi nóng bỏng, như ở địa ngục thân bị  núi nghiền nát tựa chiếc lá
vụn, hoặc là mười ba loại lửa dữ quấn lấy thân, lúc ấy há không phải là
tất cả đồng phần chăng?
Đáp: Lúc ấy cũng có đồng phần của nó, nếu như cực vi của tất cả
thân căn đều sinh ra thân thức, thì th ân sẽ hủy hoại tan rã, bởi vì năm
thức thân đều dựa vào sự tích tụ, duyên với tích tụ mà có.
Hỏi: Sáu căn như nhãn… có mấy căn có thể chọn lấy cảnh đến, có
mấy căn có thể chọn lấy cảnh không đến?
Đáp: Đến có hai loại:
1. Vì cảnh đến.
2. Vô gián đến.
Nếu dựa vào vì cảnh đến mà nói, thì sáu căn đều chọn lấy cảnh
đến. Nếu dựa vào vô gián đến mà nói, thì ba căn chọn lấy cảnh đến,
đó là tỷ-thiệt và thân; ba căn chọn lấy cảnh không đến, đó là nhãn nhĩ
và ý.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao tai nghe tiếng gần như tiếng bên cạnh
cửa tai, mà mắt không tha áy sắc gần như sắc đầu chày giã thuốc? Tôn
giả Thế Hữu nói rằng: “Tuy đầu ma ét không thấy sắc gần như đầu chày
giã thuốc?
Đáp: Tôn giả Thế Hữu nói rằng: “Tuy đều chọn lấy cảnh không
đến, nhưng pháp của căn vốn như vậy, có căn có thể chọn lấy cảnh gần,
có căn không có thể chọn lấy cảnh  gần, cho nên không cần phải chất
vấn.” Có người nói: Nếu tiếng áp sát nhĩ căn, như đầu chày giã thuốc
tiếp cận nhãn căn, thì cũng không có thể nghe, tiếng bên cạnh cửa tai
hãy còn mà có thể nghe được, bởi vì cực  vi của nhĩ căn ở trong lỗ tai.
Đại đức nói rằng: Mắt nhờ sáng tỏ cho nên có thể thấy sắc, nếu sắc áp
sát thì làm ngăn cách với ánh sa ùng cho nên không thể thấy được. Tai
nhờ rỗng không cho nên có thể nghe tiếng, tiếng tuy áp mà chẳng ngăn
ngại rỗng không, cho nên có thể nghe tiếng. Từ đó mà nói mắt nhờ ánh
sáng tăng lên cho nên thấy sắc, tai nhờ hư không tăng lên cho nên nghe
tiếng, mũi nhờ gió tăng lên cho nên ngửi mùi, lưỡi nhờ nước tăng lên
cho nên nếm vị, thân nhờ đất tăng lên cho nên cảm giác xúc chạm,   ý
224 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nhờ tác ý tăng lên cho nên có thể hiểu rõ pháp.
Hỏi: Vì sao ba căn có thể chọn lấy cảnh đến, ba căn không có thể
chọn lấy cảnh đến?
Đáp: Bởi vì nhãn thức dựa vào  phạm vi (giới) của mình, duyên
với phạm vi của mình và nơi khác, nhĩ  thức cũng như vậy. Ý thức dựa
vào phạm vi của mình và nơi khác, duyên với phạm vi của mình và nơi
khác. Ba thức còn lại dựa vào phạm vi của mình, duyên với phạm vi
của mình. Lại nữa, nhãn thức dựa vào đồng phần, duyên với đồng phần
và đồng phần của nó, nhĩ thức cũng như vậy. Bốn thức còn lại dựa vào
đồng phần, duyên với đồng phần. Đây là dựa theo thức hiện tại mà nói.
Lại nữa, nhãn thức dựa vào vị trí (đ ịa) của mình và vị trí khác, duyên
với vị trí của mình và vị trí kha ùc; nhĩ-thân-ý thức cũng như vậy. Hai
thức còn lại dựa vào vị trí của mình, duyên với vị trí của mình. Lại nữa,
nnhãn thức dựa vào vô ký, duyên với ba loại; nhĩ thức củng như vậy.
Ý thức dựa vào ba loại, duyên với ba loại. Ba thức còn lại dựa vào vô
ký, duyên với vô ký. Lại nữa, nhãn thức dựa vào gần, duyên với gần và
xa; nhĩ thức cũng như vậy. Ý thức dựa  vào gần xa, duyên với gần-xa.
Ba thức còn lại dựa vào gần, duyên với gần. Nguyên cớ thế nào? Bởi
vì thậm chí ba căn không cùng với cảnh vô gián mà tồn tại, thì ba thức
chắc chắn không sinh ra được. Lại nữa, nhãn thức hoặc dựa vào nhỏ mà
duyên với lớn như thấy núi lớn, hoặc là dựa vào lớn mà duyên với nhỏ
như thấy đầu mảy lông, hoặc dựa vào và duyên ngang nhau như thấy
quả Bồ-đào; nhĩ thức cũng như vậy. nơi nào của ý thức tuy không thể
nào thiết lập lớn nhỏ, mà sở duyên thì hoặc lớn hoặc nhỏ. Ba thức còn
lại thì nơi dựa vào và duyên theo như nhau, tuy theo cực vi của tỷ-thiệt-
thân dựa vào nơi ấy, lập tức duyên với cực vi của hương-vị-xúc nơi ấy.
Lại nữa, ba thức nhãn-nhĩ-ý, dựa vào chẳng phải nghiệp, duyên với ng-
hiệp và chẳng phải nghiệp; ba thức còn lại dựa vào chẳng phải nghiệp,
duyên với chẳng phải nghiệp. Lại nữa, ba thức nhãn-nhĩ-ý, dựa vào
chẳng phải diệu hạnh-ác hạnh, duyên với diệu hạnh-ác hạnh và đều
chẳng phải (câu phi); ba thức còn lại dựa vào chẳng phải diệu hạnh-ác
hạnh, duyên với chẳng phải diệu hạnh-ác hạnh. Như diệu hạnh và ác
hạnh; thiện giới và ác giới, luật nghi và bất luật nghi, biểu và phi biểu
cũng như vậy.
Hỏi: Có thể có nên cực vi làm nơi dựa vào, nên cực vi làm nơi
duyên theo, sinh ra năm thức như nhãn-nhĩ… hay không?
Đáp: Không có, nguyên cớ thế nào? Bởi vì năm thức như nhãn-
nhĩ… dựa vào tích tụ và duyên với tích tụ, dựa vào hữu đối (chướng ngại)
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 13 225  
www.daitangkinh.org  
và duyên với hữu đối, dựa vào hòa hợp và duyên với hòa hợp.
Hỏi: Nếu pháp ở nơi ấy cùng sinh , thì pháp ở nơi ấy cùng diệt,
sát-na sau chắc chắn không dừng lại , làm sao có thể nói là mũi ngửi
hương-lưỡi nếm vị-thân cảm giác xúc chạm?
Đáp: Nếu duyên với pháp ấy sinh ra tỷ-thiệt và thân thức, thì nói
pháp ấy là sự hiểu biết sai khác của tỷ-thiệt và thân thức, tức là nói rằng
đó chính là sự ngửi-nếm và cảm giác của tỷ-thiệt và thân căn, cho nên
không có gì sai.
Hỏi: Nơi chốn của năm căn như nhãn-nhĩ… có gân xương máu thịt
chăng?
Đáp: Không có, bởi vì các sắc căn là do đại chủng thanh tịnh mà
tạo ra, nhưng kinh nói nơi chốn của sắc căn có gân xương máu thịt ấy,
là sắc-hương-vị-xúc trong căn tiếp cận nơi chốn của căn, cho nên nói là
có, mà thật sự thì nơi chốn của căn không có gân xương…
Sắc xứ có hai mươi loại, đó la ø sanh-vàng-đỏ-trắng, dài-ngắn-
vuông-tròn, cao-thấp-thẳng-cong, ma ây-khói-bụi-sương, hình ảnh-cảnh
vật-sáng tỏ-tối tăm. Có người nói: Sắc xứ có hai mươi mốt loại, đó là
hai mươi loại trước và Không nhất hiển sắc. Như vậy, các sắc hoặc có
hiển bày cho nên có thể biết là ch ẳng có hình dạng, đó là xanh-vàng-
đỏ-trắng, hình ảnh-cảnh vật-sáng tỏ- tối tăm và Không nhất hiển sắc;
hoặc có hình dạng cho nên có thể bi ết là chẳng phải hiển bày, đó là
Biểu nghiệp của thân; hoặc có hình dạng hiển bày cho nên có thể biết,
đó là mười hai loại sắc còn lại, nếu không hiện rõ hình dạng thì vì thế
có thể biết là không có.
Hỏi: Là duyên với nên sắc mà sinh ra nhãn thức, hay là duyên với
nhiều sắc mà sinh ra nhãn thức? Nếu duyên với nên sắc mà sinh ra nhãn
thức, thì ở đây phải thông hiểu thế nào? Như nói: Nhãn thức duyên với
cuộn chỉ năm màu. Nếu duyên với nhiều sa éc mà sinh ra nhãn thức, thì
nên nhãn thức có nhiều tánh hiểu rõ, nhiều tánh hiểu rõ cho nên phải có
nhiều Thể, nên pháp có nhiều Thể thì trái ngược với lý?
Đáp: Có người nói chỉ duyên với nên sắc mà sinh ra nhãn thức.
Hỏi: Điều này làm sao thông hiểu? Như nói: Nhãn thức duyên với
cuộn chỉ năm màu.
Đáp: Nhiều sắc hòa hợp cùng sinh ra nên sắc, lúc thấy nên sắc
thì nói là cùng thấy nhiều sắc. Tôn giả Thế Hữu nói rằng: “Không phải
nên nhãn thức lập tức chọn lấy nhi ều sắc mà sinh ra, nhanh chóng cho
nên không phải là cùng lúc mà nói là cùng lúc, là tăng thượng mạn; như
vòng lửa quay tròn chẳng phải vòng tròn mà nói là vòng tròn, là   tăng
226 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
thượng mạn.” Có người nói: Cũng duyên với nhiều sắc mà sinh ra nên
nhãn thức.
Hỏi: Thích hợp là nên nhãn thức , có nhiều tánh hiểu rõ chăng?
Cho đến nói rộng ra.
Đáp: Nếu phân biệt sai khác thì duyên với nên sắc sinh ra nên
nhãn thức, nếu không phân biệt sai khác thì duyên với nhiều sắc sinh ra
nên nhãn thức. Đại đức nói rằng: Nếu không hiểu rõ ràng mà chọn lấy
sắc sai biệt, thì duyên với nhiều sắc cũng sinh ra nên thức, như nhìn cây
rừng dù sao cũng phải chọn lấy những lá cây.
Hỏi: Là có nên cực vi màu xanh hay không?
Đáp: Có, nhưng không phải là do nhãn thức mà chọn lấy. Nếu nên
cực vi chẳng phải là màu xanh, th ì nhiều cực vi tụ tập cũng sẽ không
phải là màu xanh; vàng-đỏ… cũng như vậy.
Hỏi: Là có cực vi các hình dạng dài-ngắn... hay không?
Đáp: Có, nhưng không phải là do nhãn thức mà chọn lấy. Nếu nên
cực vi chẳng phải là các hình dạng  dài-ngắn…, thì nhiều cực vi tụ tập
cũng sẽ không phải là các hình dạng dài-ngắn… Lại nữa, có sắc rất vi tế,
không thấy chứ không phải là không có cảnh, như giảm bớt bảy cực vi
thì Sắc xứ có sắc mà không có cảnh; không thấy chứ không phải là rất
vi tế, như trừ ra Sắc xứ còn lại sắc tích tập có sắc rất vi tế, không thấy
chứ không phải là rất vi tế, như trừ ra Sắc xứ còn lại sắc tích tập có sắc
rất vi tế, không thấy cũng không phải là cảnh, như trừ ra Sắc xứ còn lại
sắc cực vi, có sắc  chứ không phải là rất vi tế, không thấy cũng không
phải là không có cảnh, như đầu chày giã  thuốc áp sát tròng của mắt.
Lại nữa, có sắc rất xa, cho nên không thấy chứ không phải là không có
cảnh, như các trời Tứ Thiên Vương … l úc ở trong cung điện của mình,
thì lúc ấy tuy là mắt người nhưng bởi vì cảnh rất xa, cho nên không thấy
có sắc chứ không phải la ø cảnh; không thấy chứ không phải là rất xa,
như các trời Phạm Chúng … đi đến chốn nhân gian, tuy gần nhưng không
thấy có sắc rất xa; không thấy cũng không phải là cảnh, như các trời
Phạm Chúng vào lúc ở trong cung điện của mình, mắt người không thấy
có sắc chứ không phải là rất xa; không thấy cũng không phải là không
có cảnh, như đầu chày giã thuốc áp sát vào tròng của mắt.
Tôn giả Thế Hữu nói rằng: “Bởi vì bốn duyên, cho nên tuy có sắc
nhưng mà không thấy:
1. Vì rất gần, như sắc của đầu ch ày giã thuốc áp sát vào tròng
mắt.
2. Vì rất xa, như sắc của Ba-tra-lê (tên nên loài cây) ở nơi này.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 13 227  
www.daitangkinh.org  
3. Vì rất nhỏ, như giam bớt bảy cực vi của sắc. 4-Vì có ngăn ngại,
như sắc ở bên ngoài bức tường..,” Số luận thì nói bởi vì tám duyên, cho
nên tuy nói có sắc mà không nhìn thấy, đó là bởi vì rất xa, vì rất gần,
vì căn hư hoại, vì ý tán loạn, vì rất nhỏ, vì có ngăn ngại, vì bị ánh sáng
chói lòa làm mất đi, vì giống như làm cho hỗn loạn.
Thanh xứ có bốn loại, đó là chấp thọ, đại chủng dựa vào thanh, và
không chấp thọ đại chủng dựa vào thanh;  hai loại này đều có hai loại,
đó là thanh của tên gọi hữu tình, và thanh của tên gọi không phải là hữu
tình; hai loại này đều có khác bi ệt do vừa ý và không vừa ý, cho nên
thành tám loại. Có người nói rằng: Chấp thọ đại chủng dựa vào thanh
và không chấp thọ đại chủng dựa vào th anh, đều có khác biệt do   vừa
ý và không vừa ý; số đại chủng của hữu tình dựa vào thanh, và số đại
chủng của chẳng phải là hữu tình dựa vào thanh, cũng đều có khác biệt
do vừa ý và không vừa ý, cho nên thành tám loại.
Hỏi: Là duyên với nên thanh mà sinh ra nhĩ thức, hay là duyên với
nhiều thanh mà sinh ra nhiều thức? Nếu duyên với nên thanh mà sinh ra
nhĩ thức, thì làm sao cùng nên lúc nghe âm thanh của năm loại nhạc, và
cùng nên lúc nghe âm thanh đọc tụng của nhiều người? Nếu nghe nhiều
âm thanh mà sinh ra nhĩ thức, thì nên nhĩ thức có nhiều tánh hiểu biết,
cho đến nói rộng ra?
Đáp: Có người nói: Chỉ duyên với nên âm thanh mà sinh ra nhĩ
thức.
Hỏi: Làm sao cùng nên lúc nghe được năm loại nhạc và âm thanh
đọc tụng của nhiều người?
Đáp: Nhiều âm thanh hòa hợp cùng sinh ra nên âm thanh, lúc
nghe nên âm thanh thì nói là nghe nhiều âm thanh Tôn giả Thế Hữu nói
rằng: “Không phải là nên nhĩ thức la äp tức chọn lấy nhiều âm thanh mà
sinh ra, nhanh chóng cho nên không phải là cùng lúc mà nói là cùng lúc,
cho đến nói rộng ra.” Có người nói: Cũng duyên với nhiều âm thanh mà
sinh ra nên nhĩ thức.
Hỏi: Thuận theo nên nhĩ thức có nhiều tánh hiểu biết, cho đến nói
rộng ra?
Đáp: Nếu phân biệt sai khác thì duyên với nên âm thanh sinh
ra nên nhĩ thức, nếu không phân biệt sai khác thì duyên với nhiều âm
thanh sinh ra nên nhĩ thức. Đại đứ c nói rằng: Nếu không hiểu rõ ràng
mà chọn lấy âm thanh sai biệt, thì duyên với nhiều âm thanh cũng sinh
ra nên thức, như nghe tiếng ồn ào lẫn tạp của nhiều người hò hét.
Hương xứ có bốn loại, đó là hương tốt-hương xấu-hương bình đẳng
228 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
và hương không bình đẳng.
Hỏi: Là duyên với nên hương mà sinh ra tỷ thức, hay là duyên với
nhiều hương mà sinh ra tỷ thức? Nếu duyên với nên hương sinh ra tỷ
thức, thì làm sao cùng nên lúc ngửi được trăm mùi hương hòa vào nhau?
Nếu duyên với nhiều hương sinh ra tỷ thức, thì nên tỷ thức có nhiều tánh
hiểu rõ, cho đến nói rộng ra?
Đáp: Có người nói: Chỉ duyên với nên hương mà sinh ra tỷ thức.
Hỏi: Làm sao cùng nên lúc ngửi  được trăm mùi hương hòa vào
nhau?
Đáp: Hòa hợp nhiều hương cùng sinh ra nên hương, lúc ngửi nên
hương thì nói là ngửi nhiều hương; Tôn giả Thế Hữu đã nói như trước.
Có người nói: Cũng duyên với nhiều hương sinh ra nên tỷ thức.
Hỏi: Thuận theo nên tỷ thức c ó nhiều tánh hiểu rõ, cho đến nói
rộng ra?
Đáp: Nếu phân biệt sai khác thì duyên với nên hương sinh ra nên
tỷ thức, nếu không phân biệt sai khác thì duyên với nhiều hương sinh ra
nên tỷ thức; Đại đức đã nói như trước, nên biết.
Vị xứ có sáu loại, đó là ngọt-chua-đắng-cay-mặn-nhạt.
Hỏi: Là duyên với nên vị mà sinh ra  thiệt thức, hay là duyên với
nhiều vị mà sinh ra thiệt thức? Nếu duyên với nên vị sinh ra thiệt thức,
thì cùng nên lúc làm sao nếm được viên thuốc có trăm vị? Nếu duyên
với nhiều vị sinh ra thiệt thức, thì nên thiệt thức có nhiều tánh hiểu rõ,
cho đến nói rộng ra?
Đáp: Có người nói: Chỉ duyên với nên vị sinh ra thiệt thức.
Hỏi: làm sao cùng nên lúc nếm được viên thuốc có trăm vị?
Đáp: Nhiều vị hòa hợp cùng sinh ra nên vị, lúc nếm nên vị thì nói
là nếm được nhiều vị; Tôn giả Thế Hữu đã nói như trước. Có người nói:
Cũng duyên với nhiều vị sinh ra nên thiệt thức.
Hỏi: Thuận theo nên thiệt thức có nhiều tánh hiểu rõ, cho đến nói
rộng ra?
Đáp: Nếu phân biệt sai khác thì duyên với nên vị sinh ra nên thiệt
thức, nếu không phân biệt sai khác thì duyên với nhiều vị sinh ra nên
thiệt thức; Đại đức đã nói như trước, nên biết.
Hỏi: Nếu lúc nếm vị thì do thiệt  thức dấy khởi trước, hay là do
thân thức?
Đáp: Tùy theo cảnh ấy tăng lên thì thức ấy dấy khởi trước, nếu
hai cảnh như nhau thì thiệt thức sinh ra trước, bởi vì các hữu tình tăng
lên tham đắm vào vị.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 13 229  
www.daitangkinh.org  
Xúc xứ có mười nên loại, đó la ø bốn đại chủng-tánh trơn-tánh
nhám-tánh nhẹ-tánh nặng-tánh lạnh-tánh nóng-tánh đói-tánh khát.
Hỏi: Là duyên với nên xúc mà sinh ra thân thức, hay là duyên với
nhiều xúc mà sinh ra thân thức?
Đáp: Có người nói: Chỉ duyên với nên xúc mà sinh ra thân thức,
nghĩa là hoặc duyên với tánh cứng, cho đến hoặc duyên với tánh khát.
Có người nói: Cho đến có lúc duyên với năm xúc mà sinh ra nên thân
thức, đó là tánh trơn và bốn đại chủng, cho đến tánh khát và bốn đại
chủng. Có người nói: Cho đến có lúc  duyên với mười nên loại xúc mà
sinh ra nên thân thức, như thậm chí c ó lúc duyên với hai mươi loại sắc
mà sinh ra nên nhãn thức.
Hỏi: Thế nào là thân thức duyên với cảnh của cọng tướng, nhưng
mà bởi vì năm thức thân duyên với tự tướng?
Đáp: Tự tướng có hai loại, nên là tự tướng của sự việc, hai là tự
tướng của xứ sở. Nếu dựa vào tự tướng của sự việc mà nói, thì năm
thức thân cũng duyên với cọng tướng; nếu dựa vào tự tướng của xứ sở
mà nói, thì năm thức chỉ duyên với tự tướng, cho nên không trái ngược
nhau.
Hỏi: vào lúc ngửi-nếm và cảm giác về hương-vị-xúc, là ngửi-nếm
và cảm giác chấp thọ về hương …, ha y là ngửi nếm và cảm giác không
phải là chấp thọ về hương…? Nếu ngửi-nếm và cảm giác là chấp thọ về
hương…, thì tại sao gọi là thọ dụng sự bố thí của thí chủ, lại cần phải
trong tất cả mọi lúc có ngửi-nếm và cảm giác? Nếu như ngửi-nếm và
cảm giác không phải là chấp thọ về hương.., thì hương-vị-xúc bên ngoài
đối với hương-vị-xúc bên trong, cũng không có nhân duyên gì, làm sao
mà thọ dụng?
Đáp: Có người nói: Ngửi-nếm và cảm giác là chấp thọ đối với
hương-vị-xúc.
Hỏi: Thế nào gọi là thọ dụng sự bố thí của thí chủ, lại cần phải
trong tất cả mọi lúc có ngửi-nếm và cảm giác?
Đáp: Hương-vị-xúc bên ngoài đối với hương-vị-xúc bên trong, là
cảm giác phát ra nhân, cho nên không có gì sai trái. Có người nói: Ngửi-
nếm và cảm giác không phải là sự chấp thọ đối với hương-vị-xúc.
Hỏi: Hương-vị-xúc bên ngoài đối với hương-vị-xúc bên trong,
cũng không có nhân duyên gì, làm sao mà thọ dụng?
Đáp: Giống như âm thanh cho nên không có gì sai. Có người nói:
Đối với chấp thọ và không phải là chấp thọ về hương-vị-xúc cùng ngửi-
nếm và cảm giác nhưng mà không ngay nên lúc.
230 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Hương-vị-xúc bên trong đã không có tăng giảm, thì làm sao
ngửi-nếm và cảm giác được?
Đáp: Nhờ vào duyên bên ngoài cho nên cũng có tăng giảm.
Pháp xứ có bảy loại, đó là bốn uẩn trước và ba vô vi, ở trong Sắc
uẩn chọn lấy Vô biểu sắc (Thể của  sắc không hiện rõ); ba vô vi ấy
nghĩa là hư không-trạch diệt và phi trạch diệt.
Hỏi: Là duyên với nên pháp mà sinh ra ý thức, hay là duyên với
nhiều pháp mà sinh ra ý thức?
Đáp: Duyên với nên hay duyên với nhiều đều sinh ra ý thức. Vả
lại, pháp đã duyên không chỉ có bảy loại,  tức là bảy loại trước, và các
pháp còn lại đều có thể lập tức duyên vài, chỉ trừ ra tự tánh tương ưng
cùng có.
Hỏi: từng nghe Bồ-tát có sáu căn sắc bén mạnh mẽ, thế nào là sắc
bén mạnh mẽ đối với cảnh nhận biết?
Đáp: bên cạnh cung thất của Bồ-ta ùt có ngôi nhà vô diệt, ở trong
ngôi nhà ấy thắp năm trăm ngọn đèn, lúc  ấy Bồ-tát ở trong cung thất
của mình, không thấy ánh lửa của  ngọn đèn mà chỉ thấy ánh sáng của
nó, thì biết số ngọn đèn kia có na êm trăm, ở trong đó nếu có nên ngọn
đèn Niết-bàn tức thì ghi nhận nói là nên ngọn đèn đã diệt. Đó gọi là
nhãn căn sắc bén mạnh mẽ của Bồ-tát. Trong ngôi nhà Vô diệt có năm
trăm kỹ nữ ngay nên lúc trổi lên â m nhạc, lúc ấy Bồ-tát không thấy
những kỹ nữ kia mà chỉ nghe tiếng nha ïc, thì biết trong đó đang trổi
lên năm trăm tiếng nhạc, nếu nên dây đàn bị đứt hoặc nên người ngủ
gật, lập tức ghi nhận nói là nơi ấy đang diệt. Đó gọi là nhĩ căn sắc bén
mạnh mẽ của Bồ-tát. Trong cung thất của Bồ-tát đốt trăm loại hương
hòa quyện, Bồ-tát ngửi mà biết có trăm loại, người hòa hợp hương ấy
muốn thử Bồ-tát, ở trong trăm loại hoa ëc thêm hoặc bớt, Bồ-tát ngửi
rồi liền ghi nhận nói là hương này so với hương trước có thêm-bớt như
vậy. Đó gọi là tỷ căn sắc bén mạnh mẽ của Bồ-tát. Lúc Bồ-tát ăn uống,
người hầu hạ thường dùng món ăn trăm vị dâng lên, Bồ-tát nếm rồi liền
biết trong món ăn đó đầy đủ trăm vị , lúc người làm thức ăn muốn thử
Bồ-tát, ở trong trăm vị hoặc thêm hoặc bớt, Bồ-tát nếm rồi liền biết
trong đó có thêm bớt như vậy. đó gọi là thiệt căn sắc bén mạnh mẽ của
Bồ-tát. Lúc Bồ-tát tắm gội thì người hầu hạ liền đem áo quần tắm gội
dâng lên, Bồ-tát xúc chạm thì biết rõ người dệt vải, hoặc là người dâng
áo quần lên có bệnh như vậy. đó gọi là thân căn sắc bén mạnh mẽ của
Bồ-tát. Bồ-tát khéo léo biết rõ tự tướng và cọng tướng của các pháp, mà
không có gì vướng mắc, đó gọi là ý căn sắc bén mạnh mẽ của Bồ-tát.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 13 231  
www.daitangkinh.org  
Các pháp quá khứ thì tất cả pháp ấy không hiện rõ ra chăng? Cho
đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác mà hiển bày nghĩa lý
của mình. Nghĩa là hoặc có người nói quá khứ và vị lai không có thể
tánh thật sự, hiện tại tuy có mà đều là vô vi, cho nên soạn ra luận này.
Hỏi: Các pháp quá khứ thì tất cả pháp ấy không hiện có chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt, quá khứ có hai loại:
1. Đời quá khứ.
2. Du-già quá khứ.
Không hiện rõ ra cũng có hai loại:
1. Đời không hiện rõ ra.
2. Che lấp ngăn cách không hiện rõ ra.
Trong này đều dựa vào hai loại mà soạn luận, quá khứ không hiện
rõ ra cùng có rộng và hẹp, cho nên làm thành  bốn câu phân biệt. Có
quá khứ mà không phải là không hiện ra, nghĩa là như Tỳ-kheo Ô-đà-di
nói:
“Tất cả kiết sử của quá khứ, từ rừng lìa xa rừng đến đây,
Vui với pháp lìa xa các dục, như đỉnh núi sinh ra vàng ròng.”
Kinh Ô-đà-di là căn bản của luận này. Như nói: “Đức Thế Tôn an
trú trong giảng đường Lộc Mẫu thuộc thành Thất-la-phiệt, vào thời gian
cuối ngày từ trong định vắng lặng đi  ra, dẫn Ô-đà-di đến hồ nước phía
Đông, mặc áo lót trên thân bước vào hồ tắm rửa, thì Tôn giả ấy lau thân
thể giúp Đức Phật. Nhưng mà Ô-đà-di ở ngày xưa lúc Đức Phật làm vị
Bồ-tát, thường đi theo cung cấp hầu hạ, nay thấy thân Đức Phật tỏa ánh
sáng chói lọi, hơn hẳn lúc làm Bồ-tát cho nên hoan hỷ kính yêu, chắp
tay thưa với Đức Phật: Nay con muốn dùng bài tụng mà ví với loài rồng
để ca ngợi đức Thế Tôn, chỉ nguyện Thế Tôn cho phép! Đức Phật nói:
Muốn nói cứ tùy ý mà nói. Lúc ấy Ô-đà-di liền nói tụng này.”
Tất cả kiết sử của quá khứ, nghĩa là Đức Phật giải thoát tất cả các
phiền não. Từ rừng lìa xa rừng đến đây, rừng nghĩa là đời sống gia đình,
đức Thế Tôn từ gia đình rời bỏ pháp của già đình hướng đến nơi chẳng
còn gia đình. Vui với pháp lìa xa các dục, dục có hai loại:
1. Dục vì phiền não.
2. Dục vì nhiều loại vốn có.
Đức Phật không nhiễm đắm đối với hai loại thân tâm này cho nên
gọi là vui với lìa xa, nghĩa là an trú ở trong niềm vui yêu thích. Như đỉnh
núi sinh ra vàng ròng, mặt trời gọi là vàng ròng, đỉnh núi tức là nơi mặt
232 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
trời đã mọc lên, như lúc mặt trời mới mọc thì ánh sáng chiếu rọi khắp
đỉnh núi. Đức Phật từ phiền não và tùy phiền não vượt ra cũng lại như
vậy. Có người nói: Đỉnh núi là mây che trên đỉnh núi, như lúc mặt trời
từ mây che vượt ra thì ánh sáng chiếu rọi khắp nơi, Đức Phật cũng như
vậy. Có người nói: Đỉnh núi là đa ù đen trên đỉnh núi, vàng nghĩa là đá
vàng, giống như đá vàng sinh ra từ đá đen, ánh sáng chiếu rọi rực rỡ;
Đức Phật cũng như vậy, từ phiền na õo phát ra Lực-Vô úy…, ánh sáng
chiếu rọi rực rỡ; đó gọi là quá khứ. Không phải là không hiện rõ quá
khứ, là quá khứ thứ hai. Không phải là không hiện rõ, thì không phải là
hai loại không hiện rõ, bởi vì thân Phật hiện tại mà hiển hiện.
Có không hiện rõ ra mà không phải là quá khứ, nghĩa là như có
nên, hoặc dùng thần thông, hoặc dùng chú thuật, hoặc dùng các vị
thuốc, hoặc dùng trí đạt được từ nơ i sinh ra như vậy, có những sự ẩn
kín làm cho không hiển hiện. Hoặc dùng thần thông, nghĩa là sức thần
thông làm cho không hiển hiện. Như trong kinh nói: “Phạm Vương thưa
với Đức Phật: Con muốn ẩn thân. Đ ức Phật nói: Có thể như vậy. Lúc
ấy Đại Phạm kia ẩn vào trong lòng đa át, Đức Phật liền chỉ rõ nơi ấy há
chẳng phải là ông sao? Phạm Vương nghĩ rằng: Bởi vì nơi này gần quá.
Liền vượt qua biển rộng tiến vào trong bụng núi Diệu cao mà trú. Đức
Thế Tôn lại chỉ rõ ông ở nơi này ư?  Phạm Vương lại nghĩ rằng: Bởi vì
nơi này sơ sài quá. Tức thì hóa la øm thân hết sức bé nhỏ, tiến vào trú
trong lông trắng uyển chuyển giữa chặng mày của Đức Phật. Đức Phật
đã biết rồi giãn lông trắng mà hiện rõ ra. Lúc ấy Đại Phạm Vương trong
lòng hổ thẹn vô cùng. Đức Phật liền bảo rằng: Ta sẽ ẩn thân, dùng hết
năng lực của ông xem thử biết ta ở đâu hay không? Phạm Vương vâng
dạ cung kính. Lúc ấy Đức Phật liền tiến vào đẳng trì (Định) như vậy,
phóng ra ánh sáng to lớn soi khắp nơi  cung trời cõi Phạm, cũng làm
cho cõi Phạm Thế nghe được âm tha nh lớn, các Phạm Thiên và Phạm
Vương không biết Đức Phật nơi đâu.”
Hỏi: Đức Phật an trú nơi nào làm cho chư Thiên không thể biết
được?
Đáp: Có người nói: Trú trong búi tóc của Phạm Vương. Có người
nói: Hóa làm thân hết sức vi di ệu. Có người nói: Hóa thân khiến cho
không hiển hiện. Có người nói: Hóa làm thân hết sức vi diệu. Có người
nói: Hóa thân khiến cho không hiển hiện. Có người nói: Hóa làm sắc
ngăn ngại mà che chắn. Có người nó i: Cảnh giới tĩnh lự trong tĩnh lự,
cảnh giới Phật của Phật đều không nghĩ bàn được, cho nên không có
thể biết thân Phật ở nơi nào. Lại như Tôn giả Đại-mục-kiền-liên,   tiến
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 13 233  
www.daitangkinh.org  
vào Đẳng trì như vậy liền ở nơi chỗ ngồi mà tự ẩn kín, khiến cho Đề-bà-
đạt-đa ngay trước mắt mà không nhìn thấy, tương tự những loại như vậy.
Hoặc dùng chú thuật, nghĩa là năng lực của chú thuật làm cho không
hiển hiện. Như người người Tiên đã kết c hú thuật, có người thọ trì tùy
theo năng lực mà ẩn kín làm c ho không hiện rõ ra. hoặc dùng các vị
thuốc, nghĩa là năng lực của các vị thuốc làm cho không hiển hiện. Như
có các vị thuốc vốn có nhiều tác  dụng thần kỳ, nếu có người cầm giữ
thì tùy ý mà ẩn kín cũng làm cho không hiện rõ ra, như cung của Tất-
xá-già, Bạn-đồ… Hoặc dùng trí đạt được từ nơi sinh ra như vậy, nghĩa là
sức mạnh của trí ấy làm cho họ ẩn kín không còn hiển hiện. Trong này
có người nói: Địa ngục tuy có trí đạt được từ nơi sinh ra, nhưng không
có năng lực làm cho thân không hiển hiện, nếu họ có năng lực thì cuối
cùng không ở trong chốc lát nhận chịu khổ đau nơi ấy. Có người nói như
vậy: Chúng sinh địa ngục tuy khôn g có năng lực ở bên cạnh ngục tốt
làm cho thân không hiện rõ ra, nhưng c ó thể ở nơi khác làm cho thân
không hiện rõ ra. Súc sinh ngạ quỷ và trời cũng có trí đạt được từ nơi
sinh ra này, làm cho thân không hiện rõ ra, chỉ riêng nẽo người là không
có.
Hỏi: Trong bốn loại năng lực như thần thông… này, loại nào có
năng lực đối với loại nào làm cho không hiển hiện?
Đáp: Thần thông có năng lực không hiện rõ ra đối với tất cả, bởi
vì thù thắng nhất.
Hỏi: Thần thông của ai đối với ai có năng lực làm cho không hiện
rõ ra?
Đáp: Phật đối với tất cả có năng lực làm cho không hiện rõ ra,
Độc giác trừ Phật ra thì đối với tất cả các loại khác, có năng lực làm cho
không hiện rõ ra; Xá-lợi-tử trừ Phật và Độc-giác ra, đối với loại khác
không hiện rõ ra, Mục-kiền-liên trừ Phật Độc-giác và Xá-lợi-tử ra, đối
với loại khác không hiện rõ ra; cho đến người độn căn trừ người lợi căn
ra, đối với loại khác không hiện rõ ra. Chú thuật trừ ra thần thông, đối
với loại khác có thể không hiện rõ ra.
Hỏi: Chú thuật nào đối với chú thuật nào tất cả làm cho không
hiện rõ ra?
Đáp: Có chú thuật viên mãn, có chú thuật không viên mãn; có chú
thuật thù thắng, có chú thuật khôn g thù thắng. Viên mãn thù thắng thì
đối với tất cả đều có năng lực không hiện rõ ra. Không viên mãn không
thù thắng, thì trừ ra viên mãn thù thắng, đối với loại khác không hiện
rõ ra. Các loại thuốc trừ ra thần thông và chú thuật, đối với loại khác
234 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
không hiện rõ ra. nguyên cớ thế nào? Bởi vì sức mạnh của chú thuật có
năng lực dẫn phát các vị thuốc, chứ không phải là sức mạnh của các vị
thuốc có năng lực dẫn phát chú thuật.
Hỏi: Vị thuốc nào đối với vị thuốc nào có thể làm cho không hiện
rõ ra?
Đáp: Vị thuốc tốt hơn đối với  vị thuốc kém hơn có thể làm cho
không hiện rõ ra. trí đạt được từ nơi sinh ra, trừ ba loại trước thì đối với
loại khác không hiện rõ ra, bởi vì thua kém nhất.
Hỏi: Loại này thì nẽo nào đối với nẽo nào có thể làm cho không
hiện rõ?
Đáp: Có người nói: Địa ngục chỉ đối với địa ngục có thể làm cho
không hiện rõ, cho đến trời chỉ đối với  trời có thể làm cho không hiện
rõ. Có người nói: Địa ngục chỉ đối với địa ngục có thể làm cho không
hiện rõ; súc sinh đối với hai nẽo khác; ngạ quỷ đối với ba nẽo khác; trời
đối với năm nẽo có thể làm cho không hiện rõ. Như vậy nói rằng địa
ngục có thể không hiện rõ đối với năm nẽo, cho đến trời cung có thể
không hiện rõ đối với năm nẽo, đây gọi là không hiện rõ ra chứ không
phải là quá khứ. Không hiện rõ ra ấy là không hiện rõ ra thứ hai. Không
phải là quá khứ thì không phải là hai loại quá khứ, bởi vì đã ẩn kín mà
trú trong hiện tại.
Có quá khứ cũng không hiện rõ ra, nghĩa là tất cả hành đã dấy
khởi-chờ dấy khởi, đã sinh ra-chờ sinh ra, đã chuyển đổi-đang chuyển
đổi, đã tích tập-đã hiện rõ-đã quá khứ, đã diệt mất-đã dời đổi, là thuộc
về quá khứ-phạm vi quá khứ-đời ki ếp quá khứ. Các câu như vậy đều
cùng biểu hiện rõ ràng các hành quá khứ. Quá khứ ấy là đời quá khứ.
Không hiện rõ ra ấy là đời không hiện rõ ra.
Có chẳng phải là quá khứ cũng chẳng phải là không hiện rõ ra,
nghĩa là trừ các tướng trước. Trong này tướng của thanh đối với tên gọi
mà chuyển đổi, nghĩa là nếu như pháp la ø ba câu trước, thì tên gọi đã
hiển bày ấy đều loại bỏ hết, còn lại điều chưa hiển bày thì làm câu thứ
tư. Ở đây lại nói thế nào? Nghĩa là trừ ra tất cả các pháp của đời quá
khứ-thân Phật hiện tại và những pháp đã ẩn kín, chọn lấy hiện tại còn
lại tất cả vị lai và pháp vô vi. H ỏi: Như về sau diệt hết cũng dựa theo
kiết đoạn mà làm thành bốn câu phân biệt, tại sao trong này không dựa
theo kiết đoạn mà làm thành bốn câu pha ân biệt vậy? đáp: Có nơi nói
kiết đoạn, gọi là tận-gọi là diệt, kh ông có nơi nào nói kiết đoạn gọi là
không hiện rõ ra.
„