A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 126

Việt dịch

QUYỂN 126

LUẬN VỀ TỰ NGHIỆP (Phần 3)

Thế nào là Tỳ kheo giữ lại nhiều hành về Thọ (thọ lượng)? Cho
đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn phân biệt nghĩa lý trong Kinh. Như trong Kinh nói:
“Lúc ấy Đức Thế Tôn giữ lại nhi ều hành về mạng (mạng căn), xả bỏ
nhiều hành về Thọ (thọ lượng)”. Lại muốn phân biệt về nghĩa trong Tỳ-
nại-da. Như trong Tỳ-nại-da nói: “ Đại Sinh hủ là đứng đầu năm trăm
Tỳ kheo Ni, giữ lại nhiều hành về Mạng, xả bỏ nhiều hành về Thọ”.
Kinh và Tỳ-nại-da tuy có nói ra điều này, nhưng chưa phân biệt về nhân
duyên giữ lại-xả bỏ. Kinh ấy và Tỳ-na ïi-da là căn bản của phần luận
này, điều ấy chưa nói thì nay cần pha ûi nói đến, cho nên soạn ra phần
luận này.
Vả lại, những người soạn luận đều là phân biệt về tự tướng-cọng
tướng của các pháp vốn có, nay ở phần luận này cũng như vậy, cho nên
không cần phải hỏi làm gì.
Hỏi: Thế nào là Tỳ kheo giữ lại nhiều hành về Thọ?
Đáp: Đó là A-la-hán thành tựu thần thông, tâm được tự tại, hoặc
là đối với Tăng chúng, hoặc là nơi  người khác, dùng y-dùng bát, hoặc
là dùng các vật dụng bố thí tùy th eo mạng duyên của một Sa môn, bố
thí rồi phát nguyện lập tức tiền vào giới hạn của Tĩnh lự thứ tư, từ Định
đứng dậy rồi tâm nghĩ-miệng nói: Các nghiệp của tôi có thể cảm đến dị
thục giàu có, nguyện từ đây chuyển biến dẫn đến quả dị thục của Thọ.
Lúc ấy người đó có thể dẫn đến nghiệp dị thục giàu có, thì chuyển biến
có thể dẫn đến quả dị thục của Thọ.
Hỏi: Người ấy có duyên gì mà giữ lại nhiều ành về Thọ?
Đáp: Giữ lại nhiều hành về Thọ, tóm lược có hai duyên, đó là  vì
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 126 485  
www.daitangkinh.org  
lợi ích thêm cho người khác và trú trì Phật pháp.
Vì lợi ích thêm cho người khác, đó  là dạy bảo đệ tử tu các quán
hành, người ấy quán sát tỉ mỉ trú bằng tuổi thọ của mình, những học
trò này đến được pháp thù thắng hay không?  Giả sử tuổi thọ của mình
không còn thì lại có ai khác, có thể khéo léo chỉ bày rõ ràng về đạo-phi
đạo hay không? Nếu thấy không có năng lực thì giữ lại hành về thọ.
Vì trú trì Phật pháp, đó là quản lý việc làm tượng Phật-phòng
Tăng…, người ấy quán sát kỹ càng trú bằng tuổi thọ của mình, quản lý
những việc làm này có được hoàn thành hay không? Giả sử tuổi thọ của
mình không còn, thì lại có phương tiện khéo léo nào khác có thể hoàn
thành hay không? Nếu thấy không có năng lực thì giữ lại hành về Thọ.
Vả lại, người ấy quán sát thấy sẽ có Quốc Vương-Đại thần-Trưởng
giả… muốn hủy diệt Phật pháp, liền qua ùn sát kỹ càng trú bằng tuổi thọ
của mình sẽ có phương tiện nào làm cho không hủy diệt chăng? Giả sử
tuổi thọ của mình không còn, thì la ïi có phương tiện khéo léo nào khác
có thể trú trì hay không? Nếu thấy không có năng lực thì giữ lại hành
về Thọ.
Vì giữ lại hành về Thọ, cho nên dùng y bát… để bố thí cho Tăng và
người khác, dựa vào trong Kinh nói, nghĩa là Đức Thế Tôn nói: “Nếu có
thí chủ tự mình bố thí vật dụng cho người khác thì gọi là bố thí năm sự.
Từ đó lại sẽ có được quả của năm sự:
1. Thọ.
2. Sắc.
3. Lực.
4. Lạc.
5. Biện”.
Người ấy quán sát kỹ càng là bố thí cho Tăng chúng sẽ có được
quả to lớn, hay là bố thí cho người khác? Nếu thấy bố thí cho Tăng sẽ
có được quả to lớn, thì bố thí cho Tăng, nếu bố thí cho người khác sẽ có
được quả to lớn, thì bố thí cho người khác. Vì vậy đối với Tăng, hoặc là
nơi người khác, dùng y dùng bát, hoặc là dùng các vật dụng bố thí tùy
theo mạng duyên của một Sa môn, bố th í rồi phát nguyện lập tức tiến
vào giới hạn của Tĩnh lự thứ tư, từ Định đứng dậy rồi tâm nghĩ-miệng
nói: Các nghiệp của tôi có thể cảm đến dị thục giàu có, nguyện từ đây
chuyển biến dẫn đến quả dị thục của Thọ. Lúc ấy người đó có thể dẫn
đến nghiệp dị thục giàu có, thì chuyển biến có thể dẫn đến quả dị thục
của Thọ.
Hỏi: Theo lý thì không có quả dị thục giàu có mà có thể trở thành
486 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
quả dị thục của Thọ, vì sao lại nói nghiệp dị thục gi àu có, thì chuyển
biến về lực của nghiệp. Nghĩa là do bố thí và giới hạn của Định lực,
chuyển biến nghiệp dị thục gi àu có dẫn đến quả dị thục của Thọ, tuy
cùng có thể chuyển biến mà người ấy vào lúc này không chú ý đến quả
giàu có, bởi vì cầu mong về quả của Thọ.
Có Sư khác nói: Có nghiệp trước đó cảm đến quả dị thục của Thọ,
nhưng mà có tai chương; nhờ vào hiện tại  bố thí và giới hạn của Định
lực, tai chướng ka diệt đi-dị thục của Thọ dấy khởi, tuy cùng có thể
chuyển biến mà người ấy vào lúc này không chú ý đến quả giàu có, bởi
vì cầu mong về quả của Thọ.
Có người đưa ra cách nói này: Có nghiệp trước đó dẫn đến quả dị
thục của Thọ, nhưng mà không quyết đị nh; nhờ vào hiện tại bố thí và
giới hạn của Định lực, khiến c ho dẫn đến nghiệp của Thọ quyết định
mang lại quả.
Lại có người muốn làm cho nhờ vào  bố thí và Định mà dẫn dắt
chọn lấy dị thục của thọ còn lại ở đời trước, nghĩa là A-la-hán có dị thục
của Thọ còn lại trong đời khác, nhờ vào hiện tại bố thí và giới hạn của
Định lực dẫn dắt khiến cho hiện rõ trước mắt, Định lực không thể nghĩ
bàn khiến cho đoạn dứt đã lâu mà nối tiếp trở lại.
Hỏi: Giữ lại hành về Thọ, đích thực  do pháp nào dẫn dắt, là do
lực của bố thí, hay là lực của Định? Nếu do lực của bố thí thì không cần
phải nhập Định, nếu do lực của Đị nh thì không cần phải thực hành bố
thí?
Đáp: Có người nói do bố thí; có người nói do Định. Nói như vậy
thì cùng do cả hai loại, tuy thực hành nhiều về bố thí nhưng nếu không
nhập Định thì điều ấy rốt cuộc không có thể dẫn đến quả của Thọ, tuy
luôn luôn nhập Định nhưng nếu không được hành bố thí thì điều ấy rốt
cuộc không có thể dẫn đến quả của T họ. Nhưng lực của bố thí có thể
dẫn dắt, lực của Định khiến cho quyết định, vì vậy cho nên nói cùng do
cả hai loại.
Hỏi: Thế nào là Tỳ kheo xả bỏ nhiều hành về Thọ?
Đáp: Đó là A-la-hán thành tựu thần thông, tâm được tự tại, bố thí
như trước, bố thí rồi phát nguyện lập tức  tiến vào giới hạn của Tĩnh lự
thứ tư, từ Định đứng dậy rồi tâm nghĩ-miệng nói: Các nghiệp của tôi có
thể cảm đến dị thục của Thọ, nguyện từ đây chuyển biến dẫn đến quả
dị thục giàu có. Lúc ấy người đó có thể dẫn đến nghiệp dị thục của Thọ,
thì chuyển biến có thể dẫn đến quả dị thục giàu có.
Hỏi: Người ấy có duyên gì mà xả bỏ nhiều hành về Thọ?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 126 487  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Bởi vì lợi mình và lợi  người đều đến chỗ cuối cùng, đã có
được Tận trí cho nên gọi là lợi mình đến chỗ cuối cùng; đối với sự việc
lợi người, nếu có lực có thể thành tựu sự việc này rồi thì trở về với Viên
tịch (nhập Niết-bàn), nếu không có năng lực thì cũng gọi là đến chỗ
cuối cùng.
Có người đưa ra cách nói này: Người ấy chán ngán thân mình
giống như đồ chứa chất độc, cho nên mong mỏi xả bỏ. Như có tụng
nói:


độc”.
“Phạm hạnh tốt đẹp đã thành lập, Thánh đạo đã khéo léo tu tập,
Thọ mạng không còn thì hoan hỷ, giống như bỏ đồ chứa chất

Vì xả bỏ hành về Thọ, cho nên dùng y bát… để bố thí cho Tăng và
người khác, dựa vào trong Kinh nói, nghĩa là Đức Thế Tôn nói: “Những
việc làm về nghiệp phước, tóm lược có ba loại:
1. Việc làm của nghiệp phước thuộc về tánh Thí.
2. Việc làm của nghiệp phước thuộc về tánh Giới.
3. Việc làm của nghiệp phước thuộc về tánh Tu.
Đối với việc làm thuộc về tánh Thí,  hoặc là thói quen-hoặc là tu
tập, hoặc là đã làm nhiều, cảm đến quả rất giàu có…” Người ấy quán
sát kỹ càng là bố thí cho Tăng chúng sẽ có được quả to lớn, hay là bố
thí cho người khác? Nếu thấy bố thí cho Tăng sẽ có được quả to lớn thì
bố thí cho Tăng, nếu bố thí cho người khác sẽ có được quả to lớn thì bố
thí cho người khác. Vì vậy đối với Tăng chúng, hoặc là nơi người khác,
dùng y-dùng bát, hoặc là dùng các vật dụng bố thí tùy theo mạng duyên
của một Sa môn, bố thí rồi phát ng uyện lập tức tiến vào giới hạn của
Tĩnh lự thứ tư, từ Định đứng dậy r ồi tâm nghĩ-miệng nói: Các nghiệp
của tôi có thể cảm đến dị thục của Thọ, nguyện từ đây chuyển biến dẫn
đến quả dị thục giàu có. Lúc ấy người đó có thể dẫn đến nghiệp dị thục
của Thọ, thì chuyển biến có thể dẫn đến quả dị thục giàu có.
Hỏi: Theo lý thì không có quả dị thục của Thọ mà có thể trở thành
quả dị thục giàu có, vì sao lại nói  nghiệp dị thục của  Thọ, thì chuyển
biến có thể dẫn đến quả dị thục giàu có? Đáp: Không có chuyển biến về
Thể của quả, mà có chuyển biến về lực của nghiệp. Nghĩa là do bố thí
và giới hạn của Định lực, chuyển biến nghiệp dị thục của Thọ dẫn đến
quả dị thục giàu có, tuy cùng có thể chuyển biến mà người ấy vào lúc
này không chú ý đến quả của Thọ, bởi vì mong mỏi về quả giàu có.
Có Sư khác nói: Có nghiệp trước đó cảm đến quả dị thục giàu có,
nhưng mà có hai chướng; nhờ vào hiện tại bố thí và giới hạn của  Định
488 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
lực, tai chướng kia diệt đi-dị thục giàu có dấy khởi, tuy cùng có thể
chuyển biến mà người ấy vào lúc na øy không chú ý đến quả của Thọ,
bởi vì mong mỏi về quả giàu có.
Có người đưa ra cách nói này:  Có nghiệp trước đó dẫn đến quả
dị thục giàu có, nhưng mà không quyết định; nhờ vào hiện tại bố thí và
giới hạn của Định lực, khiến c ho dẫn đến nghiệp giàu có quyết định
mang lại quả.
Lại có người nói: Có nghiệp trước đó dẫn đến quả dị thục giàu có,
nhưng thô mà không phải là diệu; nhờ va øo hiện tại bố thí và giới hạn
của Định lực, khiến cho cảm nghiệp thô chuyển biến dẫn đến quả diệu.
Nghĩa là nghiệp ấy trước kia dẫn đ ến quả thô trong thời gian dài, nay
nhờ vào lực của bố thí-Định và cầu nguyện, khiến cho nước ấy chuyển
biến dẫn đến quả diệu bây giờ.
Lại có người muốn làm cho nhờ vào  bố thí và Định mà dẫn dắt
chọn lấy dị thục giàu có sót lại cu ûa đời trước, nghĩa là A-la-hán có dị
thục giàu có sót lại trong đời kha ùc, nhờ vào hiện tại bố thí và giới hạn
của Định lực dẫn dắt khiến cho hi ện rõ trước mắt, Định lực không thể
nghĩ bàn khiến cho đoạn dứt đã lâu mà nối tiếp trở lại.
Hỏi: Dị thục giàu có này, đích thực do pháp nào dẫn dắt, là do lực
của bố thí, hay là lực của Định?  Nếu do lực của bố thí thì không cần
phải nhập Định, nếu do lực của Định thì không cần phải thưc hành bố
thí?
Đáp: Có người nói do bố thí; có người nói do Định. Nói như vậy
thì cùng do cả hai loại, tuy thực hành nhiều về bố thí nhưng nếu không
nhập Định thì điều ấy rốt cuộc không có thể dẫn đến giả giàu có, tuy
thường xuyên nhập định nhưng nếu không thực hành bố thí thì điều ấy
rốt cuộc không có thể dẫn đến quả giàu có. Nhưng lực của bố thí có thể
dẫn dắt, lực của Định khiến cho quyết định, vì vậy cho nên nói cùng do
cả hai loại.
Hỏi: Nếu quả về Thọ-quả về giàu có của các hữu tình không quyết
định thì có thể có sự giữ lại và xả bỏ, nếu cùng quyết định thì giữ lại và
xả bỏ nhu thế nào?
Đáp: Chỉ đưa ra phạm vi hạn định chứ không có sự giữ lại và xả
bỏ; ví như thầy thuốc giỏi đã ghi nhận phạm vi hạn định thì không có ai
có thể vượt quá, ở đây cũng thuận theo như vậy.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nó như vậy: “A-la-hán ấy do khởi
lên giới hạn của Định lực thứ tư, da ãn dắt Đại chủng của cõi Sắc khiến
cho hiện tiền trong thân, mà Đại chủng ấy có lúc hành thuận cõi Thọ, có
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 126 489  
www.daitangkinh.org  
lúc hành trái với Thọ, vì nhân duyên này cho nên hoặc là giữ lại-hoặc
là xả bỏ”.
Có người đưa ra cách nói này: A-la-hán ấy do lực của Tam-ma-địa
tự tại này, chuyển bỏ Đại chủng của các căn đã sinh ra do nghiệp đời
trước từng có tồn tại qua thời gia n, dẫn đến Đại chủng của các căn đã
sinh ra do Định lực chưa từng tồn tại qua thời gian.
Cách nói ấy không đúng, bởi vì Mạng căn có riêng chứ không
phải là căn lấy Đại chủng làm tự tánh.
Hỏi: Trong Kinh nói Đức Thế Tôn giữ lại nhiều hành về Mạng, xả
bỏ nhiều hành về Thọ, nghĩa ấy như thế nào?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Chư Phật Thế Tôn xả bỏ Thọ
thuộc phần thứ ba. Có người đưa ra cách nói này: Chư Phật Thế Tôn xả
bỏ Thọ thuộc phần thứ năm.
Nếu nói chư Phật xả bỏ Thọ t huộc phần thứ ba, thì đó là nói đến
thọ lượng của Đức Thích-ca Mâu-ni Thế Tôn lẽ ra trú đến một trăm hai
mươi tuổi, mà xả bỏ bốn mươi năm sau, chỉ nhận lấy tám mươi năm.
Hỏi: Lúc Đức Phật xuất thế, người ở châu này sống thọ không quá
trăm tuổi, tại sao Đức  Thích-ca Mâu-ni Thế T ôn có tuổi thọ một trăm
hai mươi năm?
Đáp: Như sắc tướng-năng lực-dòng họ-giàu sang-đồ chúng-trí tuệ
nhận biết của Đức Phật hơn hẳn mọi hữ tình, cho nên thọ lượng cũng
thuận theo vượt quá mọi người.
Nếu nói chư Phật xả bỏ Thọ t huộc phần thứ năm, thì đó là nói
đến thọ lượng đã cảm lấy của Đức Thích-ca Mâu Ni Thế Tôn lẽ ra trú
đến một trăm tuổi, mà xả bỏ hai mươi năm sau, chỉ nhận lấy tám mươi
năm.
Hỏi: Sắc tướng-năng lực-dòng họ-giàu sang-đồ chúng-trí tuệ nhận
biết của chư Phật hơn hẳn mọi hữu tình, tại sao thọ lượng cùng với mọi
người như nhau?
Đáp: Bởi vì sinh vào thời gian thuộc về thọ lương như vậy. Vì thế
trogn Kinh nói xả bò hành về Thọ, nghĩa là xả bỏ bốn mươi năm, hoặc
là hai mươi năm; giữ lại hành về Mạng, nghĩa là giữ lại ba tháng.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn gi ữ lại-xả bỏ hành về Mạng-hành về
Thọ như vậy chứ không tăng giảm?
Đáp: Bởi vì sự nghiệp của chư Phật tốt đẹp đến cuối cùng, đến lúc
như vậy thì sự nghiệp của chư Phật đạt được tốt đẹp hoàn toàn trọn vẹn,
cho nên không tăng giảm.
Có người nói: Pháp vốn như vậy, chư Phật Thế Tôn chỉ xả bỏ-chỉ
490 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
giữ lại Thọ-mạng như vậy.
Có người nói: Muốn hiển bày về chư Phật Thế Tôn không tham
thọ-Mạng cho nên có thể xả bỏ sớ m, các hữu tình vì tham Thọ-mạng
cho nên không có thể xả bỏ. Thường xuyên mong cầu nhập Niết-bàn,
đừng có sinh tâm nghi ngờ; Đức Phật cũng như vậy, cho nên xả bỏ hành
về Thọ, hiển bày khác với hữu tình, sự nghiệp giáo hóa chưa trọn vẹn
mà còn giữ lại ba tháng.
Có người nói: Muốn hiển bày về chư Phật Thế Tôn khéo an trú
trong Thánh đạo, cho nên xả bỏ ha ønh về Thọ, nghĩa là như Đức Thế
Tôn đối với quả báo vốn có sinh lò ng hoan hỷ dầy đủ hết sức, đối với
Thọ cũng như vậy.
Có người nói: Đức Thế Tôn tránh  giai đoạn già yếu cho nên rời
bỏ hành về Thọ, bởi vì sự nghiệp giáo hóa hữu tình chưa trọn vẹn, cho
nên còn giữ lại ba tháng. Như Ô-đà-di vào một lần xoa bóp thân thể
cho Đức Phật, thấy tướng khác thường mà thưa với Đức Phật rằng: Bây
giờ thân thể của Đức Thế Tôn từ từ dãn ra, các căn thay đổi, dung mạo
khác với bình thường, giai đoạn này hãy còn như vậy, huống là vượt quá
tám mươi tuổi hay sao? Vì vậy tra ùnh sự già yếu cho nên xả bỏ nhiều
hành về Thọ.
Có người nói: Muốn Đức Thế Tôn nói: “Ta khéo tu tập thức hành
bốn Thần túc, cho nên muốn trú trong một kiếp, hoặc là hơn một kiếp,
như ý đều có thể trú tự nhiên”.
Có người nói: Muốn hiển bày chư Phật Thế Tôn có năng lực làm
cho các ma phải khuất phục mà giữ lại và xả bỏ Thọ-mạng. Nghĩa là
lúc chứng Vô thượng Diệu giác Bồ-đề đã làm cho hai loại ma phải hàng
phục, đó là ma trời và ma phiền não; lúc này sắp chứng nhập cảnh giới
niết-bàn lại làm cho hai loại ma phải hàng phục, đó là ma Uẩn và ma
chết. Buộc ma Uẩn phải hàng phục cho nên xả bỏ nhiều hành về Thọ,
buộc ma chết phải hàng phục cho nên giữ lại nhiều hành về Mạng.
Hỏi: Hành về Mạng và hành về Thọ có gì sai biệt?
Đáp: Có người nói: Không có sai biệt gì. Như luận Phẩm Loại Túc
nói: “Thế nào là Mạng căn? Đó là Thọ thuộc ba cõi”.
Có người nói: Hai loại này cũng có sai biệt, đó là tên gọi đã có sai
biệt, bởi vì gọi là hành về Mạng, gọi là hành về Thọ.
Có người nói: Do hành này ma ø sống, cho nên gọi là hành về
Mạng; do hành này mà chết, cho nên gọi là hành về   Thọ.
Có người nói: Đã giữ lại gọi là hành về Mạng, đã xả bỏ gọi là
hành về Thọ.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 126 491  
www.daitangkinh.org  
Có người nói: Có thể sinh ra pháp, gọi là hành về Mạng; không
thể sinh ra pháp, gọi là hành về Thọ.
Có người nói: Trú trong thời gian ngắn gọi là hành về Mạng, trú
trong một thời kỳ gọi là hành về Thọ.
Có người nói: Đồng phần gọi là hành về mạng, Bỉ đồng phần gọi
là hành về Thọ.
Có người nói: Quả của tu gọ i là hành về Mạng, quả của nghiệp
gọi là hành về Thọ.
Có người nói: Quả của nghiệp vô lậu gọi là hành về Mạng, quả
của nghiệp hữu lậu gọi là hành về Thọ.
Có người nói: Quả của Minh gọi  là hành về Mạng, quả của Vô
minh gọi là hành về Thọ.
Có người nói: Quả của nghiệp mới gọi là hành về Mạng, quả ủa
nghiệp cũ gọi là hành về Thọ.
Có người nói: Quả của nghiệp mang lại quả gọi là hành về Mạng,
quả của nghiệp không mang lại quả gọi là hành về Thọ.
Có người nói: Quả của nghiệp gần gọi là hành về Mạng, quả của
nghiệp xa gọi là hành về Thọ.
Tôn giả Diêu Âm đưa ra cách nói như vậy: “Quả của nghiệp thuận
theo pháp hiện tại nhận lấy gọi là hành về Mạng, quả của nghiệp thuận
theo đời kế tiếp nhận lấy-thuận theo đời kế tiếp thứ hai nhận lấy-thuận
theo không nhất định nhận lấy gọi là hành về Thọ”.
Đó gọi là sự sai biệt giữa hành về Mạng và hành về Thọ.
Hỏi: Nói nhiều hành là có nghĩa gì?
Đáp: Nói về nhiều là hiển bày rõ ràng sự giữ lại-sự xả bỏ không
phải là một sát-na, nói về hành là hiển bày rõ ràng giữ lại-sự xả bỏ là
pháp vô thường.
Hỏi: Nơi nào giữ lại và xả bỏ hành về Mạng-hành về Thọ?
Đáp: Ở cõi Dục chứ không phải là cõi khác, ở loài người chứ
không phải là loài khác, ở ba châu chứ không phải là Bắc châu.
Hỏi: Ai có thể giữ lại và xả bỏ hành về Mạng-hành về Thọ?
Đáp: Là Thánh giả chứ không phải là dị sinh, là Vô học chứ không
phải là Hữu học, là bất thời giải thoát chứ không phải là Thời giải thoát,
cũng là nam cũng là nữ.
Thế nào là tâm cuồng loạn? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì giải thích về nghĩa trong Kinh, trong Tỳ-nại-da. Như
trong Kinh nói: “Bà-la-môn nữ Bà-tư-sắt-trĩ vì mất sáu người con, tâm
492 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
phát cuồng loạn, thân hình trần tr uồng chạy khắp nơi, trông thấy Đức
Thế Tôn rồi trở lại có được tâm ba  đầu”. trong Tỳ-nại-da nói: “Thất-
lợi-phiệt-sa vì tâm cuồng loạn, thực hành rất nhiều chủng loại không
phải là pháp của a môn, không thuận với pháp hành”. Trong Tỳ-nại-
da lại đưa ra cách nói này: “Do nhận chịu đau khổ làm cho bức bách,
hoặc là tâm cuồng loạn, và giai đoạn bắt đầu của nghiệp, đều không có
pham lỗi”. Kinh và Tỳ-nại-da tuy nói  ra điều này, mà không giải thích
rộng ra, nay vì giải thích mở rộng về điều ấy, cho nên soạn ra phần luận
này.
Hỏi: Thế nào là tâm cuồng loạn?
Đáp: Đó là do thế lực của bốn duyên đã bức bách làm cho tâm
cuồng loạn.
1. Do loài Phi nhân hiện ra cảnh tượng-sắc tướng xấu ác, gặp rồi
kinh sợ làm cho tâm cuồng loạn. Nghĩa là có loài Phi nhân biến hóa làm
thành sắc tướng đáng sợ như voi-ngựa-lạc đà-trâu-dê…, hiện rõ ra trước
mặt người ấy làm cho tâm trở nên cuồng loạn.
Hỏi: Người ấy không hề thấy voi ngựa… chăng, tại sao lúc này
trông thấy liền sinh tâm kinh sợ?
Đáp: Người ấy tuy đã từng trông thấy, mà bây giờ không phải lúc-
không đúng chỗ-không hợp đạo, bỗng nhiên trông thấy cho nên Kinh
sợ.
Nói là không phải lúc, nghĩa là vào ban đêm trông thấy voi ngựa…
liền dấy lên ý nghĩ này: Tại sao lúc này có voi ngựa… đi đến chỗ mình,
nhất định là loài Phi nhân xuất hiệ n để bức bách làm hại lẫn nhau? Vì
vậy mà kinh sợ làm cho tâm cuồng loạn.
Nói là không đúng chỗ, nghĩa là ở những nơi nhà cao cửa rộng-
phòng ốc kín đáo… mà lại trông thấy voi ngựa…, liền dấy lên ý nghĩ này:
Vì sao ở chỗ này lại có voi ngựa… hiện rõ ra trước mắt mình, nhất định là
loài Phi nhân xuất hiện để bức bách làm hại lẫn nhau? Vì vậy mà kinh
sợ làm cho tâm cuồng loạn.
Nói là không hợp đạo, nghĩa là ở gi ữa bãi tha ma không phải là
đường sá đi lại của voi ngựa… đã tư øng đi, trông thấy voi ngựa… liền dấy
lên ý nghĩ này: Vì sao ở chỗ này lại có voi ngựa…, nhất định là loài Phi
nhân xuất hiện để bức bách làm hại lẫn nhau? Vì vậy mà Kinh sợ làm
cho tâm cuồng loạn.
2. Do loài Phi nhân tức giận đánh vào thân thể, bị bức bách vì
nhận chụi đau khổ làm cho tâm cuồng loạn. Nghĩa là ở nơi chốn mà
Đại chúng đi lại-cư trú, vì tâm khinh mạn mà tùy tiện phóng uế; hoặc ở
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 126 493  
www.daitangkinh.org  
trong tinh xá của chư Phật-Độc gi ác-Thanh văn…, làm những việc làm
bất tịnh khiến cho thiện thần tức giận đánh vào thân thể, người có thân
thể mong manh nhỏ bé như hạt cải, nếu l úc đánh vào thì làm cho tâm
trở nên cuồng loạn.
3. Do Đại chủng trái ngược nhau làm cho tâm cuồng loạn. Nghĩa
là có người lúc ăn nhiều hồ tiêu-mè-hành-hẹ…, phát ra các triệu chứng
nóng-lạnh…, Đại chủng trái ngược nhau làm cho tâm cuồng loạn.
4. Do dị thục nghiệp trước kia làm cho tâm cuồng loạn. Nghĩa
là có người lúc trước vui mừng nhảy  nhót, loan truyền sự việc kinh sợ
làm cho người khác buồn lo phiền muộn, hoặc làm ra hầm hố gài bẫy
để chúng sinh rơi xuống, hoặc châm lửa đốt cháy núi đồi cây cỏ, hoặc
dùng sức mạnh ép buộc người khác uống rượu, hoặc dùng suy nghĩ trái
ngược để giải thích kinh điển…, những nghiệp như vậy làm cho tâm
cuồng loạn. Nhưng trạng thái cuồng loạn này không phải là quả dị thục,
chỉ từ dị thục của nghiệp ác mà sinh ra, bởi vì nghiệp ác không dẫn đến
dị thục của ý địa.
Có người nói: Cuồng loạn do năm loại duyên cớ, bốn loại trước
giống như trước; loại thứ năm là do buồn phiền lo lắng, nghĩa là bởi vì
mất đi con cái yêu quý của mình…., buồn phiền chất chứa quấn chặt tâm
tư làm cho phát sinh cuồng loạn.
Hỏi: Tâm cuồng  loạn này có ở nơi nào?
Đáp: Có ở cõi Dục chứ không phải  là cõi Sắc-Vô sắc, nhưng mà
địa ngục không có, bởi vì tâm thường xuyên hỗn loạn. Tâm cuồng loạn,
nghĩa là có lúc chứ không phải là luôn luôn có, quỷ và bàng sinh có tâm
cuồng loạn, trời và người cũng có, trừ ra Bắc Câu-lô-châu, bởi vì ở châu
đó không có quả tăng thượng của nghiệp tội.
Hỏi: Tâm cuồng loạn này ai có-ai không?
Đáp: Thánh giả và dị sinh đều có thể là có. Thánh bao gồm các
Thánh, chỉ trừ ra chư Phật, Phật không có loạn tâm, không có âm thanh
hư hoại, không có đoạn dứt mạt-ma, không có dần dần xả mạng. Dị sinh
loạn tâm do có đủ năm duyên, Thánh giả chỉ do Đại chủng trái ngược
nhau, bậc Thánh không có kinh sợ, bởi vì vượt lên trên năm sự sợ hãi;
không bị loài Phi nhân đánh, bởi vì không làm điều dơ bẩn; cũng không
có dị thục của nghiệp ác đời trước, bởi vì nghiệp quyết định cho nên cần
phải nhận chịu trước rồi mới tiến vào phần vị bậc Thánh; nghiệp không
quyết định, do lực của Thánh đạo đã chuyển đổi diệt đi; cũng không có
buồn phiền lo lắng, bởi vì chứng được pháp tánh.
Có người nói: Thánh giả rối loạn bởi vì hai duyên, đó là Đại chủng
494 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
trái ngược nhau, và bị loài Phi nhân đánh.
Hỏi: Thánh giả đã có được lu ật nghi không tạo tác, nhất định
không có làm điều dơ bẩn thì loài Phi nhân sao tức giận?
Đáp: Người tin Phật pháp thì cung kính tôn trọng các Thánh, hoàn
toàn không làm não hại; có người không tin thì ganh ghét các Thánh,
chờ dịp thuận tiện để làm não hại. Vì vậy bậc Thánh cũng bị loại Phi
nhân đánh.
Hỏi: Trú trong những tâm nào thì có thể phát sinh cuồng loạn?
Đáp: Trú trong hữu lậu chứ không phải là vô lậu, trú trong ý thức
chứ không phải là năm thức.
Hỏi: Nếu như vậy thì vì sao thấy hai vầng trăng…?
Đáp: Những loại này đều là do ý thức phân biệt chứ không phải là
trong năm thức có sự hiểu biết hỗn loạn này.
Hỏi: Vì tâm chưa cuồng mà nói la ø có cuồng loạn, hay vì tâm đã
cuồng mà nói là có cuồng loạn?
Đáp: Không phải là tâm chưa cuồng mà nói là có cuồng loạn,
cũng không phải là tâm đã cuồng mà nói là có cuồng loạn. Nhưng tâm
có cuồng loạn, tâm không có cuồng lo ạn, ở đời vị lai nếu gặp phải
duyên cuồng loạn, thì tâm không cuồng diệt đi, tâm có cuồng dấy khởi;
nếu gặp được duyên không cuồng loạn, thì tâm có cuồng diệt đi, tâm
không cuồng dấy khởi.
Hỏi: Nếu tâm cuồng loạn thì cũng tán loạn chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có tâm cuồng loạn mà không phải  là tán loạn, đó là người
cuồng không có tâm nhiễm ô.
2. Có tâm tán loạn mà không phải là cuồng loạn, đó là người
không cuồng có tâm nhiễm ô.
3. Có tâm cuồng loạn mà cũng tán loạn, đó là người cuồng có tâm
nhiễm ô.
4. Có tâm không phải là cuồng loa ïn mà cũng không phải là tán
loạn, đó là người không cuồng-không c ó tâm nhiễm ô hiện rõ trước
mắt.


ra.
Hỏi: Pháp nào tương ưng với triền đều là bất thiện chăng?
Đáp: Đó là Vô tàm-Vô quý.
Hỏi: Triền có mười loại, vì sao chỉ nói đến Vô tàm-Vô quý?
Đáp: Là ý của người soạn luận muốn như vậy, cho đến nói rộng
Có người nói: Hai loại này chỉ là bất thiện, cũng đi cùng với tất cả
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 126 495  
www.daitangkinh.org  
các tâm bất thiện. Phẫn-phú-tham-tật tuy chỉ là bất thiện mà không phải
là đi cùng với tất cả các tâm bất thiện. Hôn trầm-trạo cử tuy đi cùng với
tất cả các tâm bất thiện, nhưng không phải là chỉ riêng bất thiện, bởi
vì gồm tánh bất thiện-vô ký. Thụy miên-ác tác không phải là chỉ riêng
bất thiện, cũng không phải là đi cùng với  tất cả các tâm bất thiện, bởi
vì thụy miên bao gồm ba tánh, ác tác bao gồm hai tánh. Giác-Vô hối-ác
tâm, hai loại này không hiện hành. Trong các tâm bất thiện đều có vô
tàm-vô quý, các pháp vô tàm-vô quý đều đi cùng tâm bất thiện, không
tách rời lẫn nhau, vì vậy chỉ nói đến hai loại đó.
Trong này cũng nên hỏi: Pháp nào  tương ưng với thiện đều là
thiện chăng?
Đáp: Đó là Tàm-Quý, bởi vì Tàm-Quý cùng với tâm thiện lại tùy
theo với nhau, không tách rời nhau. Nhưng mà không nói đến, bởi vì
không phải là riêng hai loại này chỉ thuộc về tánh thiện, mà còn phủ
khắp các tâm thiện.
Lời Phật dạy là thế nào? cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì ngăn chặn đối với không phải là lời Phật dạy khởi lên
tưởng là lời Phật dạy. Như bây giờ c ó người nói: Tôi nói lời Phật dạy,
tôi nghe lời Phật dạy. Người ấy ở trong chỗ không phải là lời Phật dạy
khởi lên tưởng là lời Phật dạy. Bởi  vì cần phải ngăn chặn ý tưởng như
vậy, và vì hiển bày rõ ràng điều gì Đức Phật nói ra là thật sự lời Đức
Phật dạy, những điều người khác đã nói  thì không phải là thật sự lời
Đức Phật dạy, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Lúc này tại sao lại có người đưa ra cách nói này: Tôi nói lời
Phật dạy, tôi nghe lời Phật dạy?
Đáp: Người ấy dựa vào căn ba ûn cho nên đưa ra cách nói này.
Nghĩa là nay đã nói đến các pháp  nhiễm ô-thanh tịnh-ràng buộc-giải
thoát, sinh tử, Niết-bàn, nhân quả…, ca ên bản đều là do Đức Phật đã nói
ra.
Có người nói: Người ấy dựa vào tương tự mà nói, nghĩa là Đức
Phật trước kia dựa vào thứ tự Danh-Cú-Văn thân như vậy để diễn thuyết
cho người khác, nay cũng vẫn dựa vào thứ tự Danh-văn-cú thân như vậy
mà tuyên thuyết.
Có người nói: Người ấy dựa vào tùy thuận mà nói, nghĩa là Đức
Phật trước kia dựa vào Danh-Cú-Va ên thân tùy thuận như vậy để diễn
thuyết cho người khác, nay cũng vẫn dựa vào Danh-Cú-Văn thân tùy
thuận như vậy mà tuyên thuyết.
496 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Có người nói: Người ấy dựa vào nơi giải quyết sự việc giống nhau
cho nên đưa ra cách nói này. Nghĩa là như gần bên cạnh Đức Phật nghe
về pháp quan trọng, tiến vào Thánh vị-đạt được quả-lìa nhiễm-hết lậu,
nghe bây giờ đã nói cũng giải quyết về sự việc ấy.
Hỏi: Lời Phật dạy là thế nào? đáp: nghĩa là ngôn ngữ-văn từ bình
luận-ngữ âm-ngữ lộ-ngữ nghiệp-ngữ biểu của  Đức Phật, đó gọi là lời
Phật dạy.
Hỏi: Vì sao lời Phật dạy chỉ là ngữ Biểu chứ không phải là Vô
biểu?
Đáp: Phát sinh Chánh giải của  người khác, cho nên gọi là lời
Phật dạy. Bởi vì Chánh giải của người khác phát sinh, chỉ nhờ vào Biểu
nghiệp chứ không phải là Vô biểu.
Có người nói: Lời Phật dạy cho nhĩ thức mà đạt được, không phải
là nghiệp vô biểu; có thể đạt được nhĩ  thức, cho nên không phải là lời
Phật dạy.
Có người nói: Lời Phật dạy do hai thức mà đạt được, các nghiệp
Vô biểu chỉ có một thức đạt được, cho nên không phải là lời Phật dạy.
Có người nói: Đức Thế Tôn trải qua ba Vô số kiếp luôn luôn chịu
khó khổ hạnh cầu mong ngữ Biểu của Phật, nay được thành tựu đầy
đủ, không phải là Vô biểu. Nghĩa là Đ ức Phật Thế Tôn xưa kia ở nơi
vô lượng các bậc Chánh đẳng Giác, luôn luôn chịu khó khổ hạnh cầu
mong trí Vô thượng, để thuyết pháp cho người khác, dựa vào Uẩn-Giới-
Xứ cầu mong Uẩn-Giới-Xứ, lần lượt chuyển đổi nối tiếp nhau đến nay
được thành Phật, diễn thuyết về pháp quan trọng cho các hữu tình, hiến
rời sinh tử-được nhập Niết-bàn. Những sự việc này đều nhờ vào nghiệp
ngữ Biểu của Phật, vì vậy lời Phật dạy chỉ là ngữ Biểu của Phật.
Hỏi: Lời Phật dạy như vậy lấy gì làm T hể, là ngữ nghiệp hay là
tên gọi…? Nếu là ngữ nghiệp, thì tiếp theo sau đã nói nên hiểu thế nào?
Như nói: Lời Phật dạy gọi cho pháp nào?
Đáp: “Đó là Danh thân-cú tha ân-văn thân, sắp xếp câu chữ theo
thứ tự, phân bố ổn định theo tứ tự, kết hợp liền nhau theo thứ tự”.
Hỏi: Trong bài kệ đã nói lại hiểu thế nào? Như nói: “Mong muốn
là nhân của tụng, văn tức là những câu chữ, tụng dựa vào tên mà chuyển,
người tạo là nơi nương nhờ”. Nếu là t ên gọi.. thì văn này đã nói nên
hiểu thế nào? như nói: “Lời Phật dạy là thế nào? nghĩa là ngôn ngữ…
cho đến ngữ biểu của Đức Phật, đó gọi là lời Phật dạy”.
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Lấy ngữ nghiệp làm Thể.
Hỏi: Nếu như vậy thì tiếp theo sau đã nói nên hiểu thế nào?  như
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 126 497  
www.daitangkinh.org  
nói: “Lời Phật dạy gọi cho pháp nào?
Đáp: Đó là Danh thân-Cú tha ân-Văn thân… cho đến kết hợp liền
nhau theo thứ tự”. Văn phần sau là hiển bày tác dụng của lời Phật dạy,
không cần phải mở bày rõ ràng về tự Thể của lời Phật dạy. nghĩa là sắp
xếp câu chữ-phân bố ổn định-kết hợp liền  nhau theo thứ tự, Danh-Cú-
Văn thân là tác dụng của lời Phật dạy.
Hỏi: Bài kệ đã nói lại hiểu thế nào?
Đáp: Có lúc chuyển đối với tên gọi, có lúc chuyển đối với nghĩa,
trong này lại nói về chuyển đối với tên gọi.
Có người nói: Lời Phật dạy lấy tên gọi… làm Thể.
Hỏi: Nếu như vậy thì văn này đã nói nên hiểu thế nào? Như nói:
“Lời Phật dạy là thế nào? đó là ngôn ngữ… cho đến ngữ biểu của Đức
Phật, đó gọi là lời Phật dạy”.
Đáp: Dựa vào nhân lần lượt chuyển đổi, cho nên đưa ra cách nói
này. Như pháp con cháu lần lượt chuyển đổi mà sinh ra ở thế gian, nghĩa
là ngữ dấy khởi tên gọi, tên gọi có thể hiển bày ý nghĩa. Nói như vậy
là lấy ngữ nghiệp làm Thể, bởi vì ý Đức Phật đã nói mà người khác đã
nghe.

ra.
Lời Phật dạy nên nói là thi ện, hay là vô ký? Cho đến nói rộng

Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước tuy hiển bày rõ ràng về tự Thể của lời Phật dạy,  mà
chưa hiển bày rõ ràng về Đẳng khởi c ủa lời Phật dạy, nay muốn hiển
bày rõ ràng cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Lời Phật dạy nên nói là thiện, hay là Vô ký?
Đáp: hoặc là thiện, hoặc là vô ký. Thế nào là thi ện? Đó là tâm
thện của Phật đã phát ra ngôn ngữ cho đến ngữ biểu. Thế nào là vô ký?
Đó là tâm vô ký của Phật đã phát ra ngôn ngữ cho đến ngữ biểu.
Hỏi: Ở trong lời Phật dạy thì loại nào là thiện, loại nào là vô ký?
Đáp: Tạng A-tỳ-đạt-ma và Tạng Tố-đát-làm, phần lớn là   thiện;
tạng Tỳ-nại-da phần lớn là vô ký. Như Đức Thế Tôn nói: “Cửa cần phải
đóng kín, y bát cần phải đặt trên giá trúc-nanh rồng”. Những lời như
vậy đều là vô ký.
Có người nói: Lời Phật dạy nếu vì hóa độ chúng sinh mà nói thì
nên biết là thiện, nếu vì những việc khác mà nói thì đó là vô ký. Như
Đức Thế Tôn bảo với A-nan-đà rằ ng: “Thầy đến nhìn trời là mưa hay
không mưa, vì sao trong vườn có tiếng cao-giọng lớn ồn ào?” Những lời
như vậy đều là vô ký.
498 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Có người nói: Lời Phật dạy nếu dụng công mà nói thì nên biết là
thiện, nếu tùy ý vận dụng mà nói thì đó là vô ký.
Có người nói: Lời Phật dạy do Lực-vô úy.. thâu nhiếp tiếp nhận
thì nên biết là thiện, Lực-Vô úy… k hông thâu nhiếp tiếp nhận thì đó là
vô úy.
Tâm thiện của Thanh văn-Độc giác phát ra lời nói thiện thì tâm
vô ký đi cùng đạt được kết quả cuối cùng, tâm vô ký phát ra lời nói vô
ký thì tâm thiện đi cùng đạt được kết quả cuối cùng.
Tâm thiện của Phật phát ra lời nói thì tâm thiện đạt đến kết quả
cuối cùng, tâm vô ký phát ra lời nói vô ký thì tâm thiện đi cùng đạt được
kết quả cuối cùng. Nhất định không có tâm thiện phát ra lời nói tâm vô
ký đạt đến kết quả cuối cùng, bởi vì chư Phật thuyết pháp có tăng chứ
không có giảm, cho nên nghiệp đã tạo tác của Phật quyết định không
có sút giảm lui sụt.
Lời Phật dạy gọi cho pháp nào? cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: trước đây tuy hiển bày rõ ra øng về tự Thể của lời Phật dạy,
mà chưa hiển bày rõ ràng về tác dụng của lời Phật dạy, nay vì hiển bày
rõ ràng cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Lời Phật dạy gọi cho pháp nào?
Đáp: Đó là Danh thân-Cú thân-văn thân, sắp xếp câu chữ theo thứ
tự, phân bốn ổn định theo t hứ tự, kết hợp liền nhau theo thứ tự. Đây là
hiển bày tổng quát về tác dụng của lời Phật dạy.
Hỏi: Khế Kinh, Ứng tụng, Ký thuyết, Già tha, Tự thuyết, nhân
duyên, Thí dụ, Bổn sự, Bổn sinh, Phương quảng, Hy pháp, Luận nghị là
gọi cho pháp nào?
Đáp: nghĩa là Danh thân-Cú thân-Văn thân, sắp xếp câu chữ theo
thứ tự, phân bố ổn định theo thứ t ự, kết hợp liền nhau theo thứ tự. Đó
gọi là sự sai biệt về tác dụng của lời Phật dạy.
Khế kinh là gì? Đó là câu chữ nói phân tán ra trong các Kinh,
như nói “Các hành là Vọ thường, các pha ùp là Vô ngã, Niết-bàn là tịch
tĩnh…”
Hỏi: Khế kinh có nghĩa gì?
Đáp: Ở đây nói tóm lược có hai nghĩa:
1. Nghĩa kết tập.
2. Nghĩa san định.
Nghĩa kết tập, đó là ngôn ngữ của Phật có năng lực thâu nhiếp giữ
lấy ý nghĩa, như sợi tơ xâu vòng hoa. Như người kết vòng hoa, dùng sợi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 126 499  
www.daitangkinh.org  
tơ kết thành vòng hoa đội lên đầu chúng sinh, trải qua thời gian dài mà
không rơi rớt. Như vậy, lời Phật dạy kết tập thành nghĩa môn, đội vào
tâm hữu tình trải qua thời gian dài mà không quên mất.
Nghĩa san định, đó là ngôn ngữ của Phật có năng lực xem xét
quyết định ý nghĩa, như dây mực của thợ mộc. Như người thợ khéo léo
dùng dây mực đánh dấu những cây gỗ, đễ dàng biết rõ thẳng cong, bỏ
những khúc cong-giữ lại đoạn thẳng. Như vậy, lời Phật dạy san định
thành nghĩa môn, dễ dàng biết rõ đúng sai, bỏ điều ác-giữ lại điều
thiện.
Ứng tụng là gì? Đó là trong các Kinh, dựa vào câu chữ của Khế
kinh nói phân tán ra trước đây, sa u đó két lại làm thành tụng, để mà
đọc tụng thuộc lòng, tức là văn kết  tập-phầm kết tập… Như Đức Thế
Tôn bảo với chúng Tỳ kheo rằng: “Ta nói  thấy biết thì có thể hết các
lậu, nếu không có thấy biết mà có thể hết các lậu, thì điều này không
hề có”. Đức Thế Tôn nói phân tán ra câu chữ này rồi,lại kết làm thàng
tụng mà đọc tụng thuộc lòng rằng:
“Có thấy biết không còn các lậu, không thấy biết thì không   như
vậy

não”.
Lúc thông hiểu về uẩn sinh diệt, tâm giải thoát không còn phiền
Ký thuyết là gì? Đó là trong các kinh, các đệ tử thưa hỏi-Như Lai
ghi nhớ giải thích, hoặc là Như Lai hỏi-đệ tử ghi nhớ giải thích, hoặc
là đệ tử hỏi-đệ tử ghi nhớ giải thíc h; chư Thiên hóa hiện… hỏi-ghi nhớ
cũng như vậy. Như bốn loại hỏi-ghi nhớ trong các Kinh, hoặc ghi nhớ
về nơi đã chứng-nơi đã sinh…
Già tha là gì? Đó là trong các Kinh, câu kết thúc đọc lại thành
tụng về những điều đã nói trước đây, t ức là tụng theo thứ tự… như Già
tha nói:
“Thói quen gần gũi thân ái và oán ghét, luôn luôn sinh ra tham
dục và sân nhuế.
Vì vậy những người có trí đều trá nh xa, ở một mình kinh hành
giống như Lân Giác”.
Tự thuyết là gì? Đó là trong các Kinh, dựa vào sự việc lo buồn-ưa
thích mà Đức Thế Tôn tự nói ra.
Dựa vào sự việc ưa thích, như Đức Phật vào một lúc trông thấy voi
chúa giữa đồng vắng, liền tự mình nói tụng rằng:
“Voi chúa ở đồng rộng mênh mô ng, tâm yên lành thỏa thích
không lo.
500 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Người trí ở núi rừng nhàn nha õ, chí tiêu dao vắng lặng điềm
nhiên”.
Dựa vào sự việc lo buồn, như Đức Phật vào một lúc trông thấy đôi
vợ chồng già yếu, liền tự mình nói tụng rằng:
“Lúc trẻ không tu tập phạm hạnh, mất hết vật báu của hàng
Thánh.
Nay như hai con Hạc già nua, cùng canh giữ một hồ khô cạn”.
Nhân duyên là gì? Đó là trong các kinh, gặp các nhân duyên mà
có những cách nói như vậy: “Do Thiện tài Đồng Tử… lúc đầu phạm tội,
cho nên Đức Thế Tôn tập hợp Tỳ kheo Tăng chế lập học xứ”.
Thí dụ là gì? Đó là trong các kinh, đã nói rất nhiều về các loại thí
dụ, như thí dụ về dài-thí dụ về lớn, như nói người trì luật là Đại Niết-
bàn.
Bổn sự là gì? Đó là trong các kinh, nói về những sự việc đã thấy
nghe trong thì trước, như nói quá khứ có Vương đô rộng lớn, tên gọi
Hữu Hương Mao, vị vua tên gọi Thiện kiến. Quá khứ có Đức Phật, danh
hiệu Tỳ-bát-thi, vì các đệ tử nói ph áp như vậy. Quá khứ có Đức Phật,
danh hiệu là Thức-xí, Tỳ-thấp-phược-phù, Yết-lạc-ca-tôn-đà, Yết-nặc-
ca-mâu-ni, Ca-diếp-ba, vì các đệ tử nói pháp như vậy…
Bổn sinh là gì? Đó là trong cá c kinh, nói về những sự việc của
đời sống đã trải qua trong quá khứ, như các kinh Bổn Sinh về loài Gấu-
hươu…, như Đức Phật bởi vì Đề-bà-đạt -đa mà nói về sự việc của năm
trăm đời sống trước đây…
Phương quảng là gì? Đó là trong các Kinh, nói rộng về nghĩa của
các loại pháp rất sâu xa, như Kinh Ngũ tam, Phạm Võng, Huyễn Võng,
Ngũ uẩn, Lục Xứ, Đại Nhân Duyên….
Hiếp Tôn giả nói: “Trong này, ba ùt-nhã nói tên gọi là Phương
Quảng, bởi vì sự tác dụng to lớn”.
Hy pháp là gì? Đó là trong các Ki nh, nói về sự việc rất hiếm có
như Tam bảo… Xá-lợi-tử ca ngợi công đức Vô thượng của Đức Thế Tôn,
Tôn giả Khánh Hỷ ca ngợi pháp rất hiếm có của Đức Thế Tôn.
Luận nghị là gì? Đó là trong các Kinh, quyết định rõ ràng về giáo
theo cách nói im lặng-theo cách nói  rộng rãi… Lại như Đức Phật vào
một lúc nọ nói tóm lược về Kinh rồi, liền đi vào tịnh thất ngồi yên lặng
một thời gian dài, các Đại Thanh văn cùng nhau tập trung một nơi; tất
cả đều dùng câu chữ-ý nghĩa khác nhau để giải thích những điều Đức
Phật nói ra.
Thư gọi cho pháp nào? Cho đến nói rộng ra.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 126 501  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn làm cho người  nghi ngờ có được quyết định.
Nghĩa là trong phần luận này biện giải rộng về sự sai biệt của tự tánh
Thắng nghĩa, đừng có sinh tâm nghi ngờ là người soạn ra phần luận này
chỉ giỏi về Thắng nghĩa mà không đề cập đến Thế tục. Vì hiển bày
Luận giả đều thông hiểu rõ ràng cả  Thắng nghĩa lẫn Thế tục, cho nên
soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thư gọi cho pháp nào?
Đáp: Đó là như lý chuyển biến thân nghiệp, và các trí phương tiện
khéo léo dựa vào nơi này. Trong này, Thư không phải là chữ đã tạo ra,
chỉ là tất cả các phương pháp có thể tạo ra chữ, phương pháp này có thể
làm thành chữ viết cho nên nói là Thư. Như lý chuyển biến thân nghiệp,
hiển bày về quả đã phát khởi, tức là Sắc uẩn. Trí phương tiện khéo léo
dựa vào nơi này, hiển bày về nhân có năng lực phát khởi , tức là bốn
Uẩn. Như vậy năm Uẩn làm tự tánh của Thư.
Hỏi: Số gọi cho pháp nào?
Đáp: Như lý chuyển biến ý nghiệp, và các trí phương tiện khéo
léo dựa vào nơi này. Trong này, số không phải là nói đến số trăm-
ngàn… đã đến các vật như lúa-mè…, mà chỉ là tất cả phương pháp có thể
kể ra, phương pháp này có thể kể ra cho nên nói là Số.
Trong hàng đệ tử của Đức Phật, T ôn giả Khánh Hỷ có sở trường
hiểu rõ về pháp của Số mà người kha ùc không có ai hơn được. Đã từng
vào một lúc nọ, bởi vì khất thực ch o nên khoác y ôm bát đi đến thành
Quang Nghiêm. Lúc ấy trước cổng thành có một ngoại đạo, từ xa trông
thấy Khánh Hỷ, ngầm dấy lên nghĩ rằng: Sa môn này là người hiểu rõ
về Số bậc nhất, gặp dịp nay mình sẽ thử xem là thật sự như vậy chăng?
Lúc ấy bên cổng thành có một cây lớn, cành là rậm rạp tên là Nặc-cù-
đà, ngoại đạo đi nhanh về phía trước chỉ vào cây mà hỏi: Nay ông biết
số lá của cây này là bao nhiêu? Tôn giả ngước lên nhìn rồi liền trả lời
rằng: nay là của cây này có bấy nhiêu trăm ngàn. Nói rồi đi vào thành.
Sau đó ngoại đạo dấy lên suy nghĩ này: Làm sao nghiệm xét biết được
lời người ấy nói là giả hay thật? Liền lấy đi một ít là mà giấu nơi khác.
Khánh Hỷ từ trong thành đi ra, ngoại đạo lại hỏi: trước đây Nhân giả đã
đếm là chắc chắn bao nhiêu?  Khánh Hỷ trả lời ra èng: trước đây tôi đã
nói. Ngoại đạo lại nói: Xin nói rõ lần nữa. Tôn giả nhìn cây chốc lát rồi
trả lời rằng: trước đây có bấy nhiêu, nay thiếu đi bấy nhiêu, ngoại đạo
vui mừng cảm ơn mà khen ngợi rằng: Biết về Số bậc nhất, tin chắc chỉ
có người ấy.
502 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Lại như Ba-la-diễn-noa, vừa thấy còm miệng của Đức Phật liền
nói người này quyết định có bốn mươi chiếc răng tuyệt đẹp. Như vậy
hiểu rõ về Số, loại ấy thật là nhiều.
Như lý chuyển biến ý nghiệp, hiển bày về quả đã phát khởi. Trí
phương tiện khéo léo dựa vào nơi này, hiển bày về nhân có năng lực
phát khởi. Như vậy bốn Uẩn làm tự tánh của Số.
Hỏi: Toán gọi cho pháp nào?
Đáp: Đó là như lý chuyển bi ến ngữ nghiệp, và các trí phương
tiện khéo léo dựa vào nơi này. Trong này, Toàn không phải là nói đến
những phương pháp tính toán như một-mười-trăm-ngàn-vạn-ức…, mà
chỉ là tất cả pháp có thể tính toán, phương pháp này có thể tính toán cho
nên nói là Toán.
Như lý chyển biến ngữ nghiệp, hiển bày về quả đã phát khởi, tức
là Sắc uẩn. Các trí phương tiện khéo léo dựa vào nơi này, hiển bày về
nhân có năng lực phát khởi; tức là bốn uẩn. Như vậy năm Uẩn làm tự
tánh của Toán.
Hỏi: Ấn gọi cho pháp nào?
Đáp: Đó là như lý chuyển biến thân nghiệp, và các trí phương tiện
khéo léo dựa vào nơi này. Trong này, Ấn không phải là con dấu đã làm
ra, mà chỉ là tất cả phương pháp có thể làm ra con dấu, phương pháp
này có thể làm thành con dấu cho nên nói là Ấn.
Như lý chuyển biến thân nghiệp, hiển bày về quả đã phát khởi,
tức là Sắc uẩn. Các trí phương tiện khéo léo dựa vào nơi này, hiển bày
về nhân có năng lực phát khởi, tức là bốn Uẩn. Như vậy năm uẩn làm
tự tánh của Ấn.
Hỏi: Thi gọi cho pháp nào?
Đáp: Đó là như lý chuyển nghiệp, và các trí phương tiện khéo léo
dựa vào nơi này. Trong này, Thi không phải là thơ vịnh đã nói ra, mà
chỉ là tất cả phương pháp có thể thành thơ vịnh, phương pháp này có thể
làm thành thơ vịnh cho nên nói là Thi.
Như lý chuyển biến ngũ nghiệp, hiển bày về quả đã phát khởi, tức
là Sắc uẩn. Các trí phương tiện khéo léo dựa vào nơi này, hiển bày về
nhân có năng lực phát khởi, tức là bốn Uẩn. Như vậy năm Uẩn làm tự
tánh của Thi.
Hỏi: Đối với các văn tụng thì loại nào là Tho, loại nào không phải
là Thi?
Đáp: Có người đưa ra cách nói na øy: Lời nói của Đức Phật không
phải là Thi, lời nói của người khác là Thi. Có Sư khác nói: Nội giáo
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 126 503  
www.daitangkinh.org  
không phải là Thi, ngoại giáo là Th i. Nói như vậy thì văn nghĩa tương
xứng có thể dẫn đến ý nghĩa lợi ích, không gọi là Thi; Thi nghĩa là văn
tụng của thế gian đảo lại với văn tụng này.
Hỏi: Vì sao nghiệp xứ tinh xảo khé o léo ở thế gian gọi cho pháp
nào? cho đến nói rộng ra. Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn dùng văn tóm lược để thâu nhiếp nhiều nghĩa.
Nghĩa là nếu tùy theo các nghiệp xứ tinh xảo khéo léo mà nói rộng ra,
thì phát sinh rất nhiều ngôn luận; muốn dùng ngôn từ tóm lược tương tự
để thâu nhiếp những điều ấy, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Các loại nghiệp xứ tinh xảo khéo léo ở thế gian gọi cho pháp
nào?
Đáp: Đó là Tuệ làm đầu tiên để tạo tác các nghiệp xứ tinh xảo
khéo léo ấy, và các trí phương tiện khéo léo dựa vào nơi này.
Trong này không phân tích về sự việc đa õ tạo tác, mà chỉ là hiển
bày rõ ràng về pháp có thể tạo tác. Tạo tác các nghiệp xứ tinh xảo khéo
léo ấy, hiển bày về quả đã phát khởi, tùy theo sự thích hợp của nghiệp
thân-ngữ-ý. Trí phương tiện khéo léo dựa  vào nơi này, hiển bày về
nhân có năng lực phát khởi. Như vậy hoặc là dùng năm Uẩn, hoặc là
dùng bốn uẩn để làm tự tánh của nghiệp ấy.
Khắp nơi nói đến Oai nghi lộ, và khởi lên Oai nghi lộ. Oai nghi lộ,
đó là lấy bốn xứ sắ-hương-vị-xúc làm  Thể. Khởi lên oai nghi lộ, đó là
lấy hai xứ ý-pháp kia có thể khởi lên làm Thể. Bốn Thức nhãn-tỷ-thiệt-
thân là gia hạnh của oai nghi lộ, kh ông phải là khởi lên Oai nghi lộ; ý
thức là gia hạnh của Oai nghi lộ, cũng là khởi lên Oai ngho lộ. Vả lại,
bốn Thức nhãn… có thể duyên với Oai nghi lộ, không có thể duyên vời
Oai nghi lo khởi lên; Ý thức c ó thể duyên với Oa nghi lộ, cũng có thể
duyên với Oai nghi lộ khởi lên. Có lúc do ý thức này đã dẫn dắt, có thể
duyên đầy đủ với mười hai xứ.
Khắp nơi nói đến Công xảo xứ, va ø khởi lên Công xảo xứ. Công
xảo xứ, đó là lấy năm  xứ sắc-thanh-hương-vị- xúc làm Thể. Khởi lên
Công xảo xứ, đó là lấy hai Xứ ý-pha ùp kia có thể khởi lên làm Thể.
Năm Thức như nhãn… là gia hạnh của  công xảo xứ, không phải là khởi
lên Công xảo xứ; ý thức là gia hạnh của Công xảo xứ, cung là khởi lên
Công xảo xứ. Vả lại, năm Thức như nhãn… có thể duyên với Công xảo
xứ, không có thể duyên với Công xảo xứ khởi lên; ý thức có thể duyên
với công xảo xứ, cũng có thể duyên với  công xứ khởi lên. Có lúc do ý
thức này đã dẫn dắt, có thể duyên đầy đủ với mười hai Xứ.
Hỏi: Nếu thành tựu giới Học, thì lúc ấy thành tựu giới Phi học phi
504 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
vô học chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt.
1. Có lúc thành tựu giới Học ma ø không phải là giới Phi học phi
vô học, đó là người Học sinh đến cõi V ô sắc, giới thê tục kia vượt qua
cõi-địa mà xả bỏ.
2. Có lúc thành tựu giới Phi học phi vô học mà không phải là giới
Học, đó là A-la-hán và các dị sinh, sinh ở cõi D ục-Sắc. Các  A-la-hán
ở cõi Dục-Sắc, nhất định thành t ựu giới Phi học phi vô học, nhất định
không thành tựu giới Học, bởi vì đã xa û bỏ. Nếu các dị sinh ở cõi Dục-
Sắc, thì hoặc là thành tựu giới Phi học phi vô học, tất cả dị sinh nhất
định không thành tựu giới Học, bởi vì chưa có được.
3. Có lúc thành tựu giới Học c ũng là giới phi học phi vô học, đó
là người Học sinh ở cõi Dục-Sắc; tất cả người Học ở cõi Dục-Sắc, nhất
định thành tựu giới Phi học phi vô học và giới Học, bởi vì chưa xả bỏ.
4. Có lúc không phải là thành t ựu giới Học, cũng không phải là
giới Phi học phi vô học, đó là A-la-ha ùn và các dị sinh, sinh đến cõi Vô
sắc. A-la-hán sinh ở cõi ấy nhất định không thành tựu giới Học, bởi vì
đã xả bỏ; dị sinh sinh ở cõi ấy nhất định không thành tựu giới Học, bởi
vì chưa có được. Hai loại ấy điều không thành tựu giới thế tục, bởi vì
vượt qua cõi-địa đã xả bỏ.
Hỏi: Nếu thành tựu giới Vô học, th ì lúc ấy thành tựu giới phi vô
học chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt.
1. Có lúc thành tựu giới vô học mà không phải là giới Phi học phi
vô học, đó là A-la-hán sinh đến cõi V ô sắc, giới thế tục ấy vượt qua
cõi-địa mà bỏ.
2. Có lúc thành tựu giới Phi học phi vô học mà không phải là giới
Vô học, đó là các bậc Học và các dị  sinh, sinh ở cõi Dục-Sắc. Người
Học ở cõi Dục-Sắc, nhất định thành tựu giới thế tục; dị sinh ở cõi Dục-
Sắc, hoặc là thành tựu giới thế tục. Hai loại ấy đều không thành tựu giới
Vô học, bởi vì đều chưa có được.
3. Có lúc thành tựu giới Vô học cũng là giới Phi học phi vô học,
đó là A-la-hán sinh ở cõi Dục-Sắc.
4. Có lúc không phải là thành tựu giới Vô học cũng không phải là
giới Phi học phi vô học, đó là những người Học và các dị sinh, sinh đến
cõi Vô sắc; hai loại ấy không có giới Học, bởi vì đều chưa có được, giới
thế tục ấy đều đã xả bỏ.
Hỏi: Các giới này thì đó là nghiệp chăng?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 126 505  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Các giới này thì đó chí nh là nghiệp. Có lúc là nghiệp mà
không phải là giới, đó là ý nghiệp.
Hỏi: Nếu nơi có giới thì ở đó có nghiệp chăng?
Đáp: Nếu nơi có giới thì ở đó có nghiệp; hoặc là nơi có nghiệp mà
không có giới, đó là cõi Vô sắc…
Hỏi: Nếu thành tựu giới thì lúc ấy thành tựu nghiệp chăng?
Đáp: Nếu thành tựu giới thì lúc ấy thành tựu nghiệp. Có lúc thành
tựu nghiệp mà không phải là giới, đó là dị sinh đến cõi Vô sắc…
Hỏi: Nếu có giới thì lúc ấy có nghiệp chăng?
Đáp: Nếu có giới thì lúc ấy có nghiệp; hoặc là có nghiệp mà
không có giới, đó là các dị sinh sinh đến cõi Vô sắc…


„
506 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA