A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 144

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 144 793  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 144

LUẬN VỀ CĂN (Phần 3)

Hỏi: Hai mươi hai căn này, mấy loại là Học, mấy loại là Vô học,
mấy loại là Phi học phi vô học?
Đáp: Hai loại là Học, một loại là Vô học, mười loại là Phi học phi
vô học, chín loại cần phải phân biệt.
Hai loại là Học, đó là Vị tri đương tri căn và Dĩ tri căn. Một loại là
Vô học, đó là Cụ tri căn. Mười loại là Phi học phi vô học, đó là bảy Sắc
căn và Mạng-Khổ- Ưu căn. Chín loại cần phải phân biệt, đó là Ý-Lạc-
Hỷ- Xả và năm căn như Tín... Chín loại này đều cần phải làm thành ba
phần mà trả lời, cho nên gọi là cần phải phân biệt:
1. Đưa ra phần thuộc về Học.
2. Đưa ra phần thuộc về Vô học.
3. Đưa ra phần thuộc về Phi học phi vô học.
Luận giả Phân Biệt nói: “Chín lo ại này cần phải đưa ra phân biệt
để ghi nhớ, cho nên gọi là cần phải phân biệt, đó là Ý căn hoặc là Học,
hoặc là Vô học, hoặc là Phi học phi vô học.
Thế nào là Học? Đó là Ý căn tương ưng với Tác ý thuộc về Học.
Điều này lại là thế nào? Đó là Ý căn tương ưng từ Khổ pháp trí nhẫn,
cho đến Định Kim cang dụ.
Thế nào là Vô học? Đó là Ý căn tương ưng với Tác ý Vô học.
Điều này lại là thế nào? Đó là Ý  căn tương ưng với Tận trí-Vô sinh trí
và Chánh kiến Vô học.
Thế nào là Phi học phi vô học? Đó là Ý căn tương ưng với Tác ý
hữu lậu. Điều này lại là thế nào? Đó là có ba loại. Những gì là ba loại?
Đó là thiện- nhiễm ô và vô phú vô ký.
Thiện lại có ba loại, đó là gia hạnh đắc, ly nhiễm đắc và sinh đắc.
Gia hạnh đắc lại có ba loại, đó là do Văn mà thành, do Tư mà thành, do
794 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Tu mà thành. Do Văn-Tư mà thành, đó là tương ưng với quán Bất tịnh,
Trì tức niệm và Niệm trú... Do Tu mà thành, đó là tương ưng với Noãn-
Đảnh-Nhẫn-Thế đệ nhất pháp, Thế tục trí Hiện quán biên, Tĩnh lự- Vô
lượng - Vô sắc - Giải thoát, Thắng xứ-Biến xứ... Ly nhiễm đắc, đó là
đạt được do lúc lìa nhiễm, tức là một.
Có người nói: Tác ý có thể sinh ra các pháp mạnh hơn đối với
pháp khác, vì vậy chỉ nói đến loại ấy.
Đã phân biệt về tự tánh của các căn thuộc Học..., tướng xen tạp-
không xen tạp nay sẽ nói đến.
Hỏi: Các căn thuộc Học thì căn ấy là của người Học chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có căn thuộc Học mà căn ấy không phải là của người Học, đó
là người Học không thành tựu căn thuộc Học. Điều này lại là thế nào?
Đó là Tùy tín hành không thành tựu cá c căn của Tùy pháp hành, Tùy
pháp hành không thành tựu các căn của  Tùy tín hành; Tín thắng giải
không thành tựu các căn của Kiến chí, Kiến chí không thành tựu các
căn của Tín thắng giải; Học t huộc chủng tánh Thối pháp không thành
tựu các căn của Học thuộc na êm chủng tánh, cho đến Học thuộc chủng
tánh Bất động pháp không thành tựu các căn của Học thuộc năm chủng
tánh; Học thuộc chủng tánh Phật thừa không thành tựu các căn của Học
thuộc chủng tánh hai Thừa khác, cho đến Học thuộc chủng tánh Thanh
văn Thừa không thành tựu các căn của  Học thuộc hai Thừa khác; trú
trong phần vị Khổ pháp trí nhẫn không thành tựu các căn của phần vị
Học phía trên, cho đến trú trong phần vị Đạo loại trí nhẫn không thành
tựu các căn của phần vị Học phía trên; trú trong phần vị của ba quả Học
chưa tiến lên phía trên, không thành tựu các căn của phần vị Học trên-
dưới; trú trong phần vị tiến lên phía trên như thích hợp nói rộng ra.
2. Có căn là của người Học mà căn ấy không phải là Học, đó là
người Học thành tựu căn Phi học phi vô học. Điều này lại là thế nào?
Đó là những người Học sinh ỏ cõi D ục, đã đạt được Nhãn căn không
mất, và sinh ở cõi Sắc, lúc ấy th ành tựu Nhãn căn. Đã đạt được, đó là
phần vị Bát-la-xa-khư... Không mất, đó là không hư hoại mất đi. Như
Nhãn căn, Nhĩ-Tỷ-Thiệt căn cũng như vậy. Sinh ở cõi Dục-Sắc thì lúc
ấy thành tựu Thân căn, nữ thành tựu Nữ căn, nam thành tựu Nam căn.
Sinh ở cõi Biến Tịnh va ø cõi dưới, thành tựu La ïc căn. Sinh ở cõi Dục
thành tựu Khổ căn. Sinh ở cõi Cực Quang Tịnh và cõi dưới, thành tựu
Hỷ căn. Chưa lìa nhiễm cõi Dục, thành tựu Ưu căn. Ý-Mạng-Xả căn tất
cả đều thành tựu. Sinh ở cõi Dục chưa đạt được tâm thiện của cõi   Vô
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 144 795  
www.daitangkinh.org  
sắc, lúc ấy thành tựu năm căn như Tín... của cõi Dục-Sắc. Nếu đạt được
tâm thiện của cõi Vô sắc, thì lúc ấy thành tựu năm căn như Tín... của ba
cõi. Sinh ở cõi Sắc chưa đạt được tâm thiện của cõi Vô sắc, lúc ấy thành
tựu năm căn như Tín... của cõi Sắc. Nếu đạt được tâm thiện của cõi Vô
sắc, thì thành tựu năm căn như Tín... của cõi Sắc-Vô sắc. Sinh ở cõi Vô
sắc, lúc ấy thành tựu năm căn như Tín... của cõi Vô sắc.
3. Có căn thuộc Học mà căn ấy cu õng là của người Học, đó là
người Học thành tựu căn thuộc Học. Điều này lại là thế nào? Đó là Tùy
tín hành thành tựu các căn của Tùy tín hành, Tùy pháp hành thành tựu
các căn của Tùy pháp hành; Tín tha éng giải thành tựu các căn của Tín
thắng giải, Kiến chí thành tựu các căn của Kiến chí; Học thuộc chủng
tánh Thối pháp thành tựu các căn của Học thuộc chủng tánh Thối pháp,
cho đến Học thuộc chủng tánh Bất động pháp thành tựu các căn của
Học thuộc chủng tánh Bất động pháp; Học thuộc chủng tánh Phật thừa
thành tựu các căn của Học thuộc  chủng tánh Phật thừa, cho đến Học
thuộc chủng tánh Thanh văn Thừa tha ønh tựu các căn của Học thuộc
chủng tánh Thanh văn Thừa; trú trong phần vị Khổ pháp trí nhẫn thành
tựu các căn của phần vị Khổ pha ùp trí nhẫn, cho đến trú trong phần vị
Đạo loại trí nhẫn thành tựu tất cả các căn của Kiến đạo; trú trong phần
vị của ba quả Học chưa tiến lên phía trên, đều thành tựu các căn thuộc
về quả đã trú vào; trú trong phần vị tiến lên phía trên đều thành tựu các
căn thuộc về quả đã đạt được và đạo thuộc về quả thù thắng.
4. Có căn không phải là thuộc Học  mà căn ấy cũng không  phải
là của người Học, đó là người Học  không thành tựu căn thuộc Vô học
và căn thuộc Phi học phi vô học. Điều này lại là thế nào? Đó là những
người Học nhất định không thành tựu các căn Vô học, và có căn thuộc
Phi học phi vô học. Người Học không thành tựu, đó là những người Học
sinh ở cõi Dục không đạt được Nhãn ca ên, giả sử đạt được mà mất, và
sinh ở cõi Vô sắc, lúc ấy không thành tựu Nhãn căn. Không đạt được, đó
là chưa đến phần vị Bát-la-xa-khư.... Giả sử đạt được mà mất, đó là đã
hư hoại mất đi. Như Nhãn căn, Nhĩ-Tỷ-Thiệt căn cũng như vậy. Sinh ở
cõi Vô sắc, lúc ấy không thành tựu Thân căn, nữ không thành tựu Nam
căn, nam không thành tựu Nữ căn. Có lúc không thành tựu cả hai, đó là
sinh ở cõi Sắc-Vô sắc, và sinh ở cõi  Dục, hoặc là trước đây không đạt
được, hoặc là đã đạt được dần dần mạng chung đều rời bỏ. Sinh lên trên
cõi Biến Tịnh không thành tựu Lạc căn. Sinh ở cõi Sắc-Vô sắc không
thành tựu Khổ căn. Sinh lên trên c õi Cực Quang Tịnh không thành tựu
Hỷ căn. Đã lìa nhiễm cõi Dục không thành tựu Ưu căn. Sinh ở cõi Dục
796 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
chưa đạt được tâm thiện của cõi  Vô sắc, lúc ấy không thành tựu năm
căn như Tín... của cõi Vô sắc. Sinh ở c õi Sắc chưa đạt được tâm thiện
của cõi Vô sắc, lúc ấy không thành tựu năm căn như Tín... của cõi Dục-
Vô sắc. Sinh ở cõi Vô sắc, lúc  ấy không thành tựu năm căn như Tín...
của cõi Dục-Sắc.
Hỏi: Các căn Vô học, căn ấy là của người Vô học chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có căn Vô học mà căn ấy không phải là của người Vô học, đó
là người Vô học không thành tựu căn Vô học. Điều này lại là thế nào?
Đó là Thời giải thoát không thành tựu các căn của Bất thời giải thoát,
Bất thời giải thoát không thành tựu cá c căn của Thời giải thoát; Thối
pháp không thành tựu các căn của năm chủng loại, cho đến Bất động
pháp không thành tựu các căn của năm chủng loại; Phật không thành
tựu các căn của Độc giác-Thanh văn, Độc giác không thành tựu các căn
của Phật-Thanh văn, Thanh văn không thành tựu các căn của Phật- Độc
giác.
2. Có căn là của người Vô học ma ø căn ấy không phải là Vô học,
đó là người Vô học thành tựu căn Phi học phi vô học. Điều này lại là thế
nào? Đó là người Vô học sinh ở cõi Dục, đã đạt được Nhãn căn không
mất, và sinh ở cõi Sắc, lúc ấy thành tựu Nhãn căn. Như Nhãn căn, Nhĩ-
Tỷ-Thiệt căn cũng như vậy. Sinh ở cõi Dục-Sắc, lúc ấy thành tựu Thân
căn, nữ thành tựu Nữ căn, nam thành tựu Nam căn. Sinh ở cõi Biến Tịnh
và cõi dưới, thành tựu Lạc căn. Sinh ở cõi Dục thành tựu Khổ căn. Sinh
ở cõi Cực Quang Tịnh và cõi dưới, thành tựu Hỷ căn. Ý- Mạng- Xả căn
tất cả đều thành tựu. Sinh ở cõi Dục, lúc ấy thành tựu năm căn như Tín...
của ba cõi. Sinh ở cõi Sắc, lúc ấy thành tựu năm căn như Tín... của cõi
Sắc-Vô sắc. Sinh ở cõi Vô sắc, lúc ấy thành tựu năm căn như Tín... của
cõi Vô sắc.
3. Có căn thuộc Vô học mà căn ấy cũng là của người Vô học, đó
là người Vô học thành tựu căn Vô học. Điều này lại là thế nào? Đó là
Thời giải thoát thành tựu các căn của Thời giải thoát, Bất thời giải thoát
thành tựu các căn của Bất thời giải thoát; Thối pháp thành tựu các căn
của Thối pháp, cho đến Bất động pháp thành tựu các căn của Bất động
pháp; Phật thành tựu các căn của Phật, Độc giác thành tựu các căn của
Độc giác, Thanh văn thành tựu các căn của Thanh văn.
4. Có căn không phải là Vô học mà căn ấy cũng không phải là của
người Vô học, đó là người Vô học không thành tựu căn thuộc Học và
căn thuộc Phi học phi vô học. Điều này lại là thế nào? Đó là người Vô
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 144 797  
www.daitangkinh.org  
học nhất định không thành tựu các căn thuộc Học, và có căn thuộc Phi
học phi vô học. Người Vô học không thành tựu, đó là người Vô học sinh
ở cõi Dục, không đạt được Nhãn căn, giả sử đạt được mà mất, và sinh ở
cõi Vô sắc, lúc ấy không thành t ựu Nhãn căn. Như Nhãn căn, Nhĩ-Tỷ-
Thiệt căn cũng như vậy. Sinh ở cõi Vô sắc lúc ấy không thành tựu Thân
căn, nữ không thành tựu Nam căn, nam không thành tựu Nữ căn. Có lúc
không thành tựu cả hai, đó là sinh ở cõi Sắc - Vô sắc, và sinh ở cõi Dục,
hoặc là trước kia không đạt được, hoặc là đã đạt được mà mất. Sinh lên
trên cõi Biến Tịnh, lúc ấy không thành tựu Lạc căn. Sinh ở cõi Sắc-Vô
sắc, lúc ấy không thành tựu Khổ căn. Sinh lên trên cõi Cực Quang Tịnh,
lúc ấy không thành tựu Hỷ căn, th ì nhất định không thành tựu Ưu căn.
Sinh ở cõi Sắc, lúc ấy không thành tựu năm căn như Tín...của cõi Dục.
Sinh ở cõi Vô sắc, lúc ấy không tha ønh tựu năm căn như Tín... của cõi
Dục-Sắc.
Hỏi: Các căn thuộc Phi học phi vô học, căn ấy là của người Phi
học phi vô học chăng?
Đáp: Các căn của người Phi học phi vô học, căn ấy thuộc Phi học
phi vô học. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì  thành tựu pháp Học thì gọi là
người Học, thành tựu pháp Vô học thì gọi là người Vô học. Nếu không
thành tựu pháp Học-Vô học, thì gọi là người Phi học phi vô học, tức là
các dị sinh, bởi vì căn đã thành tựu ấy chỉ là Phi học phi vô học.
Có căn thuộc Phi học phi vô học mà căn ấy không phải là của
người Phi học phi vô học, đó là ng ười Phi học phi vô học không thành
tựu căn thuộc Phi học phi vô học. Điều này lại là thế nào? Đó là các dị
sinh sinh ở cõi Dục chưa  đạt được Nhãn căn, giả  sử đạt được mà mất,
và sinh ở cõi Vô sắc, lúc ấy không thành tựu Nhãn căn. Như Nhãn căn,
Nhĩ-Tỷ-Thiệt căn cũng như vậy. Sinh ở cõi Vô sắc, lúc ấy không thành
tựu Thân căn, nữ không thành tựu  Nam căn, nam không thành tựu Nữ
căn. Có lúc không thành tựu cả hai, đó là sinh ở cõi Sắc  - Vô sắc, và
sinh ở cõi Dục, hoặc là trước kia không đạt được, hoặc là đã đạt được
mà mất. Sinh lên trên cõi Biến Tịnh, không thành tựu Lạc căn. Sinh ở
cõi Sắc-Vô sắc, không thành tựu Khổ căn. Sinh lên trên cõi Cực Quang
Tịnh, không thành tựu Hỷ căn. Lìa nhiễm của cõi Dục, không thành tựu
Ưu căn. Người đoạn mất căn thiện, không thành tựu năm căn như Tín...
của ba cõi. Sinh ở cõi Dục không đoạn mất căn thiện, nếu chưa đạt được
tâm thiện của cõi Sắc, thì lúc ấy không thành tựu năm căn như Tín... của
cõi Sắc-Vô sắc; nếu đạt được tâm thiện của cõi Sắc, chưa đạt được tâm
thiện của cõi Vô sắc, thì lúc ấy không thành tựu năm căn như Tín... của
798 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
cõi Vô sắc. Sinh ở cõi Sắc, nếu chưa đạt được tâm thiện của cõi Vô sắc,
thì lúc ấy không thành tựu năm căn như Tín... của cõi Dục- Vô sắc; nếu
đạt được tâm thiện của cõi Vô sắc, thì lúc ấy không thành tựu năm căn
như Tín... của cõi Dục. Sinh ở cõi Vô sắc, lúc ấy không thành tựu năm
căn như Tín... của cõi Dục- Sắc.
Đã phân biệt về các căn thuộc Học..., nay sẽ nói  đến nghĩa của
các căn thuộc Học...
Hỏi: Vì sao gọi là Học-Vô học-Phi học phi vô học?
Đáp: Dùng đạo không có tham vì đoạn bỏ tham mà học, pháp do
đạo này thâu nhiếp gọi là Học; dùng đạo không có tham vì đoạn bỏ
tham mà không học-đã học, pháp do đạo này thâu nhiếp gọi là Vô học;
ngược lại với hai loại này gọi là Phi học phi vô học.
Lại nữa, dùng đạo không có sân vì đoạn bỏ sân mà học, pháp
do đạo này thâu nhiếp gọi là H ọc; dùng đạo không có sân vì đoạn bỏ
sân mà không học- đã học, pháp do đạo này thâu nhiếp gọi là Vô học;
ngược lại với hai loại này gọi là Phi học phi vô học.
Lại nữa, dùng đạo không có si vì đoạn bỏ si mà học, pháp do đạo
này thâu nhiếp gọi là Học; dùng đạo không có si vì đoạn bỏ si mà không
học- đã học, pháp do đạo này thâu nhi ếp gọi là Vô học; ngược lại với
hai loại này gọi là Phi học phi vô học.
Lại nữa, dùng đạo không có ái vì đoạn bỏ ái mà học, nhưng không
phải là quan hệ của ái, pháp do đa ïo này thâu nhiếp gọi là Học. Dùng
đạo không có ái vì đoạn bỏ ái mà học , đây là ngăn chặn về đạo thuộc
Vô học; nhưng không phải là quan hệ của ái, đây là ngăn chặn về đạo
thuộc thế tục. Dùng đạo không có ái vì đoạn bỏ ái mà không học-đã
học, nhưng không phải là quan hệ của á i, pháp do đạo này thâu nhiếp
gọi là Vô học. Dùng đạo không có á i vì đoạn bỏ ái mà không học-đã
học, đây là ngăn chặn về đạo thuộc Học; nhưng không phải là quan hệ
của ái, đây là ngăn chặn về đạo thuộc  thế tục. Ngược lại với hai loại
này gọi là Phi học phi vô học.
Lại nữa, nếu đạo vì đoạn bỏ hai mong cầu-thỏa mãn một mong
cầu mà học, thì pháp do đạo này thâu nhiếp gọi là Học. Vì đoạn bỏ hai
mong cầu, đó là mong cầu về Dục-mong cầu về Hữu; thỏa mãn một
mong cầu, đó là mong cầu về Phạm hạnh. Nếu đạo vì đoạn bỏ hai mong
cầu-thỏa mãn một mong cầu mà không học-đã học, thì pháp do đạo này
thâu nhiếp gọi là Vô học. Ngược lại với hai loại này gọi là Phi học phi
vô học.
Lại nữa, nếu đạo vì đoạn bỏ phi ền não, tu hiện quán về Đế mà
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 144 799  
www.daitangkinh.org  
học, thì pháp do đạo này thâu nhiếp gọi là Học; nếu đạo vì đoạn bỏ
phiền não, tu hiện quán về Đế mà không học-đã học, thì pháp do đạo
này thâu nhiếp gọi là Vô học; ngược lại với hai loại này gọi là Phi học
phi vô học.
Lại nữa, nếu trong sở y có phiền não nhất định ràng buộc theo, có
vô lậu nhất định đuổi theo, thì đó là Học; nếu trong sở y không có phiền
não nhất định ràng buộc theo, có vô lậu nhất định đuổi theo, thì đó là
Vô học; ngược lại với hai loại này gọi là Phi học phi vô học.
Lại nữa, nếu trong sở y có ái ràng buộc theo, có vô lậu đạt được,
thì đó là Học; nếu trong sở y không có ái ràng buộc theo, có vô lậu đạt
được, thì đó là Vô học; ngược lại với hai loại này gọi là Phi học phi vô
học.
Lại nữa, nếu pháp do Kiến đạo-Tu đạo thâu nhiếp, thì đó là Học;
nếu pháp do đạo Vô học thâu nhiếp, thì đó là Vô học; ngược lại với hai
loại này gọi là Phi học phi vô học. Kiến địa-Tu địa và địa Vô học, nói
cũng như vậy.
Lại nữa, nếu pháp do Vị tri đương tri căn và Dĩ tri căn thâu nhiếp,
thì đó là Học; nếu pháp do Cụ tri căn thâu nhiếp, thì đó là Vô học;
ngược lại với hai loại này gọi là Phi học phi vô học.
Lại nữa, các pháp vô lậu trong sự nối tiếp nhau của năm loại Bổ-
đặc-già-la, thì gọi là Học. Năm loại Bổ-đặc-già-la, đó là Tùy tín hành,
Tùy pháp hành, Tín giải thoát, Kiế n chí và Thân chứng. Các pháp vô
lậu trong sự nối tiếp nhau của hai loại Bổ-đặc-già-la, thì gọi là Vô học.
Hai loại Bổ-đặc-già-la, đó là Tuệ gi ải thoát và Câu giải thoát. Ngược
lại với hai loại này gọi là Phi học phi vô học.
Lại nữa, các pháp vô lậu trong sự nối tiếp nhau của bảy loại Bổ-
đặc-già-la, thì gọi là Học. Bảy loại Bổ-đặc-già-la, đó là bốn Hướng- ba
Quả trước. Các pháp vô lậu trong sự nối tiếp nhau của một loại Bổ-đặc-
già-la, thì gọi là Vô học. Một loại Bổ-đặc-già-la, đó là A-la-hán. Ngược
lại với hai loại này gọi là Phi học phi vô học.
Lại nữa, các pháp vô lậu trong sự nối tiếp nhau của mười tám loại
Bổ-đặc-già-la, thì gọi là Học; các pháp vô lậu trong sự nối tiếp nhau
của chín loại Bổ-đặc-già-la, thì gọ i là Vô học. Ngược lại với hai loại
này gọi là Phi học phi vô học.
Hỏi: Hai mươi hai căn này, mấy loạ i là thiện, mấy loại là bất
thiện, mấy loại là vô ký?
Đáp: Tám loại là thiện, tám loại là vô ký, sáu loại cần phải phân
biệt.
800 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Tám loại là thiện, đó là năm căn như Tín... và ba căn Vô lậu. Tám
loại là vô ký, đó là bảy Sắc căn và Mạng căn. Sáu loại cần phải phân
biệt, đó là Ý căn và năm Thọ. Điều na øy lại là thế nào? Đó là Ý căn
hoặc là thiện, hoặc là bất thiện, hoặc là vô ký.
Thế nào là thiện? Đó là Ý ca ên tương ưng với tác ý thiện. Ở đây
lại có hai loại, đó là hữu lậu và vô lậu. Hữu lậu có ba loại, đó là gia
hạnh đắc, ly nhiễm đắc và sinh đắc. V ô lậu có hai loại, đó là Học và
Vô học.
Thế nào là bất thiện? Đó là Ý căn tương ưng với  tác ý bất thiện.
Ở đây lại có hai loại, đó là do ki ến mà đoạn và do tu mà đoạn, tức là
Ý căn tương ưng với tác ý câu sinh thuộc ba mươi bốn tùy miên của cõi
Dục.
Thế nào là vô ký? Đó là Ý căn tương ưng với tác ý vô ký. Ở đây
có hai loại, đó là hữu phú vô ký và vô phú vô ký. Hữu phú vô ký, đó là
Ý căn tương ưng với tác ý câu sinh thuộc Hữu thân kiến-Biên chấp kiến
của cõi Dục, và tất cả phiền não câu sinh của cõi Sắc-Vô sắc. Vô phú
vô ký, đó là Ý căn tương ưng với tác ý câu sinh thuộc Oai nghi lộ, Công
xảo xứ, Dị thục sinh và Thông quả.
Như Ý căn, Xả căn-Hỷ căn-Lạc căn tùy theo thích hợp cũng  như
vậy.

Khổ căn hoặc là thiện, hoặc là bất thiện, hoặc là vô ký.
Thế nào là thiện? Đó là Khổ căn tương ưng với tác ý thiện. Điều
này lại là thế nào? Đó là Sinh đắc thiện.
Thế nào là bất thiện? Đó là Khổ căn tương ưng với tác ý bất thiện.
Điều này lại là thế nào? Đó là do tu mà đoạn.
Thế nào là vô ký? Đó là Khổ căn tương ưng với tác ý vô ký. Điều
này lại là thế nào? Đó là Dị thục sinh.
Ưu căn hoặc là thiện, hoặc là bất thiện, hoặc là vô ký.
Thế nào là thiện? Đó là Ưu ca ên tương ưng với tác ý thiện. Như
nói: “Mình vào lúc nào sẽ được an trú đầy đủ ở nơi này? Nếu đã an trú
đầy đủ ở phần vị của Thánh giả, thì lòng dạ lo buồn suy nghĩ mong mỏi
đối với phần vị giải thoát phía trên.”
Thế nào là bất thiện? Đó là Ưu căn tương ưng với tác ý bất thiện.
Điều này lại là thế nào? Đó là do kiến mà đoạn và do tu mà đoạn.
Hỏi: Vì sao không có Ưu căn vô ký?
Đáp: Vô ký có hai loại, đó là hữu phú và vô phú. Ưu căn lại không
phải là hữu phú vô ký, bởi vì không tương ưng với Hữu thân kiến-Biên
chấp kiến của cõi Dục. Nguyên cơ ù thế nào? Bởi vì hành tướng khác
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 144 801  
www.daitangkinh.org  
nhau, hai Kiến ấy do hành tướng vui  vẻ (hoan) mà chuyển, Ưu căn do
hành tướng lo buồn(thích) mà chuyển, pháp trái ngược lẫn nhau cho nên
không tương ưng. Ưu căn cũng không phải là vô phú vô ký, bởi vì không
phải là do Oai nghi lộ-Công xảo xứ-Dị thục sinh thâu nhiếp.
Hỏi: Vì sao Ưu căn không phải là do Oai nghi lộ thâu nhiếp?
Đáp: Bởi vì Ưu căn do phân biệt mà chuyển, Oai nghi lộ không
có phân biệt mà chuyển. Nếu Oai nghi l ộ có Ưu căn, giả sử có phân
biệt, nay mình nên thể hiện oai ng hi như vậy, như Phật Thế Tôn, hoặc
là như Mã Thắng, thì lúc phân biệt đã thuận theo trú trong oai nghi như
vậy. Nhưng Oai nghi lộ không có sự phân biệt này, cho nên Oai nghi lộ
không có Ưu căn.
Hỏi: Vì sao Ưu căn không phải là Công xảo xứ?
Đáp: Bởi vì Ưu căn do phân biệt mà chuyển, Công xảo xứ không
có phân biệt mà chuyển. Nếu Công xảo xứ có Ưu căn, giả sử có phân
biệt, nay mình nên thể hiện công xảo như vậy, như Phật Thế Tôn, hoặc
là như Thiên tử Diệu Nghiệp, thì lúc phân biệt đã thuận theo thành tựu
công xảo như vậy. Nhưng Công xảo xứ không có sự phân biệt này, cho
nên Công xảo xứ không có Ưu căn.
Hỏi: Vì sao Ưu căn không phải là Dị thục sinh?
Đáp: Bởi vì Ưu căn do phân bi ệt mà chuyển, Dị thục sinh không
có phân biệt mà chuyển. Nếu Dị thục sinh có Ưu căn, giả sử có phân
biệt, nay mình nên thọ nhận dị thụ c như vậy, như Phật Thế Tôn, hoặc
là như Chuyển luân Thánh vương, thì lúc  phân biệt đã thuận theo hiện
tại thọ nhận dị thục như vậy. Nhưng Dị thục sinh không có sự phân biệt
này, cho nên Dị thục sinh không có Ưu căn.
Có người nói: Ưu căn do gia ha ïnh hiện tại mà chuyển, Dị thục
sinh do nghiệp trước kia đã dẫn dắt, vì vậy Ưu căn không phải là Dị
thục sinh.
Có người nói: Ưu căn tùy theo ý muốn mà chuyển, bởi vì từ trong
tất cả mọi việc đã mất đi, có lúc khởi lên Ưu căn, có lúc không khởi lên;
Dị thục sinh thì không tùy theo ý muốn thọ nhận, do nghiệp mà chuyển,
cho nên Ưu căn không phải là Dị thục sinh.
Có người nói: Ưu căn nếu như là dị thục, thì thuận theo nghiệp
nặng chỉ thọ nhận phần ít của quả, nghĩa là có nhân gây ra nghiệp vô
gián rồi liền sinh ra lo buồn, thì phải gọi là thọ nhận dị thục của nghiệp
ấy, lẽ nào không phải là phần ít của quả hay sao?
Có người nói: Ưu căn rời bỏ vào l úc lìa nhiễm cõi Dục, Dị thục
sinh thì lìa nhiễm của ba cõi mà hãy còn chuyển theo, cho nên Ưu căn
802 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
không phải là Dị thục sinh. Vì vậy Ưu căn chỉ là thiện và bất thiện.
Đã phân biệt về các căn thuộc thiện…, nay sẽ nói đến nghĩa của
các căn thuộc thiện...
Hỏi: Vì sao gọi là thiện-bất thiện-vô ký?
Đáp: Nếu pháp do phương tiện khéo léo thâu nhiếp, có thể dẫn
đến quả tốt đẹp, tự tánh an ổn, thì gọi là thiện. Do phương tiện khéo léo
thâu nhiếp, là hiển bày về Đạo đế. Có thể dẫn đến quả tốt đẹp, là hiển
bày về phần ít của Khổ-Tập đế. Tự tánh an ổn, là hiển bày về Diệt đế.
Nếu pháp không thuộc về phương tiện khéo léo, dẫn đến quả không tốt
đẹp, tánh không an ổn, thì gọi là bất thiện. Đây là biểu hiện rõ ràng về
phần ít của Khổ-Tập đế. Ngược lại với hai loại này thì gọi là vô ký.
Có người nói: Nếu pháp có thể đạt được quả tốt đẹp và quả thuộc
Lạc thọ, thì gọi là thiện. Nếu pháp có thể nhận lấy quả không tốt đẹp
và quả thuộc Khổ thọ, thì gọi là bất thiện. Ngược lại với hai loại này thì
gọi là vô ký.
Có người nói: Nếu pháp có thể sinh  ra mầm của quả tốt đẹp và
mầm của giải thoát, thì gọi là thiện. Nếu pháp có thể sinh ra mầm của
quả không tốt đẹp, thì gọi là bất thi ện. Ngược lại với hai loại này thì
gọi là vô ký.
Có người nói: Nếu pháp có thể cảm đến nẽo đáng yêu, thì gọi
là thiện. Nếu pháp có thể cảm đến nẽo không đáng yêu, thì gọi là bất
thiện. Ngược lại với hai loại này thì gọi là vô ký.
Có người nói: Nếu pháp thuộc về phẩm hoàn diệt-phẩm thanh
tịnh, là tánh nhẹ nhàng thì gọi là thiện. Nếu pháp thuộc về phẩm lưu
chuyển-phẩm tạp nhiễm, là tánh nặng nề thì gọi là bất thiện. Ngược lại
với hai loại này thì gọi là vô ký.
Hiếp Tôn giả nói: “Bởi vì bốn duyên cho nên gọi là thiện:
1. Tự tánh.
2. Tương ưng.
3. Đẳng khởi.
4. Thắng nghĩa.”
Thiện thuộc tự tánh, có người nói là tàm quý. Có người nói là ba
căn thiện. Thiện thuộc tương ưng, la ø tâm-tâm sở pháp tương ưng với
thiện. Thiện thuộc đẳng khởi, là do thiện mà phát khởi nghiệp thân-
ngữ, tâm không tương ưng với hành. Thi ện thuộc thắng nghĩa, là Niết-
bàn an ổn cho nên gọi là thiện.
Luận giả Phân Biệt đưa ra cá ch nói như vậy: “Thiện thuộc tự
tánh, đó là trí. Thiện thuộc tương ưng, đó là thức tương ưng với   thiện.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 144 803  
www.daitangkinh.org  
Thiện thuộc đẳng khởi, đó là do thiện mà phát khởi nghiệp thân-ngữ.
Thiện thuộc thắng nghĩa, đó là Niết-bàn.”
Bởi vì bốn duyên cho nên gọi là bất thiện:
1. Tự tánh.
2. Tương ưng.
3. Đẳng khởi.
4. Thắng nghĩa.
Bất thiện thuộc tự tánh, có người nói là không có tàm-không có
quý, bởi vì tâm bất thiện bao trùm mọi nơi, luôn luôn bất thiện. Có
người nói là ba căn bất thiện, bởi vì  có đủ năm nghĩa. Bất thiện thuộc
tương ưng, đó là tâm-tâm sở pháp tương ưng  với bất thiệ n. Bất thiện
thuộc đẳng khởi, đó là do bất thiện mà phát khởi nghiệp thân-ngữ, tâm
không tương ưng với hành. Bất thiện t huộc thắng nghĩa, đó là sinh tử
không an ổn, cho nên gọi là bất thiện.
Luận giả Phân Biệt đưa ra các h nói như vậy: “Bất thiện thuộc tự
tánh, đó là si. Bất thiện thuộc tương ưng, đó là thức tương ưng với bất
thiện. Bất thiện thuộc đẳng khởi, đó là do bất thiện mà phát khởi nghiệp
thân-ngữ. Bất thiện thuộc thắng nghĩa, đó là sinh tử.”
Hiếp Tôn giả nói: “Nếu pháp là tự tánh tác ý như lý, tương ưng
tác ý như lý, đẳng khởi tác ý như lý, quả Đẳng lưu- quả Ly hệ của tác ý
như lý, đó là thiện. Nếu pháp là tự tánh tác ý không như lý, tương ưng
tác ý không như lý, đẳng khởi tác ý không như lý, quả Đẳng lưu của tác
ý không như lý, đó là bất thiện. Ngược lại với hai loại này thì đó là vô
ký.”
Như tác ý như lý và tác ý không như lý, tàm quý và không có tàm-
không có quý, ba căn thiện và ba ca ên bất thiện, năm căn như Tín… và
năm Cái, cũng như vậy.
Luận Tập Dị Môn nói: “Vì sao gọi là thiện?
Đáp: Có quả đáng yêu, quả đáng vui, quả vừa ý, quả hài lòng, quả
đáng yêu thích, thì gọi là thiện. Đây là nói về quả Đẳng lưu. Lại nữa,
có dị thục đáng yêu, dị thục đáng vui, dị thục vừa ý, dị thục hài lòng, dị
thục đáng yêu thích, thì gọi là thiện. Đây là nói về quả Dị thục. Ngược
lại với loại này thì gọi là bất thi ện.” Ngược lại với hai loại này thì gọi
là vô ký. Nghĩa còn lại như phẩm t hứ nhất trong chương Kiết Uẩn nói
rộng.
Hai mươi hai căn này, mấy loại có dị thục? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì cần phải ngăn chặn tông chỉ của người khác để  hiển
804 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
bày nghĩa lý của mình. Đó là phái Thí Dụ nói rằng: “Rời xa Tư không
có nhân Dị thục, rời xa Thọ không có quả Dị thục.” Vì ngăn chặn cách
nói ấy, hiển bày về nhân Dị thục và quả Dị thục đều bao gồm năm
Uẩn. Ẩm Quang Bộ nói rằng: “Các nhân Dị  thục, lúc dị thục chưa sinh
khởi thì nhân ấy có Thể, dị thục sinh khởi rồi thì nhân ấy liền mất, như
mầm non chưa sinh ra thì hạt giốn g hãy còn có Thể, mầm non đã sinh
ra rồi thì Thể của hạt giống sẽ không có.” Cần phải ngăn chặn ý ấy để
hiển bày về nhân luôn luôn có. Lại c ó ngoại đạo chấp là nghiệp thiện
ác không có quả Dị thục. Cũng ngăn chặn ý đó để hiển bày về nghiệp
thiện ác có quả Dị thục, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Hai mươi hai căn này, mấy lo ại có dị thục, mấy loại không
có dị thục?
Đáp: Một loại có dị thục, mười một loại không c ó dị thục, mười
loại cần phải phân biệt.
Một loại có dị thục, đó là Ưu căn. Mười một loại không có dị thục,
đó là bảy Sắc căn-Mạng căn và ba căn Vô lậu. Mười loại cần phải phân
biệt, đó là Ý căn-bốn Thọ và năm  căn như Tín… Điều này lại là thế
nào? Đó là Ý căn, hoặc có dị thục , hoặc không có dị thục. Thế nào là
có dị thục? Đó là Ý căn hữu lậu th iện-bất thiện. Thế nào là không có
dị thục? Đó là Ý căn vô lậu vô ký. Như Ý căn, Lạc căn-Hỷ căn-Xả căn
cũng như vậy.
Khổ căn, hoặc có dị thục, hoặc không có dị thục. Thế nào là có dị
thục? Đó là Khổ căn thiện-bất thiện. Thế nào là không có dị thục? Đó
là Khổ căn vô ký.
Năm căn như Tín…, hoặc có dị thụ c, hoặc không có dị thục. Thế
nào là có dị thục? Đó là năm căn như Tín… thuộc hữu lậu. Thế nào là
không có dị thục? Đó là năm căn như Tín… thuộc vô lậu.
Đã phân biệt về các căn có dị thục…, nay sẽ nói đến nghĩa của các
căn có dị thục...
Hỏi: Vì sao gọi là có dị thục…, là cùng lúc với dị thục của mình cho
nên gọi là có dị thục, hay là cùng lúc với dị thục khác cho nên gọi là có
dị thục? Nếu cùng lúc với dị thục của mình cho nên gọi là có dị thục, thì
tại sao nhân và quả không hợp lại? Lại trái với kệ tụng đã nói, như nói:
Làm ác không lập tức chín muồi. Nếu cùng lúc với dị thục khác cho nên
gọi là có dị thục, thì đạo Vô lậu phả i gọi là có dị thục , bởi vì cùng lúc
với dị thục khác?
Đáp: Nên nói là cùng lúc với dị thục của mình cho nên gọi là có
dị thục.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 144 805  
www.daitangkinh.org  

nói?
Hỏi: Tại sao nhân và quả không hợp lại, còn trái với kệ tụng   đã

Đáp: Có hai loại cùng lúc:
1. Cùng lúc có.
2. Cùng lúc hợp lại.
Cùng lúc có, như có nhân-có quả, có sở duyên-có dị thục…  Cùng
lúc hợp lại, như có Tầm-có Tứ, c ó Hỷ-có Tác ý… Trong này dựa vào
cùng lúc có mà soạn luận. Như cùng lúc có-cùng lúc hợp lại, cùng lúc
có-cùng lúc không tách rời nhau, cũng như vậy.
Có người nói: Có ba loại cùng lúc:
1. Cùng lúc xa.
2. Cùng lúc gần.
3. Cùng lúc xa gần.
Hai loại trước như trước đã nói, cùng lúc xa gần thì như hữu lậu-có
tùy miên-có duyên-có sự… Trong này chỉ dựa vào cùng lúc xa mà soạn
luận.
Hỏi: Vì sao gọi là dị thục?
Đáp: Khác loại mà chín muồi, cho nên gọi là dị thục. Chín muồi
có hai loại:
1. Cùng loại.
2. Khác loại.
Cùng loại chín muồi, đó là quả Đẳng lưu. Khác loại chín muồi, đó
là quả Dị thục. Phần còn lại như chương Kiết Uẩn nói rộng.
Hai mươi hai căn này, mấy loại do kiến mà đoạn? Cho đến nói
rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì cần phải ngăn cha ën tông chỉ của người khác để hiển
bày nghĩa lý của mình. Như phái Thí Dụ nói: “Không có đạo thế tục có
thể đoạn phiền não.” Đại đức ấy nói: “Dị sinh không có ai đoạn dứt tùy
miên, nhưng có thể điều phục ràng buộc ; cũng không phải là đạo thế
tục có nghĩa vĩnh viễn đoạn dứt, bởi vì trong kinh nói: Thánh Tuệ thấy
rõ rồi mới có thể đoạn dứt.” Vì nga ên chặn cách nói ấy, để hiển bày về
đạo thế tục cũng có thể vĩnh viễn đoa ïn dứt, các loại dị sinh cũng đoạn
dứt tùy miên, bởi vì trong kinh nói: “O Át-đạt-lạc-ca-át-la-ma-tử, đoạn
bỏ cõi Dục, đoạn bỏ cõi Sắc, ch o đến đoạn bỏ Vô sở hữu xứ, sinh đến
Phi tưởng phi phi tưởng xứ.” Lại nói: “Có ngoại đạo Tiên có thể lìa
nhiễm cõi dục…” Như vậy đều đã nói Th ánh Tuệ thấy rõ rồi mới có thể
đoạn dứt, là hiển bày có thể đến cuối cùng đoạn bỏ nhiễm của cõi Hữu
806 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
Đảnh.
Hoặc có người nói rằng: Các đạo thế tục tuy có thể vĩnh viễn đoạn
dứt, nhưng là dị sinh chứ không phải là Thánh giả, bởi vì không phải là
bỏ đạo thù thắng mà dùng đạo yếu kém. Vì ngăn chặn ý đó, hiển bày về
các Thánh giả cũng dùng đạo thế tục để lìa nhiễm của tám địa.
Có người đưa ra cách nói này: Lập tức đoạn bỏ chứ không phải là
từ từ, bởi vì lúc Định Kim cang dụ hiện rõ ở trước mắt, tất cả phiền não
lập tức đoạn bỏ. Vì ngăn chặn ý chấp ấy, hiển bày nhất định phải từ từ
đoạn bỏ, bởi vì bốn quả Sa-môn từ từ mà đạt được.
Có người chấp: Hiện quán chỉ có lập tức chứ không phải là từ từ.
Vì ngăn chặn cách nói ấy để hiển ba øy là từ từ chứ không phải là lập
tức, và để biểu hiện rõ ràng có hai bộ kiết-hai bộ đối trị, cho nên soạn
ra phần luận này.
Hỏi: Hai mươi hai căn này, mấy loại do kiến mà đoạn, mấy loại
do tu mà đoạn, mấy loại không đoạn?
Đáp: Chín loại do tu mà đoạn, ba loại không đoạn, mười loại cần
phải phân biệt.
Chín loại do tu mà đoạn, đó là bảy Sắc căn và Mạng căn-Khổ căn.
Ba loại không đoạn, đó là ba căn Vô lậu. Mười loại cần phải phân biệt,
đó là Ý căn-bốn Thọ và năm căn như Tín…
Ý căn, hoặc là do kiến mà đoạn, hoặc là do tu mà đoạn, hoặc là
không đoạn. Thế nào là do kiến mà đoạn?  Đó là Ý căn của Tùy tín
hành-Tùy pháp hành, do Hiện quán biên Nhẫn mà đoạn. Điều này lại
là thế nào? Đó là Ý căn tương ưng với tám mươi tám tùy miên do kiến
mà đoạn. Thế nào là do tu mà đoạn? Đó là Ý căn của Học thấy dấu tích
do tu mà đoạn. Điều này lại là thế nào? Đó là Ý căn tương ưng với mười
tùy miên do tu mà đoạn, và Ý căn hữu lậu không nhiễm ô. Thế nào là
không đoạn? Đó là Ý căn vô lậu. Như Ý căn, Xả căn cũng như vậy.
Lạc căn, hoặc là do kiến mà đoạn, hoặc là do tu mà đoạn, hoặc là
không đoạn. Thế nào là do kiến mà đoạn ? Đó là Lạc căn của Tùy tín
hành-Tùy pháp hành, do Hiện quán bi ên Nhẫn mà đoạn. Điều này lại
là thế nào? Đó là Lạc căn tương ưng với hai mươi tám tùy miên do kiến
mà đoạn, tức là Lạc căn do kiến mà đoạn thuộc Tĩnh lự thứ ba. Thế nào
là do tu mà đoạn? Đó là Lạc căn của Học thấy dấu tích do tu mà đoạn.
Điều này lại là thế nào? Đó là Lạc căn tương ưng với năm tùy miên do
tu mà đoạn, và Lạc căn hữu la äu không nhiễm ô. Năm tùy miên, đó là
Tham-Vô minh của cõi Dục, Tham-Mạn-Vô minh của cõi Sắc. Thế nào
là không đoạn? Đó là Lạc căn vô lậu.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 144 807  
www.daitangkinh.org  
Hỷ căn, hoặc là do kiến mà đoạn, hoặc là do tu mà đoạn, hoặc là
không đoạn. Thế nào là do kiến mà đoạn? Đó là Hỷ căn của Tùy tín
hành-Tùy pháp hành, do Hiện quán bi ên Nhẫn mà đoạn. Điều này lại
là thế nào? Đó là Hỷ căn tương ưng với năm mươi hai tùy miên do kiến
mà đoạn. Năm mươi hai tùy miên, đó là hai mươi bốn loại của cõi Dục,
trừ ra tám loại thuộc Sân-Nghi, hai mươi tám loại của cõi Sắc. Thế nào
là do tu mà đoạn? Đó là Hỷ căn của Học thấy dấu tích do tu mà đoạn.
Điều này lại là thế nào? Đó là Hỷ căn tương ưng với sáu tùy miên do
tu mà đoạn, và Hỷ căn hữu lậu không nhiễm ô. Sáu t ùy miên, đó là
Tham-Mạn-Vô minh của cõi Dục-Sắ c. Thế nào là không đoạn? Đó là
Hỷ căn vô lậu.
Ưu căn, hoặc là do kiến mà đoạn, hoặc là do tu mà đoạn. Thế nào
là do kiến mà đoạn? Đó là Ưu căn của Tùy tín hành-Tùy pháp hành, do
Hiện quán biên Nhẫn mà đoạn. Điều này lại là thế nào? Đó là Ưu căn
tương ưng với mười sáu tùy miên do kiến mà đoạn. Mười sáu tùy miên,
đó là Tà kiến-Sân-Nghi-Vô minh của cõi Dục đều có bốn. Thế nào là
do tu mà đoạn? Đó là Ưu căn của Học thấy dấu tích do tu mà đoạn. Điều
này lại là thế nào? Đó là Ưu căn tương ưng với hai tùy miên do tu mà
đoạn, và Ưu căn không nhiễm ô. Hai tùy miên, đó là Sân-Vô minh của
cõi Dục.
Năm căn như Tín…, hoặc là do tu  mà đoạn, hoặc là không đoạn.
Thế nào là do tu mà đoạn? Đó là năm căn như Tín… thuộc hữu lậu. Thế
nào là không đoạn? Đó là năm căn như Tín… thuộc vô lậu.
Đã phân biệt về các căn do kiến mà đoạn…, nay sẽ nói đến nghĩa
của các căn do kiến mà đoạn...
Hỏi: Thế nào gọi là do kiến mà đoạn- do tu mà đoạn?
Đáp: Như kiến không tách rời tu, tu không tách rời kiến, trong
Kiến đạo tu Như thật có thể đạt được, trong Tu đạo kiến Như thật có thể
đạt được, Tuệ gọi là kiến, không phóng dật gọi là tu.
Hỏi: Trong này nói đến pháp nào gọi là Như thật?
Đáp: Ý trong này nói có nhiều nhanh nhạy sắc bén thì gọi là Như
thật, nghĩa là trong Kiến đạo th ì Tuệ nhiều mà không phóng dật thì ít,
trong Tu đạo thì không phóng dật nhiều mà Tuệ thì ít.
Hoặc là ý trong này nói bình đẳng thì gọi là Như thật, nghĩa là
trong Kiến đạo tùy theo có bao nhiêu Tuệ thì có bấy nhiêu không phóng
dật, trong Tu đạo tùy theo có bao nhiêu không phóng dật thì có bấy
nhiêu Tuệ.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Quán xét bốn Thánh
808 BỘ TỲ ĐÀM 5
 
 
đế, đoạn trừ các phiền não.”
Hỏi: Làm thế nào để phân biệt pháp này là do kiến mà đoạn,
pháp này là do tu mà đoạn?
Đáp: Do kiến mà đoạn, do kiến mà trừ, do kiến mà thay đổi và
loại bỏ, thì gọi là do kiến mà đoạn.
Có người nói: Do kiến mà đoạn cũng nên nói là do tu mà đoạn,
bởi vì trong Kiến đạo tu Như thật có thể đạt được.
Nói như vậy thì do kiến mà đoạn, do kiến mà trừ, do kiến mà thay
đổi và loại bỏ, gọi là do kiến mà đoa ïn. Như đạo đã đạt được, nếu tập
hay là tu, hay là tu tập nhiều, đoạn từng phạm vi, đoạn có hạn lượng, từ
từ làm cho ít lại, đến cuối cùng đoạn dứt, gọi là do tu mà đoạn.
Có người nói: Do tu mà đoạn cũng nên nói là do kiến mà đoạn,
bởi vì trong Tu đạo kiến Như thật có thể đạt được.
Nói như vậy thì như đạo đã đạt được, nếu tập hay là tu, hay là tu
tập nhiều, đoạn từng phạm vi, đoạn có hạn lượng, từ từ làm cho ít lại,
đến cuối cùng đoạn dứt, gọi là do tu mà đoạn.
Hỏi: Điều này nói có nghĩa gì?
Đáp: Đây là nói về Kiến đạo, là đạo nhanh nhạy sắc bén tạm thời
hiện rõ ở trước mắt, chín phẩm phi ền não trong một lúc mà đoạn; Tu
đạo là đạo không nhanh nhạy sắc bén, thường xuyên luyện tập hiện rõ
trước mắt, chín phẩm phiền não trải qua chín thời gian mà đoạn. Như
lưỡi dao sắc-cùn cùng cắt một vật, lưỡi dao sắc vừa cắt liền đứt, lưỡi dao
cùn phải cắt nhiều lần mới đứt.
Có người nói: Nếu pháp dùng đạo tăng mạnh về Kiến để đoạn thì
gọi là do kiến mà đoạn, nếu pháp dùng đạo tăng mạnh về Tu để đoạn
thì gọi là do tu mà đoạn.
Có người nói: Nếu pháp dùng đạo c ủa hai tướng để đoạn thì gọi
là do kiến mà đoạn. Hai tướng, đó là tướng của Kiến và tướng của Tuệ.
Nếu pháp dùng đạo của ba tướng để đoạn thì gọi là do tu mà đoạn. Ba
tướng, đó là tướng của Trí-Kiến và Tuệ.
Có người nói: Nếu pháp dùng đạo của bốn tướng để đoạn thì gọi
là do kiến mà đoạn. Bốn tướng, đó la ø tướng của Nhãn-Minh-Giác và
Tuệ. Nếu pháp dùng đạo của năm t ướng để đoạn thì gọi là do tu mà
đoạn. Năm tướng, đó là tướng của Nhãn-Trí-Minh-Giác và Tuệ.
Có người nói: Nếu pháp do Nhẫn ma ø đoạn thì gọi là do kiến mà
đoạn, nếu pháp do Trí mà đoạn thì gọi là do tu mà đoạn.
Phần còn lại nói rộng ra như phẩm thứ nhất trong chương Kiết
Uẩn.