A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 151

Việt dịch

(QUYỂN 151 | 200)


HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC
LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN
LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH  
 

 
www.daitangkinh.org  


SỐ 1545

LUẬN
A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA
Năm trăm Đại A-la-hán cùng tạo luận.
Tam Tạng Pháp Sư Huyền Trang dịch Phạn sáng Há

QUYỂN 151

CHƯƠNG VI: CĂN UẨN (Tiếp Theo)

Phẩm Thứ Tư: LUẬN VỀ ĐẲNG TÂM (Phần 1)

Tâm của tất cả hữu tình nên nói là khởi như nhau, trú như nhau,
diệt như nhau chăng? Những chương như vậy và giải thích về nghĩa của
từng chương đã lĩnh hội rồi, tiếp theo nên phân biệt rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn làm cho người nghi ngờ có được quyết định. Đó
là các loài hữu tình, hoặc có loài thân hình to lớn, hoặc có loài thân hình
nhỏ bé. Loài thân hình to lớn, như trong biển rộng có các hữu tình đã
mang lấy tự Thể, thân lượng ấy to l ớn, hoặc là một trăm Du-thiện-na,
hoặc là hai-ba-bốn-năm-sáu-bảy trăm Du-thiện-na, hoặc là cho đến hai
ngàn một trăm Du-thiện-na, như hình lượng to lớn của Hạt-la-hô vua A-
tố-lạc; cao mười sáu ngàn Du-thiện-na, như thân lượng của trời Sắc Cứu
Cánh. Thân hình nhỏ bé, như muỗi-kiến-ra än-rệp và các loại vi trùng,
những người mắt sáng tuy tác ý đến mức cuối cùng mà cũng không thể
nào nhìn thấy. Đừng có sinh lòng nghi  ngờ, thân to lớn thì tâm cũng to
lớn, thân nhỏ bé thì tâm cũng nhỏ bé! Muốn làm cho mối nghi này được
4 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
quyết định, hiển bày về các loài hữu tình do Đại chủng mà tạo ra sắc,
tuy có nhiều-ít mà tâm đều như nhau, cho nên soạn ra phần luận này.
Lại nữa, các loài hữu tình, hoặc có loài đi lại chuyển động nhanh
chóng, hoặc có loài đi lại chuyển đ ộng chậm chạp. Loài đi lại chuyển
động nhanh chóng, như ngựa-hươu nai-chồn s ói… Loài đi lại chuyển
động chậm chạp, như sâu bọ-giun tr ùng… Đừng có sinh lòng nghi ngờ,
đi lại chuyển động nhanh chóng thì ta âm sinh diệt nhanh chóng, đi lại
chuyển động chậm chạp thì tâm sinh di ệt chậm chạp! Vì làm cho mối
nghi này được quyết định, hiển bày về các loài hữu tình tuy do Đại
chủng mà tạo ra sắc, chuyển động có nhanh chậm, nhưng tâm sinh diệt
thì tất cả đều như nhau.
Lại nữa, các loài hữu tình, hoặc có oai nghi tùy tiện vội vàng
giống như gió bão, Giác Tuệ chuyển dời trôi nổi như mặt trời trên sóng;
hoặc có oai nghi chậm rãi sâu nặng giống như ngọn núi, Giác Tuệ vắng
lặng chìm sâu như ngọn đèn trong nhà kín. Đừng có sinh lòng nghi ngờ,
oai nghi tùy tiện vội vàng-Giác Tuệ chuyển dời trôi nổi thì tâm sinh diệt
mau chóng, oai nghi chậm rãi sâu nặng-Giác Tuệ vắng lặng chìm sâu
thì tâm sinh diệt chậm chạp! Vì làm cho mối nghi này được quyết định,
hiển bày về các loài hữu tình tuy oai nghi có nặng-nhẹ, Giác Tuệ có
chìm-nổi, mà tâm sinh diệt thì tất cả đều như nhau.
Hỏi: Nếu tâm của các hữu tình si nh diệt như nhau, thì tại sao oai
nghi có nặng-nhẹ, Giác Tuệ có chìm-nổi?
Đáp: Có các hữu tình đối với nhi ều cảnh giới có nhiều tâm khởi
lên, có các hữu tình đối với một cảnh giới có nhiều tâm khởi lên. Nếu
các hữu tình đối với nhiều cảnh giới khởi lên nhiều tâm, thì oai nghi tùy
tiện vội vàng-Giác Tuệ chuyển dời tr ôi nổi; nếu các hữu tình đối với
một cảnh giới khởi lên nhiều tâm, thì oai nghi chậm rãi sâu nặng-Giác
Tuệ vắng lặng chìm sâu. Bởi vì những nhân duyên như vậy, cho nên
soạn ra phần luận này.
Hỏi: Tâm của tất cả hữu tì nh nên nói là khởi như nhau, trú như
nhau, diệt như nhau chăng?
Đáp: Đúng như vậy.
Hỏi: Là tâm của tất cả hữu tình sinh như nhau-diệt như nhau, tất
cả tâm ấy một sát-na sinh, một sát -na diệt chăng? Hay không phải là
tâm của tất cả hữu tình sinh như nhau-diệt như nhau, cũng không phải
là tất cả tâm ấy một sát-na sinh, một sát-na diệt chăng? Giả sử như vậy
thì có gì sai? Nếu tâm của tất cả hữu tình sinh như nhau-diệt như nhau,
tất cả tâm ấy một sát-na sinh, một sát-na diệt, phần vị có tâm thì có thể
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 151 5  
www.daitangkinh.org  
như vậy, phần vị không có tâm thì thế nào? Đó là lúc tiến vào Định Vô
tưởng-Định Diệt tận, tâm của hữu tì nh khác cũng sinh cũng diệt, tâm
ấy diệt mà không sinh; lúc ra khỏi  Định Vô tưởng-Định Diệt tận, tâm
của hữu tình khác cũng diệt cũng sinh, tâm ấy sinh mà không diệt; lúc
trú trong Định Vô tưởng-Định Diệt tận, tâm của hữu tình khác cũng
sinh cũng diệt, tâm ấy không sinh-không diệt, tại sao có thể nói là tâm
sinh diệt như nhau cùng trong một sa ùt-na? Nếu không phải là tâm của
tất cả hữu tình sinh như nhau-diệt như nhau, cũng không phải là tất cả
tâm ấy một sát-na sinh, một sát-na diệt, thì trong na øy đã nói nên hiểu
thế nào? Đó là tâm của tất cả hữu tình khởi như nhau-trú như nhau-diệt
như nhau.
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Tâm của tất cả hữu tình sinh như
nhau-diệt như nhau, tất cả tâm ấy một sát-na sinh, một sát-na diệt.
Hỏi: Phần vị có tâm thì có thể như vậy, phần vị không có tâm thì
thế nào?
Đáp: Phần vị có tâm thì có thể như vậy, phầ n vị không có tâm
cũng có thể như vậy. Nghĩa là lúc  tiến vào Định Vô tưởng-Định Diệt
tận, như tâm của hữu tình khác sinh ra, tâm của Định ấy trong sát-na
đầu tiên cũng sinh ra; như tâm của hữu tình khác diệt đi, tâm tiến vào
Định ấy cũng diệt đi. Lúc ra khỏi Định Vô tưởng-Định Diệt tận, như tâm
của hữu tình khác sinh ra, tâm ra khỏi Định ấy cũng sinh ra; như tâm của
hữu tình khác diệt đi, tâm của Định ấy trong sát-na cuối cùng cũng diệt
đi. Lúc trú trong Định Vô tưởng-Đị nh Diệt tận, như tâm của hữu tình
khác cũng sinh cũng diệt trong từng sát-na, tâm trong thời gian của Định
ấy cũng sinh cũng diệt qua từng sát-n a. Vì vậy, phần vị có tâm-không
có tâm đều có thể như vậy.
Có Sư khác nói: Không phải là tâm của tất cả hữu tình sinh như
nhau-diệt như nhau, cũng không phải là tất cả tâm ấy một sát-na sinh,
một sát-na diệt. Nghĩa là có lúc  tâm của hữu tình diệt mà không sinh,
như lúc tiến vào Định Vô tưởng-Định Diệt tận; hoặc có lúc tâm của hữu
tình sinh mà không diệt, như lúc ra khỏi Định Vô tưởng-Định Diệt tận;
hoặc có lúc tâm của hữu tình không sinh-không diệt, như lúc trú trong
Định Vô tưởng-Định Diệt tận; hoặc có lúc tâm của hữu tình cũng sinh-
cũng diệt, như lúc trú trong phần vị có tâm.
Hỏi: Trong này đã nói nên hiểu thế nào?
Đáp: Trong này dựa vào số lượng như nhau mà nói, đừng có cho
rằng bởi vì tâm hoặc là lớn-hoặc là nhỏ cho nên nói tâm của tất cả hữu
tình đều như nhau.
6 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Nói như vậy thì tâm của tất cả hữu tình khởi như nhau-diệt như
nhau, tất cả tâm ấy một sát-na sinh, một sát-na diệt, bởi vì pháp hữu vi
từ duyên sinh ra rồi đều lập tức diệt đi.
Hỏi: Tâm có tham-tâm lìa tham, nên nói là khởi như nhau, trú như
nhau, diệt như nhau chăng?
Đáp: Đúng như vậy.
Hỏi: Tâm có sân-lìa sân, có si-lìa si, qua loa-phân tán, xuống thấp-
lên cao, to lớn-nhỏ bé, trạo c ử-không trạo cử, không vắng lặng-vắng
lặng, không định-định, không tu-tu, không giải thoát-giải thoát, nên nói
là khởi như nhau, trú như nhau, diệt như nhau chăng?
Đáp: Đúng như vậy.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Các tâm nhiễm ô thì tánh ấy nặng nề chìm xuống, các tâm
thiện thì tánh ấy nhẹ nhàng lên ca o. Đừng có sinh lòng nghi ngờ cho
rằng tâm nhiễm sinh diệt chậm chạp, tâm thiện sinh diệt mau chóng! Vì
làm cho mối nghi này được quyết định, mà hiển bày về hai loại tâm có
thời gian sinh diệt như nhau.
Do hai nghĩa cho nên tâm gọi là có tham:
1. Tương ưng với tham.
2. Bị tham ràng buộc.
Nếu chỉ tương ưng với tham cho nên gọi là tâm có tham, thì phẩm
tương ưng với sân…, và thiện hữu lậu-vô phú vô ký phải gọi là tâm lìa
tham. Nhưng mà những loại ấy cũng gọi là tâm có tham, bởi vì tham đã
ràng buộc. Tuy do hai nghĩa cho nên tâm gọi là có tham, mà trong này
chỉ dựa vào nghĩa Tương ưng để nói, bởi vì không có tạp loạn.
Cũng do hai nghĩa cho nên tâm gọi là lìa tham:
1. Không tương ưng với tham.
2. Là đối trị với tham.
Nếu chỉ là không tương ưng với tham cho nên gọi là tâm lìa tham,
thì phẩm tương ưng với sân…, cũng phải gọi là tâm lìa tham. Nhưng mà
những loại ấy không nên gọi là tâm lìa tham, bởi vì có nhiễm ô. Tuy do
hai nghĩa cho nên tâm gọi là lìa tham, mà trong này chỉ dựa vào Đối trị
với tham để nói, bởi vì không có tạp loạn. Có sân-lìa sân… đều dựa theo
đây mà biết. Vì thế cho nên trong này phải đưa ra cách nói này: Tâm
có tham, đó là tương ưng với tham. Tâm lìa tham, đó là đối trị với tham.
Tâm có sân, đó là tương ưng với sân. Tâm lìa sân, đó là đối trị với sân.
Tâm có si, đó là tương ưng với si. Tâm lìa si, đó là đối trị với si. Tâm
qua loa, đó là tâm thiện thâu nhiếp theo cảnh. Tâm phân tán, đó là tâm
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 151 7  
www.daitangkinh.org  
nhiễm phóng túng theo cảnh.
Các Luận sư của nước Kiện-đà-la nói: Tâm tương ưng với ngủ gọi
là sơ lược. Bởi vì Đức Thế Tôn nói ngủ gọi là tâm sơ lược. Như trong
kinh nói: “Thế nào là ngủ mê? Đó là ở phần vị ngủ mê, tâm tụ vào tản
ra qua loa.”
Hỏi: Làm thế nào giải thích thông suốt trong chương Kiến Uẩn đã
nói? Chương ấy nói: “Bốn trí nhận biết như thật về tâm qua loa, đó là
Pháp trí-Loại trí-Đạo trí-Thế tục trí. Một trí nhận biết như thật về tâm
phân tán, đó là Thế tục trí.”
Đáp: Chương ấy nói không cần phải thông hiểu, bởi vì ngược với
cách nói của người khác mà soa ïn luận. Nếu muốn thông hiểu thì nên
sửa lại văn ấy: Tâm qua loa-tâm phân tán-tâm xuống thấp cùng một trí
nhận biết như thật, đó là trí Thế tục. Tâm lên cao, bốn trí cùng nhận biết
như thật, nói như trước. Cách nói ấy phi lý. Nếu nói như vậy thì tâm ngủ
nhiễm ô, lẽ ra cũng qua loa cũng phân tán, bởi vì tương ưng với ngủ là
nhiễm ô. Muốn làm cho không có sai lầm như vậy, cho nên như trước
đã nói là hợp lý.
Tâm xuống thấp, đó là tâm nhiễm ô tương ưng với giải đãi. Tâm
lên cao, đó là tâm thiện tương ưng với tinh tiến. Tâm nhỏ bé, đó là tâm
nhiễm ô, bởi vì nhỏ bé mà sinh ra thói quen. Tâm to lớn, đó là tâm
thiện, bởi vì to lớn mà sinh ra thói quen.
Hỏi: Thói quen của vô lượng hữu tình là các hành ác chứ không
phải là các hành diệu, tâm nhiễm ô hiện rõ trước mắt không phải là các
tâm thiện, tại sao gọi là tâm nhiễm ô bởi vì nhỏ bé mà sinh ra thói quen,
tâm thiện bởi vì to lớn mà sinh ra thói quen?
Đáp: Không bởi vì số nhiều mà lập ra tên gọi to lớn-nhỏ bé. Trong
này, nếu có thể tu hành pháp thiện thì gọi  là to lớn, còn lại gọi là nhỏ
bé. Trong ba cõi chỉ có một Đức Phật mà gọi là to lớn, bởi vì có đủ pháp
thiện; những loại khác tuy nhiều mà gọi là nhỏ bé, bởi vì các pháp thiện
không đầy đủ.
Có người nói: Tâm nhiễm ô gọi là nhỏ bé, bởi vì đạt được giá trị
nhỏ bé, nghĩa là tâm nhiễm ô không nhờ vào gia hạnh, không cần đến
của cải châu báu, chỉ khởi lên một c hút tác ý phi lý, liền nối tiếp nhau
chuyển biến như dòng sông lớn tuôn chảy. Tâm thiện gọi là to lớn, bởi
vì đạt được giá trị to lớn, nghĩa là các tâm thiện cần phải nhờ vào gia
hạnh, và nhiều gia hạnh, tuy bỏ ra trăm ngàn châu báu, mà có lúc có thể
hiện rõ trước mắt, có lúc không hiện rõ trước mắt.
Có người nói: Tâm nhiễm ô gọi là nhỏ bé, bởi vì tương ưng với ít
8 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
căn, nghĩa là các tâm nhiễm ô hoặc là tương ưng với chỉ một căn, hoặc
là tương ưng với hai căn, chứ không có đủ ba căn. Tâm thiện gọi là to
lớn, bởi vì tương ưng với nhiều ca ên, nghĩa là các tâm thiện đều tương
ưng với ba căn, chứ không có thiếu hụt.
Có người nói: Tâm nhiễm ô gọi là nhỏ bé, bởi vì ít tùy chuyển,
nghĩa là các tâm nhiễm ô chỉ có ba  Uẩn tùy chuyển. Tâm  thiện gọi là
to lớn, bởi vì nhiều tùy chuyển, nghĩa là các tâm thiện, hoặc có ba Uẩn-
hoặc có bốn Uẩn tùy chuyển.
Có người nói: Tâm nhiễm ô gọi là nhỏ bé, bởi vì ít quyến thuộc,
nghĩa là các tâm nhiễm ô không có tu thuộc vị lai. Tâm thiện gọi là to
lớn, bởi vì nhiều quyến thuộc, nghĩa là các tâm thiện có tu thuộc vị lai.
Có người nói: Tâm nhiễm ô gọi là nhỏ bé, bởi vì ít đối trị, nghĩa là
nhiều phiền não nối tiếp nhau hiện rõ trước mắt, đoạn một ít căn thiện
rồi sau đó trở lại nối tiếp nhau. Tâm thiện gọi là to lớn, bởi vì nhiều đối
trị, như khởi lên một niệm Khổ pháp tr í nhẫn, lập tức đoạn mười loại
tùy miên do kiến Khổ mà đoạn của cõi Dục khiến cho vĩnh viễn không
khởi lên.
Có người nói: Tâm nhiễm ô gọi là nhỏ bé, bởi vì dẫn đầu kém cỏi.
Như thế nào gọi là tâm nhiễm ô dẫn đầu kém cỏi? Đó là các Vô minh.
Như nói Vô minh là pháp dẫn đầu, cho nên liền khởi lên vô lượng pháp
ác bất thiện, và có thể dẫn dắt  sinh ra không có Tàm-không có Quý;
giống như chủ buôn không có mắt-không có chân, khiến cho sự mong
cầu của những người buôn không được toại nguyện. Tâm thiện gọi là to
lớn, bởi vì dẫn đầu hơn hẳn. Như thế nào gọi là tâm thiện dẫn đầu? Đó
là các Tuệ sáng suốt. Như nói Tuệ sáng suốt dẫn đầu là pháp dẫn đầu,
cho nên liền khởi lên vô lượng pháp thiện tuyệt vời, lại có thể dẫn dắt
sinh ra Tàm-Quý thù thắng, giống như chủ buôn có mắt-có chân, khiến
cho sự mong cầu của những người buôn đạt được kết quả như ý.
Có người nói: Tâm nhiễm ô gọi là nhỏ bé, bởi vì uy lực nhỏ bé;
tâm thiện gọi là to lớn,  bởi vì uy lực to lớn. Ng hĩa là từ vô thỉ đến nay
đã quen theo pháp ác, pháp thiện vừa mới khởi lên đều làm cho tất cả
pháp ác xa lìa. Như trải qua thời  gian dài quen theo ý tưởng không có
muối, lúc vừa mới ăn muối thì ý tưởng không có muối đều rời bỏ. Lại
như trong ngôi nhà trải qua thời gian dài tối tăm, ngọn đèn sáng vừa
mới đến thì bóng tối ấy liền trừ hết. Vả lại, pháp thiện đoạn bỏ pháp
ác vĩnh viễn làm cho không sinh ra, pháp ác đoạn bỏ pháp thiện sau đó
nhất định phải nối tiếp nhau.
Bởi vì những nhân duyên như vậy, cho nên tâm nhiễm ô gọi là
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 151 9  
www.daitangkinh.org  
nhỏ bé, tâm thiện gọi là to lớn.
Tâm trạo cử, đó là tâm nhiễm ô tương ưng với trạo cử. Tâm không
trạo cử, đó là tâm thiện tương ưng với hành Xả. Tâm bất tịnh, đó là tâm
nhiễm ô tương ưng với không vắng lặng, ta át cả phiền não đều là tánh
không vắng lặng. Tâm vắng lặng, đó là tâm thiện tương ưng với vắng
lặng, tất cả pháp thiện đều là ta ùnh vắng lặng. Tâm không định, đó là
tâm nhiễm ô tương ưng với tán loạn. Ta âm định, đó là tâm thiện tương
ưng với Đẳng trì. Tâm không tu, đó là tâm đều không tu đối với được
tu- tập tu. Tâm tu, đó là tâm đối với được tu- tập tu tùy theo một, hoặc
là cùng tu cả hai. Tâm không giải thoát, đó là tâm không giải thoát đối
với tự tánh giải thoát- nối tiếp nhau giải thoát. Tâm giải thoát, đó là tâm
giải thoát đối với tự tánh giải thoát  - nối tiếp nhau giải thoát, tùy theo
một hoặc là cả hai.
Hỏi: Thọ lượng nên nói là tùy tâm chuyển, hay là không tùy tâm
chuyển?
Đáp: Không tùy tâm chuyển.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Muốn ngăn chặn tông chỉ của người khác, hiển bày về nghĩa
lý của mình, đó là Luận giả Phân Biệt nói thọ lượng tùy tâm chuyển.
Hỏi: Vì sao vị ấy đưa ra cách nói này?
Đáp: Bởi vì dựa vào kinh. N hư trong kinh nói: “Ba pháp Thọ-
Noãn-Thức hòa hợp chứ không phả i là không hòa hợp, ba pháp như
vậy không có thể thi thiết tách bi ệt khác nhau.” Vì vậy chứng minh
biết là thọ lượng tùy tâm chuyển. Vì ngăn chặn cách nói ấy, hiển bày
về thọ lượng không tùy tâm chuyển, cho nên soạn ra phần luận   này.
Hỏi: Vì sao thọ lượng không tùy tâm chuyển?
Đáp: Pháp tùy tâm chuyển quyết định cùng với tâm khởi như nhau,
trú như nhau, diệt như nhau; thọ lượng không phải là cùng với tâm quyết
định khởi như nhau, trú như nhau, diệt như nhau.
Có người nói: Pháp tùy tâm chuyển quyết định cùng với tâm có
quả như nhau, đẳng lưu như nhau, dị  thục như nhau; thọ lượng không
phải là cùng với tâm quyết định có quả như nhau, đẳng lưu như nhau, dị
thục như nhau.
Có người nói: Pháp tùy tâm chuyển quyết định cùng sinh với tâm,
thọ lượng không phải là quyết định cùng sinh với tâm.
Có người nói: Pháp tùy tâm chuyển, pháp vốn như vậy, nếu tâm
thiện thì pháp ấy cũng thiện, bất thiện- vô ký cũng như vậy. Thọ lượng
chỉ là vô ký, nếu tùy tâm chuyển thì lúc tâm vô ký hiện rõ ở trước mắt,
10 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
thọ lượng có thể chuyển; lúc tâm thiện-bất thiện hiện rõ ở trước mắt, thì
thọ lượng phải đoạn mất.
Có người nói: Pháp tùy tâm chuyển, pháp vốn như vậy, nếu tâm
hệ thuộc cõi Dục thì pháp ấy cũng hệ thuộc cõi Dục, hệ thuộc cõi Sắc-
Vô sắc và không hệ thuộc cũng như vậy. Thọ lượng chỉ hệ thuộc ba cõi
mà tùy theo cõi sinh ra, cõi này có thọ lượng của cõi này chứ không phải
là cõi khác. Nếu tùy tâm chuyển thì sinh ở cõi Dục, lúc tâm của cõi Dục
hiện rõ ở trước mắt, thọ lượng có thể chuyển; lúc tâm của cõi Sắc... hiện
rõ ở trước mắt, thì thọ lượng phải đoạn mất. Cho đến sinh ở cõi Vô sắc,
nói cũng như vậy.
Có người nói: Pháp tùy tâm chuyển, pháp vốn như vậy, nếu tâm là
Học thì pháp ấy cũng là Học, Vô học-Phi học phi vô học cũng như vậy.
Thọ lượng chỉ là Phi học phi vô học, nếu tùy tâm chuyển thì lúc tâm Phi
học phi vô học hiện rõ ở trước mắt, thọ lượng có thể chuyển; lúc tâm
Học-tâm Vô học hiện rõ ở trước mắt, thì thọ lượng phải đoạn mất.
Có người nói: Pháp tùy tâm chuyển, pháp vốn như vậy, nếu tâm
do kiến mà đoạn thì pháp ấy cũng do kiến mà đoạn, do tu mà đoạn và
không đoạn cũng như vậy. Thọ lượng chỉ là do tu mà đoạn, nếu tùy tâm
chuyển thì lúc tâm do tu mà đoạn hiện rõ ở trước mắt, thọ lượng có thể
chuyển; lúc tâm do kiến mà đoạn… hiện rõ ở trước mắt, thì thọ lượng
phải đoạn mất.
Có người nói: Pháp tùy tâm chuyển, pháp vốn như vậy, tâm có thì
pháp ấy có, tâm không có thì pháp ấy không có. Nếu thọ lượng tùy tâm
chuyển, thì lúc có tâm, thọ lượng có thể chuyển; lúc không có tâm, thì
thọ lượng phải đoạn mất. tức là trú trong Đẳng chí Vô tưởng-Diệt tận,
và sinh ở cõi Vô tưởng, lúc tâm không hiện hành, phải gọi là chết, bởi
vì không có Mạng căn. Muốn làm cho không có sai lầm như vậy, cho
nên thọ lượng không tùy tâm chuyển.
Hỏi: Kinh mà Luận giả Phân Biệt đã dẫn chứng phải hiểu thế
nào? Như nói: “Ba pháp Thọ-Noã n-Thức hòa hợp chứ không phải là
không hòa hợp…”
Đáp: Tôn giả Thế Hữu nói rằng: “Đây là dựa theo một sở y-một
sự nối tiếp nhau mà nói, nghĩa là ba  pháp này ở trong một sở y-một sự
nối tiếp nhau đều có thể đạt được đầy đủ, chứ không nói là ba pháp nhất
định phải tùy chuyển lẫn nhau. Nếu như lấy điều đã nói làm quyết định,
thì không nên thi thiết Uẩn- Xứ- Giới khác nhau, bởi vì kinh ấy nói: “Ba
pháp như vậy không có thể thi thiết ta ùch biệt khác nhau.” Nhưng Thọ
là do Hành uẩn-Pháp giới-Pháp xứ thâu nhiếp, Noãn là do Sắc uẩn-Xúc
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 151 11  
www.daitangkinh.org  
giới-Xúc xứ thâu nhiếp, Thức là do Thức uẩn-bảy Tâm giới- Ý xứ thâu
nhiếp. Vì vậy không cần phải như văn mà chọn lấy. Vả lại, ba pháp này
nếu nhất định hòa hợp, thì cõi Vô sắc phải có Noãn, trong loài phi tình
phải có Thọ-Thức, Định Vô tưởng… phải có Thức hiện hành. Nếu chấp
nhận thì trái với Chánh lý của Thánh giáo. Vì vậy không thể tùy theo
văn mà quyết định chọn lấy. Cần phải biết văn này là dựa vào nghĩa có
thể có mà nói về hòa hợp…”
Hỏi: Thọ lượng nên nói là tùy theo sự nối tiếp nhau mà chuyển,
hay là vừa khởi lên liền trú?
Đáp: Nếu hữu tình cõi Dục không trú trong Đẳng chí Vô tưởng-
Diệt tận, thì nên nói là tùy theo sự nối tiếp nhau mà chuyển. Nếu trú
trong Đẳng chí Vô tưởng-Diệt tận, và hữu tình cõi Sắc-Vô sắc, thì nên
nói là vừa khởi lên liền trú.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Muốn ngăn chặn tông chỉ của người khác, hiển bày về nghĩa
lý của mình. Đó là phái Thí D ụ không chấp nhận có sự mạng chung
không phải lúc. Nguyên cớ thế nào ? Bởi vì như kinh nói: “Thọ lượng
kết thúc không thể cứu được.”Vì vậy cho nên biết là không có cái chết
không phải lúc. Vì ngăn chặn ý đó để hiển bày là có sự mạng chung
không phải lúc, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Vì sao gọi là tùy theo sự nối tiếp nhau mà chuyển?
Đáp: Có người nói: Tai họa bất ngờ gọi là sự nối tiếp nhau, nghĩa
là sinh ở cõi Dục không trú trong Đẳng chí Vô tưởng-Diệt tận, thọ lượng
tùy theo tai họa bất ngờ nối tiếp nhau mà chuyển. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì nếu có người đối với thọ  lượng không luôn luôn tạo tác, không
luôn luôn chuyển đổi, không nhận lấy tạo tác, không nhận lấy chuyển
đổi, đi không đúng lúc, đi không đúng chỗ, không tu phạm hạnh, ăn
không phù hợp, ăn không đúng mức, sống thì không chín, chín thì giữ
lấy; đối với điều thích hợp-không phải là thích hợp, không có thể quán
sát, không uống thuốc thang chữa bệnh, không cần lời khuyên của thầy
thuốc, không tránh tai họa nguy hiểm, làm những trò chơi hung ác. Vì
những điều này cho nên thọ lượng đã bị rút ngắn. Nếu có người đối với
thọ lượng luôn luôn tạo tác, luôn luôn chuyển đổi, nhận lấy tạo tác,
nhận lấy chuyển đổi, đi đúng lúc, đi đúng chỗ, tu phạm hạnh, ăn phù
hợp, ăn đúng mức, sống thì làm cho chín, chín thì vứt bỏ; đối với điều
thích hợp-không phải là thích hợp, có thể quán sát kỹ càng, uống thuốc
thang chữa bệnh, sử dụng lời khuyên của thầy thuốc, tránh tai họa nguy
hiểm, xa rời trò chơi hung ác. Nhờ vào những điều này cho nên thọ
12 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
lượng không bị rút ngắn.
Có người nói: Sắc thân gọi là sự nối tiếp nhau, nghĩa là sinh ở cõi
Dục không trú trong Đẳng chí Vô tưởng- Diệt tận, thọ lượng tùy theo
sắc thân nối tiếp nhau mà chuyển. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu thân
thường xuyên hài hòa thì thọ lượng không rút ngắn, nếu thân suy giảm
hư hoại thì thọ lượng bị rút ngắn.
Có người nói: Thân khác gọi là sự nối tiếp nhau, nghĩa là sinh ở
cõi Dục không trú trong Đẳng chí Vô tưởng-Diệt tận, thọ lượng tùy theo
thân khác nối tiếp nhau mà chuyể n. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu
có thân khác đối với thọ mạng của mình không làm cho tổn hại thì thọ
lượng không rút ngắn, nếu làm cho tổn hại thì thọ lượng bị rút ngắn.
Hỏi: Vì sao gọi là vừa khởi lên liền trú?
Đáp: Tùy theo nhân khởi lên rồi liền nối tiếp nhau mà trú, không
tùy theo tai họa bất ngờ làm hại thân mình-thân khác mà chuyển. Nghĩa
là sinh ở cõi Dục đang trú trong Đẳng chí Vô tưởng-Diệt tận, và sinh ở
cõi trên, thọ lượng đều không tùy theo duyên bên ngoài mà chuyển.
Hỏi: Cõi Dục không tiến vào hai Định không có tâm, cũng có thọ
lượng không tùy theo duyên mà chuyển, vì sao không nói?
Đáp: Cần phải nói mà không nói  thì nên biết là nghĩa này có
khác.
Có người nói: Trong này nói về quyết định, nghĩa là nếu trú trong
hai Định không có tâm thì thọ lượng hiện hành quyết định không tùy
duyên mà chuyển, còn lại thì hoặc là tùy duyên, vì vậy không nói đến.
Có người nói: Cõi Dục tuy là còn có lúc không tùy duyên mà
chuyển, nhưng bởi vì hiển bày rõ ràng về uy lực của hai Định, cho nên
chỉ nói đến hai Định.
Như trong kinh nói: “Hữu tình đã đạt được tự Thể có bốn loại:
1. Có loại đã đạt được tự Thể, c ó thể vì mình làm hại chứ không
bị loài khác làm hại.
2. Có loại đã đạt được tự Thể, có thể bị loài khá c làm hại chứ
không vì mình làm hại.
3. Có loại đã đạt được tự Thể, có thể vì mình làm hại cũng bị loài
khác làm hại.
4. Có loại đã đạt được tự Thể, không vì mình làm hại cũng không
bị loài khác làm hại.
Thế nào là hữu tình đã đạt được tự Thể, có thể vì mình làm hại chứ
không bị loài khác làm hại? Đó là có chư Thiên cõi Dục bởi vì vui chơi
mà quên, luôn luôn thích trang điểm thân mình, say mê vui đùa vượt
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 151 13  
www.daitangkinh.org  
quá thời gian, hết sức mệt mỏi thất niệm mà chết. Lại có chư Thiên cõi
Dục bởi vì ý giận dữ, có lúc căm hận liếc mắt nhìn nhau, giận dữ lâu
ngày không kìm nổi, từ đó mà chết đi. Lại có một loại, hoặc là rồng và
chim cánh vàng, hoặc là quỷ và người, hoặc là những loài khác, có thể
vì mình làm hại chứ không phải là bị loài khác làm hại.
Thế nào là hữu tình đã đạt được t ự Thể, có thể bị loài khác làm
hại chứ không vì mình làm hại? Đo ù là ở trong vỏ trứng, hoặc là trong
thai tạng, các căn chưa đầy đủ, các căn chưa thành thục. Lại có một
loại, hoặc là rồng và chim cánh vàng, hoặc là quỷ và người, hoặc là
những loài khác, có thể bị loài khác làm hại chứ không phải là vì mình
làm hại.
Thế nào là hữu tình đã đạt được t ự Thể, có thể vì mình làm hại
cũng bị loài khác làm hại? Đó la ø các loài chim-thú, hoặc là rồng và
chim cánh vàng, hoặc là quỷ và người, hoặc là những loài khác, có thể
vì mình làm hại cũng bị loài khác làm hại.
Thế nào là hữu tình đã đạt được tự Thể, không vì mình làm hại
cũng không bị loài khác làm hại? Đó la ø sinh ở cõi Sắc-Vô sắc, tất cả
Trung Hữu, tất cả địa ngục; trú trong Định Vô tưởng-Định Diệt tận-
Định Từ, Tùy tín hành-Tùy pháp hành;  Bồ-tát ở thân cuối cùng, mẹ
của Bồ-tát, lúc Bồ-tát ở trong thai; Chuyển Luân Vương, mẹ của Luân
Vương, lúc Luân Vương ở trong thai. Vua- Tiên-sứ giả của Phật, người
được Phật thọ ký, như Trưởng giả tử Căng-kỳ-la-thù-để-sắc-ca, Trưởng
giả tử Ốt-đát-la, Trưởng giả tử Đạt-nhĩ-la, thầy trò Trị-xa-thắng-nga,
Thời-phược-ca, Cưu-ma-la…
Người được Phật thọ ký, đó là Bổ- đặc-già-la ở thân cuối cùng
chưa làm xong những việc làm, người ở ch âu Bắc Câu-lô thời kỳ bắt
đầu của kiếp, Long vương Ai-la-phạt-noa, Long vương Thiện trú, Diệm
Ma vương…, và một loại khác đều không làm hại. Đó gọi là bốn loại đã
đạt được tự Thể.
Đức Thế Tôn nói có loại đã đa ït được tự Thể, không vì mình làm
hại cũng không bị loài khác làm hại. Lúc ấy Tôn giả Xá-lợi-tử, từ chỗ
ngồi mà đứng dậy, trệch áo bày một vai, đầu gối chân phải sát đất, chắp
tay cung kính mà thưa với Đức Phậ t rằng: Như thế nào là hữu tình đã
đạt được tự Thể, không vì mình làm hại cũng không bị loài khác làm
hại? Đức Phật bảo với Xá-lợi-tử: Hữu tình ở Phi tưởng phi phi tưởng xứ,
không vì mình làm hại cũng không bị loài khác làm hại.”
Hỏi: Dựa vào luận mà sinh ra luận, Tôn giả Xá-lợi-tử đối với điều
đã hỏi này là biết rõ ràng hay không? Nếu biết rõ ràng thì tại sao   còn
14 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
hỏi? Nếu không biết rõ ràng thì làm sao được gọi là Thanh văn đến bậc
cuối cùng? Sao nói là Đức Thế Tôn không thể ở nơi không phải là ruộng
đất, không phải là đồ đựng mà rưới làn mưa giáo pháp, khiến cho pháp
đã nói ra trống rỗng, không có kết quả?
Đáp: Có người nói: Tôn giả biết rõ ràng.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao còn hỏi?
Đáp: Cũng có lúc biết mà cố tình hỏi. Như trong Tỳ-nại-da nói:
“Lúc bấy giờ Đức Thế Tôn biết ma ø cố ý hỏi, bởi vì làm cho điều đã
nói được rõ ràng.” Vả lại, Tôn giả ấy tuy tự mình biết rõ ràng, nhưng vì
lợi ích thêm cho người khác, vì vậy cho nên thưa hỏi. Nghĩa là ở trong
chúng hội có người chưa biết rõ ràng, nhưng bởi vì không có lực Vô úy
cho nên không thể nào thưa hỏi Đức Phật, Tôn giả Xá-lợi-tử thành tựu
lực Vô úy, vì lợi ích của mọi người cho nên tuy biết mà vẫn hỏi.
Có người nói: Tôn giả cũng không biết rõ ràng.
Hỏi: Nếu như vậy thì làm sao được gọi là Thanh văn đến bậc cuối
cùng?
Đáp: Không nói thì không biết, nói rồi thì biết, điều này có gì sai
lầm?
Hỏi: Sao nói là không thể ở nơi không phải là ruộng đất,   không
phải là đồ đựng mà rưới làn mưa giáo pháp, khiến cho pháp đã nói ra
trống rỗng, không có kết quả?
Đáp: Tôn giả Xá-lợi-tử tuy không biết rõ ràng, mà ở trong chúng
có người khác có thể biết, như Bồ-ta ùt Từ Thị…, cho nên không phải là
không có kết quả. Nếu là Tuệ vô lậu th ì tuy lúc bấy giờ Xá-lợi-tử hơn
hẳn, nhưng nếu như Tuệ thế tục thì Bồ-tát Từ Thị hơn hẳn, cho nên Đức
Phật trong một lúc cùng với Bồ-tát Từ Thị luận về Thế tục đế, mà các
Đại Thanh văn như Xá-lợi-tử… không có ai có thể hiểu được.
Hỏi: Tự Thể của địa dưới cũng có loại không vì mình làm hại cũng
không bị loài khác làm hại, vì sa o chỉ nói đến Phi tưởng phi phi tưởng
xứ?
Đáp: Nêu ra loại sau để hiển bày loại trước, cho nên đưa ra cách
nói này. Đức Thế Tôn có nơi nêu ra phần sau để hiển bày phần trước,
như văn này… Có nơi nêu ra phần trước để hiển bày phần sau, như nói
lìa pháp ác bất thiện có Tầm-có Tứ của cõi Dục, trú đầy đủ trong địa Ly
sinh hỷ lạc của Tĩnh lự thứ nhất…
Như nêu ra phần sau để hiển bày phần trước, nêu ra phần cuối
cùng để hiển bày phần bắt đầu, nêu ra phần rời khỏi để hiển bày phần
tiến vào, nêu ra phần cứu cánh đ ể hiển bày phần gia hạnh, nên biết
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 151 15  
www.daitangkinh.org  
cũng như vậy.
Có người nói: Địa dưới không nhất  định, vì vậy không nói đến.
Nghĩa là hữu tình ở địa dưới đã đạt  được tự Thể, hoặc là không có tai
họa bất ngờ, như trú trong Định Vô tưởng…, hoặc là có tai họa bất ngờ,
như chư Thiên vui chơi quên hết…, Phi tưởng phi phi tưởng xứ nhất định
không có tai họa bất ngờ, cho nên chỉ nói đến địa ấy.
Có người nói: Trong bốn Tĩnh lự-ba Vô sắc cũng có sự việc vui
chơi quên hết mà chết… như cõi Dục, Phi tưởng phi phi tưởng xứ hoàn
toàn không có sự việc này, cho nên chỉ nói đến địa ấy.
Có người nói: Hữu tình ở địa dướ i đều có phiền não với thế lực
tăng cao, nếu phiền não ấy hiện rõ tr ước mắt thì thường chết yểu, Phi
tưởng phi phi tưởng xứ không có phiền não này, vì vậy Đức Thế Tôn
chỉ nói đến địa ấy.
Tôn giả Pháp Cứu đưa ra cách giải thích này: “Trong này vì mình
làm hại, nghĩa là vì đạo đối trị của  địa mình làm hại; bị nơi khác làm
hại, nghĩa là bị đạo đối trị thuộc pha ïm vi của địa trên làm hại. Tự Thể
của Tĩnh lự thứ nhất vì mình làm hại, nghĩa là Thánh đạo của địa mình;
bị nơi khác làm hại, nghĩa là đạo thế tục thuộc phạm vi của Tĩnh lự thứ
hai. Cho đến tự Thể của Vô sở hữu xứ vì mình làm hại, nghĩa là Thánh
đạo của địa mình; bị nơi khác làm hại, nghĩa là đạo thế tục thuộc phạm
vi của Phi tưởng phi phi tưởng xứ. T ự Thể của Phi tưởng phi phi tưởng
xứ không phải là do chính mình làm hại, bởi vì địa của mình không có
Thánh đạo; cũng không phải là do nơi khác làm hại, bởi vì không có
đạo thế tục thuộc phạm vi của địa trên. Vì vậy chỉ nói là Phi tưởng phi
phi tưởng xứ, đã đạt được tự T hể không phải là do mình và nơi khác
làm hại.”
Hỏi: Trú trong Đẳng chí Vô tưởng-Diệt tận, thọ lượng nên nói là
chuyển hay là trú?
Đáp: Đên nói là chuyển.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì làm cho người nghi ngờ có được quyết định. Nghĩa là
trú trong Đẳng chí Vô tưởng-Diệt ta än, các tâm-tâm sở đều không hiện
hành, lúc bấy giờ tâm-tâm sở pháp không khởi-không diệt, đừng cho
rằng phần vị này vốn có thọ lượng hiện hành, như tâm-tâm sở cũng
không khởi-không diệt, chỉ ngưng lại như vậy mà trú. Bởi vì loại trừ mối
nghi này để hiển bày về thọ lượng của phần vị này khởi-diệt trong từng
niệm, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Vì sao gọi là chuyển?
16 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Đáp: Khởi-diệt nối tiếp nhau tr ong từng sát-na cho nên gọi là
chuyển, tức là nghĩa của sự chuyển dời chứ không phải là dừng lại.
Như Đức Thế Tôn nói: “Thọ lượng c ủa con người từ từ hết như
nước của dòng sông nhỏ.”
Hỏi: Nếu thọ lượng của các hữu tìn h khởi lên liền trú, thì vì sao
biết thọ lượng ấy từ từ hết?
Đáp: Bởi vì đời hết-kiếp hết.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì làm cho người nghi ngờ có được quyết định. Nghĩa là
văn trước nói nếu hữu tình trú trong Đẳng chí Vô tưởng-Diệt tận, và ở
cõi Sắc-Vô sắc, thì thọ lượng nên nói là vừa khởi lên liền trú. Hoặc có
người cho rằng thọ lượng ấy vừa khởi lên thì không diệt. Bởi vì loại trừ
mối nghi này để hiển bày về thọ lượng hiện hành ấy, lìa tai họa bất ngờ
cho nên nói là vừa khởi lên liền trú, ma ø thật sự có sinh-có diệt trong
từng sát-na, khiến cho thọ lượng từ từ hết, vì vậy mà soạn ra phần luận
này.
Hỏi: Năm Uẩn đều từ từ hết, vì sao chỉ nói đến thọ lượng?
Đáp: Trong này Đức Thế Tôn nêu ra thọ lượng từ từ hết để hiển
bày về năm Uẩn đều có nghĩa của từ từ hết.
Có người nói: Thọ lượng mạnh hơn, ở trong này Đức Phật nêu ra
pháp mạnh hơn để hiển bày về pháp yếu kém, cho nên chỉ nói đến thọ
lượng không còn.
Có người nói: Thọ lượng có năng lực duy trì năm Uẩn, nếu nói thọ
lượng không còn thì nên biết là đã nói về nghĩa của năm Uẩn không
còn.
Có người nói: Thọ lượng đoạn dứt thì Chúng đồng phần cũng đoạn
dứt, Chúng đồng phần đoạn dứt thì năm Uẩn cũng đoạn dứt. Đức Phật
tùy theo căn bản mà nói, cho nên nói đến thọ lượng không còn.
Có người nói: Thọ lượng có tăng-c ó giảm, có thịnh-có suy, cho
nên Đức Phật chỉ nói đến thọ lượng.
Hỏi: Các nẽo đều có nghĩa về thọ l ượng từ từ hết, vì sao chỉ nói
thọ lượng của con người từ từ hết?
Đáp: Bởi vì Đức Phật vào lúc bấy giờ vì loài người mà nói.
Có người nói: Ý Đức Phật lấy loài người làm đầu, hiển bày về thọ
lượng trong các nẽo đều từ từ hết.
Có người nói: Bởi vì Đức Phật là đồng loại của loài người, cho nên
pháp đã nói ra phần nhiều tùy thuận với loài người.
Có người nói: Bởi vì thọ lượng của loài người có nghĩa tăng-giảm-
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 151 17  
www.daitangkinh.org  
thịnh-suy cao nhất, nghĩa là lúc bắt đầu của kiếp thì tuổi thọ của loài
người là vô lượng, sau đó từ từ giảm đến tám vạn tuổi, về sau lại tiếp
tục giảm cho đến chỉ còn mười tuổi. Nghĩa về thọ lượng của loài người
từ từ hết, rõ ràng có thể biết; nẽo khác thì không như vậy, cho nên Đức
Phật chỉ nói đến loài người.
Hỏi: Nước của những dòng sông lớn cũng có nghĩa từ từ hết, vì sao
chỉ nói là như nước của dòng sông nhỏ?
Đáp: Dòng sông lớn thường xuyên t uôn chảy không có thể biết
được sự từ từ khô hết của nó, không giống như nước của những dòng
sông nhỏ, có lúc tràn đầy như lúc mùa Hạ tuôn mưa, có lúc khô cạn như
đến mùa giá rét. Dòng sông thọ lư ợng của các loài hữu tình cũng như
vậy, có lúc tràn đầy như phần vị thá c sinh trong thai mẹ (kiết sinh), có
lúc hoàn toàn không còn như lúc xả bỏ thân mạng, vì vậy Đức Thế Tôn
dùng dòng sông nhỏ làm ví dụ.
Nếu thọ lượng của các hữu tình khởi lên liền trú, nghĩa là hữu tình
trú trong hai Định không có tâm, và hữu tình ở cõi trên. Đời hết-kiếp
hết, có người nói: Vô thường vi tế gọi là đời hết, Vô thường thô thiển
gọi là kiếp hết.
Có người nói: Vô thường trong từng sát-na gọi là đời hết, Vô
thường trong một thời kỳ gọi là kiếp hết.
Có người nói: Vô thường của vật  thuộc về số hữu tình gọi là đời
hết, Vô thường của vật thuộc về số phi hữu tình gọi là kiếp hết.
Có người nói: Vô thường thuộc về pháp bên trong gọi là đời hết,
Vô thường thuộc về pháp bên ngoài gọi là kiếp hết.
Hỏi: Tiến vào Định Vô tưởng có mấy căn diệt? Cho đến nói rộng
ra.

Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì cần phải ngăn chặn tông chỉ của người khác để  hiển
bày nghĩa lý của mình. Đó là Luận sư Phân Biệt thuộc phái Thí Dụ chấp
rằng: Định Vô tưởng là tâm vi tế, không thể diệt được. Vị ấy đưa ra cách
nói này: Nếu Định Vô tưởng hoàn to àn không có tâm, thì Mạng căn
đoạn rồi phải gọi là chết, không gọi là Định. Vì ngăn chặn ý đó để hiển
bày về Định Vô tưởng hoàn toàn không có tâm. Có người chấp: Định
này tuy không có tâm nhưng lìa nhiễm cõi Dục thì có thể hiện khởi, bởi
vì cõi như nhau. Vì ngăn chặn ý đó để hiển bày về Định Vô tưởng lìa
nhiễm của cõi Biến Tịnh th ì mới có thể hiện rõ trước mắt, bởi vì cần
phải dùng Tĩnh lự thứ tư làm Đẳng vô gián duyên.
Vì vậy Tôn giả Thế Hữu đưa ra  cách nói như va äy: “Thế nào là
18 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Định Vô tưởng? Đó là đã lìa nhiễm của cõi Biến Tịnh, chưa lìa nhiễm
của cõi trên, tác ý rời khỏi T ưởng làm đầu tiên, tâm- tâm sở pháp diệt
đi thì gọi là Định Vô tưởng.” Bởi vì nhân duyên này, cho nên soạn ra
phần luận này.
Hỏi: Tiến vào Định Vô tưởng có mấy căn diệt?
Đáp: Bảy căn, đó là Ý căn-Xả căn và năm căn như Tín…
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào diệt đi?
Đáp: Hệ thuộc cõi Sắc, đây là dựa vào tướng chung thuộc chủng
loại của cõi mà nói, nhưng chỉ hệ thuộc vào địa Tĩnh lự thứ tư.
Hỏi: Rời khỏi Định Vô tưởng có mấy căn hiện rõ trước mắt?
Đáp: Bảy căn, như trước nói.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Sắc, ở đa ây cũng dựa vào tướng chung thuộc
chủng loại của cõi mà nói, nhưng ch ỉ hệ thuộc vào địa Tĩnh lự thứ tư.
Do đó đã nói chứng được Định Vô tưởng thì quyết định là không có tâm.
Bởi vì lúc tiến vào Định chỉ nói đến các căn và tâm-tâm sở pháp diệt đi,
mà không nói đến khởi lên; vào lúc r ời khỏi Định chỉ nói đến các căn
và tâm-tâm sở pháp khởi lên, mà không nói đến diệt đi.


„