A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 155

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 155 71  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 155

LUẬN VỀ ĐẲNG TÂM (Phần 5)

Lúc ở cõi Dục chết đi-sinh vào cõi Dục, có mấy căn diệt? Cho đến
nói rộng ra.
Trong này biểu hiện rõ ràng về nhiều môn sai biệt, đó là Cõi sai
biệt, Bổ-đặc-già-la sai biệt, Căn sai biệt, Tử Hữu sai biệt, Trung Hữu
sai biệt, Sinh Hữu sai biệt, từ từ mạng chung sai biệt, nhanh chóng mạng
chung sai biệt.
Hỏi: Lúc ở cõi Dục chết đi-sinh vào cõi Dục, có mấy căn diệt?
Đáp: Hoặc là bốn, hoặc là chín; hoặc là tám, hoặc là mười ba;
hoặc là chín, hoặc là mười bốn; hoặc là mười, hoặc là mười lăm.
Từ từ mạng chung, thì tâm vô ký có bốn, đó là Thân-Mạng-Ý và
Xả căn; tâm thiện có chín, đó là bốn căn trước cọng thêm năm căn như
Tín…
Nhanh chóng mạng chung, nếu không có hình thể thì tâm vô ký
có tám, đó là Nhãn-Nhĩ-Tỷ-Thiệt-Thân-Mạng-Ý và Xả căn; tâm thiện
có mười ba, đó là tám căn trước cọng thêm năm căn như Tín… Nếu một
hình thể thì tâm vô ký có chín, đó là tám căn trước cọng thêm một hình
thể; tâm thiện có mười bốn, đó là ch ín căn trước cọng thêm năm căn
như Tín… Nếu hai hình thể thì tâm vô ký có mười, đó là chín căn trước
lại cọng thêm một hình thể; tâm thiện có mười lăm, đó là mười căn
trước cọng thêm năm căn như Tín…
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào diệt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Dục.
Hỏi: Mấy căn hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hoặc là tám, hoặc là chín, hoặc là mười. Không có hình thể
là tám căn, đó là Nhãn-Nhĩ-Tỷ-Th iệt-Thân-Mạng-Ý và Xả căn. Một
hình thể là chín căn, đó là tám căn trước cọng thêm một hình thể.  Hai
72 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
hình thể là mười căn, đó là chín căn trước lại cọng thêm một hình thể.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Dục.
Hỏi: Lúc ở cõi Dục chết đi-sinh vào cõi Sắc, có mấy căn diệt?
Đáp: Hoặc là bốn, hoặc là chín; hoặc là chín, hoặc là mười bốn.
Từ từ mạng chung, thì tâm vô ký có bốn, đó là Thân-Mạng-Ý và
Xả căn; tâm thiện có chín, đó là bốn căn trước cọng thêm năm căn như
Tín…
Nhanh chóng mạng chung, thì tâm vô ký có chín, đó là Nhãn-Nhĩ-
Tỷ-Thiệt-Thân-Mạng-Ý-Xả căn, và Nữ căn-Nam căn tùy theo một căn;
tâm thiện có mười bốn, đó là chín  căn trước cọng thêm năm căn như
Tín…


căn.


diệt?
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào diệt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Dục.
Hỏi: Mấy căn hiện rõ trước mắt?
Đáp: Tám căn, đó là Nhãn-Nhĩ-Tỷ-Thiệt-Thân-Mạng-Ý và    Xả

Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Sắc.
Hỏi: Lúc ở cõi Dục chết đi-s inh vào cõi Vô sắc, có mấy căn

Đáp: Hoặc là bốn, hoặc là chín; hoặc là chín, hoặc là mười   bốn.
Nói như trước.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào diệt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Dục.
Hỏi: Mấy căn hiện rõ trước mắt?
Đáp: Ba căn, đó là Mạng-Ý và Xả căn.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Vô sắc.
Hỏi: Lúc ở cõi Sắc chết đi-sinh vào cõi Sắc, có mấy căn diệt?
Đáp: Hoặc là tám, hoặc là mười ba. Tâm vô ký có tám, đó là
Nhãn-Nhĩ-Tỷ-Thiệt-Thân-Mạng-Ý và Xả căn; tâm thiện có mười ba,
đó là tám căn trước cọng thêm năm căn như Tín…
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào diệt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Sắc.
Hỏi: Mấy căn hiện rõ trước mắt?
Đáp: Tám căn, nói như trước.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào hiện rõ trước mắt?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 155 73  
www.daitangkinh.org  


diệt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Sắc.
Hỏi: Lúc ở cõi Sắc chết đi-sinh vào cõi Dục, có mấy căn diệt?
Đáp: Hoặc là tám, hoặc là mười ba, nói như trước.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào diệt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Sắc.
Hỏi: Mấy căn hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hoặc là tám, hoặc là chín, hoặc là mười, nói như trước.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Dục.
Hỏi: Lúc ở cõi Sắc chết đi-sinh vào cõi Vô sắc, có mấy căn diệt?
Đáp: Hoặc là tám, hoặc là mười ba, nói như trước.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào diệt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Sắc.
Hỏi: Mấy căn hiện rõ trước mắt?
Đáp: Ba căn, nói như trước.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Vô sắc.
Hỏi: Lúc ở cõi Vô sắc chết đi-s inh vào cõi Vô sắc, có mấy căn

Đáp: Hoặc là ba, hoặc là tám. Tâm vô ký có ba, đó là Mạng-Ý và
Xả căn; tâm thiện có tám, đó là ba căn trước cọng thêm năm căn như
Tín…


diệt?
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào diệt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Vô sắc.
Hỏi: Mấy căn hiện rõ trước mắt?
Đáp: Ba căn, nói như trước.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Vô sắc.
Hỏi: Lúc ở cõi Vô sắc chết đi-sinh vào cõi Dục, có mấy căn

Đáp: Hoặc là ba, hoặc là tám, nói như trước.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào diệt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Vô sắc.
Hỏi: Mấy căn hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hoặc là tám, hoặc là chín, hoặc là mười, nói như trước.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Dục.
Hỏi: Lúc ở cõi Vô sắc chết đi-sinh vào cõi Sắc, có mấy căn diệt?
74 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Đáp: Hoặc là ba, hoặc là tám, nói như trước.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào diệt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Vô sắc.
Hỏi: Mấy căn hiện rõ trước mắt? Đáp: Tám căn, nói như trước.
Hỏi: Tâm-tâm sở hệ thuộc nơi nào hiện rõ trước mắt?
Đáp: Hệ thuộc cõi Sắc.
Hỏi: Lúc A-la-hán nhập Niết-bàn, có mấy căn diệt cuối cùng?
Đáp: Hoặc là bốn, hoặc là chín; hoặc là tám, hoặc là ba.
Cõi Dục từ từ nhập Niết-bàn thì có bốn, đó là Thân-Mạng-Ý và
Xả căn; nhanh chóng nhập Niết-bàn th ì có chín, đó là Nhãn-Nhĩ-Tỷ-
Thiệt-Thân-Mạng-Ý-Xả căn, và Nữ căn-Nam căn tùy theo một căn.
Cõi Sắc có tám, đó là Nhãn-Nhĩ- Tỷ-Thiệt-Thân-Mạng-Ý và Xả căn.
Cõi Vô sắc có ba, đó là Mạng-Ý và Xả căn.
Hỏi: Bởi vì nhân duyên gì mà tất cả hữu tình mạng chung tiến vào
thai mẹ nhất định phải trú trong Xả thọ?
Đáp: Ở trong năm Thọ không có hành tướng nào mờ mịt yếu kém
như Xả thọ, ở trong mười giai đoạn  không có lúc nào mờ mịt yếu kém
như lúc chết và lúc sinh, cho nên trú trong Xả thọ mà mạng chung và
tiến vào thai mẹ.

-----------------------------------
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 155 75  
www.daitangkinh.org  
CHƯƠNG VI: CĂN UẨN (Tiếp Theo)

Phẩm Thứ Năm: LUẬN VỀ NHẤT TÂM (Phần 1)

Các pháp cùng với tâm khởi như nhau-trú như nhau-diệt như nhau,
pháp ấy tương ưng với tâm chăng? Các chương như vậy và giải thích về
nghĩa của từng chương đã lĩnh hội rồi, tiếp theo nên phân biệt rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì cần phải ngăn chặn ý nói Tương ưng không phải là
thật, cho đến nói rộng ra, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Các pháp cùng với tâm khởi như nhau-trú như nhau-diệt như
nhau, pháp ấy tương ưng với tâm chăng?
Đáp: Nếu pháp tương ưng với tâm, thì pháp ấy cùng với tâm khởi
như nhau-trú như nhau-diệt như nhau, đó là tất cả tâm sở pháp. Có pháp
cùng với tâm khởi như nhau-trú như nhau-diệt như nhau, mà pháp ấy
không phải là tương ưng với tâm, đó là sắc tùy tâm chuyển, tâm bất
tương ưng hành. Trong này, Khởi thì gọi là Sinh, Trú thì gọi là Lão, Diệt
thì gọi là Vô thường.
Hỏi: Các pháp cùng với tâm khởi như nhau-trú như nhau-diệt như
nhau, pháp ấy cùng một sở duyên với tâm chăng?
Đáp: Nếu pháp cùng một sở duyên với tâm, thì pháp ấy cùng với
tâm khởi như nhau-trú như nhau-diệt như nhau, đó là tất cả tâm sở pháp.
Có pháp cùng với tâm khởi như nhau -trú như nhau-diệt như nhau, mà
pháp ấy không phải là cùng một sở duyên với tâm, đó là sắc tùy tâm
chuyển, tâm bất tương ưng hành.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì cần phải ngăn ch ặn ý nói Sở duyên không phải là
thật, cho đến nói rộng ra, cho nên soạn ra phần luận này.
Nghĩa về Tùy tâm chuyển có mười loại, đó là khởi như nhau, trú
như nhau, diệt như nhau, quả như nhau, đẳng lưu như nhau, dị thục như
nhau, thiện thì thiện, bất thiện thì bất thiện, vô ký thì vô ký, thuộc về
trong một đời.
Quả như nhau, đó là quả Ly hệ. Đẳng lưu như nhau, đó là quả
Đẳng lưu. Dị thục như nhau, đó là quả Dị thục. Thuộc về trong một đời,
đó là cùng một đời thâu nhiếp. Đây là nói về tướng chung.
Nếu nói riêng biệt, thì trong Đạo đoạn kiết thuộc hữu lậu có tám
nghĩa về Tùy chuyển, đó là khởi như nhau, trú như nhau, diệt như nhau,
quả như nhau, đẳng lưu như nhau, dị thục như nhau, đều là thiện, thuộc
76 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
về một đời.
Trong Đạo gia hạnh-giải thoát-t hắng tiến thuộc hữu lậu, và các
phẩm tâm thiện hữu lậu khác, có bảy nghĩa về Tùy chuyển, đó là khởi
như nhau, trú như nhau, diệt như nhau, đẳng lưu như nhau, dị thục như
nhau, đều là thiện, thuộc về một đời.
Trong Đạo đoạn kiết thuộc vô la äu cũng có bảy nghĩa về Tùy
chuyển, đó là khởi như nhau, trú như nhau, diệt như nhau, quả như nhau,
đẳng lưu như nhau, đều là thiện, thuộc về một đời.
Trong Đạo gia hạnh-giải thoát-thắ ng tiến thuộc vô lậu có sáu
nghĩa về Tùy chuyển, đó là khởi như nhau, trú như nhau, diệt như nhau,
đẳng lưu như nhau, đều là thiện, thuộc về một đời.
Phẩm tâm bất thiện có bảy nghĩ a về Tùy chuyển, đó là khởi như
nhau, trú như nhau, diệt như nhau, đẳng lưu như nhau, dị thục như nhau,
đều là bất thiện, thuộc về một đời.
Phẩm tâm vô ký có sáu nghĩa về Tùy chuyển, đó là khởi như
nhau, trú như nhau, diệt như nhau, đẳng lưu như nhau, đều là vô ký,
thuộc về một đời.
Vả lại, tâm-tâm sở pháp la àn lượt chuyển đổi hướng về nhau, do
năm nhân duyên cho nên gọi là Tùy chuyển, đó là bởi vì sở y, bởi vì sở
duyên, bởi vì hành tướng, bởi vì quả, bởi vì dị thục.
Tâm cùng với sắc tùy tâm c huyển, tâm bất tương ưng hành lần
lượt chuyển đổi hướng về nhau, do hai nhân duyên cho nên gọi là Tùy
chuyển, đó là bởi vì quả, bởi vì dị thục. Nghĩa về Tùy chuyển nói rộng
ra như chương Tạp Uẩn.
Các pháp cùng khởi với tâm và không lìa tâm, pháp ấy cùng trú-
cùng diệt với tâm và không lìa tâm chăng? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Trong phẩm luận trước tuy giải thích về sát-na diệt của các
tâm-tâm sở pháp…, nhưng chưa phân tích về các sắc…, nay muốn phân
tích về điều ấy cho nên soạn ra phần luận này.
Lại bởi vì ngăn chặn những Sa- môn chấp trước bàn luận về ba
sát-na, đó là có Sa-môn nói các sắc pháp trú trong ba sát-na, nói tâm-
tâm sở trong một sát-na thì diệt. Họ lại có hai loại:
1. Luận Tạp Sinh.
2. Luận Thứ Đệ.
Phái luận Tạp Sinh đưa ra cách nói như vậy: “Dựa vào Nhãn căn
thứ nhất sinh ra Nhãn thức thứ nhất, lúc ấy cùng sinh ra rồi thì Nhãn căn
trú mà Nhãn thức diệt. Dựa vào Nhãn căn thứ hai sinh ra Nhãn thức thứ
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 155 77  
www.daitangkinh.org  
hai, lúc ấy cùng sinh ra rồi thì Nh ãn căn trú mà Nhãn thức diệt. Dựa
vào Nhãn căn thứ ba sinh ra Nhãn thức  thứ ba, lúc ấy cùng sinh ra rồi
thì Nhãn căn trú mà Nhãn thức diệt. Nên biết là cùng diệt với Nhãn thứ
nhất.”
Hỏi: Điều ấy có lỗi gì?
Đáp: Đó là Nhãn thức thứ nhất có sở y sinh ra, không có sở y diệt
đi; Nhãn thức thứ hai cũng như vậy. Nh ãn thức thứ ba có sở y sinh ra,
tuy có sở y diệt mà là sở y khác. Đó gọi là lỗi của điều ấy, bởi vì Thức
tùy theo sở y mà có sinh diệt.
Phái luận Thứ Đệ đưa ra cách nói như vậy: “Dựa vào Nhãn căn
thứ nhất sinh ra Nhãn thức thứ nhất, lúc ấy cùng sinh ra rồi thì Nhãn căn
trú mà Nhãn thức diệt. Tiếp theo lại dựa vào đó sinh ra Nhãn thức thứ
hai, Nhãn căn trú mà Nhãn thức di ệt. Sau cùng lại dựa vào đó sinh ra
Nhãn thức thứ ba, Thức này và Căn cùng lúc mà diệt.”
Hỏi: Điều ấy có lỗi gì?
Đáp: Đó là Nhãn thức thứ nhất có sở y sinh ra, không có sở y diệt
đi; Nhãn thức thứ hai không có sở y sinh ra, không có sở y diệt đi; Nhãn
thức thứ ba không có sở y sinh ra, có sở y diệt đi. Đó gọi là lỗi của điều
ấy, bởi vì Thức tùy theo sở y mà có sinh diệt.
Vả lại, hai Luận ấy có cùng sai lầm khác, đó là lúc ở loài người
chết đi-sinh vào địa ngục, loài người chưa rời bỏ mà đã mang lấy địa
ngục, như vậy thì nẽo tạp loạn và thân tạp loạn. Nẽo tạp loạn, đó là hữu
tình ấy là nẽo địa ngục, cũng là nẽo người. Thân tạp loạn, đó là hữu tình
ấy có thân địa ngục, cũng có thân người, thì trở thành sai lầm lớn. Dựa
vào ý Luận ấy, nếu lúc tiến vào Định Vô tưởng-Diệt tận, thì Đại chủng
của các căn cùng khởi với tâm và không lìa tâm; nhưng Định ấy thì lìa
tâm mà trú, lìa tâm mà diệt. Vì nga ên chặn ý chấp ấy, cho nên soạn ra
phần luận này.
Hỏi: Các pháp cùng khởi với tâm và không lìa tâm, pháp ấy cùng
trú-cùng diệt với tâm và không lìa tâm chăng?
Đáp: Hữu tình ở cõi Dục-Sắc, không trú vào Định Vô tưởng-Diệt
tận, thì Đại chủng của các căn cùng khởi với tâm và không lìa tâm, cùng
trú-cùng diệt với tâm và không lìa tâm. Nếu trú trong Định Vô tưởng-
Diệt tận thì lúc ấy sẽ lìa tâm.
Hỏi: Thế nào là lìa tâm?
Đáp: Lúc ấy lìa tâm mà khởi, lìa tâm mà trú, lìa tâm mà diệt, bởi
vì tâm-tâm sở đoạn dứt sự nối tiếp nhau của nó.
Như nói: Không tu Nhãn căn c ho đến Ý căn. Thế nào là không
78 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
tu Nhãn căn? Cho đến nói rộng ra. Tu có bốn loại, đó là tu đạt được, tu
luyện tập, tu đối trị, tu loại bỏ. Phân tích đầy đủ như chương Trí Uẩn.
Nay dựa vào hai loại tu sau cùng mà soạn luận.
Hỏi: Các căn như Nhãn…, thế nào là không tu, lại thế nào là tu?
Đáp: Cho đến đạo đối trị các căn như Nhãn…, chưa sinh ra thì gọi
là không tu căn; đây là dựa vào tu đối trị mà nói. Vả lại, cho đến tất cả
phiền não duyên với Nhãn…, chưa đoạn- chưa biết thì gọi là không tu
căn; đây là dựa vào tu loại bỏ mà nói. Nếu đạo đối trị các căn như Nhãn
đã sinh ra thì gọi là tu căn; đây là dựa vào tu đối trị mà nói. Vả lại, tất
cả phiền não duyên với Nhãn…, đã đoạn-đã biết thì gọi là tu căn; đây là
dựa vào tu loại bỏ mà nói. Đây gọi là Tỳ-bà-sa tóm lược ở nơi này.
Hỏi: Thế nào là không tu Nhãn căn cho đến Thân căn?
Đáp: Nếu đối với Nhãn căn chưa lìa tham, chưa lìa dục-tưới thấm-
ưa thích-khao khát. Lại còn đạo vô gián có thể trừ hết tham cõi Sắc, lúc
ấy đối với đạo này chưa tu-chưa  an. Như không tu Nhãn căn, không tu
Nhĩ-Tỷ-Thiệt-Thân căn cũng như vậy.
Nếu đối với Nhãn căn chưa lìa tham, đó là đối với Nhãn chưa lìa
ái; chưa lìa dục, đó là đối với ái dục chưa đoạn-chưa biết; chưa lìa tưới
thấm, đó là đối với ái tưới thấm chưa đoạn-chưa biết; chưa lìa ưa thích,
đó là đối với ái ưa thích chưa đoạn-chưa biết; chưa lìa khao khát, đó là
đối với ái khao khát chưa đoạn-chưa biết. Lại còn đạo vô gián có thể
trừ hết tham cõi Sắc, nghĩa là đạo vô gián có thể trừ hết ái của cõi Sắc;
lúc ấy đối với đạo này chưa tu-chưa an, nghĩa là chưa tu tập và chưa an
nghỉ. Tu đó là tu luyện tập, an đó là tu đạt được. Lại nữa, Khởi gọi là Tu,
Diệt gọi là An. Lại nữa, đã Sinh ra gọi là Tu, đã Diệt đi gọi là An.
Nên biết trong này, nếu đối với Nh ãn căn chưa lìa tham…, là dựa
vào tu đối trị mà nói, hoặc là dựa vào tu loại bỏ mà nói. Lại còn đạo vô
gián có thể trừ hết tham cõi Sắc…, là dựa vào tu loại bỏ mà nói, hoặc là
dựa vào tu đối trị mà nói.
Có người nói: Nếu đối với Nhãn ca ên chưa lìa tham…, nghĩa là ái
duyên với Nhãn căn chưa đoa ïn-chưa biết. Lại còn đạo vô gián có thể
trừ hết tham cõi Sắc…, nghĩa là những phiền não khác duyên với Nhãn
căn chưa đoạn-chưa biết.
Có người nói: Nếu đối với Nhãn căn chưa lìa tham…, nghĩa là chưa
đoạn được ràng buộc. Lại còn đạo vô gián có thể trừ hết tham cõi Sắc…,
nghĩa là chưa chứng được lìa ràng buộc.
Như chưa đoạn được ràng buộc-c hưa chứng được lìa ràng buộc,
như vậy chưa giảm bớt sai lầm-chưa tu  tập công đức, ch ưa từ bỏ thấp
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 155 79  
www.daitangkinh.org  
kém-chưa chứng được cao đẹp, chưa rời  bỏ vô nghĩa-chưa đạt được có
nghĩa, chưa loại trừ nỗi khổ nóng bức của có ái-chưa tiếp nhận niềm vui
thư thái không có ái, nên biết cũng như vậy.
Có người nói: Nếu đối với Nhãn căn chưa lìa tham…, nghĩa là đạo
vô gián chưa khởi lên tác dụng. Lại còn đạo vô gián có thể trừ hết tham
cõi Sắc…, nghĩa là đạo giải thoát chưa khởi lên tác dụng.
Có người nói: Nếu đối với Nhãn căn chưa lìa tham…, nghĩa là chưa
có thể lìa nhiễm của cõi Dục, cho đến lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ ba. Lại
còn đạo vô gián có thể trừ hết tham cõi Sắc…, nghĩa là chưa có thể lìa
nhiễm của Tĩnh lự thứ tư.
Như không tu Nhãn căn, không tu bốn căn còn lại cũng như vậy.
Hỏi: Thế nào là không tu Ý căn?
Đáp: Nếu đối với Ý căn, chưa lìa tham, chưa lìa dục-tưới thấm-ưa
thích-khao khát. Lại còn đạo vô gián có thể trừ hết tham cõi Vô sắc, lúc
ấy đối với đạo này chưa tu-chưa an.
Nếu đối với Ý căn chưa lìa tham , đó là đối với Ý chưa lìa ái;
những câu còn lại nói như trước. Lại còn đạo vô gián có thể trừ hết tham
cõi Vô sắc, đó là đạo vô gián có thể trừ hết ái của cõi Vô sắc; chưa tu-
chưa an nói như trước.
Nên biết trong này, nếu đối với Ý căn chưa lìa tham…, là dựa vào
tu đối trị mà nói, hoặc là dựa vào tu loại bỏ mà nói. Lại còn đạo vô gián
có thể trừ hết tham cõi Vô sắc…, là dựa vào tu loại bỏ mà nói, hoặc là
dựa vào tu đối trị mà nói.
Tiếp theo có bốn người nói như trước nên biết. Thứ năm có người
nói: Nếu đối với Ý căn chưa lìa th am…, nghĩa là chưa có thể lìa nhiễm
của cõi Dục cho đến Vô sở hữu xứ. La ïi còn đạo vô gián có thể trừ hết
tham cõi Vô sắc…, nghĩa là chưa có thể lìa nhiễm của Phi tưởng phi phi
tưởng xứ.
Như nói: Tu Nhãn căn cho đến Ý căn.
Hỏi: Thế nào là tu Nhãn căn cho đến Thân căn?
Đáp: Nếu đối với Nhãn căn đã lìa  tham, đã lìa dục-tưới thấm-ưa
thích-khao khát. Lại còn đạo vô gián có thể trừ hết tham cõi Sắc, lúc ấy
đối với đạo này đã tu-đã  an. Như tu Nhãn căn, tu Nhĩ-Tỷ-Thiệt-Thân
căn cũng như vậy.
Hỏi: Thế nào là tu Ý căn?
Đáp: Nếu đối với Ý căn đã lìa tham, đã lìa dục-tưới thấm-ưa thích-
khao khát. Lại còn đạo vô gián có thể trừ hết tham cõi Vô sắc, lúc ấy
đối với đạo này đã tu-đã an. Những câu văn này nên nói rộng ra ngược
80 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
lại với phần không tu trước đây.
Những người không thành tựu căn Học mà đạt được căn Học, cho
đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Người ngu muội đối với lui sụt chấp rằng lui sụt không phải
là có. Vì ngăn chặn ý chấp ấy để hiển bày lui sụt là có thật, cho nên
soạn ra phần luận này.
Hỏi: Những người không thành tựu căn Học mà đạt được căn Học,
lúc ấy tất cả tiến vào Chánh tánh ly sinh chăng?
Đáp: Nếu tiến vào Chánh tánh ly sinh, thì lúc ấy tất cả không
thành tựu căn Học mà đạt được că n Học. Có lúc không thành tựu căn
Học mà đạt được căn Học, lúc ấ y không phải là tiến vào Chánh tánh
ly sinh, đó là lúc lui sụt quả A-la-hán, các căn Học ấy trước đây rời bỏ
bây giờ đạt được.
Hỏi: Những người không thành tựu căn Học mà đạt được căn Học,
lúc ấy tất cả là Đẳng vô gián của Thế đệ nhất pháp chăng?
Đáp: Nếu là Đẳng vô gián của Thế đệ nhất pháp, thì lúc ấy tất cả
không thành tựu căn Học mà đạt được căn Học. Có lúc không thành tựu
căn Học mà đạt được căn Học, lúc ấy không phải là Đẳng vô gián của
Thế đệ nhất pháp, đó là lúc lui sụt quả A-la-hán, các căn Học ấy trước
đây rời bỏ bây giờ đạt được.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước tuy biểu hiện rõ ràng  về tự Thể tiến vào Chánh tánh
ly sinh, mà chưa biểu hiện rõ ràng về Đẳng vô gián duyên tiến vào
Chánh tánh ly sinh, nay muốn hiển ba øy điều ấy cho nên soạn ra phần
luận này.
Hỏi: Những người rời bỏ căn Vô lậu mà đạt được căn Vô lậu, lúc
ấy tất cả đều từ quả đến quả chăng?
Đáp: Nếu từ quả đến quả, thì lúc ấy tất cả đều rời bỏ căn Vô lậu
mà đạt được căn Vô lậu, đó là lúc người Dự lưu chứng quả Nhất lai, rời
bỏ các căn Vô lậu thuộc về quả Dự lưu và đạo c ủa quả thù thắng, đạt
được các căn Vô lậu thuộc về quả Nh ất lai. Từ quả đến quả, là từ quả
Dự lưu đến quả Nhất lai.
Lúc người Nhất lai chứng quả Bất hoàn, lúc người Bất hoàn chứng
quả A-la-hán, nên biết cũng như vậy. Như lúc chứng quả, lúc lui sụt quả
cũng như vậy.
Có lúc rời bỏ căn Vô lậu mà đạt được căn Vô lậu, lúc ấy không
phải là từ quả đến quả, đó là lúc Đạo loại trí Hiện quán biên dấy khởi,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 155 81  
www.daitangkinh.org  
hoặc là lúc A-la-hán Thời giải thoát luyện căn làm Bất động.
Hỏi: Lúc Đạo loại trí dấy khởi thì có thể như vậy, lúc A-la-hán
Thời giải thoát luyện căn làm Bất động thì làm sao có thể như vậy?
Đáp: Văn này chỉ cần nói lúc Đa ïo loại trí Hiện quán biên dấy
khởi, không cần nói đến loại khác, mà nói đến loại khác là muốn hiển
bày trong này chỉ nói từ quả dị thục đến quả dị thục. Lúc A-la-hán Thời
giải thoát luyện căn làm Bất động, chủng loại về tánh tuy khác biệt mà
chủng loại về quả không khác nha u, cho nên không gọi là từ quả đến
quả.
Hỏi: Những người rời bỏ căn Vô lậu-đạt được căn Vô lậu, lúc ấy
tất cả căn Vô lậu diệt đi-căn Vô lậu khởi lên chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc rời bỏ căn Vô lậu-đạt được căn Vô lậu, mà lúc ấy không
phải là căn Vô lậu diệt đi-căn Vô lậu khởi lên, đó là lúc lui sụt quả A-
la-hán, Bất hoàn, Nhất lai, và lúc dùng đạo thế tục đạt được quả Nhất
lai-Bất hoàn, bởi vì lúc bấy giờ căn Vô lậu không hiện rõ trước mắt.
2. Có lúc căn Vô lậu diệt đi-căn Vô lậu khởi lên, mà lúc ấy không
phải là rời bỏ căn Vô lậu-đạt được căn Vô lậu, đó là đã đạt được căn
Vô lậu hiện rõ trước mắt.
Diệt đi và khởi lên, tức là các ca ên Vô lậu của tất cả Quả-Hướng
đã đạt được trước đây, nối tiếp nhau khởi lên và diệt đi. Lúc ấy không
phải là đạt được, bởi vì khởi lên Đa ïo đã từng đạt được hiện rõ ở trước
mắt; cũng không phải là rời bỏ, bởi vì Thánh đạo chỉ rời bỏ trong ba lúc,
mà lúc ấy không phải là lúc này:
a. Lúc lui sụt.
b. Lúc đạt được quả.
c. Lúc luyện căn.
3. Có lúc rời bỏ căn Vô lậu-đạt được căn Vô lậu, mà lúc ấy cũng
là căn Vô lậu diệt đi-căn Vô lậu k hởi lên, đó là lúc Đạo loại trí Hiện
quán biên dấy khởi, và lúc dùng đạo vô lậu đạt được quả Nhất lai-Bất
hoàn, lúc đạt được quả A-la-hán, lúc A-la-hán Thời giải thoát luyện căn
làm Bất động.
Lúc Đạo loại trí Hiện quán biên dấy khởi, rời bỏ căn Vô lậu, đó
là do Kiến đạo thâu nhiếp; đạt được căn Vô lậu, đó là do Tu đạo thâu
nhiếp; căn Vô lậu diệt đi, đó là phẩm câu sinh của Đạo loại nhẫn; căn
Vô lậu khởi lên, đó là phẩm câu sinh của Đạo loại trí.
Lúc dùng đạo vô lậu đạt được quả Nhất lai, rời bỏ căn Vô lậu,
đó là thuộc về quả Dự lưu và đạo của quả thù thắng; đạt được căn  Vô
82 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
lậu, đó là thuộc về quả Nhất lai; căn Vô lậu diệt đi, đó là thuộc về đạo
vô gián thứ sáu; căn Vô lậu khởi lên, đó là thuộc về đạo giải thoát thứ
sáu. Dùng đạo vô lậu đạt được quả Bất hoàn, tùy theo thích hợp cũng
như vậy.
Lúc đạt được quả A-la-hán, rời bỏ căn Vô lậu, đó là thuộc về quả
Bất hoàn và đạo của quả thù thắng; đạt được căn Vô lậu, đó là thuộc
về quả A-la-hán; căn Vô lậu diệt đi, đó là phẩm câu sinh của Định Kim
cang dụ; căn Vô lậu khởi lên, đó là phẩm câu sinh của Tận trí lúc đầu.
Lúc A-la-hán Thời giải thoát luyện căn làm Bất động, rời bỏ căn
Vô lậu, đó là thuộc về đạo của Thời giải thoát; đạt được căn Vô lậu, đó
là thuộc về đạo của Bất thời giải th oát; căn Vô lậu diệt đi, đó là thuộc
về đạo vô gián thứ chín; căn Vô lậu  khởi lên, đó là thuộc về đạo giải
thoát thứ chín. Những phần vị luyện căn còn lại, lược bớt cho nên không
nói đến.
4. Có lúc không phải là rời bỏ căn Vô lậu-đạt được căn Vô lậu,
mà lúc ấy cũng không phải là căn Vô lậu diệt đi-căn Vô lậu khởi lên,
đó là trừ ra những tướng trước.
Trong này, thanh Tướng là dựa vào  tên gọi mà chuyển đổi, tức
là những pháp mà ba câu trước không thâu nhiếp, làm thành câu thứ
tư. Điều này lại là thế nào? Đó là phần vị các dị sinh, cho đến phần vị
Nhẫn tăng thượng, đối với căn Vô lậu không phải là rời bỏ, không phải
là đạt được, không phải là diệt đi, không phải là khởi lên. Lúc trú trong
Thế đệ nhất pháp, đối với căn Vô lậu không phải là rời bỏ mà đạt được,
không phải là diệt đi mà khởi lên.
Nếu các Thánh giả lúc trú tr ong Khổ pháp trí nhẫn, cho đến lúc
Đạo pháp trí, đối với căn Vô lậu không phải là rời bỏ mà đạt được, cũng
diệt đi-cũng khởi lên. Lúc trú trong Đạo loại trí nhẫn, đối với căn Vô
lậu cũng rời bỏ-cũng đạt được, cũng diệt đi-cũng khởi lên.
Lúc từ quả Dự lưu chứng quả Nhất lai, người dùng đạo thế tục,
nếu đạo vô lậu làm gia hạnh, thì lúc trú trong đạo gia hạnh, đối với căn
Vô lậu không phải là rời bỏ mà đạt được, diệt đi mà không phải là khởi
lên. Nếu đạo thế tục làm gia hạnh, thì lúc trú trong đạo gia hạnh-năm
đạo vô gián-năm đạo giải thoát, đối  với căn Vô lậu không phải là rời
bỏ mà đạt được, không phải là diệt đi  mà khởi lên. Lúc trú trong đạo
vô gián thứ sáu, đối với căn Vô lậu  cũng rời bỏ-cũng đạt được, không
phải là diệt đi-không phải là khởi lên. Người dùng đạo vô lậu, nếu đạo
thế tục làm gia hạnh, thì lúc trú trong đạo gia hạnh, đối với căn Vô lậu
không phải là rời bỏ mà đạt được, không phải là diệt đi mà khởi lên.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 155 83  
www.daitangkinh.org  
Nếu đạo vô lậu làm gia hạnh, thì lúc trú trong đạo gia hạnh-năm đạo vô
gián-năm đạo giải thoát, không phải la ø rời bỏ mà đạt  được, cũng diệt
đi-cũng khởi lên. Lúc trú trong đạo vô gián thứ sáu, đối với căn Vô lậu
cũng rời bỏ-cũng đạt được, cũng diệt đi-cũng khởi lên.
Từ quả Nhất lai chứng quả Bất hoàn, tùy theo thích hợp cũng như
vậy.
Từ quả Bất hoàn chứng quả A-la-hán, lúc lìa nhiễm của Tĩnh   lự
thứ nhất, người dùng đạo thế tục, nếu đạo vô lậu làm gia hạnh, thì lúc
trú trong đạo gia hạnh, đối với căn Vô lậu không phải là rời bỏ mà đạt
được, không phải là diệt đi mà khởi lên. Nếu đạo thế tục làm gia hạnh,
thì lúc trú trong đạo gia hạnh-chín đạo vô gián-chín đạo giải thoát, đối
với căn Vô lậu không phải là rời bỏ mà đạt được, không phải là diệt đi-
không phải là khởi lên. Người dùng đạo vô lậu, nếu đạo thế tục làm gia
hạnh, thì lúc trú trong đạo gia hạnh, đối với căn Vô lậu không phải là
rời bỏ mà đạt được, không phải là diệt đi mà khởi lên. Nếu đạo vô lậu
làm gia hạnh, thì lúc trú trong đạo gia hạnh-chín đạo vô gián-chín đạo
giải thoát, đối với căn Vô lậu không phải là rời bỏ mà đạt được, cũng
diệt đi-cũng khởi lên.
Như lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất, cho đến lìa nhiễm của Vô sở
hữu xứ cũng như vây.
Lúc lìa nhiễm của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, nếu đạo thế tục làm
gia hạnh, thì lúc trú trong đạo gia hạnh, đối với căn Vô lậu không phải
là rời bỏ mà đạt được, không phải là diệt đi mà khởi lên. Nếu đạo vô lậu
làm gia hạnh, thì lúc trú trong đạo gi a hạnh-tám đạo vô gián-tám đạo
giải thoát, đối với căn Vô lậu không phải là rời bỏ mà đạt được, cũng
diệt đi-cũng khởi lên. Lúc trú trong đạo vô gián thứ chín, đối với căn Vô
lậu cũng rời bỏ-cũng đạt được, cũng diệt đi-cũng khởi lên.
Lúc Tín thắng giải luyện căn la øm Kiến chí, nếu đạo thế tục làm
gia hạnh, thì lúc trú trong đạo gia hạnh, đối với căn Vô lậu không phải
là rời bỏ mà đạt được, không phải là diệt đi mà khởi lên. Nếu đạo vô lậu
làm gia hạnh, thì lúc trú trong đạo gia hạnh, đối với căn Vô lậu không
phải là rời bỏ mà đạt được, cũng diệt đi-cũng khởi lên. Lúc trú trong
đạo vô gián, đối với căn Vô lậu cu õng rời bỏ-cũng đạt được, cũng diệt
đi-cũng khởi lên.
Lúc A-la-hán Thời giải thoát luyện căn làm Bất động, nói như lìa
nhiễm của Phi tưởng phi phi tưởng xứ.
Tu xen lẫn về Tĩnh lự, trong sát-na thứ nhất thì đối với căn Vô lậu
không phải là rời bỏ mà đạt được, diệt đi mà không phải là khởi lên;
84 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
trong sát-na thứ hai thì đối với căn Vô lậu không phải là rời bỏ mà đạt
được, không phải là diệt đi mà khởi lên; trong sát-na thứ ba thì nói như
sát-na thứ nhất.
Nếu lúc dẫn dắt phát khởi năm thông-năm đạo vô gián-ba đạo
giải thoát; hoặc là lúc khởi lên Vô lượng, Giải thoát thế tục, Thắng xứ,
Biến xứ, Bất tịnh quán, Trì tức niệm, Niệm trú thế tục, Vô ngại giải thế
tục, Nguyện trí Vô tranh, Định biên tế, Không Không, Vô nguyện Vô
nguyện, Vô tướng Vô tướng, tiến vào Định Diệt tận-Tưởng-Vi tế…, thì
đối với căn Vô lậu không phải là rời bỏ mà đạt được, không phải là diệt
đi-không phải là khởi lên.
Nếu lúc khởi lên Tha tâm thông vô lậu; hoặc là lúc khởi lên Niệm
trú vô lậu, Giải thoát vô lậu, Vô ng ại giải vô lậu…, thì đối với căn Vô
lậu không phải là rời bỏ mà đạt được, cũng diệt đi-cũng khởi lên.
Nếu lúc khởi lên tâm Vi vi; hoặc là lúc khởi lên Văn-Tư tuệ…, thì
đối với căn Vô lậu không phải là rời bỏ-không phải là đạt được, không
phải là diệt đi-không phải là khởi lên.
Ở trong những phần vị sai biệt như vậy, tùy theo sự thích hợp làm
thành câu thứ tư, vì vậy cho nên  nói tóm lược là trừ ra những tướng
trước.
Những Vị tri đương tri căn…, cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì làm cho người nghi ngờ có được quyết định.
Hỏi: Như trong luận Phẩm Loại Túc nói: “Thế nào là Vị tri đương
tri căn?
Đáp: Chưa hẳn đã Kiến đế, chưa hẳn đã Hiện quán, là các Tuệ về
Học thuộc Tuệ căn. Nếu các căn T ùy tín-Tùy pháp hành, có thể Hiện
quán đối với bốn Thánh đế chưa Hiện quán, thì gọi là Vị tri đương tri
căn.” Văn ấy chỉ nói đến hiện tại hòa hợp, có tác dụng có thể gánh vác,
Vị tri đương tri căn, không phải là qua ù khứ-vị lai. Đừng có sinh lòng
nghi ngờ, chỉ có hiện tại hòa hợp, có tác dụng có thể gánh vác, là Vị tri
đương tri căn, chứ không phải là quá khứ-vị lai. Bởi vì làm cho mối nghi
ấy được quyết định, hiển bày ở ba đời đều là căn này, cho nên soạn ra
phần luận này.
Hỏi: Những Vị tri đương tri căn, lúc ấy tất cả có thể Hiện quán đối
với bốn Thánh đế chưa hiện quán chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc Vị tri đương tri căn, mà lúc ấy không phải là có thể Hiện
quán đối với bốn Thánh đế chưa Hiện quán, đó là Vị tri đương tri  căn,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 155 85  
www.daitangkinh.org  
ở quá khứ hoặc là vị lai. Bởi vì lúc ấy có tướng của Vị tri đương tri căn,
cho nên cũng gọi là Vị tri đương tri căn. Nhưng không phải là có thể
Hiện quán đối với bốn Thánh đế chưa Hiện quán, bởi vì tác dụng của
quá khứ đã ngừng, tác dụng của vị lai chưa khởi lên.
2. Có lúc có thể Hiện quán đối với bốn Thánh đế chưa Hiện quán,
mà lúc ấy không phải là Vị tr i đương tri căn, đó là các pháp không
phải là căn có thể Hiện quán đối với bốn Thánh đế chưa Hiện quán.
Điều này lại là thế nào? Đó là Tưởng-Tư-Xúc-Tác ý, Dục-Thắng giải-
Tàm-Quý, không có Tham-không có Sân-Khinh an, Xả-không phóng
dật-không hại, Tầm-Tứ-Sắc tùy tâm chuyển, tâm bất tương ưng hành.
Những pháp như vậy đối với bốn Thánh đế chưa Hiện quán, tuy có thể
Hiện quán mà không phải là Vị tri đương tri căn, bởi vì gồm có chín căn
làm thành căn này.
3. Có lúc Vị tri đương tri căn, mà lúc ấy cũng có thể Hiện quán
đối với bốn Thánh đế chưa Hiện quán, đó là Vị tri đương tri căn có thể
Hiện quán đối với bốn Thánh đế chưa Hiện quán, tức là Vị tri đương tri
căn hiện tại hòa hợp có tác dụng có thể gánh vác.
4. Có lúc không phải là Vị tri đương tri căn, mà lúc ấy cũng không
phải là có thể Hiện quán đối với bốn Thánh đế chưa Hiện quán, đó là
trừ ra những tướng trước. Tức là những pháp mà ba câu trước không
thâu nhiếp, làm thành câu thứ tư. Điều này lại là thế nào? Đó là trừ
ra tự tánh của Vị tri đương tri ca ên thuộc ba đời, và pháp không phải
là căn cùng có tương ưng với căn này thuộc hiện tại, còn lại các pháp
không phải là căn cùng có tương ưng với căn này thuộc quá khứ-vị lai,
và phẩm câu sinh của Dĩ tri căn-Cụ tri căn, tất cả tâm-tâm sở pháp hữu
lậu, sắc-tâm bất tương ưng hành khác và vô vi, đều là câu thứ tư, cho
nên nói là trừ ra những tướng trước.
Như Vị tri đương tri căn, Dĩ tri căn-Cụ tri căn tùy theo sự thích
hợp, nói rộng ra cũng như vậy.
Tận trí nên nói là Tận trí cho đến Đạo trí chăng? Cho đến nói rộng
ra.

Hỏi: Vì sao trong này phân biệt về ba Trí?
Đáp: Bởi vì là ý của Luận Sư trong phần luận này muốn như vậy,
cho đến nói rộng ra.
Trả lời: Tận trí nên nói là Tận trí,  đó là tự biết rõ ràng mình đã
biết khắp về Khổ, mình đã vĩnh viễn đoạn về Tập, mình đã chứng về
Diệt, mình đã tu về Đạo; hoặc là Pháp trí, đó là tự biết rõ ràng mình đã
biết khắp về Khổ hệ thuộc cõi Dục, mình đã vĩnh viễn đoạn về Tập hệ
86 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
thuộc cõi Dục, mình đã chứng về Diệt các hành hệ thuộc cõi Dục, mình
đã tu về Đạo đoạn các hành hệ thuộc cõi Dục; hoặc là Loại trí, đó là tự
biết rõ ràng mình đã biết khắp về K hổ hệ thuộc cõi Sắc-Vô sắc, mình
đã vĩnh viễn đoạn về Tập hệ thuộc cõi  Sắc-Vô sắc, mình đã chứng về
Diệt các hành hệ thuộc cõi Sắc-Vô  sắc, mình đã tu về Đạo đoạn các
hành hệ thuộc cõi Sắc-Vô sắc; hoặc là Khổ trí, đó là tự biết rõ ràng
mình đã biết khắp về Khổ hệ thuộc ba cõi; hoặc là Tập trí, đó là biết rõ
ràng mình đã vĩnh viễn đoạn về Tập hệ t huộc ba cõi; hoặc là Diệt trí,
đó là tự biết rõ ràng mình đã chứng về Diệt các hành hệ thuộc ba cõi;
hoặc là Đạo trí, đó là tự biết rõ ràng mình đã tu về Đạo đoạn các hành
hệ thuộc ba cõi.
Hỏi: Vì sao Tận trí không phải là Tha tâm trí?
Đáp: Bởi vì Tận trí không phải là tự tánh thuộc về Kiến, Tha tâm
trí là tự tánh thuộc về Kiến.
Hỏi: Vì sao không phải là Thế tục trí?
Đáp: Bởi vì Tận trí là vô lậu, Thế tục trí là hữu lậu.
Đã hiển bày về tự tánh, nên hiển bày về địa.
Tận trí, hoặc là có Tầm-có Tứ, đó là dựa vào Vị chí-Tĩnh lự thứ
nhất; hoặc là không có Tầm-chỉ có Tứ, đó là dựa vào Tĩnh lự trung gian;
hoặc là không có Tầm-không có Tứ, đó là dựa vào ba Tĩnh lự trên và
ba Vô sắc dưới.
Đã hiển bày về địa, nên hiển bày về tương ưng.
Tận trí, hoặc là tương ưng với Lạc căn, đó là dựa vào Tĩnh lự thứ
ba; hoặc là tương ưng với Hỷ căn, đó la ø dựa vào hai Tĩnh lự đầu; hoặc
là tương ưng với Xả căn, đó là dựa vào Vị chí-Tĩnh lự trung gian-Tĩnh
lự thứ tư và ba Vô sắc dưới.
Đã hiển bày về tương ưng, nên hiển bày về hành tướng.
Tận trí, hoặc là tương ưng với Vô nguyện, đó là mười hành tướng;
hoặc là tương ưng với Vô tướng, đó là bốn hành tướng.
Hỏi: Vì sao Tận trí không phải là tương ưng với Không?
Đáp: Bởi vì Không là thắng nghĩa trải qua thắng nghĩa, Tận trí là
thắng nghĩa trải qua thế tục. Như nói: Biết rõ ràng đời sống của mình đã
hết. Bởi vì trải qua sự hiểu biết của mình, cho nên không phải là tương
ưng với Không.
Đã hiển bày về hành tướng, nên hiển bày về sở duyên.
Tận trí, hoặc là duyên với hệ thuộc cõi Dục, hoặc là duyên với hệ
thuộc cõi Sắc-Vô sắc. Ở đây nói là duyên với Khổ-Tập, hoặc là duyên
với không hệ thuộc; ở đây nói là duyên với Diệt-Đạo.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 155 87  
www.daitangkinh.org  
Như Tận trí, Vô sinh trí cũng như vậy. Nhưng có sai biệt, đó là Vô
sinh trí nên nói là Vô sinh trí, đó la ø tự biết rõ ràng mình không trở lại
biết khắp về Khổ, không trở lại vĩnh viễn đoạn về Tập, không trở lại
chứng về Diệt, không trở lại tu về Đạo.
Chánh kiến Vô học nên nói là Chánh kiến Vô học, đó là dùng bốn
hành tướng để biết về năm Thủ uẩn, dùng bốn hành tướng để biết về
nhân của năm Thủ uẩn, dùng bốn hành tướng để biết về diệt năm Thủ
uẩn, dùng bốn hành tướng để biết về đa ïo đoạn năm Thủ uẩn; hoặc là
Pháp trí, đó là biết về bốn Đế của cõi Dục; hoặc là Loại trí, đó là biết về
bốn Đế của cõi Sắc-Vô sắc; hoặc là Tha tâm trí, đó là biết về tâm-tâm
sở pháp vô lậu khác; hoặc là Khổ-Ta äp-Diệt-Đạo trí, đó là biết riêng
biệt về bốn Đế của ba cõi.
Hỏi: Vì sao Chánh kiến Vô học không phải là Thế tục trí?
Đáp: Bởi vì Chánh kiến Vô học là vô lậu, Thế tục trí là hữu lậu.
Đã hiển bày về tự tánh, bốn phần như địa… nói như trước. Sai biệt
là Chánh kiến Vô học cũng tương ưng với Không, cũng làm hành tướng
Không-Vô ngã mà chuyển.
Các Tận trí lúc đầu, cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước đây trình bày về ba Trí, chưa phân tích về Đẳng vô
gián duyên và Sở duyên sai biệt, nay muốn phân tích về điều ấy, cho
nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Các Tận trí lúc đầu, lúc ấy tất cả là Đẳng vô gián thuộc đạo
vô gián chăng?
Đáp: Đúng như vậy, bởi vì Tận trí l úc đầu chắc chắn khởi lên từ
Đẳng vô gián thuộc Định Kim cang dụ.
Hỏi: Giả sử Đẳng vô gián thuộc đạo  vô gián, thì lúc ấy tất cả là
Tận trí chăng?
Đáp: Đúng như vậy, bởi vì Đẳng vô gián thuộc Định Kim cang dụ
chắc chắn khởi lên Tận trí.
Hỏi: Các Vô sinh trí lúc đầu, lúc ấy tất cả là Đẳng vô gián thuộc
Tận trí chăng?
Đáp: Đúng như vậy, bởi vì Vô sinh trí lúc đầu chắc chắn khởi lên
từ Đẳng vô gián thuộc Tận trí.
Hỏi: Giả sử Đẳng vô gián thuộc Tận trí, thì lúc ấy tất cả là Vô sinh
trí chăng?
Đáp: Hoặc là Tận trí, đó là Thời giải thoát; hoặc là Vô sinh trí,
đó là Bất thời giải thoát; hoặc la ø Chánh kiến Vô học, đó là Thời giải
88 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
thoát.
Hỏi: Các duyên ấy khởi lên đạo vô gián, thì duyên ấy khởi lên
Tận trí lúc đầu chăng?
Đáp: Nếu duyên ấy sinh ra khởi lên đạo vô gián, thì duyên ấy
khởi lên Tận trí lúc đầu. Nếu không phải là duyên ấy sinh ra khởi lên
đạo vô gián, thì không phải là duyên ấy khởi lên Tận trí lúc đầu, nghĩa
là Định Kim cang dụ tương ưng với sáu Trí, tức là Diệt-Đạo pháp trí và
bốn Loại trí; Tận trí lúc đầu do hai Trí thâu nhiếp, đó là Khổ-Tập loại
trí. Nếu Định Kim cang dụ tương ưng với  Khổ-Tập loại trí, thì chung
cảnh sở duyên với Tận trí lúc đầu, bởi vì cùng duyên với bốn Uẩn của
Phi tưởng phi phi tưởng xứ mà sinh ra; bốn Uẩn ấy gọi là Sinh, bởi vì
thuộc về sinh tử. Nếu Định Kim cang dụ tương ưng với Diệt-Đạo Pháp-
Loại trí, thì khác cảnh sở duyên với Tận trí lúc đầu, bởi vì pháp kia
duyên với Diệt-Đạo của ba cõi, pha ùp này duyên với Khổ-Tập của cõi
Hữu Đảnh.
Hỏi: Các duyên ấy khởi lên Tận trí, thì duyên ấy khởi lên Vô sinh
trí chăng?
Đáp: Đúng như vậy.
Hỏi: Giả sử duyên ấy khởi lên V ô sinh trí, thì duyên ấy khởi lên
Tận trí chăng? Đáp: Đúng như vậy, bởi vì hai Trí này cùng lấy mười bốn
hành tướng để duyên với bốn Đế.