A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 16

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 16 271  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 16

LUẬN VỀ TRÍ (Phần 8)

Như Phật Thế Tôn quở trách các  đệ tử, nói là người si mê… cho
đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Vì muốn làm cho người nghi ngờ có được quyết định. Nghĩa
là Đức Thế Tôn vĩnh viễn đoạn trừ yêu - ghét, thuận - nghịch đều bình
đẳng, nhổ sạch rễ tranh luận, diệt hết gốc kiêu mạn, nhìn các loại trân
bảo giống như gạch đá, gác tuệ soi ch iếu không sót đối với tất cả các
pháp, không có các loại tương tự như yêu ghét kiêu mạn…, vì các tập
khí phiền não đã vĩnh viễn đoạn trừ; không giống như Độc giác và các
Thanh văn, tuy đoạn phiền não mà có tập khí còn sót lại. Tập khí tham
ái thì như Tôn giả A-nan thương yêu những người thuộc dòng họ Thích;
tập khí sân hận thì như Tôn giả Tất-lăng-già-phiệt-sa, nói với thần sông
Căng - già rằng: Này tôi tớ bé nhỏ hãy ngăn dòng chảy lại, nay ta sắp
qua sông; tập khí kiêu mạn thì như Tôn giả Xá-lợi-tử vất bỏ thuốc than
chứa bệnh; tập khí ngu si  thì như Tôn giả Kiệp - phòng - bát - để, hơi
thở phát ra biết thức ăn trước  đó ăn không tiêu chứ không biết cái khổ
về sau, mà còn ăn thêm…, những sự việc như vậy thì loại ấy rất nhiều.
Đức Thế Tôn tuy không có tập khí còn lại của phiền não, mà có lúc có
những lời nói tựa như thương yêu… Lời nói tựa như yêu thương thì như
Đức Thế Tôn bảo: Cố gắng nhé Tỳ kheo, tự mình xuất gia khéo léo thì
cũng có đủ cấm giới; lời nói tựa như tức giận thì như Đức Thế Tôn bảo:
Ông là kẻ tôi tớ của dòng họ Thích, dòng họ Thích là chủ nhân của ông;
lời nói tựa như kiêu mạn thì như Đức  Thế Tôn nói: tu là bậc Như Lai
Ứng Chánh Đẳng Giác, thành tựu mười Lực - đạt được bốn Vô hoa; lời
nói tựa như si mê thì như Đức Thế Tôn nói: Hôm nay đại vương từ nơi
nào đến đây, bảo với A-nan rằng xem trời mưa hay không, trong  vườn
272 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
tại sao lớn tiếng cao giọng… Hoặc c ó người sinh nghi ngờ là Đức Thế
Tôn đã đoạn trừ tập khí của các ph iền não, vì sao lại có những lời nói
tương tự phiền não như vậy…? Vì m uốn làm cho người nghi ngờ mà có
được cách hiểu chính xác, cho nên soạn ra luận này. Giải thích về nhân
duyên ấy như vậy, thì nói là người si mê kia cũng như vậy.
Hỏi: Vì sao Đức Phật nói những lời tựa như yêu thương…?
Đáp: Bởi vì bảo vệ thửa ruộng đã được chuyển hóa làm lợi ích
nhiều cho nó. Nghĩa là Đức Thế T ôn nói lời tựa như yêu thương, là
muốn làm cho những Tỳ kheo đã bị Thiên Thụ phá hoại cảm được thân
tâm an ổn và trừ bỏ nghi ngờ. Đó là Đề-bà-đạt-đa vì tham danh lợi mà
phá hoại Tăng rồi, Tôn giả Xá-lợi-tử và Đại Mục - kiền - liên cảm hóa
khiến quay trở về, những Tỳ kheo ấy si nh lòng hổ thẹn vô cùng, thân
tâm rung rẫy sợ hãi lại sinh ra nghi hoặc, minh đi theo Thiên Thụ không
mất giới chăng? Khi nghe Đức T hế Tôn bảo: Cố gắng lên Tỳ kheo, tự
mình xuất gia khéo léo thì cũng có đủ ca ám giới; thì sợ hải rung rẫy và
nghi hoặc, cả hai điều cũng được trừ bỏ. Nếu lúc ấy Đức Phật không nói
như vậy,thì lòng dạ họ xấu hổ thổ huyết mà mạng chung. Còn Đức Thế
Tôn nói lời tựa như tức giận, là bởi vì phá bỏ tâm lý kiêu mạn của Phạm
chí kia, nghĩa là Phạm chí Am- bà-sắc-tra-kia, không nhún nhường tùy
theo mẹ mà ôm lòng kiêu ngạo, ngăn ca ûn người xuất gia chịu rơi vào
nẽo ác, nhờ Đức Phật quở trách pha ù tan tâm lý kiêu ngạo ấy, sau đó
thân thứ hai được sinh lên cõi trời thấy rõ bốn Thánh đế; Lại nhờ quở
trách mà Phạm Chí Bổ-sắc-yết-la-bà-lợi kia, được tiến vào Phật pháp,
đạt đến quả thù thắng còn Đức Thế Tôn nói lời tựa như kiêu mạn là vì
làm cho người không biết công đức của Ph ật, khi đã biết rồi quy y tu
theo hạnh thù thắng. Còn Đức thế Tôn nói lời tựa như si mê, là vì bàn
luận về đạo để mở thông cho vị vua kia, là vì loại bỏ tâm mê ngũ của A-
nan, cũng là muốn là muốn phát sinh tâm lývui thích yên lặng của mọi
người trong vườn kia. Đức Phật nói  những lời này tựa như phiền não,
đều làm cho hữu tình có đươc lợi ích an lạc. Nay quở trách đệ tử mà nói
là người si mê, cũng vì lợi ích cho chúng sinh như phần sau sẽ nói.
Hỏi: vì sao Độc giác và các Thanh văn tuy đoạn từ phiền não mà
có tập khí còn sót lại, Phật thì không như vậy chăng?
Đáp: Tuệ của Thanh văn và Độc giác không mạnh mẻ sắc bén,
tuy đoạn trừ phiền não mà có tập khí còn sót lại, như ngọn lửa bình
thường ở thế gian tuy có đốt cháy mọi  vật nhưng mà còn lại tro bụi;
tuệ của Phật mạnh mẻ sắc bén, đoạn trừ các phiền nãolàm cho tập khí
không sót lại gì, như ngọn lửa của kiếp tận hễ vật gì đã bị đốt cháy  thì
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 16 273  
www.daitangkinh.org  
không còn sót lại tro bụi. Vì các loại nhân duyên đã nói trước đây, cho
nên soạn ra luận này.
Hỏi: Như Phật Thế Tôn quở trách  các đệ tử, nói là người si mê,
điều này có nghĩa gì?
Đáp: Là lời trách mắng, nghĩa là Phật Thế Tôn trách mắng đệ tử
mà nói là người si mê, như bây giờ thầy mình dạy dổ và bậc thầy quy
phạm mẫu mực, nếu có đệ tử y chỉ gần bên cạnh, gây ra những lỗi lầm
liền trách mắng rằng: Con là người ngu si không sáng suốt - không tốt
đẹp; Đức Thế Tôn cũng như vậy, quở tr ách các đệ tử nói là người si
mê.
Trong  này, văn luận tổng quát có hai phần:
1. Giải thích về nghĩa Đức  Phật quở trách đệ tử.
2. Giải thích về nhân duyên Đức Phật quở trách họ.
Văn đã nêu ra trước đây chín là phần thứ nhất. Như bây giờ thầy
mình dạy dỗ và bậc thầy quy phạm mẫu mực, vì ngăn chặn lỗi lầm của
đệ tử đã gây ra; hoặc như cha mẹ ngăn chặn lỗi lầm phòng ngừa cho con
cái, mà có những lời trách mắng đều là vì lợi ích thêm cho đệ tử - con
cái, chứ không có ác tâm. Đức Phật cũng như vậy, nghĩa là Đức phật
giáo hóa tóm lược có bốn loại:
1. Nên khen ngợi.
2. Nên trách mắng.
3. Nên gạt bỏ.
4. Nên dựa vào người khác.
Nên khen ngợi, là như Đức Phật khen ngợi Câu-chi-nhĩ… Nên trách
mắng, là như Đức Phật trách mắng Ô-đà-di… Nên gạt bỏ, là như gạt bỏ
Vô y Ca-diếp-ba…, như Đức Phật v ới Bà-la-môn kia rằng: Nay không
phải là lúc ấy, không có thề trả lời ông được. Nên dựa vào người khác,
là như Đức Phật chuyến Chánh pháp lu ân cho năm Tỳ kheo, lúc ấy có
tám vạn chư Thiên đều đạt được Thánh đạo; Đức Phật thuyết pháp cho
vua Tần-tỳ-sa-la, lúc ấy cũng có tám vạn chư Thiên và chín vạn hai
ngàn người ở nước Ma-yết-đà đều đạt được Thánh đạo; Đức Phật thuyết
pháp cho Đế Thích, lúc ấy cũng có tám vạn chư Thi ên được tiến vào
Thánh đạo; Đức Phật thuyết pháp cho La-hầu-la, lúc ấy cũng có sáu
vạn chư Thiên trong nên lúc đạt được đạo. Những sự việc như vậy thì
tương tự rất nhiều, cho nên Đức Thế Tôn phải dùng sự trách mắng, mà
người nhập đạo thì cần phải có sự trách mắng mới được.
Có người nói: Đức Thế Tôn vì l òng Đại Bi đã thôi thúc, thường
tìm kiếm phương tiện làm lợi ích cho người khác, nếu không trách mắng
274 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Đề-bà-đạt-đa rằng ông là người ngu si ăn nước miếng - nước mũi thì
sẽ làm cho vô lượng chúng sinh ngu si gây ra các việc ác, lại còn liên
tiếp nhiều lần xúc não Đức Thế Tôn; nếu không chỉ trích là không bằng
người nữ, thân ông dơ bẩn xấu xa chứa đầy mọi thứ bất tịnh, thì tâm dục
của họ không biết do đâu mà dừng la ïi, cho nên quở trách đệ tử nói là
người si mê.
Có người nói: Sở dĩ Đức Thế Tôn trách mắng các đệ tử, là muốn
làm cho người chưa gieo trồng thiện ca ên có thể gieo trồng thiện căn;
người đã gieo trồng thiện căn mà c hưa thành thục thì có thể nhanh
chóng thành thục; nếu người đã thành thục nhưng chưa giải thoát thì
mau chóng đạt được giải thoát; nếu không trách mắng thì mất đi lợi ích
tốt đẹp này, vì vậy Đức Phật quở trách đệ tử nói là người si mê.
Hỏi: Nói là người si mê thì có nghĩa gì vậy? Là từ si mê sinh ra
cho nên nói là người si mê, hay là hiện hằng si mê cho nên nói là người
si mê? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu từ si mê sinh ra cho nên nói là
người si mê, thì cũng từ tham - sân - mạn - kiến… sinh ra, tại sao Đức Thế
Tôn chỉ nói là người si mê? Nếu hi ện hành si mê cho nên nói là người
si mê, thì trong kinh không nên nói A-la -hán cũng gọi là người si mê,
như trong kinh nói: “Rời xa người si mê đừng đứng trước mắt mình”; vả
lại, Đức Thế Tôn quở trách Ô-đà -di rằng: “Người si mê không có mắt
vì sao lại cùng với Tỳ kheo Thượng tọa tranh cãi về nghĩa rất xâu xa.”
Nhưng các phiền não khác cũng có hiện hành, tại sao chỉ nói là người si
mê chứ không phải là loại khác?
Đáp: Có người nói như vậy: Từ si mê sinh ra cho nên gọi là người
si mê.
Hỏi: Nếu như vậy cũng từ tham-s ân-mạn-kiến… sinh ra, vì sao
Đức Thế Tôn chỉ nói là người si mê?
Đáp: Bởi vì biến hành si mê. Nếu Đức Phật biết quở trách các
A-la-hán cho là người si mê, đối với người khác có lợi ích, thì cũng quở
trách thân A-la-hán kia cũng là si mê sinh ra. Như trong kinh nói: “Bị
vô minh che lấp, bị kiết ái ràng buộc, người ngu cảm được thân có nhận
biết, người trí cũng như vậy.” Các A-la-hán nói là người trí. Có Sư khác
nói: Hiện hành si mê cho nên gọi là người si mê.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong kinh không nên nói A-la-hán cũng gọi
là người si mê?
Đáp: Tạm thời trong kinh nói rời xa người si mê đừng đứng trước
mắt mình, là người tụng đã tụng sai, cần phải nói như vậy: Tỳ kheo
tránh ra đừng đứng trước mắt ta. Lúc Đức Thế Tôn sắp nhập Niết-bàn,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 16 275  
www.daitangkinh.org  
Tôn giả Bạch Tịnh đến đứng ở trước Đức Phật dùng quạt để quạt hầu
Đức Phật, lúc ấy có vô lượng chư Thiên cõi Trường Thọ đi đến nơi Đức
Phật, trách Tôn giả ấy đang đứng ở trước Đức Phật ngăn che chúng tôi
không thấy được Đức Thế Tôn mà làm cho chúng tôi mất đi lợi ích sau
cuối, Đức Phật biết ý niệm của họ liền nên nói như vậy: Tỳ kheo tránh
ra đừng đứng trước mắt ta! Vả lại, Đức Thế Tôn quở trách Ô-đà-di rằng:
Người si mê không có mắt vì sao lại cùng với Tỳ kheo Thượng tọa tranh
cãi về nghĩa rất xâu xa? Điều này cũng không trái ngược nhau, bởi vì
lúc ấy Ô-đà-di chưa đạt được quả vị A-la-hán, hoặc nói là dị sinh, hoặc
nói là Hữu học. Có Sư khác nói: Các A-la-hán cũng là hiện hành si mê,
vì sao chỉ nói là người si mê chứ không phải là loại khác? Đáp: Trước
đã nói là biến thành si mê, hễ dấy khởi vô minh hiện tiền ở nơi nào, thì
tên gọi là người si mê dựa vào nơi ấy mà thiết lập. Bởi vì nghĩa này cho
nên Đức Phật quở trách đệ tử mà nói là người si mê.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn quở trách các đệ tử mà nói là người   si
mê?
Đáp: Bởi vì họ đối với lời nhắc nhủ - lời giảng dạy của Đức  Thế
Tôn, không tùy theo nghĩa thực hà nh, không tùy thuận lời dạy, không
nối tiếp lẫn nhau. Văn luận từ đây trở xuống chính là phần thứ hai, giải
thích về nhân duyên Đức Phật quở trách người si mê ấy. Lời nhắc  nhủ
- lời giảng dạy biểu hiện tổng quát về lời dạy của Đức Phật, có năng lực
thực hành đúng đắn thì gọi là tùy theo nghĩa thực hành, những đệ tử kia
không có năng lực thực hành đúng đắn cho nên gọi là không tùy theo
nghĩa thực hành. Có người nói: Như việc  cần thực hành thì gọi là tùy
theo nghĩa thực hành, các đệ tử ki a không như việc cần thực hành cho
nên gọi là không tùy theo nghĩa thực hành. Không tùy thuận lời dạy, là
đối với Thánh giáo của Phật không c ó năng lực tùy thuận tu các công
đức. Không nối tiếp lẫn nhau, là không có năng lực tập trung trải qua
thời gian dài nối tiếp nhau tu các công đức.
Hỏi: Lời nhắc nhủ và lời giảng dạy có gì sai biệt?
Đáp: Ngăn chặn những điều không có lợi ích cho nên gọi là lời
nhắc nhủ (giáo giơi), mang lại những đi ều có lợi ích cho nên gọi là lới
giảng dạy (giáo thọ). Lại nữa, dạy cho trú trong chánh niệm thì gọi là
lời nhắc nhủ, dạy cho trú trong chánh tr i thì gọi là lời giảng dạy. Lại
nữa, khiến cho tu Hữu biểu nghiệp thì gọi là lời nhắc nhủ, khiến cho tu
Vô biểu nghiệp thì gọi là lời giảng dạy. Lại nữa, khiến cho tu xa-ma-tha
thì gọi là lời nhắc nhủ, khiến cho tu Tỳ-bát-xá-năng thì gọi là lời giảng
dạy. Lại nữa, khiến cho tu Thánh đạo thì gọi là lời nhắc nhủ, khiến cho
276 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
đạt được Thánh quả thì gọi là lời giản dạy. Lại nữa, khiến cho tu pháp
thiện thế gian thì gọi là lời nhắc  nhủ, khiến cho tu pháp thiện xuất thế
gian thì gọi là lời giảng dạy. Đây gọi là sự sai biệt giữa lời nhắc nhủ và
lời giảng dạy.
Lại nữa, họ đối với Thánh giáo gây ra những điều ngu si, trống
rỗng không có kết quả, không có sinh ra, không có ý vị, không có lợi
ích tốt đẹp, làm trái lời dạy của Phật, đối với các học xứ không có năng
lực tiếp nhận học hỏi, cho nên Đức Phật quở trách họ mà nói là người si
mê. Trong này, Thánh giáo là ý biểu hiện cho Thánh đạo.
Hỏi: Vì sao họ đối với Thánh đạo mà làm những điều ngu si?
Đáp: Bởi vì họ không có năng lực mà làm cho Thánh đạo trở lại
những điều ngu si, chỉ vì họ nối tiếp nhau tăng thêm ngu si làm chướng
ngại cho Thánh đạo. Có người nói: Cũng làm cho Thánh đạo trở thành
những điều ngu si, nghĩa Là làm cho tr ở thành xa cách, không được tự
tại và không hiện hành. Có người nói: Vì đoạn trừ ngu si cho nên Đức
Phật nói rõ Thánh giáo, họ nghe Thánh giáo nhưng không đoạn trừ ngu
si mà ngày càng tăng lên, cho nên nói họ đối với Thánh giáo của Phật
gây ra những điều ngu si. Trống rỗng là biểu hiện họ không có mầm
thai Thánh đạo; như trong thân người nữ không có khả năng mang thai,
trống rỗng không có con cho nên gọi là gái bất dục (thạch nữ); họ cũng
như vậy, tuy nghe lời dạy của Phật nhưng không có năng lực thâu nhiếp
tiếp nhận mầm thai Thánh đạo, Phật đối với thân họ không có quả Sĩ
dụng, bỏ trống công dụng cho nên gọi là trống rỗng. Không có kết quả
là không có Đẳng lưu và giải thoát . Không có sinh ra là không có quả
Sĩ dụng. Lại nữa, sinh ra thì có nghĩa là đạt được, họ đối với Phật pháp
không đạt được điều gì, cho nên gọi là không có sinh ra. Không có ý vị
là họ đối với Phật pháp không có ý vị xuất gia, không có ý vị tịch tĩnh,
không có ý vị Thánh đạo, không có ý Vị tịch diệt, cho nên gọi là không
có ý vị. Không có lợi ích tốt đẹp, quả gọi là lợi íc h tốt đẹp, họ không
đạt được quả cho nên không có lợi ích tốt đẹp. Lại nữa, có hai điều mất
cho nên gọi là không có lợi ích tốt đẹp, ví như thầy thuốc giỏi thương
xót những người có bệnh tật mà đi tìm thuốc khắp bốn phương, tìm được
thuốc rồi mang về cho họ, nhưng người bệnh coi khinh nén vào chỗ dơ
bẩn, họ đã có hai điều mất:
1. Bệnh của mình không được trừ khỏi.
2. Công sức của thầy thuốc giỏi bị vứt bỏ.
Đức Thế Tôn cũng như vậy, trải qua ba vô số kiếp tu tập trăm
ngàn công hạnh gian khổ khó thực hành, vì các hữu tình mà cầu tìm vị
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 16 277  
www.daitangkinh.org  
thuốc Thánh pháp, đạt được rồi nói cho họ biết, nhưng họ nghe mà coi
khinh không tự mình uống để thực ha ønh, lại dụng tâm mong cầu danh
lợi, họ đã có hai điều mất:
1. Không trừ được căn bệnh phiền não của mình.
2. Làm cho công lao của Đức Phật bị hoang phí. Làm trái lời dạy
của Phật, là làm trái với nghĩa lý Thánh giáo của Đức Thế Tôn. Đối với
các học xứ không có năng lực tiếp nha än học hỏi, là không có năng lực
tu tập thực hành các pháp tùy theo pháp thực hành.
Lại nữa, họ đối với Thánh gia ùo gây ra những điều ngu si, bởi vì
họ đoạn dứt Thánh giáo không làm cho nối tiếp theo nhau, nghĩa là Đức
Phật vì họ mà nói về pháp Vô thượng, nếu nghe rồi thực hành đúng đắn
chuyển tiếp nói cho người khác nghe, người khác tiếp tục thực hành
đúng đắn lại nói cho người khác  nghe, như vậy lần lượt chuyển tiếp
làm lợi ích vô cùng tận, đó gọi là không đoạn dứt Thánh giáo của Như
Lai. Họ nghe Thánh giáo mà không c ó năng lực thực hành đúng đắn,
lại cũng không có năng lực c huyển tiếp nói cho người khác nghe, tự
mình đã không có lợi ích gì cũng không lợi ích cho người khác, đó gọi là
đoạn dứt Thánh giáo không làm cho nối tiếp nhau. Vì vậy nói là gây ra
những điều ngu si. Trống rỗng là bởi vì chính mình không phải là pháp
khí. Không có kết quả là bởi vì làm cho tâm mong mỏi quả Phật không
có kết quả gì. Nghĩa là Đức Phật muốn làm cho chúng sinh nghe pháp
thoát khỏi nỗi khổ của sinh tử, họ  nghe pháp rồi không có thể tu tập
thực hành phương tiện lìa khổ, vì vậy khiến cho tâm mong mỏi Phật đạo
không có kết quả. Không có sinh ra, họ không có thể đạt được sự việc
tốt đẹp đã mong cầu lúc ban đầu xuất  gia, nghĩa là trì giới thanh tịnh.
Không có ý vị là không có ý vị của  tĩnh lự. Không có lợi ích tốt đẹp là
không có trí tuệ không trái ngược. Làm trá i lời dạy của Phật, nghĩa là
không đạt được Niết-bàn. Đức Phậ t nói về Chánh pháp đạt được niềm
vui Niết-bàn dạy cho chúng sinh, họ không có năng lực chứng được cho
nên gọi là làm trái. Đối với các học xứ không có năng lực tiếp nhận học
hỏi, Đức Phật đã thi thiết các loại học xứ nhưng họ không có năng lực
tiếp nhận học hỏi, có người tuy tiếp  nhận học hỏi à không có năng lực
luôn luôn tu tập, như Bà-đà-lê qua bốn tháng mùa mưa mới có thể tiếp
nhận học hỏi; pháp ngồi ăn nên lần tuy có người luôn luôn tu tập mà
không trọn vẹn; đều gọi là không có năng lực tiếp nhận học hỏi các học
xứ. Vì nhân duyên này mà Đức Phật quở trách đệ tử gọi họ là người si
mê.
Có sáu nhân đó là nhân tương ưng cho đến nhân năng tác.
278 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn luận thiết về không có nhân - nhân xấu ác.
Nghĩa là các ngoại đạo, hoặc chấp là các pháp không có nhân mà sinh,
hoặc lại chấp rằng có nhân không bình đẳng, vì  ngăn chặn ý kia để
biểu hiện các pháp sinh ra quyết định có nhân chẳng phải là không bình
đẳng. Có người đưa ra cách nói này: Có phái chấp là nhân duyên chẳng
phải là vật thật có, như phái Thí Dụ. Vì ngăn chặn ý kia mà biểu hiện
rõ ràng về nhân duyên, hoặc là tánh - hoặc là tướng đều là thật có.
Lại có người nói: Muốn dùng sáu nh ân biểu hiện rõ ràng về bốn quả,
khiến cho điều ấy rõ ràng như nhìn tr ái A-ma-lạc-ca trong bàn tay.
Nghĩa là dùng hai nhân tương ưng và câu hữu (cùng có) để biểu hiện
quả Sĩ dụng, dùng hai nhân đồng loại và biến hành để biểu hiện quả
Đẳng lưu, dùng nhân dị thục để biểu hiện quả Dị thục, dùng nhân năng
tác để biểu hiện quả Tăng Thượng. Vì nhân duyên này cho nên soạn ra
luận này. Nhưng mà sáu nhân na øy không phải là trong kinh nói, trong
kinh chỉ nói có bốn duyên, tánh gọi là nhân duyên tánh nói rộng ra cho
đến tăng thượng duyên tánh, nay muốn dùng nhân phân biệt về duyên
cho nên nói đến sáu nhân này.
Hỏi: Là nhân thâu nhiếp duyên hay là duyên thâu nhiếp nhân?
Đáp: thâu nhiếp lẫn nhau tùy t heo sự việc của nó, nghĩa là năm
nhân trước là nhân duyên, nhân năng tác là ba duyên còn lại. Có người
đưa ra cách nói này: Duyên tha âu nhiếp nhân chứ không phải là nhân
thâu nhiếp duyên. Nghĩa là năm nha ân trước là nhân duyên, nhân năng
tác là tăng thượng duyên, đẳng vô gián duyên và sở duyên duyên không
phải là do nhân thâu nhiếp. Lại có người nói: sáu nhân cũng là do trong
kinh nói. Nghĩa là trong phần thứ sáu của kinh Tăng Nhất A Kiệp Ma
nói: “Trải qua thời gian lâu xa, va ên kinh dần dần không nhìn thấy nữa,
các Tôn giả như giả như Ca-đa-diễn-ni-tử… dùng lực của nguyện trí
quán sát sáu nhân duyên nói trong kinh, tập trung ghi chép mà soạn
ra A-tỳ-đạt-ma.” Vì vậy ở đây phân biệt về sáu nhân. Từng nghe rằng
kinh Tăng Nhất A Kiệp Ma, từ nên pháp tăng lên cho đến trăm pháp,
nay chỉ có nên cho đến mười đang còn, những pháp khác đều ẩn kín;
ở lại trong tăng nên cho đến mười, cũng ẩn kính phần nhiều, pháp còn
lại rất ít. Từng nghe Tôn giả Thương- nặc-ca-y Đại A-la-hán, là đệ tử
đồng trú của Tôn giả A-nan-đà, Đại đức này luôn luôn biên soạn tự
mình làm Giáo thọ sư; lúc vị A-la-hán ấy nhập Niết-bàn, thì ngay trong
ngày đó có bảy vạn bảy ngàn kinh Bổn Sinh và nên vạn luận A Tỳ Đạt
Ma ẩn kinh không còn thấy nữa. Nên vị Luận Sư diệt độ còn có những
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 16 279  
www.daitangkinh.org  
kinh luận ẩn kín như vậy, huống hồ từ đó về sau cho đến bây giờ, hoặc
là trăm - hoặc là ngàn các vị Luận Sư diệt độ, thì số kinh luận ẩn kín
theo há có thể biết được ư? Vì va äy, sáu nhân này là trong kinh nói. Có
Sư khác nói: Sáu nhân như vậy, tuy không nói đầy đủ theo thứ tự trong
cùng nên kinh, nhưng nói phân tán khắp nơi trong các kinh. Nghĩa là
tong kinh nói: “Đây gọi là kiến làm căn tương ưng với tính - chứng - trí.”
Các kinh nói về nhân tương ưng như vậy. Lại trong kinh nói: “Nhãn và
sắc là duyên sinh ra nhãn thức, cả ba hòa hợp lại tiếp xúc cùng khởi lên
thọ - tưởng - tư.” Các kinh nói về nhân câu hữu như vậy. Lại trong kinh
nói: Như vậy Bổ-đặc-già-la thành t ựu pháp thiện và pháp bất thiện,
pháp thiện ẩn đi thì pháp ác xuất hiện, có lúc theo nhau cùng hiện hành
bởi thiện căn chưa đoạn mất, bởi vì chưa đoạn mất cho nên từ thiện căn
này còn có thể khởi lên thiện căn khác, lúc ấy đối với vị lai sẽ có pháp
thanh tịnh.” Các kinh nói về nha ân đồng loại như vậy. Lại trong kinh
nói: “Các tà kiến, ấy là tất cả thân nghiệp-ngữ nghiệp-ý nghiệp, có
những nguyện cầu đều như những gì nhìn nhận, tát cả các hành đều là
chủng loại ấy. Các pháp như vậy đều có thể dẫn đến quả không vừa ý
và chẳng vui mừng ưa thích chút nào.” Các kinh nói về nhân biến hành
như vậy. Lại trong kinh nói: “K hông có nơi nào không dung nạp ác
hành của thân - ngữ - ý mà nhận lấy quả dị thục đáng yêu, có nơi chôn
có dung nạp ác hành của thân - ng ữ - ý thì nhận lấy quả dị thục không
đáng yêu.” Các kinh nói về nhân dị thục như vậy. Lại trong kinh nói:
“Hai nhân - hai duyên có thể phát sinh chánh kiến, đó là âm thanh nơi
khác và tác ý đúng như lý trong ta âm.” Các kinh nói về nhân năng tác
như vậy. Bởi vì sáu nhân này là Ph ật đã nói, cho nên Tôn giả dựa vào
kinh mà soạn luận.
Thế nào là nhân tương ưng? Cho đến nói rộng ra…
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của  người khác để biểu hiện chánh
lý. Nghĩa là hoặc có người chấp ta âm và tâm sở pháp, thứ tự trước sau
mà phát sinh chứ không phải cùng lúc  phát khởi. Như phái Thí Dụ, họ
đưa ra cách nói này: Tâm và tâm sở pháp dựa vào theo các nhân duyên
trước sau mà phát sinh, ví như những người buôn vượt qua con đường
hẹp và nguy hiểm, từng người nên mà đi qua chứ không thể có hai người
cùng đi qua nên lần, tâm và tâm sở pháp cũng lại như vậy, các duyên
hòa hợp từng duyên nên mà phát sinh, bởi vì các duyên đối đãi đều có
sai khác. Các Luận Sư A-tỳ-đạt-ma nói: Bởi vì tâm và tâm sở pháp có
nhân khác nhau, cho nên có thể nói các duyên hòa hợp có sai khác; bởi
280 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
vì có nhân khác nhau, cho nên có thể nói các duyên hòa hợp không có
gì sai khác. Nghĩa là tâm và tâm sở đều khác nhau, có sinh - trú - dị
- diệt hòa hợp mà sinh ra, vì vậy có thể nói hòa hợp có sai khác. Cùng
dựa vào nên căn, cùng duyên với nên cảnh mà được sinh ra, cho nên có
thể nói tất cả hòa hợp không có gì sai khác. Vì vậy tất cả tâm và tâm sở
pháp, tùy theo sự thích hợp của mình mà cùng lúc pháp khởi.
Hoặc lại có người chấp các pháp đều tương ưng với tự tánh chứ
không phải là tương ưng với tự tánh khác. Họ đưa ra cách nói như vậy:
Nghĩa của tướng hỷ - lạc là nghĩa tương ưng, không có cọng tướng   hỷ
- lạc của pháp cùng với pháp, giống như tự tánh cùng với tự tánh. Các
luận sư A-tỳ-đạt-ma: Hai sự vi ệc hòa hợp có thể nói là tương ưng,
không phải là có nghĩa tương ưng đối với nên vật, cũng không có tự
Thể hỷ - lạc với tự Thể, bởi vì  năng duyên và sở duyên có sai biệt.
Hoặc lại có người chấp tự tánh đối với tự tánh chẳng phải là tương ưng
cũng chẳng phải là không tương ưng. Họ đưa ra cách nói như vậy: Cần
phải hòa hợp với tánh khác mới gọi là tương ưng, tự tánh đối với tự tánh
không có nghĩa của tánh khác cho nên không gọi là tương ưng; hỷ - lạc
cùng nhau là nghĩa tương ưng, tự tánh đối  với tự tánh hết sức hỷ - lạc
cho nên không phải là không tương ưng. Các Luận Sư A-tỳ-đạt-ma nói:
Không có tự tánh hỷ-lạc với tự tánh, nghĩa giải thích như trước.
Hoặc lại có người chấp: Nghĩa của lực nhậm trì là nghĩa tương ưng.
Họ đưa ra cách nói như vậy: Nếu pháp do lực nhậm trì của pháp kia mà
sinh ra, thì pháp này tương ưng với pha ùp kia, vì vậy tâm tương ưng với
tâm, lực giữ gìn của tâm khiến cho tâm được sinh ra; tâm sở pháp tương
ưng với tâm, lực giữ gìn của tâm khiến cho nó được sinh ra; tâm không
tương ưng với tâm sở pháp, không phải là lực giữ gìn kia mà được sinh
ra; tâm sở pháp không tương ưng với tâm sở pháp, không phải là giữ gìn
lẫn nhau mà được sinh ra. Các Luận Sư A-tỳ-đạt-ma nói: Tâm cùng với
tâm sở – tâm sở cùng với tâm, đều la àn lượt chuyển tiếp lực giữ gìn mà
được sinh ra, lại cùng tương ưng nên thân – hai tâm không cùng lúc phát
khởi, cho nên không có nghĩa tương ưng. Cho nên soạn ra luận này.
Hỏi: Thế nào là nhân tương ưng?
Đáp: Thọ cùng với pháp tương ưn g của thọ là nhân tương ưng,
pháp tương ưng của Thọ cùng với Thọ là nhân tương ưng; Tưởng -   Tư
- Xúc-Tác-Ý-Dục-Thắng giải-Ni ệm-Tam-ma-địa, Tuệ cùng với pháp
tương ưng của Tuệ là nhân tương ưng, pháp tương ưng của Tuệ cùng với
Tuệ là nhân tương ưng, đó gọi là nhân tương ưng.
Hỏi: Trong này tại sao không nói về tâm?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 16 281  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Là ý của người soạn lua än muốn như vậy, c ho đến nói rộng
ra. Hoặc có người nói: Cũng như cần phải nói về tâm mà không nói đến,
thì nên biết rằng trong này là có cách nói khác, bởi vì nói về nghĩa của
sáu nhân thì cũng không tận cùng được; nếu nói hết lý thì không có
cách nói nào khác. Cần phải nói như vậy: Thế nào là nhân tương ưng?
Đó là tất cả tâm và ta âm sở pháp. Thế nào là nh ân câu hữu? Đó gọi là
tất cả pháp hữu vi. Thế nào là nhân đồng loại? Đó gọi là tất cả pháp
quá khứ và hiện tại, cùng với pháp tương ưng - câu hữu của nó. Thế nào
là nhân dị thục? Đó gọi là tất cả pháp hữu lậu thiện và bất thiện. Thế
nào là nhân năng tác? Đó gọi là tất cả các pháp. Có người đưa ra cách
nói như vậy. Giả sử nó như vậy thì cũng không hết lý, bởi vì không biết
cái gì làm nhân cho cái gì ở phần vị này? Nếu nói trong này là cách nói
khác thì đối với lý là hơn hẳn, bởi vì những người soạn ra luận sơ lược
nêu ra nên ích pháp làm căn bản. Có Sư khác nói: Tâm đã nói ở trong
này đã nói, nghĩa là Thọ tương ưn g với Tuệ thì pháp tương ưng cũng
thâu nhiếp tâm.
Hỏi: Vì sao không nói đến tự tướng của tâm?
Đáp: Bình đẳng tương tự là nghĩa của tương ưng, tâm hơn hẳn như
vị vua cho nên không nói đến. Như tụng nói:
“Thứ sáu tăng thượng như vị vua, nhiễm thì tự nhiên dẫn đến
nhiễm,
Không nhiễm mà lại phát sinh nhiễm, nhiễm thì gọi là người ngu
si.”
Lại có người nói: Dùng Tam-ma-địa. Có người nói: nay nơi   tâm
nói đến Tam-ma-địa, tức là đã nói đến tâm, cho nên không nói riêng
biệt.
Hỏi: vì sao chỉ nói về mười pháp của Đại địa là nhân tương ưng
chứ không phải là pháp khác?
Đáp: Là ý của người soạn lua än muốn như vậy, c ho đến nói rộng
ra. Có người nói: Cần phải nói mà không nói đến thì nên biết là nghĩa
này có khác. Có người nói: Nếu pháp là tất cả Giới - tất cả Địa - tất cả
Thú, tất cả Sinh - tất cả Chủng - tất  cả Tâm, có thể đạt được thì trong
này nói đến điều ấy, pháp khác thì không như vậy cho nên ở đây không
nói đến.
Hỏi: Pháp của Đại địa là nghĩa gì?
Đáp: Đại thì nghĩa là tâm như mười pháp này, nơi tâm này khởi
lên rộng lớn như mặt đất cho nên gọi là Đại địa, Đại địa tức là pháp gọi
là pháp Đại địa. Có người nói: Tâm  gọi là Đại bởi vì Thể - dụng thù
282 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
thắng, ngay nơi Đại là địa cho nên gọi là Đại địa, là nơi nương dựa của
các tâm sở, mười pháp như Thọ… đối với các Đại địa, khắp nơi có thể
đạt được cho nên gọi là pháp Đại đị a. Có người nói : Mười pháp như
Thọ… Có khắp nơi các Phẩm tâm cho nê nhân gọi là Đại, tâm la địa của
nó cho nên gọi là Đại địa, các pháp Như Thọ… tức là Đại địa, tất cả gọi
là pháp Đại địa.
Hỏi: Tại sao gọi là tâm sở?
Đáp: Bởi vì là tâm vốn có.
Hỏi: Vì sao tâm và tâm sở pha ùp lần lược chuyền tiếp làm nhân
tương ưng?
Đáp: Bởi vì lần lược chuyển tiếp làm nhân, lần lược chuyển tiếp
sinh ra lực, lần lược chuyển tiếp dẫn dắt nhau, lần lược chuyển tiếp nuôi
lớn nhau, lần lược chuyển tiếp tăn g thêm nhau, lần lược chuyển tiếp
dựa vào nhau, như hai bó rau dựa vào nhau mà đứng, nhiều sợi dây soắn
lại với nhau có thể kéo được cây gỗ lớn, nhiều người nắm tay nhau có
thể vượt qua dòng sông rộng, bởi vì  các pháp hữu vi là tánh yếu kém,
cho nên có nghĩa lần lược chuyển tiếp dựa vào nhau mới thành tựu sự
nghiệp.
Hỏi: Ông nói Thọ nếu lìa Tưởng thì có thể tiếp nhận cảnh hay
không?
Đáp: Nói là không có thể được, hỏ i vế tâm và tâm sở khác cũng
như vậy.
Hỏi: Nhân tương ưng lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Tất cả tâm và tâm sở pháp, tức là thâu nhiếp ba uẩn và phần
ích của nên uẩn, nên xứ và phần ích của nên xứ, bảy giới và phần ích
của nên giới. Đã nói về tự tánh cho nên nay sẽ nói.
Hỏi: Tương ưng là nghĩa gì?
Đáp: Nghĩa bằng nhau là nghĩa của tương ưng.
Hỏi: Các tâm sở pháp hoặc là nhiều-hoặc là ít, nghĩa là tâm thiện
nhiều hơn tâm bất thiện ít, tâm bất  thiện nhiểu thì tâm hữu phú vô ký
ít, tâm hữu phú vô ký nhiều thì tâm vô phú vô ký ít, tâm cõi Dục nhiều
thì tâm cõi Sắc ít, tâm cõi Sắc nhiều thì tâm cõi Vô sắc ít, tâm hữu lậu
nhiều thì tâm vô lậu ít, sao nói nghĩa bằng nhau là nghĩa của tương
ưng?
Đáp: Dựa vào nghĩa bằng nhau về Thể cho nên gọi là bằng nhau.
Nếu trong nên tâm mà hai Thọ-nên t ưởng thì có thể không gọi là bằng
nhau, nhưng trong nên tâm có nên Thọ-nên tưởng, còn lại cũng như
vậy, cho nên nói nghĩa bằng nhau la ø nghĩa của tương ưng. Lại nữa,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 16 283  
www.daitangkinh.org  
bằng nhau không sai khác là nghĩa của  tương ưng . Lại nữa, nghĩa vận
chuyển bằng nhau là nghĩa của t ương ưng, như lúc xe chuyển động thì
các phần đều chuyển động cùng làm thành nên sự việc. Như vậy lúc xe
tâm chuyển động đối với cảnh, thì tâm sở cũng chuyển động cùng làm
thành nên sự việc, cho nên gọi là tương ưng. Lại nữa, nghĩa những việc
làm bằng nhau là nghĩa của tương ưng, như chim Bồ-chim Thu… cùng
nên lúc bay đến sân bãi-cùng nên lúc  ăn thóc-cùng nên lúc bay lên,
không trước không sau; tâm và tâm sở pháp cũng lại như vậy, cùng nên
lúc hướng về cảnh-cùng nên lúc liên tiếp nhận cảnh-cùng nên lúc rời
bỏ cảnh, cho nên gọi là tương ưng. Lại nữa, nghĩa cùng thuận theo như
nhau là nghĩa của tương ưng, như người thuận với nhau thì gọi là tương
ưng, tâm và tâm sở pháp thuận với nhau cũng như vậy. Lại nữa, nghĩa
hòa hợp như nhau là nghĩa của tương ưng, như nước và sữa hòa vào nhau
thì gọi là tương ưng, tâm và tâm sở pháp hòa hợp cũng như vậy. Vụ Tôn
giả nói: “Bốn sự việc như nhau cho nên gọi là tương ưng:
1. Thời phần như nhau, nghĩa là tâm và tâm sở cùng chung nên
sát-năng mà hiện hành.
2. Sở y như nhau, nghĩa là tâm và tâm sở cùng dựa vào nên căn
mà hiện hành.
3. Sở duyên như nhau, nghĩa là tâm và tâm sở cùng duyên với nên
cảnh mả hiện hành.
4. Hành tướng như nhau, nghĩa là ta âm và tâm sở cùng chung nên
hành tướng mà hiện hành.”
Lại nữa, năm sự việc như nhau cho nên nói là tương ưng, tức là
bốn sự việc trước và Thể của vật như nhau, nghĩa là tâm và tâm sở đều
chỉ có nên vật hòa hợp mà khởi lên, cho nên gọi là tương ưng. Lại
nữa, như nghĩa bó chặt nhiều cây la u là nghĩa của tương ưng, như mỗi
nên cây lau không thể nào đứng nên mình được, cần phài nhiều cây
lau cùng bó lại mới có thể đứng được; tâm và tâm sở pháp cũng lại như
vậy, cần phải nhiều tâm dựa vào nha u mới có thể làm thành đời kiếp,
dẫn đến quả - mang lại quả và ch ọn lấy sở duyên. Lại nữa, như nghĩa
nhiều sợi thừng xoán lại là nghĩa của tương ưng, như mỗi nên sợi dây
không có thể kéo được cây gỗ, nhiều sợi dây xoắn lại với nhau mới có
tác dụng kéo được; tâm và tâm sở pháp cũng lại như vậy, nói rộng ra
như trước. Lại nữa, như nghĩa nắm tay nhau là nghĩa của tương ưng, như
dòng sông chảy xiết nên mình không thể vượt qua được, nhiều người
nắm tay nhau mới có thể vưoợt qua được; tâm và tâm sở pháp cũng lại
như vậy, nói rộng ra như trước. Lại nữa, như nghĩa nhiều người buôn là
284 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nghĩa của tương ưng, như nhiều người buôn cùng làm bạn bè có thể vượt
qua con đường nguy hiểm; tâm và tâm sở pháp cũng lại như vậy, nói
rộng ra như trước . Tôn giả Thế Hữu nói như vậy: “ nghĩa dẫn dắt nhau
phát sinh là nghĩa của tương ưng.”
Hỏi: Nếu như vậy thì nhãn thức và ý thức cũng cùng dẫn dắt nhau,
đó là tương ưng chăng?
Đáp: Bởi vì sở y của chúng khác nhau, nếu sở y giống nhau cùng
dẫn dắt nhau thì mới là tương ưng. Lại nữa, nghĩa không lìa xa nhau là
nghĩa của tương ưng.
Hỏi: Nếu như vậy thì bốn Đại chủng cũng không lìa xa nhau, đó
là tương ưng chăng?
Đáp: Bốn Đại chủng không có sở y, nếu có sở y cũng không lìa
xa nhau thì chính là tương ưng. Lại nữa, nghĩa có sở duyên là nghĩa của
tương ưng.
Hỏi: Nếu như vậy thì sáu thức đều có sở duyên, đó là tương ưng
chăng?
Đáp: Sở duyên của sáu thức kha ùc nhau, nếu cùng sở y và có sở
duyên thì mới là tương ưng. Lại nữa, nghĩa cùng chung sở duyên là
nghĩa của tương ưng.
Hỏi: Nếu như vậy thì năm thức đều cùng chung nên sở duyên
với ý thức, phải nó là tương ưng; vả lại, nhiều nhãn thức thì phải nói là
tương ưng, như nhiều hữu tình cùng ngắm trăng đầu tháng…?
Đáp: Sở y của năm trước khác nhau, nếu cùng chung sở y và cùng
chung sở duyên thì mới là tương ưng. Lại nữa, nghĩa luôn luôn hòa hợp
là nghĩa của tương ưng.
Hỏi: Nếu như vậy thì thọ mạng-hơi ấm và thức, cả ba cũng luôn
luôn hòa hợp, đó là tương ưng chăng?
Đáp: Không phải như vậy, bởi vì thọ mạng và hơi ấm là hai pháp
không có sở y, nếu có sở y cũng luôn luôn hòa hợp thì mới là tương ưng.
Lại nữa, nghĩa luôn luôn cùng sinh ra là nghĩa của tương ưng.
Hỏi: Nếu như vậy thì bốn Đại chủng luôn luôn cùng sinh ra, đó là
tương ưng chăng?
Đáp: Bốn Đại chủng không có sở y, nếu có sở y và luôn luôn cùng
sinh ra thì mới là tương ưng. Lại nữa, nghĩa cùng sinh trú diệt là nghĩa
của tương ưng.
Hỏi: Nếu như vậy thì tùy tâm chuyển sắc - tùy tâm chuyển tâm,
bất tương ưng hành cũng cùng sinh trú diệt, đó là tương ưng chăng?
Đáp: các pháp ấy không có sở y, nếu có sở y và cùng sinh trú diệt,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 16 285  
www.daitangkinh.org  
thì mới là tương ưng. Lại nữa, nghĩ a cùng chung nên sở y-cùng chung
nên sở duyên và cùng chung nên hành tướng mà chuyển là nghĩa của
tương ưng.
Hỏi: Làm sao biết như vậy?
Đáp: Lẽ nào biết không phải như vậy? Lại nữa, nghĩa cùng làm
nên việc là nghĩa của tương ưng.
Hỏi: Nếu như vậy thì các Nhẫn và Trí cùng làm nên việc, đó là
tương ưng chăng?
Đáp: Các pháp ấy không cùng si nh, nếu cùng lúc phát sinh và
cùng làm nên việc thì mới là tương ưng. Đại đức nói rằng: Nghĩa cùng
làm bạn bè là nghĩa của tương ưng, t hức và tâm sở dung nạp lẫn nhau
cùng lúc mà sinh, cùng chọn lấy nên cảnh mới là tương ưng. Tôn giả
Diệu Âm nói như vậy: “ Nghĩa sở y-sở duyên-hành tướng-sở tác đều
giống nhau là nghĩa của tương ưng. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì tánh của
các pháp hữu vi yếu kém, lần lượt chuyển tiếp lực  giữ gìn mới có thể
có tác dụng, không hề thấy có nên pháp đại đại nào, nên mình dấy khỏi
tác dụng, cho nên nhân tương ưng na øy, chắc chắn có quả Sĩ dụng nối
thông cả ba đời.
Thế nào là nhân câu hữu? Cho đến nói rộng ra…
Hỏi: Hai nhân Tương ưng và Câu hữu khác nhau thế nào?
Đáp: Có người nói không có gì khác nhau, bởi vì trong nên sát-na
Thọ làm hai nhân cho các pháp như Tưởng… Vì vậy ở đây cần phải nói
như vậy: Nếu nhân tương ưng thì chính là nhân câu hữu, có nhân câu
hữu mà không phải là nhân tương ưng, nghĩa là không tương ưng với
nhân câu hữu. Nói như vậy thì hai nha ân có khác nhau, bởi vì tuuy dựa
vào nên pháp mà nghĩa khác nhau.
Hỏi: Nếu như vậy thì hai nhân có gì sai biệt?
Đáp: Tên gọi chính là sai biệt, nghĩa là tên gọi nhân tương ưng-tên
gọi nhân câu hữu. Lại nữa, nghĩa làm bạn bè là nhân tương ưng, nghĩa
cùng chung nên quả là nhân câu hữu. Lại nữa, nghĩa cùng chung nên sở
y-nên sở duyên-nên hành tướng là nhân tương ưng, nghĩa cùng chung
nên sinh-nên lão–nên trú-nên diệt-nên quả-nên dị thục-nên đẳng lưu
là nhân câu hữu. Lại nữa, như nghĩa cầm gậy là nhân tương ưng, như ng-
hĩa cầm gậy rồi có những tác dụng là nhân câu hữu. Lại nữa, như nghĩa
nắm tay nhau là nhân tương ưng, như nghĩa nắm tay nhau rồi vượt qua
dòng sông chảy xiết là nhân câu hữu. Lại nữa, nghĩa tùy thuận với nhau
là nhân tương ưng, nghĩa không lìa xa nhau là nhân câu hữu.
Hỏi: Thế nào là nhân câu hữu?
286 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Đáp: Tâm làm nhân câu hữu cho ta âm sở pháp, tâm sở pháp làm
nhân câu hữu cho tâm.
Hỏi: Vì sao trong nhân tương ưng trước đây không nói đến tâm,
nay trong nhân câu hữu thì nói đến tâm vậy?
Đáp: Nghĩa bình đẳng là nghĩ a của nhân tương ưng, tâm vương
là hơn hẳn so với tâm sở pháp, nghĩa như nhau không biểu hiện cho
nên không nói đến tâm; nghĩa làm nên việc là nghĩa của nhân câu hữu,
nghĩa về tâm và tâm sở pháp làm sự viễc như nhau, cho nên nay nói về
tâm. Trong này nói đến tâm chính là ta át cả các tâm, tâm sở pháp cũng
là tất cả các tâm sở pháp, như những gì thích hợp với nó lần lượt chuyển
tiếp làm nhân câu hữu, tâm làm nha ân câu hữu cho thân nghiệp - ngữ
nghiệp của tùy tâm chuyển. Thân nghiệp - ngữ nghiệp của tùy tâm
chuyển, gọi là luật nghi tĩnh lự và luật nghi vô lậu.
Hỏi: Vì sao trong này không nói đến thân nghiệp và ngữ nghiệp
của tùy tâm chuyển làm nhân câu hữu cho tâm?
Đáp: Là ý của người soạn lua än muốn như vậy, c ho đến nói rộng
ra. Có người nói: Cần phải nói mà không nói đến thì nên biết rằng nghĩa
này có khác. Trước đây nói về nghĩa của nhân đã nói  trong này cũng
không thể hết được. Có người nói: Trong này phần đầu và phần sau nói
rộng ra, phần giữa thì nói tóm lược, nghĩa chắc chắn có thể biết cho nên
không nói đến. Có Sư khác nói: Tâm đối với thân nghiệp và ngữ nghiệp
của tùy tâm chuyển có thể làm nhân, không chuyển theo quan hệ của
nó bởi vì là hơn hẳn; thân nghiệp và ngữ nghiệp của tùy tâm chuyển
đối với tâm chuyển theo quan hệ của nó, không có thể làm nhân bởi vì
là yếu kém. Như vua đối với bề tôi c ó thể ban cho chức tước và bổng
lộc mà không chuyển theo quan hệ của  bề tôi, bề tôi đối với nhà vua
chuyển theo quan hệ của nhà vua chứ không có thể ban cho chức tước
và bỗng lộc; ở đây cũng như vậy.
Lời bình: Tâm lần lượt chuyển tiếp làm nhân câu hữu cho thân
nghiệp và ngữ nghiệp của tùy tâm chuyển. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
cùng chung nên quả, thành tựu nột sự việc.
Hỏi: Nếu như vậy tại sao trong này không nói đến?
Đáp: Bởi vì trước đã nói ba nhân.
Tâm làm nhân câu hữu cho tùy tâm chuyển và bất tương ưng hành,
tùy tâm chuyển và bất tương ưng hành làm nhân câu hữu cho tâm.
Hỏi: Những tùy tâm chuyển và bất  tương ưng hành nào lần lượt
chuyển tiếp làm nhân cho tâm?
Đáp: Tâm-tâm sở pháp và tùy tâm chuyển thân-ngữ nghiệp, sinh-
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 16 287  
www.daitangkinh.org  
lão-trú-vô thường lần lượt chuyển tiếp làm nhân cho tâm. Trong này có
người nói: Tâm làm nhân câu hữu cho tự sinh-lão-trú-vô thường, chỉ có
tự sinh-trú làm nhân câu hữu cho tâm chứ không phải là lão-vô thường,
bởi vì có năng lựa tăng thêm cho nên gọi là nhân, lão và vô thường là
pháp suy diệt cho nên không gọi là nhân. Có người nói: Tâm làm nhân
câu hữu cho tự sinh-lão-trú-vô t hường, tự sinh-lão-trú-vô thường làm
nhân câu hữu cho tâm, bở vì cùng giúp đỡ lẫn nhau hoàn thành nên
công việc. Có người nói: Tâm làm nhân câu hữu cho tâm–tâm sở pháp
và tùy tâm chuyển thân-ngữ nghiệp, sinh-lão-trú-vô thường; chỉ có tâm
sinh-lão-trú-vô thường làm nhân câu hữu cho tâm, chứ không phải là
những sinh… còn lại.
Lời bình : Nên đưa ra cách nói như vậy: Tâm lần lượt chuyển
tiếp làm nhân câu hữu cho tâm-tâm sở pháp và tùy tâm chuyển thân-
ngữ nghiệp, sinh-lão-trú-vô thường. Làm sao biết như vậy? Trong luận
Phẩm Loại Túc nói: “Thế nào là pháp làm nhân câu hữu của tâm?
Nghĩa là tất cả tâm sở pháp-đạo câu hữu giới - định câu hữu giới, và
các pháp sinh-lão-trú-vô thường của tâm ấy.”
Hỏi: Nếu như vậy trong Phẩm Loạ i Túc nói lại thông hiểu thế
nào? Như nói: “Hoặc có Khổ đế lấy Hữu thân kiến làm nhân, chứ không
làm nhân cho Hữu thân kiến, nghĩa là trừ ra tùy miên quá khứ-hiện tại
do kiến Khổ mà đoạn, và Khổ đế tương ưng với nó; trừ ra tùy miên biến
hành của quá khứ-hiện tại o kiến Tập mà đoạn, và Khổ đế tương ưng
với nó; trừ ra Khổ đế tương ưng với Hữu thân kiến vị lai, trừ ra Hữu thân
kiến-sinh-lão-trú-vô thường của vị lai, còn lại các Khổ đế nhiễm ô.”
Đáp: Luận Phẩm Loại Túc phải nói như vậy: Trừ ra tùy miên của
quá khứ và hiện tại do kiến Khổ mà đoạn, và những Khổ đế tương ưng-
câu hữu kia; trừ ra tùy miên biến hành của quá khứ và hiện tại do kiến
Tập mà đoạn, và Khổ đế tương ưng- câu hữu kia; trừ ra Khổ đế tương
ưng với Hữu thân kiến vị lai; trừ ra Hữu thân kiến vị lai và pháp tương
ưng với nólà sinh-lão-trú-vô thường, c òn lại các Khổ đế nhiễm ô. Cần
phải nói như vậy mà không nói, thì nên biết đó là cách nói khác.
Lại nữa, bốn Đại chủng cùng sinh lần lượt chuyển tiếp làm nhân
câu hữu, đó gọi là nhân câu hữu. Trong này có người làm cho Thể của
bốn Đại chủng thì tăng thêm bên không có, họ đưa ra cách nói này: Đại
chủng Địa làm nhân câu hữu cho ba Đại chủng, ba Đại chủng làm nhân
câu hữu cho Đại chủng Địa, c ho đến Đại chủng Phong cũng như vậy.
Có người muốn làm cho Thể của bốn Đại chủng chỉ tăng thêm bên có,
họ đưa ra cách nói này: Đại chủng Địa làm nhân câu hữu cho bốn  Đại
288 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
chủng, bốn Đại chủng làm nhân câu hữu cho Đại chủng Địa. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì Đại chủng Địa có nhiều Thể, ở trong nên làm nhân
câu hữu cho nhiều, nhiều làm nhân câu hữu cho nên, cho đến Đại chủng
Phong cũng như vậy.
Lời bình: Cần phải đưa ra cách nó i như vậy: Thể của bốn Đại
chủng hoặc chỉ tăng thêm bên có, hoặc chỉ tăng thêm bên không có,
Địa làm nhân câu hữu cho ba, ba làm nhân câu hữu cho Địa. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì Địa không nhận thức được sắc do Địa phát sinh mà tạo
ra, tất cả các pháp không nhận thức được tự tánh và Thể đồng loại làm
nhân khác, cho đến Đại chủng Phong cũng như vậy.
Hỏi: Bốn Đại chủng chưa sinh cũng là nhân câu hữu hay không?
Đáp: Cũng là nhân câu hữu vì rơi vào nghĩa của nhân, vì có tướng
của nhân. Có người nói: Đó không phải là nhân câu hữu, trong này chỉ
nói về câu sinh, bởi vì bốn Đại ch ủng lần lượt chuyển tiếp làm nhân
câu hữu.
Lời bình: Cần phải đưa ra cách nói như vậy: Bốn Đại chủng sinh
hay chưa sinh đều lần lượt chuyển tiếp làm nhân câu hữu, trong này nói
sinh là nói đến nghĩa có thể sinh, hoặc  là sinh cùng hòa hợp, như luận
Phẩm Loại Túc nói: “Thế nào là pháp do nhân mà sinh? Nghĩa là tất cả
các pháp hữu vi.” Như luận ấy nói về sinh là nói đến sinh và chưa sinh,
ở đây cũng như vậy.
Hỏi: Sắc đã tạo là nhân câu hữu hay không?
Đáp: Có, bởi vì tất cả các pháp hữu vi đều có các tướng như sinh…
làm nhân câu hữu.
Hỏi: Sắc đã tạo làm nhân câu hữu cho sắc đã tạo hay không?
Đáp: Có làm nhân câu hữu, như tùy tâm chuyển sắc đã tạo.
Hỏi: Hữu đối tạo sắc hay không?
Đáp: Không. Có người nói: Cũng có như nhãn căn…, có nhiều cực
vi cùng sinh lần lượt chuyển tiếp làm nhân câu hữu.
Lời bình: Họ không nên đưa ra cách  nói như vậy, như cách nói
trước là hợp lý. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nghĩa cùng chung nên quả là
ghĩa của nhân câu hữu, mà hữu đối tạo sắc không cùng chung nên quả,
nhưng tất cả các tâm đều có tùy chuyển. Các tâm sở pháp và các tướng
như sinh…, không phải là tất cả các tâm đều có tùy chuyển sắc của thân
- ngữ nghiệp. Nghĩa của tùy tâm chuyển tổng quát có mười loại, đó là
nên khởi - nên trú - nên diệt - nên quả - nên đẳng lưu - nên dị thục, thiện
thì thiện - bất thiện thì bất thiện, vô ký thì vô ký - tùy theo trong nên
đời. Nên quả thì gọi là quả ly hệ. Nên đẳng lưu thì gọi là quả đẳng lưu.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 16 289  
www.daitangkinh.org  
Nên dị thục thì gọi là quả dị thục . Tùy theo pháp mà nói tách biệt thì
mười loại này nhiều ít, trong chương Căn Uẩn sẽ nói.
Hỏi: Tự tánh của tùy chuyển là gì?
Đáp: Bốn uẩn và năm uẩn, cõi Dục và cõi Vô sắc là bốn uẩn bởi
vì không có tùy chuyển sắc, cõi Sắc là năm uẩn bởi vì có tùy chuyển
sắc. Đã nói về tự tánh cho nên nay sẽ nói.
Hỏi: Vì sao gọi là tùy chuyển?
Đáp: Nghĩa tùy thuận với nha u là nghĩa của tùy chuyển, nghĩa
thâu nhiếp thêm nhau là nghĩa của tùy chuyển, nghĩa cùng làm nên việc
là nghĩa của tùy chuyển. Nghĩa tùy tâm chuyển pháp nói với tâm rằng:
Ông đã làm công việc của ông, tôi cũng làm công việc của tôi. Tâm và
tâm sở pháp lần lượt chuyển tiếp hướng về nhau, do năm quan hệ cho
nên nói là tùy chuyển, đó là sở y-là sở duyên, là hành tướng-là quả-là
dị thục. Tâm và tùy tâm chuyển sa éc - tâm bất tương ưng hành lần lượt
chuyển tiếp hướng về nhau, do hai quan hệ cho nên nói là tùy chuyển,
đó là quả dị thục.


„
290 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA