A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 178

Việt dịch

QUYỂN 178

LUẬN VỀ BẤT HOÀN (Phần 5)

Hỏi: Như nói Bồ-tát trải qua ba A-tăng-kỳ kiếp, tu bốn Ba-la-mật-
đa mà được tròn đầy, đó là Bố thí Ba-la-mật-đa, Trì giới Ba-la-mật-đa,
Tinh tiến Ba-la-mật-đa, Bát nhã Ba-la-mật-đa, nên nói ở thời gian nào,
tu Ba-la-mật-đa nào mà được tròn đầy?
Đáp: Có người nói: Nếu lúc Bồ-tát thực hành bố thí, không bị sự
keo kiệt bủn xỉn làm cho khuất phục, thì nên nói là Bố thí Ba-la-mật-đa
tròn đầy; lúc trì giới thanh tịnh không bị giới ác làm cho xen tạp, thì nên
nói là Trì giới Ba-la-mật-đa tròn đầy; lúc phát khởi tinh tiến không bị sự
lười nhác uể oải làm lui sụt hư hoại, thì nên nói là Tinh tiến Ba-la-mật-
đa tròn đầy; lúc tu Bát-nhã không bị Tuệ ác làm rối loạn, thì nên nói là
Bát nhã Ba-la-mật-đa tròn đầy.
Có người nói: Nếu lúc Bồ-tát chỉ vì  tâm Bi mà có thể bố thí tất
cả các loại vật dụng, cho đến thâ n mạng-đầu mắt-tủy não cũng không
có một niệm tâm luyến tiếc, thì đ ến đây gọi là Bố thí Ba-la-mật-đa
tròn đầy; nếu lúc Bồ-tát bất ngờ bị hữu tình chặt đứt tay chân, cắt xẻo
tai mũi, hoặc là chặt đứt thân thể, thậm chí không còn nguyên vẹn dù
chỉ bằng hạt cải, lúc bấy gi ờ không có một niệm tâm tức giận, huống
gì muốn trả thù, thì đến đây gọi là Trì giới Ba-la-mật-đa tròn đầy; nếu
lúc Bồ-tát bởi vì tâm dũng mãnh, trải qua bảy ngày đêm mà đứng một
chân, không chớp mắt mà nhìn, dùng một  bài tụng ca ngợi Đức Phật,
mà không có một niệm tâm uể oải mệt mỏi, thì đến đây gọi là Tinh tiến
Ba-la-mật-đa tròn đầy; nếu lúc Bồ-ta ùt tên gọi Cù-tần-đà tinh tiến cầu
mong Bồ-đề, thông minh trí tuệ bậc nhất, luận bàn chất vấn không ai
sánh bằng, thế gian đều ca ngợi ngưỡng mộ, thì đến đây gọi là Bát nhã
Ba-la-mật-đa tròn đầy.
Hoặc là nói: Cho đến ngồi nơi tòa Kim cang, tiến vào Định  Kim
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 178 465  
www.daitangkinh.org  
cang dụ, sắp chứng được quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, đến đây
mới gọi là Bát nhã Ba-la-mật-đa tròn đầy.
Nói như vậy thì những cách nói này đều dựa vào một thời gian,
một công hạnh tăng thượng mà nói là tròn đầy; nghĩa như thật thì lúc đạt
được Tận trí, bốn Ba-la-mật-đa này mới được tròn đầy.
Sư nước ngoài nói: “Có sáu Ba-la-mật-đa, đó là bốn loại ở trước
thêm vào Nhẫn và Tĩnh lự.”
Các luận sư của nước Ca-thấp- di-la nói: “Hai Ba-la-mật-đa sau
tức là do bốn loại trước thâu nhiếp, đó là Nhẫn thâu nhiếp ở trong Giới,
Tĩnh lự thâu nhiếp ở trong Bát-nhã, bởi  vì lúc Giới-Tuệ đầy đủ thì gọi
là Bát-nhã đầy đủ.”
Lại có người nói khác: Sáu Ba-la- mật-đa, đó là bốn loại ở trước
thêm vào Văn và Nhẫn. Nếu lúc Bồ-ta ùt có thể thọ trì tất cả mười hai
phần giáo của Đức Như Lai đã nói, thì đến đây gọi là Văn Ba-la-mật-đa
tròn đầy. Nếu lúc Bồ-tát tự nói mình tu Nhẫn nhục, bị vua Yết-lợi cắt xẻ
thân thể, mà không hề có một niệm tâm tức giận, lại dùng lời nói hiền
từ thề làm lợi ích cho nhà vua, th ì đến đây gọi là Nhẫn Ba-la-mật-đa
tròn đầy.
Hai loại này cũng thâu nhiếp ở trong bốn loại trước, Nhẫn nói như
trước, Văn thuộc về Tuệ, tuy các công đức đều có thể gọi là Ba-la-mật-
đa, mà dựa vào nghĩa tăng thượng biểu hiện rõ ràng để nói, cho nên chỉ
có bốn loại.
Hỏi: Lúc tu bốn Ba-la-mật-đa này, ở mỗi một A-tăng-kỳ kiếp gặp
được sự việc của mấy Đức Phật?
Đáp: A-tăng-kỳ kiếp thứ nhất gặp được sự việc của bảy vạn năm
ngàn Đức Phật, vị đầu tiên danh hiệu Thích-ca Mâu-ni, vị cuối cùng
danh hiệu Bảo Kế; A-tăng-kỳ kiếp thứ hai gặp được sự việc của bảy
vạn sáu ngàn Đức Phật, vị đầu tiên chính là Bảo Kế, vị cuối cùng danh
hiệu Nhiên Đăng; A-tăng-kỳ kiếp thứ ba gặp được sự việc của bảy vạn
bảy ngàn Đức Phật, vị đầu tiên chính là Nhiên Đăng, vị cuối cùng danh
hiệu Thắng Quán; ở trong chín mươi mốt kiếp tu về nghiệp dị thục của
tướng, gặp được sự việc của sáu Đức Phật, vị đầu tiên chính là Thắng
Quán, vị cuối cùng danh hiệu Ca-diếp-ba.
Nên biết đây là dựa vào Bồ-tát  Thích-ca mà nói, nếu là Bồ-tát
khác thì không nhất định. Như vậy Bồ-tát Thích-ca ở thời Đức Phật Ca-
diếp-ba, bốn Ba-la-mật-đa trước tiên đầy đủ tùy theo từng phần, nghiệp
dị thục của tướng nay khéo tròn đầy, từ châu Thiệm Bộ này chết đi, sinh
đến cõi trời Đổ-sử-đa, nhận lấy dị thục cuối cùng ở cõi trời.
466 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Hỏi: Vì sao Bồ-tát chỉ ở cõi trời  Đổ-sử-đa, nhận lấy dị thục cuối
cùng ở cõi trời, chứ không ở cõi trời khác?
Đáp: Hiếp Tôn giả nói: “Điều này không cần phải hỏi, nếu ở trên
hay là ở dưới thì cũng đều sinh lòng nghi ngờ, nhưng mà sinh ở cõi trời
ấy không trái với pháp tướng.”
Có người nói: Cõi trời Đổ-sử-đa là cõi trời ở giữa một ngàn thế
giới, pháp giống như phần rốn, vì thế cho nên Bồ-tát chỉ sinh đến cõi
trời ấy.
Có người nói: Cõi trời phía dưới thì phóng túng, cõi trời phía trên
thì căn chậm chạp, chỉ có cõi trời Đổ-sử-đa lìa xa hai lỗi lầm, bởi vì Bồ-
tát lo sợ phóng túng-chán ngán că n chậm chạp, cho nên chỉ sinh đến
cõi trời ấy.
Có người nói: Cõi trời phía dưới th ì phiền não sắc bén, cõi trời
phía trên thì phiền não thường xuyên hiện ha ønh, cõi trời Đổ-sử-đa lìa
xa hai loại này, bởi vì Bồ-tát chán ngán hai loại phiền não này, cho nên
chỉ sinh đến cõi trời ấy.
Có người nói: Bồ-tát chỉ tạo tác tăng trưởng về nghiệp của cõi trời
ấy, cho nên chỉ sinh đến cõi trời ấy.
Có người nói: Chỉ riêng thọ lượng ở cõi trời Đổ-sử-đa tương xứng
với thời gian Bồ-tát thành Phậ t và nghiệp chín muồi của người châu
Thiệm Bộ được thấy Đức Phật. N ghĩa là loài người trải qua năm mươi
bảy Câu-chi sáu mươi ngàn năm, thì căn thiện của người hóa độ và
người được hóa độ sẽ chín muồi, đó chí nh là thọ lượng ở cõi trời Đổ-
sử-đa, vì thế cho nên Bồ-tát chỉ sinh đến cõi trời ấy. Nếu sinh ở cõi trời
phía trên thì thọ lượng chưa hết mà căn thiện đã chín muồi, nếu sinh ở
cõi trời phía dưới thì thọ lượng đã hết mà căn thiện chưa chín muồi, cho
nên không sinh đến những nơi ấy.
Có người nói: Bởi vì giáo hóa vô lượng chúng Bồ-tát vui với pháp
ở cõi trời Đổ-sử-đa, nghĩa là trong cõi trời ấy có chín sảnh đường, mỗi
sảnh đường có số lượng là mười hai Du-thiện-na, Bồ-tát vui với pháp
thường quy tụ trong đó, Bồ-tát Bổ xứ ngày đêm sáu thời luôn luôn nói
pháp cho họ, ở cõi trời phía trên-phía dưới không có sự việc như vậy.
Có người nói: Bồ-tát luôn luôn ư thích thực hành Trung đạo (xử
trung), cho nên ở đời cuối cùng sinh trong cõi trời Đổ-sử-đa, từ cõi trời
ấy chết rồi sinh vào kinh thành Ki ếp-tỷ-la-phiệt-suất-đổ thuộc Trung
Ấn Độ, vào thời gian nửa đêm vượt thành xuất gia, dựa vào công hạnh
Trung đạo thành tựu quả vị Đẳng Cha ùnh Giác, vì các hữu tình nói về
pháp Trung đạo, ở thời gian nửa đêm mà nhập Niết-bàn. Vì vậy chỉ sinh
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 178 467  
www.daitangkinh.org  
đến cõi trời Đổ-sử-đa, chứ không ở cõi trời nào khác.
Hỏi: Vì sao Bồ-tát ở thân cuối cùng chỉ từ cõi trời chết đi chứ
không từ loài người mà xuất hiện?
Đáp: Có người nói: Bởi vì ở trong các nẽo thì nẽo trời là thù
thắng.
Có người nói: Bởi vì từ trên cõi trời mà xuất hiện cho nên loài
người đều tôn trọng.
Có người nói: Bởi vì lúc từ cõi trời xuất hiện thì có sự việc thần
biến, từ loài người xuất hiện thì không có sự việc như vậy.
Có người nói: Trong loài người không có thọ lượng như vậy, bởi
vì thọ lượng ở cõi trời Đổ-sử-đa tương xứng với thời gian chín muồi của
căn thiện.
Có người nói: Bởi vì lực tăng thượng do nghiệp của chúng Bồ-tát
vui với pháp ở cõi trời Đổ-sử-đa, kh iến cho Bồ-tát này nhất định phải
sinh ở cõi trời ấy để thuyết pháp cho họ.
Có người nói: Bởi vì lúc ấy Bồ- tát có nghiệp sinh ở cõi trời cho
nên nhất định phải đón nhận.
Có người nói: Nếu Bồ-tát nhiều lần sinh trong loài người mà thành
Phật, thì bởi vì sinh tâm cha ùn ngán thấp hèn cho nên không tiếp nhận
hóa độ.
Hỏi: Vì sao không thành tựu Cha ùnh Đẳng Giác ngay nơi cõi trời
Đổ-sử-đa, mà cần phải đến giữa loài người?
Đáp: Bởi vì thuận theo pháp của chư Phật, nghĩa là hằng hà sa
số chư Phật Thế Tôn đều ở giữa loài người mà tiếp nhận quả vị Chánh
giác.
Lại nữa, bởi vì thân của loài trời không phải là nơi nương tựa của
quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Lại nữa, bởi vì chỉ có trí tuệ-nhận thức mạnh mẽ sắc bén của loài
người mới có thể đạt được quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Lại nữa, bởi vì chư Thiên đam mê theo dục lạc tuyệt vời, đối với
sự việc tiến vào Chánh tánh ly  sinh-đạt được quả-lìa nhiễm… không
phải là tăng thượng.
Lại nữa, căn tánh của loài người mạnh mẽ sắc bén, phần nhiều có
thể tiếp nhận Chánh pháp của Như Lai; loài trời thì không như vậy.
Lại nữa, bởi vì thân cuối cùng của Bồ-tát cần phải nhận lấy Thai
sinh, mà loài trời chỉ là Hóa sinh.
Lại nữa, có hai sự việc để Đức Phật xuất hiện ở thế gian:
1. Có tâm chán ngán.
468 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
2. Có trí mạnh mẽ sắc bén. Nên biết hai sự việc này chỉ có ở loài
người.
Lại nữa, loài người và loài trời đều là pháp khí, bởi vì muốn thâu
nhiếp cả hai, cho nên xuất hiện giữa loài người; nếu ở trên cõi trời thì
loài người không biết nhờ đâu mà đến được. Hơn nữa, không có thể
khiến cho ở trên cõi trời thành Ph ật mà đến giáo hóa giữa loài người,
loài người sẽ nghi ngờ Đức Phật là do huyễn hóa đã tạo ra, cho nên
không tiếp nhận giáo pháp. Vì thế cho nên Bồ-tát thành Phật giữa loài
người.
Nhưng Bồ-tát ở cung trời Đổ-sử-đa, thọ lượng ở đó không còn, lúc
sắp sinh xuống cõi dưới, trước tiên quán xét bốn sự việc:
1. Quán xét về thời gian.
2. Quán xét về xứ sở.
3. Quán xét về chủng tánh.
4. Quán xét về nơi nương tựa.
Quán xét về thời gian, đó là quán xét đối với thế gian, Đức Phật
nên xuất thế ở trong thời gian nào? Liền biết là Đức Phật nên xuất thế
từ lúc loài người sống thọ tám vạn tuổi cho đến một trăm tuổi, nay chính
là đúng lúc.
Quán xét về xứ sở, đó là quán xét đối với thế gian, Đức Phật nên
xuất thế ở xứ sở nào? Liền biết là Đức Phật nên xuất thế ở vùng Trung
Ấn Độ thuộc châu Thiệm Bộ, chứ không phải là trong chốn biên địa
Đạt-tự Miệt-lệ-xa.
Quán xét về chủng tánh, đó là quán xét đối với thế gian, Đức Phật
nên xuất thế trong chủng tánh nào? Liền biết là Đức Phật nên xuất thế
hoặc là trong chủng tánh Sát-đế-lợi, hoặc là chủng tánh Bà-la-môn, tùy
theo lúc ấy chủng tánh nào cường thịnh thì sinh trong chủng tánh ấy.
Quán xét về nơi nương tựa, đó là quán xét đối với thế gian, những
người nữ nào có cha mẹ-chủng tánh thảy đều thanh tịnh, thai tạng rộng
rãi không có những lỗi lầm, có thể duy trì sức lực Na-la-diên của bồ-tát
mà hợp thành thân, trải qua thời gian mười tháng? Liền biết trong châu
Thiệm Bộ có người nữ này, tên gọi như vậy, có thể làm nơi nương tựa.
Bồ-tát quán xét bốn sự việc như va äy rồi, liền bảo với Thiên tử
Hành Đạo rằng: Ông có thể đi kha ép nơi nói cho Thiên chúng ở cung
trời Đổ-sử-đa biết, sau bảy ngày nữa  Bồ-tát Bổ xứ sẽ từ nơi này chết
đi, sinh vào kinh thành Kiếp-tỷ-la- phiệt-suất-đổ thuộc Trung Ấn Độ ở
châu Thiệm Bộ, làm nhiều Phật sự, những ai muốn đi theo thì nên phát
nguyện hướng đến! Thiên tử Hành Đạo hoan hỷ vâng dạ cung kính, nhờ
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 178 469  
www.daitangkinh.org  
vào thần thông nhanh chóng vốn có của  mình, đi khắp nơi báo tin cho
Thiên chúng ở cung trời Đổ-sử-đa biết: Các vị Thiên Tiên nên biết! Sau
bảy ngày nữa Bồ-tát Bổ xứ sẽ đi xuống châu Thiệm Bộ, sinh trong kinh
thành Kiếp-tỷ-la-phiệt-suất-đổ thuộc Trung Ấn Độ, làm nhiều Phật sự,
các vị Nhân giả và Thiên chúng nào muốn đi theo thì nên phát nguyện
hướng đến! Lúc bấy giờ liền có năm tr ăm vị Thiên tử,  theo tiếng nói
lập tức phát nguyện sinh theo xuống tr ần gian. Đến ngày thứ bảy, Bồ-
tát liền cùng với năm trăm vị Thiên t ử, cùng lúc từ cung trời Đổ-sử-đa
chết đi, cùng lúc mà sinh vào kinh thành Kiếp-tỷ-la-phiệt-suất-đổ thuộc
Trung Ấn Độ ở châu Thiệm Bộ, đều là người dòng họ Thích, giúp đỡ
truyền bá thực hiện Phật sự. Nên biết  đây là nói về Bồ-tát Thích-ca,
nếu như Bồ-tát khác thì tùy theo sự thích hợp của họ.
Như nói: “Này Từ Thị, ông ở đời vị lai sẽ được làm Phật…”
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn phân biệt nghĩa lý trong kinh, như “Đức Thế
Tôn nói: Ở đời vị lai, lúc tuổi thọ của con người là tám vạn tuổi, châu
Thiệm Bộ này đất đai rộng rãi, dân chúng đông đúc, yên ổn vui sướng,
thôn xóm thành ấp rộn tiếng gà gáy, người nữ năm trăm tuổi bấy giờ
mới đi lấy chồng. Lúc ấy thân thể mọi người tuy mạnh mẽ xinh đẹp,
nhưng có ba điều lo sợ:
1. Đại tiện-tiểu tiện.
2. Nóng lạnh đói khát.
3. Tham dâm già bệnh.
Có vị Chuyển Luân Vương tên gọi  Hưởng Khư, uy lực điều phục
bốn phương, như pháp cảm hóa thế gian, thành tựu bảy vật quý báu, đó
là vòng xe quý báu, voi quý báu, ngựa quý báu, ngọc quý báu, người
nữ quý báu, quan chủ quản kho tạn g quý báu, quan chủ quản binh lính
quý báu. Đầy đủ ngàn người con, dũng cảm mạnh mẽ, khôi ngô tuấn
tú, có năng lực đẩy lùi quân địch. Mặt đất bằng phẳng như bàn tay, cho
đến tận cùng bờ biển rộng không có gò nổng-hố hầm-sỏi đá-gai góc.
Mọi người đều hòa thuận, tâm Từ hướng về nhau, không dụng binh khí,
dùng lẽ phải tự giữ mình. Nhà vua có đài quý báu, cao một ngàn Tầm-
chiều rộng mười sáu Phân, trang nghiêm đủ loại mang đi cúng dường
ruộng phước, bắt đầu nghiệp phước to lớn. Sau đó không lâu cạo bỏ râu
róc, dùng tín tâm xuất gia chịu khó tu Phạm hạnh, ở trong pháp hiện tại
thành bậc A-la-hán, liền c ó thể tự biết rõ: Đời  sống của mình đã hết,
Phạm hạnh đã lập, việc làm đã xong, không nhận lấy thân đời sau, được
nhập Niết-bàn.
470 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Lúc Đức Phật nói lời này xong, Tỳ kheo A-thị-đa ở trong chúng,
liền từ chỗ ngồi đứng dậy mà cung kính chắp tay thưa với Đức Phật
rằng: Thưa Đức Thế Tôn! Con nguyện ở đời vị lai sẽ được làm Luân
Vương Hưởng Khư ấy, uy lực điều phục bốn phương, như pháp cảm hóa
thế gian…, cho đến được nhập Niết-bàn.
Lúc bấy giờ Đức Thế Tôn quở trách Tỳ kheo ấy rằng: Người ngu
si, vì sao không muốn một lần chết mà cầu mong nhiều lần chết, nguyện
ở đời vị lai làm Luân Vương Hưởng Khư…? Nhưng mà A-thị-đa, như ông
đã nguyện, ông ở đời vị lai nhất định được làm Luân Vương Hưởng Khư
ấy, uy lực điều phục bốn phương, như pháp cảm hóa thế gian…, cho đến
được nhập Niết-bàn.
Lại bảo với Đại chúng: Ở đời vị lai, lúc tuổi thọ của con người là
tám vạn tuổi, có Đức Phật xuất t hế, danh hiệu là Từ Thị Như Lai-Ứng
Chánh Đẳng Giác-Minh Hạnh Viên Mãn-Thiện Thệ-Thế Gian Giải-Vô
Thượng Sĩ-Điều Ngự Trượng Phu-Thiên Nhân Sư-Phật-Thế Tôn, đầy
đủ mười hiệu như Ta bây giờ. Đức Phật ấy lại ở giữa chúng Thiên ma,
Đại Phạm, Sa-môn, Bà-la-môn, trời người của thế gian này, tự xưng
Ta là Như Lai-Ứng Chánh Đẳng Giá c cho đến Phật-Thế Tôn, đầy đủ
mười hiệu, chứng được thần thông trí tuệ tự tại, cũng tự biết rõ ràng
đời sống của mình đã hết, Phạm hạnh đã lập, việc làm đã xong, không
nhận lấy thân đời sau, được nhập Niết-bàn. Lại vì hữu tình tuyên thuyết
về Chánh pháp, nêu bày rõ ràng Sơ th iện-Trung thiện-Hậu thiện, văn
nghĩa tuyệt vời thuần nhất, đa ày đủ trọn vẹn Phạm hạnh trong sáng,
đích thực mở bày Phạm hạnh cho các hàng trời-người, khiến cho tu học
nhiều hơn, vô lượng trăm ngàn đồ chúng vây quanh, vô lượng đệ tử họ
Từ hầu hạ bảo vệ, làm lợi ích to lớn. Như Ta bây giờ cũng ở giữa chúng
Thiên ma, Đại Phạm… của thế gian này, nói rộng cho đến… vô lượng đệ
tử họ Thích hầu hạ bảo vệ, làm lợi ích to lớn.
Lúc Đức Phật nói lời này xong, Bồ-tát Từ Thị ở trong chúng, liền
từ chỗ ngồi đứng dậy mà cung kính chắ p tay thưa với Đức Phật rằng:
Thưa Đức Thế Tôn! Con nguyện ở đời vị lai sẽ được làm Từ Thị Như
Lai-Ứng Chánh Đẳng Giác… ấy, nói rộng cho đến… như Đức Thế Tôn
bây giờ cũng được vô lượng đệ tử họ Th ích hầu hạ bảo vệ, làm lợi ích
to lớn.
Lúc bấy giờ Đức Thế Tôn nghe vị  ấy nói xong, khởi lên trí đời
trước (tiền tế trí), quán xét tỉ mỉ Tư ø Thị trải qua ba Vô số kiếp tu bốn
Ba-la-mật-đa được đầy đủ trọn vẹn hay không? Liền biết như thật là
đều đã đầy đủ trọn vẹn. Lại quán xét  tỉ mỉ vị ấy trong trăm Đại kiếp
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 178 471  
www.daitangkinh.org  
tu về nghiệp dị thục của tướng được đầy đủ trọn vẹn hay không? Liền
biết như thật là trừ ra nghiệp của tướng sắc vàng, còn lại đều đầy đủ
trọn vẹn.
Vì vậy, Đức Phật bảo với Đại sinh chủ Kiều-đáp-di rằng: Nay cô
có thể đem chiếc y sắc va øng này cúng dường chúng Tăng, nếu cúng
dường Tăng thì nên biết cũng gọi là cúng dường cho Ta. Lúc ấy Đức
Phật biết trước là chúng Tăng có được ch iếc y sắc vàng này rồi, có là
nhân duyên thích hợp để Từ Thị có được, Từ Thị có được rồi nhất định
sẽ cúng dường cho Ta, nói rộng cho đến… nhờ vào nhân duyên này mà
đầy đủ nghiệp của sắc vàng.”
Trong này, có người nói: “Đức Phật muốn làm cho vị ấy đầy đủ
nghiệp của sắc vàng, bảo với A-nan-đà rằng: Ông hãy tìm cho Ta chiếc
y sắc vàng mới, Ta muốn cầm trao Từ Thị. Lúc ấy A-nan-đà như lời dạy
tìm được chiếc y, lập tức quỳ gối dâng lên. Đức Thế Tôn có được chiếc
y rồi bảo với Từ Thị rằng: Ông hãy nhận lấy chiếc y sắc vàng mới này.
Từ Thị vâng theo lời dạy nhưng không dám nhận lấy. Đức Phật bảo
rằng: Cứ nhận lấy, tùy ý ông dâng c úng Đức Phật là bậc Thượng Thủ
của Tăng. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì ông ở đời vị lai sẽ nhờ vào phước
này để làm lợi ích cho thế gian. Từ Thị cung kính vâng dạ nhận lấy rồi
dâng cúng Đức Phật là bậc Thượng Thủ của Tăng. Nhờ vào nhân duyên
này mà đầy đủ nghiệp của sắc vàng.”
Có người nói: Nghiệp về tướng sắc vàng của Từ Thị cũng đầy
đủ trọn vẹn trước đó, nhưng Đức Phật dạy vị ấy cúng dường chiếc y
sắc vàng, là bởi vì muốn hiển bày về công đức tuy đầy đủ trọn vẹn mà
không hề thỏa mãn, cho nên khuyến khích dẫn dắt người khác.
“Đức Thế Tôn khởi lên trí đời trước quán xét về đời trước của Từ
Thị rồi, lại khởi lên trí đời sau (hậu tế trí) quán xét tỉ mỉ ở vị lai lúc tuổi
thọ của con người là tám vạn tuổi, T ừ Thị có đạt được thân sở y của
quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề hay không? Liền biết là Từ Thị có
điều đó. Lại quán sát tỉ mỉ là Từ Thị vào lúc bấy giờ có khả năng đạt
được quả vị Bồ-đề hay không? Liền biết  là Từ Thị có khả năng. Đức
Thế Tôn quán xét đời trước-đời sau của Từ Thị rồi, liền khen ngợi Bồ-
tát Từ Thị rằng: Khéo thay, khéo thay! Ông có thể phát khởi Tư nguyện
rộng lớn này vì muốn làm lợi ích c ho vô lượng hữu tình, thật là niềm
vui tốt lành!
Lại bảo với Từ Thị: Như ông đã nguyện, ông ở đời vị lai lúc tuổi
thọ của con người là tám vạn tuổi, sẽ được làm Phật danh hiệu là Từ
Thị Như Lai-Ứng Chánh Đẳng Giác…, nói rộng cho đến… vô lượng đệ tử
472 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
họ Từ hầu hạ bảo vệ, làm lợi ích to lớn. Như Ta bây giờ cũng được vô
lượng đệ tử họ Thích hầu hạ bảo vệ, làm lợi ích to lớn.”
Hỏi: A-thị-đa và Từ Thị đều cầu mong thân lúc tám vạn tuổi ở vị
lai, vì sao Đức Thế Tôn quở trách A-thị-đa mà lại khen ngợi Từ Thị?
Đáp: Tỳ kheo A-thị-đa đối với quả báo khởi lên ý thích, khởi lên
thắng giải, khởi lên vui mừng, khởi lên hy vọng, khởi lên mong cầu, cho
nên Đức Phật quở trách; Bồ-tát Từ Thị đối với quả báo không khởi lên
ý thích cho đến mong cầu, nhưng khởi lên ý thích cho đến mong cầu đối
với việc làm lợi ích yên vui cho hữu tình, cho nên Đức Phật khen ngợi.
Lại nữa, A-thị-đa mong cầu địa vị Luân Vương của thế gian, cho
nên Đức Phật quở trách; Từ Thị mong cầu địa vị Luân Vương xuất thế
gian, cho nên Đức Phật khen ngợi. Như vậy, cầu địa vị của Luân Vương
lưu chuyển, cầu địa vị của Luân Vương hoàn diệt nói cũng như vậy.
Lại nữa, A-thị-đa mong cầu lợi ích yên vui cho mình, cho nên Đức
Phật quở trách; Từ Thị mong cầu lợi ích yên vui cho người, cho nên Đức
Phật khen ngợi. Như vậy, cầu lợi ích cho mình, cầu lợi ích cho người nói
cũng như vậy.
Trong kinh tuy nói ra điều này: “Này Từ Thị, ông ở đời vị lai lúc
tuổi thọ của con người là tám vạn tuổi, sẽ được làm Phật danh hiệu là
Từ Thị Như Lai-Ứng Chánh Đẳng Giác…” Nhưng mà không phân biệt
đây là trí nào, trí này đối với nơi nào mà chuyển? Kinh ấy là nơi nương
tựa căn bản của luận này, điều gì trong kinh không nói, thì nay cần phải
nói, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Như nói: “Này Từ Thị, ông ở đời vị lai lúc tuổi thọ của con
người là tám vạn tuổi, sẽ được làm Phật danh hiệu là Từ Thị Như Lai-
Ứng Chánh Đẳng Giác.” Đây là trí nào?
Đáp: Nhân trí và Đạo trí, đây chính là trí của Như Lai quán sát về
đời trước-đời sau của Từ Thị.
Hỏi: Trí này đối với nơi nào mà chuyển?
Đáp: Có lúc đối với nghiệp dị thục của tướng mà chuyển, vì vậy
gọi là Nhân trí; có lúc đối với Ca ên-Lực-Giác chi-Đạo chi vô lậu đạt
được quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà chuyển, vì vậy gọi là
Đạo trí. Đây chính là trí của N hư Lai quán sát về nghiệp dị thục của
tướng ở đời trước của Từ Thị đa ày đủ trọn vẹn hay không đầy đủ trọn
vẹn, trí đối với nhân mà chuyển cho nên gọi là Nhân trí; và là trí quán
sát về Căn-Lực-Giác chi-Đạo ch i vô lậu đạt được quả vị Vô thượng
Chánh đẳng Bồ-đề ở đời sau của Từ Thị, trí đối với đạo mà chuyển cho
nên gọi là Đạo trí.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 178 473  
www.daitangkinh.org  
Nhưng mà hai trí này đều là Thế t ục trí thâu nhiếp, bởi vì không
phải là trí của mười sáu hành tướng. Hoặc có lúc trong thân tuy có ba
mươi hai tướng mà không có Thánh pháp, đó là dị sinh như Chuyển
Luân Vương. Hoặc có lúc trong th ân tuy có Thánh pháp mà không có
ba mươi hai tướng, đó là không phải Lu ân Vương và hàng Thanh văn.
Hoặc có lúc trong thân có ba mươi hai tướng cũng có Thánh pháp mà
không phải là Phật, đó là như Lu ân Vương Hưởng Khư, đã có được
Thánh đạo. Hoặc có lúc trong th ân không có ba mươi hai tướng cũng
không có Thánh pháp, đó là những dị sinh còn lại. Tất cả thân Phật chắc
chắn có ba mươi hai tướng Vô thượng và Thánh pháp Vô thượng, đó là
Chánh đẳng Bồ-đề.
Hỏi: Vì sao trong này chỉ nói là đối với nghiệp dị thục của tướng
mà chuyển gọi là Nhân trí, không nói  là đối với bốn Ba-la-mật-đa mà
chuyển gọi là Nhân trí?
Đáp: Cần phải nói mà không nói, thì nên biết là nghĩa này có
khác.
Lại nữa, nghiệp dị thục của tướng thì gần, bốn Ba-la-mật-đa    thì
xa, trong này nói đến gần chứ không nói đến xa.
Lại nữa, lúc tu về nghiệp dị thục của tướng thì biểu hiện rõ ràng,
trời-người cùng nhận biết; bốn Ba-la-mật-đa thì không như vậy, trong
này thuận theo hiển bày mà nói.
Lại nữa, lúc tu về nghiệp dị thục của tướng, thì Bồ-đề quyết định
mà nẽo cũng quyết định; lúc tu bốn Ba-la-mật-đa, thì Bồ-đề tuy quyết
định mà nẽo chưa quyết định, vì thế cho nên không nói.
Lại nữa, trong này nói nhận biết nhân gần của thân, nhân gần của
Bồ-đề, nghiệp dị thục của tướng là nhân gần của thân, Căn-Lực…vô lậu
là nhân gần của Bồ-đề; bốn Ba-la-mật-đa và quán Bất tịnh… không phải
là hai nhân gần, vì thế cho nên không nói.
Như nói: “Tỳ kheo này ngay nơi pháp hiện tại sẽ phân rõ tôn chỉ
của bậc Thánh…”
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn phân biệt nghĩa lý trong kinh. Như kinh Tự Tứ
nói: “Tỳ kheo này ngay nơi pháp hiện tại  sẽ phân rõ tôn chỉ của bậc
Thánh, có thể tự mình biết rõ ra øng, đời sống của mình đã hết, Phạm
hạnh đã lập, việc làm đã xong, không nhận lấy thân đời sau, được nhập
Niết-bàn.” Kinh ấy tuy nói ra điều này mà không phân biệt đây là trí
nào, trí này đối với nơi nào mà c huyển? Kinh ấy là nơi nương tựa căn
bản của luận này, điều gì trong kinh không phân biệt, thì nay cần  phải
474 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
phân biệt, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Như nói: “Tỳ kheo này ngay nơi pháp hiện tại sẽ phân rõ tôn
chỉ của bậc Thánh…” Đây là trí nào?
Đáp: Đạo trí.
Hỏi: Trí này đối với nơi nào mà chuyển?
Đáp: Trí này đối với Căn-Lực-Gia ùc chi-Đạo chi vô lậu đạt được
các lậu vĩnh viễn không còn mà chuyển, vì vậy gọi là Đạo trí. Đây
chính là trí của Như Lai quán sát v ề Căn-Lực-Giác chi-Đạo chi vô lậu
đạt được các lậu vĩnh viễn không còn c ủa các Tỳ kheo, trí đối với đạo
mà chuyển cho nên gọi là Đạo trí. Trí này cũng là Thế tục trí thâu
nhiếp, bởi vì không phải là trí vô lậu của mười sáu hành tướng.
Hỏi: Vì sao trong này không nói đến Nhân trí?
Đáp: Có người nói: Trong này nên đưa ra cách nói này: “Đây là
trí nào? Đáp: Nhân trí và Đạo trí.  Trí này đối với nơi nào mà chuyển?
Đáp: Có lúc đối với căn thiện th uận phần giải thoát… mà chuyển, vì
vậy gọi là Nhân trí; có lúc đối với Căn-Lực-Giác chi-Đạo chi vô lậu đạt
được các lậu vĩnh viễn không còn mà chuyển, vì vậy gọi là Đạo trí.” Mà
không đưa ra cách nói này, thì nên biết là nghĩa này có khác.
Có người nói: Gia hạnh của Bồ- đề Vô thượng rộng lớn, trải qua
ba Vô số kiếp, trăm kiếp mới th ành, nhân ấy đáng coi trọng, cho nên
nói đến trí quán xét điều ấy. Gia hạnh của Bồ-đề Thanh văn nhỏ hẹp,
đó là nhanh nhất thì ba đời sẽ đạt được, đời thứ nhất gieo giống, đời thứ
hai thành thục, đời thứ ba giải thoát, nhân không phải là đáng coi trọng,
cho nên không nói đến trí quán xét điều ấy.
Có người nói: Sở y-chủng tánh-nghiệp dị thục về tướng của Bồ-tát
đều quyết định, cho nên nói đến trí nhận biết về điều ấy; sở y-chủng
tánh-căn thiện thuận phần giải t hoát của Thanh văn đều không quyết
định, cho nên không nói đến trí nhận biết về điều ấy.
Có người nói: Đức Phật có hai sự thù thắng, một là thân sở y, hai
là Bồ-đề đã đạt được, bởi vì quán xét đầy đủ nhân ấy cho nên nói đến
trí nhận biết hai loại nhân; Thanh văn chỉ có sự thù thắng thuộc Bồ-đề
đã đạt được, không phải là thân s ở y, cho nên chỉ nói đến trí nhận biết
về nhân Bồ-đề.
Có người nói: Trí nhận biết về căn thiện thuận phần giải thoát…
trước đây cũng không nói, cho nên ở trong này không cần phải đưa ra
câu hỏi.
Nguyện trí là thế nào? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 178 475  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Trước đây tuy nói về tác dụng của Nguyện trí, mà chưa nói
đến tự tánh của Nguyện trí, nay muốn nói đến điều ấy cho nên soạn ra
phần luận này.
Hỏi: Nguyện trí là thế nào?
Đáp: Như A-la-hán thành tựu thần thông, đạt được tâm tự tại, tùy
theo ý muốn biết rõ ý nghĩa, phát khởi Chánh nguyện rồi, liền tiến vào
giới hạn (biên tế) của Tĩnh lự thứ tư, từ trong Định rời ra rồi như nguyện
đều biết rõ. Tùy theo ý muốn biết rõ ý nghĩa.
Hỏi: Vì sao A-la-hán muốn biết rõ ý nghĩa?
Đáp: Bởi vì ba nhân duyên:
1. Bởi vì lợi ích cho đệ tử.
2. Bởi vì trú trì Phật pháp.
3. Bởi vì biết thế gian yên ổn hay là không yên ổn.
Bởi vì lợi ích cho đệ tử, đó là A- la-hán đối với các đệ tử lúc tu
quán hành, thì pháp cần phải quán xét họ tiến vào hàng Thánh lâu hay
mau, tuổi thọ của mình không còn thì họ có thể tiến vào Chánh tánh ly
sinh hay không? Giả sử không có thể tiến vào thì sau khi mình mạng
chung, có người nào khác có thể dạy bảo khiến cho có thể tiến vào hay
không? Như vậy đều dùng Nguyện trí mà nhận biết, những sự việc như
vậy gọi là vì lợi ích cho đệ tử.
Bởi vì trú trì Phật pháp, đó là A-la -hán có lúc quản lý công việc
của Phật-Pháp-Tăng như xây dựng tháp thờ-chùa chiền-nhà cửa (Suất-
đổ-ba, Tỳ-ha-la, Tăng già lam)…, thì pháp cần phải quán xét lâu-mau
sẽ hoàn thành, hết tuổi thọ của mình có thể hoàn thành hay không?
Giả sử không hoàn thành thì sau khi  mình mạng chung, có người nào
khác có thể tiếp tục hoàn tha ønh hay không? Hoặc có Quốc vương-Đại
thần-Trưởng giả và những chủ buôn, muốn gây ra sự suy tổn đối với
Phật pháp, có A-la-hán suy nghĩ muốn hóa độ, lập tức quán sát người
ấy có thể hóa độ hay không? Giả sử có thể hóa độ thì sẽ lâu mau? Tuổi
thọ của mình không còn thì sự hóa độ có kết quả hay không? Giả sử
không có kết quả, thì sau khi mình mạng chung có ai có thể tiếp tục hay
không? Như vậy đều dùng Nguyện trí mà nhận biết, những sự việc như
vậy gọi là vì trú trì Phật pháp.
Bởi vì biết thế gian yên ổn ha y là không yên ổn, đó là A-la-hán
có lúc quán sát trong đất nước này và trong thời gian này, sẽ có những
sự việc như tốt lành-sợ hãi-yên ổn-dịch bệnh..., muốn khiến cho mình
và người nhận biết mà giữ lấy va ø rời bỏ, cho nên khởi lên Nguyện trí
để nhận biết. Như xưa kia ở nước Ca-thấp-di-la này có vị vua tên    gọi
476 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Thước-ca, bởi vì vua nước Phược-hát xâm phạm cướp đoạt tiến vào lãnh
thổ, lúc ấy vua Thước-ca lập tức dẫn đầu binh lính muốn đánh nhau. Vị
vua ấy bản tánh hiền từ nhân hậu,  luôn luôn sợ nghiệp ác, thầm dấy
lên nghĩ rằng: Không biết nay mình đánh nhau chắc chắn được thắng
trận, giữ được ngôi vua hay không, nếu như sẽ thất bại thì chỉ giết hại
dân chúng vô tội, lại chuốc lấy tội lỗi, chết sẽ rơi vào địa ngục, từng
nghe trong ngôi chùa ấy có vị A-la-h án đạt được Nguyện trí vi diệu,
mình nên đi đến hỏi xem! Nghĩ rồi lập tức đi đến, thật lòng quy y cung
kính lễ lạy, cầu mong quyết đoán mối nghi  của mình. Vị A-la-hán ấy
liền trả lời nhà vua rằng: Tôi tuy đã từng đạt được trí này, nhưng bởi vì
thiếu duyên giúp đỡ, thân lực yếu kém cho nên đã lâu không còn hiện
rõ trước mắt. Lúc ấy nhà vua liền dùng các loại đồ ăn thức uống-đồ vật
sinh hoạt tuyệt vời bậc nhất mà cung cấp cho vị ấy. Không bao lâu thì
Tôn giả ấy có thể khởi lên Nguyện trí, lập tức quán sát cho nhà vua, thì
thấy vua Phược-hát chắc chắn sẽ đo ạt được ngôi vị của vua Thước-ca,
làm nhiều điều lợi ích. Thấy rồi liền trả lời vua Thước-ca rằng: Nhà vua
sẽ mất đất nước, mong tự mình suy nghĩ cẩn thận! Vua Thước-ca vâng
dạ cung kính, liền dẫn đầu binh lín h và mang theo quyến thuộc, rời bỏ
đất nước mà đi đến xứ sở khác. Bởi vì nhân duyên này, cho nên các A-
la-hán muốn biết rõ ý nghĩa ấy. Tiến vào giới hạn của Tĩnh lự thứ tư.
Hỏi: Vì sao gọi là giới hạn của Tĩnh lự thứ tư?
Đáp: Đây là dấu hiệu, là điểm cuối cùng, là khu rừng rậm rạp đối
với Tĩnh lự thứ tư, cho nên gọi là giới hạn của Tĩ nh lự thứ tư, chính là
nghĩa thuộc phẩm thù thắng nhất của Tĩnh lự thứ tư; giống như đọt cây
là điểm cao nhất trong thân cây, thì gọi là giới hạn của cây.
Có người nói: Đây là nơi nương t ựa của các pháp công đức như
dấu hiệu của trí, điểm cuối cùng của trí, khu rừng rậm rạp của trí…, cho
nên gọi là giới hạn của Tĩnh lự thứ tư. Nghĩa là bởi vì các loại công đức
như Vô lượng… xông ướp nối tiếp nhau rồi, mới khởi lên Định này. Dựa
vào Định này mà khởi lên công đức, là dấu hiệu, là điểm cuối cùng, là
khu rừng rậm rạp đối với các công đức; giống như Đề-hồ là vị thù thắng
nhất trong sữa bò.
Có người nói: Trí này nên gọi là giới hạn sau cùng (hậu tế) của
Tĩnh lự thứ tư. Giới hạn (tế) có ba loại:
1. Giới hạn đầu tiên.
2. Giới hạn khoảng giữa.
3. Giới hạn sau cùng. Ba giới hạn này tức là quá khứ-hiện tại-vị
lai, như thứ tự ấy. Trong này, giới hạn đầu tiên do hai trí nhận biết,  đó
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 178 477  
www.daitangkinh.org  
là Túc trú tùy niệm trí và Nguyện trí; giới hạn khoảng giữa cũng do hai
trí nhận biết, đó là Tha tâm trí và Nguyện trí; giới hạn sau cùng chỉ do
Nguyện trí nhận biết, bởi vì trong cảnh c ủa vị lai chỉ có trí này. Vì thế
cho nên trí này gọi là trí thuộc giới hạn sau cùng (hậu tế trí), có thể khởi
lên Định này, gọi là giới hạn sau cùng của Tĩnh lự thứ tư.
Có người nói: Trí này nên gọi là chưa đến giới hạn (vị chí tế) của
Tĩnh lự thứ tư. Giới hạn (tế) có ba loại:
1. Chưa đến giới hạn.
2. Đến giới hạn.
3. Đã đến giới hạn.
Ba giới hạn này tức là vị lai-hiện tại-quá khứ, như thứ tự ấy. Như
nhận biết hiện tại gọi là trí chưa đến giới hạn, nhận biết quá khứ gọi là
trí đã đến giới hạn, như vậy trí này phần nhiều nhận biết về vị lai, cho
nên gọi là trí chưa đến giới hạn; có thể khởi lên Định này, gọi là chưa
đến giới hạn của Tĩnh lự thứ tư.
Có người nói: Trí này chỉ nên gọi la ø giới hạn của Tĩnh lự thứ tư.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì Biên là gọi cho Uẩn-Giới-Xứ hiện tại, Tế
là gọi cho quá khứ-vị lai. Như đối với Uẩn-Giới-Xứ hiện tại có trí hiện
thấy mà chuyển, như vậy đối với quá khứ-vị lai cũng có trí hiện thấy mà
chuyển, cho nên trí này gọi là trí của giới hạn (biên tế trí); có thể khởi
lên Định này, gọi là giới hạn của Tĩnh lự thứ tư. Từ trong Định rời ra rồi
như nguyện đều biết rõ.
Hỏi: Là đang còn Định mà nhận biết, hay là rời khỏi Định mà
nhận biết? Nếu như vậy thì có gì sai? Nếu như đang còn Định mà nhận
biết, thì tại sao trong này nói t ừ trong Định rời ra rồi như nguyện đều
biết rõ? Nếu như rời khỏi Định mà nha än biết, thì tại sao cần phải tiến
vào giới hạn của Tĩnh lự thứ tư?
Đáp: Ngay lúc đang còn Định có thể nhận biết.
Hỏi: Tại sao trong này nói từ trong Định rời ra rồi như nguyện đều
biết rõ?
Đáp: Đây là ở lúc nói mà gọi là nhận biết, bởi vì nói là biểu hiện
cho nhận biết.
Lại nữa, lúc bấy giờ làm cho người khác nhận biết cho nên gọi
là nhận biết.
Có người nói: Rời khỏi Định có thể nhận biết.
Hỏi: Tại sao cần phải tiến vào Tĩnh lự thứ tư?
Đáp: Giới hạn của Tĩnh lự thứ tư là phương tiện nhận biết, bởi vì
cần phải tiến vào Định này thì trí này mới sinh khởi.
478 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Nói như vậy thì cách nói thứ nhất là hợp lý, bởi vì đang còn Định
có thể nhận biết, rời khỏi Định mà nói rõ.
Hỏi: Tự tánh của Nguyện trí là gì?
Đáp: Tự tánh là Tuệ. Như tự tánh, như vậy bổn tánh và tánh tướng
của Ngã-vật cũng như vậy.
Đã nói về tự tánh, nay sẽ nói đến nguyên cớ.
Hỏi: Vì sao gọi là Nguyện trí?
Đáp: Có thể nhận biết như nguyện, cho nên gọi là Nguyện trí.
Hỏi: Là có thể nhận biết như nguyện của mình, hay là có thể nhận
biết như nguyện của người khác?
Đáp: Cũng nhận biết như nguyện của mình, cũng nhận biết như
nguyện của người khác, bởi vì tùy theo nguyện vốn có đều có thể nhận
biết.
Lại nữa, nhận biết về nguyện vốn c ó, cho nên gọi là Nguyện trí.
Nguyện có hai loại, đó là nguyện về Bồ-đề và nguyện về quả báo.
Nguyện về Bồ-đề là như các nguyện của Từ Thị, nguyện về quả báo là
như các nguyện của A-thị-đa, nhận biết những nguyện này cho nên gọi
là Nguyện trí.
Lại nữa, trí tùy theo nguyện mà khởi lên, cho nên gọi là Nguyện
trí. Đó là bởi vì trí thù thắng này, cần phải do tác ý gia hạnh của nguyện
trước đây mà dẫn dắt phát khởi; N hư Lai tuy không có tác ý gia hạnh,
mà cũng cần phải có tâm nguyện làm đầu tiên.
Có người nói: Trí này nên gọi là Kỳ trí, bởi vì cảnh nhận biết vô
cùng vi tế, cần phải đưa ra hạn kỳ thì mới có thể nhận biết.
Có người nói: Trí này nên gọi là Diệu trí, bởi vì trí này thù thắng
nhất trong các trí; như thế gian nói đồ ăn thức uống tuyệt vời, áo quần
tuyệt vời…, đó là đối với thù thắng mà nói theo thanh tuyệt vời, ở đây
cũng như vậy.
Nhưng Nguyện trí này: Nói về Cõi, thì cõi Sắc.
Nói về Địa, thì thuộc về địa Tĩnh lự thứ tư.
Nói về Sở y, thì dựa vào thân của cõi Dục.
Nói về Hành tướng, thì làm mười sáu hành tướng, hoặc là hành
tướng khác.
Nói về Sở duyên, thì duyên với tất cả các pháp.
Nói về Niệm trú, thì bao gồm bốn Niệm trú.
Nói về Trí, thì A-tỳ-đạt-ma xưa kia nói là chỉ riêng Thế tục trí.
Có Sư khác nói: Tánh thuộc tám trí, trừ ra Tận trí và Vô sinh  trí.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì hai trí ấy không phải là tánh thuộc Kiến, mà
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 178 479  
www.daitangkinh.org  
Nguyện trí là tánh thuộc Kiến.
Nói như vậy thì chỉ là một Thế tục trí.
Nói về Tam-ma-địa đi cùng, th ì không đi cùng với Tam-ma-địa,
bởi vì chỉ là hữu lậu.
Nói về Căn tương ưng, thì tương ưng với Xả căn.
Nói về Thời gian (thế), thì thuộc về ba thời gian; duyên với ba thời
gian và tách lìa thời gian.
Nói về thiện-bất thiện-vô ký, thì đều là thiện; duyên với ba loại.
Nói về hệ thuộc ba cõi-không hệ thuộc, thì chỉ hệ thuộc cõi  Sắc;
duyên với hệ thuộc ba cõi và không hệ thuộc.
Nói về Học-Vô học và Phi học phi vô học, thì đều là Phi học phi
vô học; duyên với ba loại.
Nói về do Kiến mà đoạn-do Tu mà đoạn và không đoạn, thì đều
là do Tu mà đoạn; duyên với ba loại.
Nói về duyên với danh-duyên với nghĩa, thì duyên chung với danh
và nghĩa.
Nói về duyên với Tự tương tục-Tha tương tục và Phi tương tục, thì
duyên chung với ba loại.
Hỏi: Khởi lên ở nơi nào?
Đáp: Khởi lên ở cõi Dục chứ không phải là cõi Sắc-Vô sắc. Trong
cõi Dục thì chỉ có loài người, c hứ không phải là loài khác. Trong loài
người thì chỉ có ba châu, chứ không phải là châu Bắc Câu-lô. Trong ba
châu thì thân nam-thân nữ đều có thể khởi lên.
Tôn giả Cù-sa-phiệt-ma đưa ra cách nói như vậy: “Chỉ có châu
Thiệm Bộ có thể khởi lên chứ không phải là châu khác, chỉ có người
nam có thể khởi lên chứ không phả i là người nữ. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì Nguyện trí thù thắng, cho nên cần phải dựa vào thân mạnh mẽ
sắc bén tăng thượng, mà hai châu khác và thân nữ đều là yếu kém.”
Nói như vậy thì cách nói thứ nhất là hợp lý, ba châu và thân nam-
thân nữ đều mạnh mẽ sắc bén tăng t hượng, bởi vì đều có thể đạt được
tâm tự tại và Định tự tại. Nếu không như vậy thì trong kinh không nên
nói Đại sinh chủ là bậc Thượng thủ của năm trăm Tỳ kheo Ni, ở trong
một ngày cùng lúc rời bỏ thọ mạng hiện hành mà nhập Niết-bàn. Nếu
họ không đạt được giới hạn của Tĩnh lự thứ tư, thì không có thể rời bỏ
đối với thọ mạng hiện hành. Đã đạt được điều này thì vì sao tự mình
không có thể phát khởi Nguyện trí?
Hỏi: Những Bổ-đặc-già-la nào có thể khởi lên trí này?
Đáp: Thánh giả chứ không phải là dị sinh. Trong hàng Thánh chỉ
480 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
có Vô học, không phải là Hữu học. Tr ong Vô học chỉ có Bất thời giải
thoát, không phải là Thời giải thoát. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu đối
với Định đạt được tự tại, và trong sự nối tiếp nhau không bị phiền não
níu giữ, thì có thể khởi lên Nguyện trí. Các dị sinh và Tín thắng giải cả
hai sự việc đều không có; Kiến chí tuy đối với Định đạt được tự tại, mà
trong sự nối tiếp nhau bị phiền não níu gi ữ; Thời giải thoát tuy sự nối
tiếp nhau không bị phiền não níu giữ, mà đối với Định không đạt được
tự tại; vì thế cho nên đều không có thể phát khởi Nguyện trí. Chỉ có Bất
thời giải thoát đối với Định đạt được tự tại, và trong sự nối tiếp nhau
không bị phiền não níu giữ, cho nên có thể khởi lên Nguyện trí.


„