A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 195

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 195 771  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 195

LUẬN VỀ TAM HỮU (Phần 4)

Các pháp có nhân là Vô minh thì pháp này duyên với Vô minh
chăng? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao trong này dựa vào Minh-Vô minh mà soạn luận?
Đáp: Bởi vì đó là ý của người soạn luận muốn như vậy, cho đến
nói rộng ra.
Có người nói: Bởi vì hai loại này là căn bản của pháp tạp nhiễm
và thanh tịnh, nghĩa là tất cả pháp tạp nhiễm lấy Vô minh làm căn bản,
như nói: “Các loại pháp ác bất thiện vốn có, nếu sinh ra hoặc là lớn lên,
đều lấy Vô minh làm gốc rễ, làm nha ân tố, làm chủng lo ại, làm đẳng
khởi.” Tất cả pháp thanh tịnh lấy Minh làm căn bản, như nói: “Các loại
pháp thiện vốn có, nếu si nh ra hoặc là lớn l ên, đều lấy Minh làm gốc
rễ, làm nhân tố, làm chủng loại, làm đẳng khởi.”
Có người nói: Bởi vì hai loại này là đều là pháp đứng đầu, nghĩa
là như Đức Thế Tôn ở trong các kinh nói hai loại này là pháp đứng đầu,
như nói: “Này Tỳ kheo! Vô minh là pháp đứng đầu, Vô minh là tướng
đầu tiên, các loại pháp ác bất thiện đều được sinh khởi, lại dựa vào
pháp này mà trở thành người không có Tàm-Quý. Minh là pháp đứng
đầu, Minh là tướng đầu tiên, các loại pháp thiện đều được sinh khởi, lại
dựa vào pháp này mà trở thành người có Tàm-Quý.”
Có người nói: Bởi vì hai loại này là đều là pháp đối trị-chướng
ngại gần với nhau, nghĩa là Vô minh là chướng ngại gần của Minh,
Minh là đối trị gần của Vô minh.
Có người nói: Bởi vì hai loại này là đều là pháp trái ngược nhau,
nghĩa là Vô minh trái ngược với Minh, Minh trái ngược với Vô minh.
Có người nói: Bởi vì hai lo ại này cùng duyên với bốn Đế thâu
nhiếp lẫn nhau-không thâu nhiếp lẫn nhau, cùng duyên với pháp   hữu
772 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
lậu-vô lậu không thâu nhiếp lẫn nhau, cùng duyên với pháp hữu vi-vô
vi không thâu nhiếp lẫn nhau.
Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho nên người soạn luận dựa
vào Minh-Vô minh mà soạn ra phần luận này.
Nhưng Minh-Vô minh là pháp Nhân Duyên, phẩm loại sai biệt có
mười một loại, pháp hệ thuộc cõi Dục có bốn loại, đó là thiện-bất thiện-
hữu phú vô ký và vô phú vô ký; pháp hệ thuộc cõi Sắc có ba loại, trừ ra
bất thiện; pháp hệ thuộc cõi Vô sắc cũng như vậy, và pháp vô lậu.
Trong này, pháp thiện hệ thuộc co õi Dục, thì Minh-Vô minh đều
không phải là Nhân của nó, cùng làm ba Duyên đó là Đẳng vô gián-Sở
duyên-Tăng thượng.
Pháp bất thiện hệ thuộc cõi D ục, thì Vô minh làm bốn Nhân của
nó, đó là Tương ưng-Câu hữu-Đồng loại-Biến hành, mà cũng làm bốn
Duyên; Minh không phải là Nhân của  nó, mà làm hai Duyên đó là Sở
duyên-Tăng thượng.
Pháp hữu phú vô ký hệ thuộc cõi Dục, thì Vô minh làm bốn Nhân
của nó, đó là Tương ưng-Câu hữu-Đ ồng loại-Biến hành, mà cũng làm
bốn Duyên; Minh không phải là Nhân c ủa nó, mà làm một Duyên đó
là Tăng thượng.
Pháp vô phú vô ký hệ thuộc cõi Dục, thì trừ ra Vô minh dị thục,
Vô minh không phải là Nhân của nó, mà làm ba Duyên đó là Đẳng vô
gián-Sở duyên-Tăng thượng; Minh không phải là Nhân của nó, mà làm
một Duyên đó là Tăng thượng.
Vô minh dị thục thì Vô minh làm một Nhân đó là Dị thục, làm ba
Duyên đó là Nhân-Đẳng vô gián-Tăng thượng, không phải là Sở duyên
bởi vì dị thục ấy thuộc về năm Thức; Minh không phải là Nhân của nó,
mà làm một Duyên đó là Tăng thượng.
Pháp thiện hệ thuộc cõi Sắc, thì Minh-Vô minh đều không phải là
Nhân của nó, cùng làm ba Duyên đó là Đẳng vô gián-Sở duyên-Tăng
thượng.
Pháp hữu phú vô ký hệ thuộc cõi Sắc, thì Vô minh làm bốn Nhân
của nó, đó là Tương ưng-Câu hữu- Đồng loại-Biến hành, mà cũng làm
bốn Duyên; Minh không phải là Nhân của nó, mà làm hai Duyên đó là
Sở duyên-Tăng thượng.
Pháp vô phú vô ký hệ thuộc cõi Sa éc, thì Vô minh không phải là
Nhân của nó, mà làm ba Duyên đó là Đẳng vô gián-Sở duyên-Tăng
thượng; Minh không phải là Nhân c ủa nó, mà làm một Duyên đó là
Tăng thượng.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 195 773  
www.daitangkinh.org  
Như ba loại của cõi Sắc, ba loại của cõi Vô sắc cũng như vậy.
Pháp vô lậu, thì Vô minh không phải là Nhân của nó, mà làm hai
Duyên đó là Sở duyên-Tăng thượng. Trừ ra vô lậu ban đầu, còn lại pháp
vô lậu, thì Minh làm ba Nhân c ủa nó, đó là Tương ưng-Câu hữu-Đồng
loại, mà làm bốn Duyên. Trừ ra Minh ban đầu, còn lại pháp vô lậu ban
đầu, thì Minh làm hai Nhân của nó, đó là Tương ưng-Câu hữu, hoặc là
làm một Nhân đó là Câu hữu, mà la øm hai Duyên đó là Nhân và Tăng
thượng. Minh ban đầu thì Minh không phải là Nhân của nó, mà làm một
Duyên đó là Tăng thượng. Đây gọi là Tỳ-bà sa tóm lược ở nơi này.
Hỏi: Các pháp có nhân là Vô minh thì pháp ấy duyên với Vô minh
chăng?
Đáp: Nếu pháp có nhân là Vô minh thì pháp ấy duyên với Vô
minh.
Trong này, các pháp có Nhân là Vô minh thì dùng chủng loại mà
nói, pháp ấy lấy Vô minh làm năm  Nhân, đó là Tương ưng-Câu hữu-
Đồng loại-Biến hành-Dị thục. Duyên với Vô minh, tức là pháp có Nhân
là Vô minh thì dùng chủng loại ma ø nói, Vô minh làm bốn Duyên của
nó.
Có pháp Duyên với Vô minh mà không phải Nhân là Vô minh, đó
là trừ ra Vô minh dị thục, còn lại các hành vô phú vô ký và hành thiện,
Vô minh đối với pháp ấy hoặc la øm ba Duyên, hoặc làm hai Duyên,
hoặc làm một Duyên mà không phải là Nhân của nó.
Hỏi: Các pháp có nhân la ø Minh thì pháp ấy duyên với Minh
chăng?
Đáp: Nếu pháp có nhân là Minh thì pháp ấy duyên với Minh.
Trong này, các pháp có Nhân là Minh thì dùng chủng loại mà nói,
pháp ấy lấy Minh làm ba Nhân, đó là Tương ưng-Câu hữu-Đồng loại.
Duyên với Minh, tức là pháp có Nh ân là Minh thì dùng chủng loại mà
nói, Minh làm bốn Duyên của nó.
Có pháp Duyên với Minh mà không phải Nhân là Minh, đó là
Minh ban đầu và các hành hữu lậu, Minh đối với pháp ấy hoặc làm ba
Duyên, hoặc làm hai Duyên, hoặc làm một Duyên mà không phải là
Nhân của nó.
Hỏi: Các pháp có nhân là V ô minh thì pháp ấy duyên với Minh
chăng?
Đáp: Nếu pháp có nhân là Vô minh thì pháp ấy duyên với Minh.
Trong này, các pháp có Nhân là Vô minh thì dùng chủng loại mà
nói, pháp ấy lấy Vô minh làm na êm Nhân, nói như trước. Duyên với
774 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Minh, tức là pháp có Nhân là Vô minh thì dùng chủng loại mà nói, Minh
làm hai Duyên của nó, đó là Sở duyên-Tăng thượng.
Có pháp Duyên với Minh mà không phải Nhân là Vô minh, đó là
trừ ra Vô minh dị thục, còn lại các hành vô phú vô ký và hành thiện,
Minh đối với pháp ấy hoặc làm bố n Duyên, hoặc làm ba Duyên, hoặc
làm hai Duyên, hoặc làm một Duyên, Vô minh không phải là Nhân của
nó.
Hỏi: Các pháp có nhân là Mi nh thì pháp ấy duyên với Vô minh
chăng?
Đáp: Nếu pháp có nhân là Minh thì pháp ấy duyên với Vô minh.
Trong này, các pháp có Nhân là Minh thì dùng chủng loại mà nói,
pháp ấy lấy Minh làm ba Nhân, đó là Tương ưng-Câu hữu-Đồng loại.
Duyên với Vô minh, tức là pháp có Nhân là Minh thì dùng chủng loại
mà nói, Vô minh làm hai Duyên của nó, đó là Sở duyên-Tăng thượng.
Có pháp Duyên với Vô minh mà không phải Nhân là Minh, đó là
Minh ban đầu và các hành hữu lậu, Vô minh đối với pháp ấy hoặc làm
bốn Duyên, hoặc làm ba Duyên, hoặc  làm hai Duyên, hoặc làm một
Duyên, Minh không phải là Nhân của nó.
Hỏi: Các pháp có nhân là Vô minh thì pháp ấy là bất thiện
chăng?
Đáp: Nếu pháp là bất thiện thì pháp ấy có nhân là Vô minh.
Trong này, các pháp bất thiện có Nhân là Vô minh thì dùng chủng
loại mà nói, pháp ấy lấy Vô minh làm bốn Nhân, đó là Tương ưng-Câu
hữu-Đồng loại-Biến hành.
Có pháp có Nhân là Vô minh mà không phải là bất thiện, đó là Vô
minh dị thục và các hành vô phú vô ký.
Trong này, Vô minh dị thục lấy Vô minh làm một Nhân, đó là Dị
thục. Hành hữu phú vô ký là nói theo chủng loại, lấy Vô minh làm bốn
Nhân, đó là Tương ưng-Câu hữu-Đồng loại-Biến hành; mà pháp ấy
không phải là bất thiện, bởi vì vô ký.
Hỏi: Các pháp có nhân là Minh thì pháp ấy là thiện chăng?
Đáp: Nếu pháp có nhân là Minh thì pháp ấy là thiện
Trong này, các pháp thiện có Nha ân là Minh thì dùng chủng loại
mà nói, pháp ấy lấy Minh làm ba  Nhân, đó là Tương ưng-Câu hữu-
Đồng loại.
Có pháp thiện mà không có Nhâ n là Vô minh, đó là Minh ban
đầu và các hành hữu lậu thiện. Tr ong này, Minh ban đầu là thiện mà
không lấy Minh làm Nhân, bởi vì không có Minh trước và Minh   cùng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 195 775  
www.daitangkinh.org  
lúc. Hành hữu lậu thiện cũng không lấy Minh làm Nhân, bởi vì không
có nghĩa của Nhân.
Hỏi: Có thể có pháp không phải Nhân là Minh, không phải Nhân
là Vô minh mà pháp ấy không phải là không có Nhân chăng?
Đáp: Có, đó là trừ ra Vô minh dị thục, còn lại các hành vô phú vô
ký và Minh ban đầu-hành hữu lậu thiện, các pháp như vậy không phải
Nhân là Minh, không phải Nhân là Vô minh mà pháp ấy không phải là
không có Nhân.
Trong đó, trừ ra Vô minh dị thục, còn lại các hành vô phú vô ký,
thì dùng chủng loại mà nói nói có bốn Nhân, đó là Tương ưng-Câu hữu-
Đồng loại-Dị thục; Minh ban đầu có hai Nhân, đó là Tương ưng-Câu
hữu; hành hữu lậu thiện thì dùng chủng lo ại mà nói có ba Nhân, đó là
Tương ưng-Câu hữu-Đồng loại.
Hỏi: Minh ban đầu đều là vô lậu đạt được cũng không phải Nhân
là Minh, không phải Nhân là Vô minh mà không phải là không có Nhân,
vì sao trong này không nói đến?
Đáp: Văn này nên đưa ra cách nói nói này “Và Minh ban đầu thì
pháp ấy đều là vô lậu đạt được”, ma ø không nói thì phải biết là nghĩa
này có khác.
Có người nói: Pháp đạt được này thâu nhiếp ở trong nhân Câu hữu
của Minh ban đầu, vì vậy không nói đến.
Người ấy không nên đưa ra cách nói này, bởi vì pháp đạt được
không phải là nhân Câu hữu của Minh ban đầu. Nên nói là thâu nhiếp
ở trong phẩm của Minh ban đầu, nếu nói đến Minh ban đầu thì nên biết
là đã nói tụ của nó. Nghĩa về cá c pháp Minh-Vô minh nói rộng ra như
phẩm luận về Duyên Khởi trong chương Tạp Uẩn.

-----------------------------------
776 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
CHƯƠNG VIII: KIẾN UẨN  (Tiếp Theo)

Phẩm Thứ Ba: LUẬN VỀ TƯỞNG
LUẬN VỀ TƯỞNG (Phần 1)
Các pháp do Tưởng về Vô t hường sinh ra thì pháp ấy tương ưng
với Tưởng về Vô thường cha êng? Các chương như va äy và giải thích về
nghĩa của từng chương đã lĩnh hội rồi, tiếp theo cần phải phân biệt rộng
ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn ý của người ngu về pháp tương ưng chấp rằng
pháp tương ưng không phải là có thật, hiển bày về pháp tương ưng
quyết định có thật, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Các pháp do Tưởng về Vô thường sinh ra thì pháp ấy tương
ưng với Tưởng về Vô thường chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có pháp do Tưởng về Vô thường sinh ra mà không phải là
tương ưng với Tưởng về Vô thường, đó là Tưởng về Vô thường hiện rõ
trước mắt chắc chắn diệt đi, Tưởng khác hiện rõ trước mắt chắc chắn
sinh ra pháp tương ưng với Tưởng ấy.
Trong này, nói Tưởng về Vô thường không gián đoạn thì Tưởng
về Vô thường-Khổ cho đến Tưởng về Diệt, tùy theo một loại hiện rõ ở
trước mắt. Pháp tương ưng với Tưởng ấy, đó là trừ ra Tưởng, còn lại chín
pháp Đại địa, mười pháp Đại thiện địa, địa có Tầm-có Tứ, địa không có
Tầm-không có Tứ, địa không có Tầm-chỉ có Tứ, Tứ và tâm. Như vậy,
các pháp do Tưởng về Vô thường si nh ra, bởi vì Tưởng về Vô thường
làm Đẳng vô gián duyên mà khởi l ên; không phải là Tưởng về Vô
thường tương ưng với Tưởng về Khổ- Vô ngã cho đến Tưởng về Diệt,
bởi vì tương ưng tùy theo một loại.
2. Có pháp tương ưng với Tưởng về Vô thường mà không phải là
do Tưởng về Vô thường sinh ra, đó la ø Tưởng khác hiện rõ trước mắt
chắc chắn diệt đi, Tưởng về Vô thường hiện rõ trước mắt chắc chắn sinh
ra pháp tương ưng với Tưởng ấy.
Trong này, nói Tưởng về Vô thường-Khổ cho đến Tưởng về Diệt,
tùy theo một loại không gián đoa ïn thì Tưởng về Vô thường hiện rõ ở
trước mắt. Pháp tương ưng với Tưởng ấy, đó là trừ ra Tưởng, còn lại chín
pháp Đại địa..., nói rộng ra như trên. Như vậy, các pháp tương ưng  với
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 195 777  
www.daitangkinh.org  
Tưởng về Vô thường không phải là do Tưởng về Vô thường sinh ra, bởi
vì Tưởng về Vô thường-Khổ cho đến Tưởng về Diệt tùy theo một loại
làm Đẳng vô gián duyên mà khởi lên.
3. Có pháp do Tưởng về Vô thường sinh ra mà cũng tương ưng với
Tưởng về Vô thường, đó là Tưởng về Vô thường hiện rõ trước mắt chắc
chắn diệt đi, Tưởng về Vô thường hiện r õ trước mắt chắc chắn sinh ra
pháp tương ưng với Tưởng ấy.
Trong này, nói trong tụ thuộc Tưởng về Vô thường sau, trừ ra
Tưởng về Vô thường còn lại tâm-tâm sở pháp, nói rộng ra như trên.
Như vậy, các pháp do Tưởng về Vô thường sinh ra, bởi vì Tưởng về
Vô thường làm Đẳng vô gián duyên mà khởi lên; cũng tương ưng với
Tưởng về Vô thường, bởi vì có trong tụ ấy. Tưởng về Vô thường tuy
sinh ra từ Tưởng về Vô thường, mà không phải là tương ưng với Tưởng
về Vô thường, bởi vì tự tánh đối với tự tánh do ba nhân duyên cho nên
không tương ưng, nói như trước.
4. Có pháp không phải là do Tưởng về Vô thường sinh ra, cũng
không phải là tương ưng với Tưởng về Vô thường, đó là Tưởng khác
hiện rõ trước mắt chắc chắn diệt đi, Tưởng khác hiện rõ trước mắt chắc
chắn sinh ra pháp tương ưng với Tưởng ấy.
Trong này, nói Tưởng về Vô thường-Khổ cho đến Tưởng về Diệt,
tùy theo một loại không gián đoạn, tùy theo một loại hiện rõ ở trước
mắt. Pháp tương ưng với các Tưởng ấy, nói rộng ra như trên. Như vậy,
các pháp không phải là do Tưởng về V ô thường sinh ra, bởi vì Tưởng
khác làm Đẳng vô gián duyên mà khởi  lên; cũng không phải là tương
ưng với Tưởng về Vô thường, bởi vì tương ưng với Tưởng khác.
Như Tưởng về Vô thường, cho đến Tưởng về Diệt cũng như vậy,
tùy theo sự thích hợp đều làm thành  bốn câu phân biệt, như vậy thì có
mười loại bốn câu phân biệt.
Các pháp do Tưởng về Vô thường si nh ra thì pháp ấy cùng một
duyên với Tưởng về Vô thường chăng? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn ý của người ngu đối với Thể tánh của sở duyên
chấp rằng tánh của sở duyên không phải là pháp có thật, hiển bày về
tánh của sở duyên quyết định có thật, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Các pháp do Tưởng về Vô th ường sinh ra thì pháp ấy cùng
một duyên với Tưởng về Vô thường chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có pháp do Tưởng về Vô thường sinh ra mà không phải là cùng
778 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
một duyên với Tưởng về Vô thường, đó là Tưởng về Vô thường hiện rõ
trước mắt chắc chắn diệt đi, Tưởng khác hiện rõ trước mắt chắc chắn
sinh ra, pháp ấy có duyên khác.
Trong này, nói duyên với Sắc uẩn, Tưởng về Vô thường không
gián đoạn duyên với Thọ uẩn…, Tưởng về Vô thường-Khổ và Tưởng
về Khổ-Vô ngã tùy theo một loại hiện rõ ở trước mắt; duyên với Uẩn
khác và Giới-Xứ, nói cũng như vậy. Pháp ấy sinh ra từ Tưởng về Vô
thường mà không phải là cùng một duyên với Tưởng về Vô thường, bởi
vì duyên với pháp khác.
2. Có pháp cùng một duyên với Tưởng về Vô thường mà không
phải là do Tưởng về Vô thường sinh ra, đó là Tưởng khác hiện rõ trước
mắt chắc chắn diệt đi, Tưởng về Vô thường hiện rõ trước mắt chắc chắn
sinh ra, pháp ấy có duyên này.
Trong này, nói duyên với Sắc uẩn…, Tưởng về Vô thường-Khổ và
Tưởng về Khổ-Vô ngã tùy theo một loại không gián đoạn thì duyên với
Uẩn ấy, Tưởng về Vô thường hiện rõ ở  trước mắt; Giới-Xứ, nói cũng
như vậy. Pháp ấy cùng một duyên với Tưởng về Vô thường mà không
sinh ra từ Tưởng về Vô thường, bởi vì Tưởng về Vô thường-Khổ và
Tưởng về Khổ-Vô ngã tùy theo một loại làm Đẳng vô gián duyên mà
khởi lên.
Hỏi: Trong này nói Tưởng nào cùng chung một duyên với Tưởng
nào, là nói Tưởng về Vô thường cùng chung một duyên với Tưởng về
Vô thường, hay là nói Tưởng về Vô thường cùng chung một duyên với
Tưởng khác? Giả sử như vậy thì có gì  sai? Cả hai đều có lỗi. Bởi vì
nếu nói Tưởng về Vô thường cùng chung một duyên với Tưởng về Vô
thường, thì văn này nên hiểu thế na øo? Như nói: “Pháp ấy có duyên
này.” Nếu nói Tưởng về Vô thường cùng chung một duyên với Tưởng
khác, thì văn này lại hiểu thế nào? Như nói: “Pháp ấy không phải là do
Tưởng về Vô thường sinh ra.” Bởi vì có lúc Tưởng ấy sinh ra từ Tưởng
về Vô thường?
Đáp: Trong này nói Tưởng về Vô thường cùng chung một duyên
với Tưởng về Vô thường, cho nên nói là cùng một duyên với Tưởng về
Vô thường.
Hỏi: Nếu như vậy thì văn này nên hiểu thế nào? Như nói: “Pháp
ấy có duyên này.”
Đáp: Có người nói: Văn này nên đưa ra cách nói này: Đó là Tưởng
khác hiện rõ trước mắt chắc chắn diệt đi, Tưởng về Vô thường hiện rõ
trước mắt chắc chắn sinh ra, pháp tương ưng với Tưởng ấy. Đây là  nói
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 195 779  
www.daitangkinh.org  
về pháp tương ưng với Tưởng về Vô thường tương ưng với Tưởng về Vô
thường.
Nói như vậy thì trong này thâu nhiếp ba Tưởng, đó là sau Tưởng
về Vô thường khởi lên Tưởng khác, sau Tưởng khác lại khởi lên Tưởng
về Vô thường. Trong đó nói Tưởng về Vô thường khởi lên sau cùng
duyên với Tưởng về Vô thường trước, c ho nên nói là cùng một duyên
với Tưởng về Vô thường. Như vậy thì hai văn dễ dàng thông hiểu.
Hoặc có người đối với điều này đưa ra câu hỏi như vậy, nay cần
phải suy nghĩ chọn lựa!
Hỏi: Trong này nói Tưởng nào cùng chung một duyên với Tưởng
nào, là nói Tưởng về Vô thường cùng chung một duyên với Tưởng khác,
hay là nói Tưởng khác cùng chung một duyên với Tưởng về Vô thường?
Hai điều này có gì sai biệt? B ởi vì nếu nói Tưởng về Vô thường cùng
chung một duyên với Tưởng khác, thì va ên này nên hiểu thế nào? Như
nói: “Có pháp cùng một duyên với Tưởng về Vô thường, nếu Tưởng về
Khổ-Vô ngã không gián đoạn sinh ra Tưởng về Vô thường, thì pháp ấy
cùng chung một duyên với Tưởng về Khổ-Vô ngã, không phải là Tưởng
về Vô thường.” Nếu nói Tưởng khác cùng chung một duyên với Tưởng
về Vô thường, là có lúc pháp a áy sinh ra từ Tưởng về Vô thường, thì
không nên nói không phải là Tưởng về Vô thường sinh ra?
Đáp: Có người nói: Trong này nói Tưởng về Vô thường cùng
chung một duyên với Tưởng khác.
Hỏi: Nếu như vậy thì văn này nê n hiểu thế nào? Như nói: “Có
pháp cùng một duyên với Tưởng về Vô thường.”
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Đó là Tưởng khác hiện rõ trước
mắt chắc chắn diệt đi, Tưởng về Vô thường hiện rõ trước mắt chắc chắn
sinh ra, pháp tương ưng với Tưởng ấy. Nếu như vậy thì pháp ấy phải
sinh ra từ Tưởng về Vô thường, cũng cùng chung một duyên với Tưởng
về Vô thường.
Nói như vậy thì trong này nên nói Tưởng về Vô thường cùng
chung một duyên với Tưởng về Vô t hường. Vì thế cho nên trong này
thâu nhiếp chung ba Tưởng, đó là đầu tiên Tưởng về Vô thường, tiếp
đến khởi lên Tưởng khác, Tưởng khác không gián đoạn lại khởi lên
Tưởng về Vô thường. Trong này nói Tưởng về Vô thường sinh ra sau
cùng chung một duyên với Tưởng về Vô thường sinh ra trước. Như vậy
thì hai lỗi đều lìa bỏ.
3. Có pháp do Tưởng về Vô thường sinh ra cùng một duyên với
Tưởng về Vô thường, đó là Tưởng về Vô thường hiện rõ trước mắt chắc
780 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
chắn diệt đi, Tưởng về Vô thường hiện rõ trước mắt chắc chắn sinh ra,
pháp ấy có duyên này.
Trong này, nói duyên với Sắc uẩn…, Tưởng về Vô thường không
gián đoạn thì duyên với Uẩn ấy, T ưởng về Vô thường hiện rõ ở trước
mắt; Giới-Xứ, nói cũng như vậy. Pháp ấy sinh ra từ Tưởng về Vô thường
cũng cùng một duyên với Tưởng về Vô thường.
4. Có pháp không phải là do Tưởng về Vô thường sinh ra cũng
không phải là cùng một duyên với Tưởng về Vô thường, đó là Tưởng
khác hiện rõ trước mắt chắc chắn diệt đi, Tưởng khác hiện rõ trước mắt
chắc chắn sinh ra, pháp ấy có duyên khác.
Trong này, nói duyên với Uẩn khác, Tưởng về Vô thường-Khổ
và Tưởng về Khổ-Vô ngã tùy theo một loại không gián đoạn duyên với
Uẩn khác, Tưởng về Vô thường-Khổ và Tưởng về Khổ-Vô ngã tùy theo
một loại hiện rõ ở trước mắt; Giới-Xứ, nói cũng như vậy. Pháp ấy không
phải là Tưởng về Vô thường sinh ra, bởi vì Tưởng khác làm Đẳng vô
gián duyên mà khởi lên; cũng không phải là cùng một duyên với Tưởng
về Vô thường, bởi vì Tưởng khác-duyên khác.
Như Tưởng về Vô thường, cho đến Tưởng về Diệt cũng như vậy.
Hỏi: Trong này đã nói Tưởng khác thì có thể như vậy, Tưởng  về
Bất tịnh-Tưởng về Chán ăn thì quá khứ duyên với quá khứ, hiện tại
duyên với hiện tại, vị lai sinh khởi th ì duyên với vị lai, làm sao có thể
làm thành câu thứ ba?
Đáp: Dựa vào tương tự mà nói cũng không có lỗi gì, đó là Tưởng
về Bất tịnh trước duyên với bộ xương mà diệt đi, Tưởng về Bất tịnh sau
lại duyên với bộ xương mà sinh ra, bởi  vì cảnh tướng tương tự cho nên
cũng gọi là một, Tưởng về Chán ăn cũng như vậy.
Các pháp do tâm khởi lên không phải là không do tâm…, cho đến
nói rộng ra.
Trong chương Nghiệp Uẩn trước đây biểu hiện rõ ràng về phần vị
sai biệt của quả yêu thích-không phải là yêu thích do tâm mà khởi lên,
trong phần này biểu hiện rõ ràng về phần vị sai biệt của hai nghiệp thân-
ngữ do tâm mà khởi lên. Tâm có hai loại, đó là Chuyển và Tùy chuyển.
Chuyển đó là có thể dẫn dắt khởi lên hai nghiệp thân-ngữ ở trước nó,
Tùy chuyển đó là giúp đỡ hai nghiệp thân-ngữ cùng lúc sinh khởi với
nó. Trong này nói đến Chuyển chứ không nói đến Tùy chuyển.
Hỏi: Đã nói các pháp thì đó là pháp gì?
Đáp: Hoặc có người nói: Là luật nghi Biệt giải thoát. Như đưa ra
cách nói này: Các pháp là luật nghi Biệt giải thoát, thì đó là nói về các
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 195 781  
www.daitangkinh.org  
pháp do tâm khởi lên. Nghĩa là luật nghi Biệt giải thoát do lực của tâm
mà dẫn dắt khởi lên; không phải  là không do tâm, là không có người
nào lìa bỏ lực của tâm mà đạt được luật nghi ấy.
Hỏi: Nếu lúc tâm khởi lên thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Tâm khởi lên trước, pháp ấy khởi lên sau. Nghĩa là trước
tiên khởi tâm như vậy: Mình sẽ thọ luật nghi Biệt giải thoát. Sau đó liền
chính thức khởi lên nghiệp Biểu của luật nghi.
Hỏi: Nếu lúc tâm diệt mất thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Tâm diệt mất trước, pháp ấy diệt mất sau. Nghĩa là tâm ấy
sinh ra trước rồi diệt mất, nghiệp Biểu c ủa luật nghi sinh ra sau rồi lại
diệt mất. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì các hành Vô thường đã nuốt mất,
sinh ra rồi không có khả năng tạm thời dừng lại, sát-na không gián đoạn
thì nhất định phải diệt mất.
Hỏi: Nếu lúc tâm đạt được thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Tâm đạt được trước, pháp ấ y đạt được sau. Nghĩa là tâm
thiện ấy do hai duyên cho nên đạt được, một là tâm thiện nối tiếp nhau,
hai là trở lại cõi-địa; luật nghi ấy do biểu hiện cho nên đạt được.
Hỏi: Nếu lúc tâm rời bỏ thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Pháp ấy rời bỏ trước, sau mới đến tâm. Nghĩa là luật nghi ấy
do bốn duyên cho nên rời bỏ:
1. Rời bỏ Học xứ.
2. Hai hình thể sinh khởi.
3. Đoạn mất căn thiện.
4. Rời bỏ Chúng đồng phần.
Có người nói: Lúc phạm vào tội căn bản thì cũng rời bỏ.
Tâm ấy do hai duyên mà rời bỏ:
1. Đoạn mất căn thiện.
2. Vượt qua cõi-địa.
Hỏi: Nếu ở cõi Dục mạng chung sinh trở lại cõi Dục, thì có thể rời
bỏ pháp ấy trước, sau mới đến tâm; nếu ở cõi Dục mạng chung sinh đến
cõi Sắc-Vô sắc và nhập Niết-bàn, thì pháp ấy và tâm cùng lúc mà rời
bỏ, làm sao có thể nói là pháp ấy rời bỏ trước, sau mới đến tâm?
Đáp: Trong này chỉ nói ở cõi D ục mạng chung sinh trở lại cõi
Dục, lúc ấy mạng chung thì rời bỏ Chúng đồng phần cho nên luật nghi
Biệt giải thoát cũng rời bỏ, t uy rời bỏ Chúng đồng phần mà không rời
bỏ tâm.
Có người nói: Ở cõi Dục mạng chung sinh đến cõi Sắc-Vô sắc và
nhập Niết-bàn, cũng là trong này đã nói, bởi vì lúc ấy sắp chết thì thân
782 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
lực yếu kém, hoặc là đoạn dứt Mạt-ma tiếp xúc với sự khổ sở, cho nên
liền mất đi luật nghi thân-ngữ đã thọ, sau lúc mạng chung thì tâm ấy
mới rời bỏ.
Hỏi: Nếu như vậy thì làm sao có thể là Tỳ kheo ấy mạng chung?
Đáp: Vẫn là tên gọi ban đầu cho nên không có lỗi, như vua mất đi
ngôi vị mà vẫn gọi là vua.
Hỏi: Y bát… của người ấy, những người xuất gia làm sao có thể
phân chia?
Đáp: Người ấy ở lúc trước đây cũng đã từng phân chia vật dụng
tài sản như vậy của người khác, lúc này mạng chung thì người khác trở
lại phân chia vật dụng tài sản của họ. Lại bởi vì trước đây do thưa trình
chuyển giao đã được cho phép. Từng nghe xưa kia có người Tiên mạng
chung, người cùng chung Phạm hạnh thu xếp vật dụng tài sản của vị
ấy đem giao nộp cho nhà vua mà nói lời như vậy: Đây là vật dụng tài
sản vốn có của vị Tiên ấy, vị ấy không có người thừa kế, nay mang đến
giao cho nhà vua, mong nhà vua thâu nhận cho! Nhà vua khiến mang về
mà nói rằng: Vật dụng của những người xuất gia đã tiếp nhận sử dụng,
người bình thường như chúng tôi không nên tiếp nhận sử dụng, từ nay
về sau những người xuất gia nếu đã mạng chung, thì vật dụng tài sản
vốn có của họ, người cùng chung Phạm hạnh nên cùng nhau phân chia.
Do sự cho phép này, cho nên không có lỗi.
Lời bình: Như trước đã nói là hợp l ý. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
tiếp xúc với khổ sở không phải là duyên rời bỏ giới, ban đầu đã kỳ hạn
cho đến mạng chung chứ không phải là mạng chưa kết thúc, ngoại trừ
đoạn mất căn thiện… mà khiến cho rời bỏ giới. Vì thế cho nên sát-na
mạng chung cuối cùng thì tâm và luật nghi cùng lúc mất đi.
Hỏi: Nếu lúc tâm nhận lấy dị t hục thì lúc bấy giờ là pháp ấy
chăng?
Đáp: Hoặc là lúc bấy giờ, hoặc là lúc khác. Lúc bấy giờ, đó là một
sát-na, hoặc là một sự nối tiếp nhau,  hoặc là một phần vị, hoặc là một
Chúng đồng phần. Lúc khác, đó là sát-na khác,hoặc là sự nối tiếp nhau
khác, hoặc là phần vị khác, hoặc là Chúng đồng phần khác, bởi vì thời
gian hiện tại có bốn loại.
Lại có người nói: Các pháp đó là không luật nghi. Như đưa ra cách
nói này: Các pháp là không luật nghi, thì đó là nói về các pháp do tâm
khởi lên. Nghĩa là không luật nghi do lực của tâm mà dẫn dắt khởi lên;
không phải là không do tâm, là không có người nào lìa bỏ lực của tâm
mà có được không luật nghi.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 195 783  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Nếu lúc tâm khởi lên thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Tâm khởi lên trước, pháp ấy khởi lên sau. Nghĩa là trước
tiên khởi tâm như vậy: Mình sẽ nhận làm sự nghiệp như vậy. Sau đó
liền chính thức khởi lên nghiệp Biểu của không luật nghi.
Hỏi: Nếu lúc tâm diệt mất thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Tâm diệt mất trước, pháp ấy diệt mất sau. Nghĩa là tâm ấy
sinh ra trước rồi diệt mất, không luật nghi sinh ra sau rồi lại diệt mất.
Như trước đã giải thích.
Hỏi: Nếu lúc tâm đạt được thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Tâm đạt được trước, pháp ấy đạt được sau. Nghĩa là tâm bất
thiện ấy do hai duyên cho nên đạt được, một là từ lìa dục mà lui sụt, hai
là trở lại cõi-địa; không luật nghi ấy do biểu hiện cho nên đạt được.
Hỏi: Nếu lúc tâm rời bỏ thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Pháp ấy rời bỏ trước, sau mới đến tâm. Nghĩa là không luật
nghi ấy do bốn duyên cho nên rời bỏ:
1. Thọ nhận luật nghi.
2. Đạt được Tĩnh lự.
3. Hai hình thể sinh khởi.
4. Rời bỏ Chúng đồng phần.
Tâm bất thiện ấy do một duyên mà rời bỏ, đó là lúc lìa nhiễm cõi
Dục.
Hỏi: Nếu lúc tâm nhận lấy dị th ục thì lúc bấy giờ là pháp ấy
chăng?
Đáp: Hoặc là lúc bấy giờ, hoặc là lúc khác. Giải thích như trước.
Lại có người nói: Các pháp đó là phi luật nghi phi bất luật nghi, tất
cả hành diệu-hành ác của thân-ngữ. Như đưa ra cách nói này: Các pháp
là phi luật nghi phi bất luật nghi, tất cả hành diệu-hành ác của thân-ngữ,
thì đó là nói về các pháp do tâm khởi lên. Nghĩa là hành diệu-hành ác
của thân-ngữ ấy do lực của tâm mà dẫn dắt khởi lên; không phải là
không do tâm, là không có người nào lìa  bỏ lực của tâm mà có được
hành diệu-hành ác của thân-ngữ ấy.
Hỏi: Nếu lúc tâm khởi lên thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Tâm khởi lên trước, pháp ấy khởi lên sau. Nghĩa là trước
tiên khởi tâm như vậy: Mình sẽ làm sự nghiệp như vậy-như vậy. Sau đó
liền chính thức khởi lên nghiệp Biểu của thân-ngữ ấy.
Hỏi: Nếu lúc tâm diệt mất thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Tâm diệt mất trước, pháp ấy diệt mất sau. Như trước đã giải
thích.
784 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Hỏi: Nếu lúc tâm đạt được thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Tâm đạt được trước, pháp ấ y đạt được sau. Nghĩa là tâm
thiện ấy do hai duyên cho nên đạt được, một là căn thiện nối tiếp nhau,
hai là trở lại cõi-địa; tâm bất  thiện ấy cũng do hai duyên cho nên đạt
được, từ lìa dục mà lui sụt, hai là trở lại cõi-địa; hành diệu-hành ác của
thân-ngữ ấy do biểu hiện cho nên đạt được.
Hỏi: Nếu lúc tâm rời bỏ thì lúc bấy giờ là pháp ấy chăng?
Đáp: Pháp ấy rời bỏ trước, sau mới đến tâm. Nghĩa là hành diệu-
hành ác của thân-ngữ ấy do ba duyên cho nên rời bỏ:
1. Ý thích dừng lại.
2. Rời bỏ gia hạnh.
3. Thế lực không còn.
Tâm bất thiện do một duyên cho nên rời bỏ, đều nói như trước.
Hỏi: Nếu lúc tâm nhận lấy dị th ục thì lúc bấy giờ là pháp ấy
chăng?
Đáp: Hoặc là lúc bấy giờ, hoặc là lúc khác. Giải thích như trước.
Có thể có pháp là đã thông đạt-đã biết khắp…, cho đến nói   rộng
ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày
về nghĩa lý của mình. Đó là hoặc c ó người nói: Đã thông đạt-đã biết
khắp, không phải là pháp có thật.
Hoặc lại có người nói: Hữu vi vô lậu cũng là đã đoạn.
Hoặc lại có người nói: Gia hạnh đã khởi lên vô phú vô ký  cũng
là đã tu.
Hoặc lại có người nói: Chỉ có Niết-bàn là đã tác chứng.
Bởi vì muốn ngăn chặn những ý chấp như vậy, để trình bày về đã
thông đạt-đã biết khắp là pháp có thật, đã đoạn chỉ là hữu lậu, đã tu chỉ
là thiện hữu vi, đã chứng bao gồm tất cả các thiện, và dựa vào Định mà
khởi lên vô phú vô ký, cho nên soạn ra phần luận này.
Đã thông đạt, đó là tất cả các pháp đều là do Tuệ thiện mà thông
đạt. Đã biết khắp, đó là tất cả các pháp do Trí biết khắp mà biết khắp.
Như nói: “Đã thông đạt là thế nào? Đó là tất cả các pháp. Đã biết khắp
là thế nào? Đó là tất cả các pháp.”
Đã đoạn, đó là tất cả pháp hữu lậu, là do đạo đối trị mà cần phải
đoạn. Như nói: “Pháp đã đoạn là thế nào? Đó là tất cả pháp hữu lậu.”
Đã tu, đó là tất cả pháp thiện hữu  vi, là tu đạt được-tu luyện tập,
tùy theo một loại hoặc là cả hai loại. Như nói: “Pháp đã tu là thế  nào?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 195 785  
www.daitangkinh.org  
Đó là tất cả pháp thiện hữu vi.”
Đã tác chứng, đó là tất cả thi ện và dựa vào Định đã khởi lên vô
phú vô ký, là pháp đáng vui mừng t ôn trọng cầu mong đạt được. Như
nói: “Pháp đã tác chứng là thế nào? Đó là tất cả pháp thiện và dựa vào
Tam-ma-bát-để đã khởi lên Thiên nhãn-Thiên nhĩ vô phú vô ký.”
Hỏi: Có thể có pháp là đã thông đạt-đã biết khắp, không phải là
đã đoạn, không phải là đã tu, không phải là đã tác chứng chăng?
Đáp: Có, đó là Hư không-Phi trạ ch diệt, hai pháp như vậy là đã
thông đạt, bởi vì là do Tuệ thiện mà thông đạt; cũng là đã biết khắp, bởi
vì là do Trí biết khắp mà biết khắp;  không phải là đã đoạn, bởi vì vô
lậu; không phải là đã tu, bởi vì vô vi; không phải là đã tác chứng, bởi vì
không phải là pháp đáng vui mừng tôn trọng cầu mong đạt được.
Hỏi: Có thể có pháp là đã thông đạt-đã biết khắp, không phải là
đã đoạn, không phải là đã tu, mà là đã tác chứng chăng?
Đáp: Có, đó là Trạch diệt, đây là pháp đã tác chứng, bởi vì là
pháp đáng vui mừng tôn trọng cầu mong đa ït được. Còn lại giải thích
như trước.
Hỏi: Có thể có pháp là đã thông đạt-đã biết khắp, không phải là
đã đoạn, mà là đã tu, là đã tác chứng chăng?
Đáp: Có, đó là pháp hữu vi vô lậu, bởi vì đây là pháp thiện hữu vi
đã tu. Còn lại giải thích như trước.
Hỏi: Có thể có pháp là đã thông đạt-đã biết khắp, mà là đã đoạn,
là đã tu, là đã tác chứng chăng?
Đáp: Có, đó là hành thiện hữu lậu, bởi vì đây là pháp hữu lậu đã
đoạn. Còn lại giải thích như trước.
Hỏi: Có thể có pháp là đã thông đạt-đã biết khắp, là đã đoạn,
không phải là đã tu, mà là đã tác chứng chăng?
Đáp: Có, đó là do Định mà khởi lên Thiên nhãn-Thiên nhĩ, bởi vì
đây là pháp hữu lậu đã đoạn; không phải là đã tu, bởi vì vô ký; mà là
đã tác chứng, bởi vì dựa vào Định mà khởi lên mong cầu đạt được pháp
ấy. Còn lại giải thích như trước.
Hỏi: Có thể có pháp là đã thông đạt-đã biết khắp, là đã đoạn,
không phải là đã tu, mà làm đã tác chứng chăng?
Đáp: Có, đó là trừ ra do Định mà khởi lên Thiên nhãn-Thiên nhĩ,
còn lại hành vô ký và pháp bất thiện, nghĩa giải thích như trước.
Hỏi: Các Sư nước ngoài nói: Pha ùp vô phú vô ký đã tác chứng có
tám loại, đó là dựa vào Định mà khởi lên Thiên nhãn-Thiên nhĩ, và hai
Thức vô phú vô ký ấy, Pháp-Từ vô ngại giải, Nguyện trí-tâm biến hóa.
786 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Vì sao trong này chỉ nói đến Thiên nhãn-Thiên nhĩ, chứ không phải là
pháp nào khác?
Đáp: Văn cú đã tụng của các Sư nước ngoài đưa ra cách nói như
vậy: “Pháp đã tác chứng là thế nào? Đó là tất cả pháp thiện và dựa vào
Tam-ma-bát-để đã khởi lên pháp vô phú vô ký.”
Các Sư ở nước Ca-thấp-di-la cũng đưa ra cách nói này mà không
nói đến, là có ý khác, đó là dựa vào Định mà khởi lên Thiên nhãn thức-
Thiên nhĩ thức, thâu nhiếp ở trong Thiên nhãn-Thiên nhĩ đã nói, nếu
nói đến sở y thì nên biết là đã nói đến năng y; Pháp-Từ vô ngại giải và
Nguyện trí đều chỉ là thiện, cũng là đa õ tu, không phải là do pháp này
thâu nhiếp, cho nên không cần phải vặn hỏi; tâm biến hóa tựa như xoay
chuyển khéo léo, không phải là pháp vui mừng tôn trọng quá mức, cho
nên trong này không nói đến. Vì thế cho nên không tùy theo văn ấy đã
nói.
Lại nữa, nếu dựa vào gia hạnh đích thực mà mong cầu đạt được,
thì bởi vì là tăng thượng, cho nên trong này nói đến; Thiên nhãn thức-
Thiên nhĩ thức không có gia hạnh riêng biệt, chỉ nhờ vào sự mong cầu
đạt được Thiên nhãn-Thiên nhĩ, các tâm biến hóa nhờ vào phát khởi gia
hạnh cầu mong đạt được lìa nhiễm, đều không phải là tăng thượng, cho
nên ở đây không nói đến.
Lại nữa, Thiên nhãn-Thiên nhĩ thực hiện nhiều gia hạnh, thành
tựu trong thời gian ngắn thì điều na øy là ít có, cho nên ở đây nói đến;
Thức ấy và tâm biến hóa nhờ vào lìa nhiễm cõi Dục, hoặc là lúc trở lại
cõi-địa, không dụng công mà đạt được, đạt được rồi luôn luôn thành tựu
trong ba đời, không phải là điều ít có, cho nên ở đây không nói đến.
Lại nữa, bởi vì Thiên nhãn-Thiên nhĩ là quả của tu, là quả của
chi Định thâu nhiếp tiếp nhận, sau khi lìa nhiễm cõi Dục có thể hiện rõ
trước mắt, ở tất cả mọi lúc Thức không trống rỗng, khởi lên chắc chắn
không có Bỉ đồng phần, chỉ thành tựu th ì nhất định có tác dụng, là nơi
nương tựa chung của Nhãn-Nhĩ, là căn bản thù thắng chán ngán sinh tử,
cho nên trong này nói đến; pháp khác thì không như vậy, vì thế cho nên
không nói đến.
Trong này, đã nói đến Phi trạch diệt, đó là Diệt không phải là do
lìa ràng buộc, không phải là do chọn lựa pháp mà đạt được, lúc các Bổ-
đặc-già-la đạt được thì không lìa ràng buộc. Đã nói đến Trạch diệt, đó
là Diệt chính là do lìa ràng buộc, chính là do chọn lựa pháp mà đạt được,
lúc các Bổ-đặc-già-la đạt được thì liền lìa ràng buộc. Hai pháp Diệt này
nói rộng ra như phẩm luận về Ái Kính trong chương Tạp Uẩn.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 195 787  
www.daitangkinh.org  
Có thể có pháp không có duyên của Nhân duyên, không có duyên
của Pháp duyên, không có duyên của pháp câu sinh…, cho đến nói rộng
ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày
về nghĩa lý của mình. Đó là hoặc có người nói: Các tướng hữu vi không
có Thể tánh thật sự. Như phái Thí Dụ đã nói. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
họ nói các tướng hữu vi là bất tương ưng hành, do Hành uẩn thâu nhiếp,
các bất tương ưng hành đều không có Thể thật sự.
Hoặc lại có người nói: Các tướng hữu vi là pháp vô vi. Như Luận
giả Phân Biệt đã nói. Nguyên cớ thế nào? Vị ấy đưa ra  cách nói này:
Nếu tướng hữu vi là hữu vi, thì lực của nó yếu kém làm sao có thể sinh
khởi pháp khác, ngay cả làm cho hủy diệt? Bởi vì là vô vi cho nên mới
có thể sinh khởi pháp khác, cho đến hủy diệt.
Hoặc lại có người nói: Trong tướng hữu vi thì sinh-lão-trú là hữu
vi, diệt là vô vi. Nguyên cớ thế na øo? Bởi vì họ nói các pháp làm cho
sinh-lão-trú thì dễ, làm cho diệt thì khó. Nếu tướng Vô thường là hữu vi,
thì tánh ấy yếu kém làm sao có thể hủy diệt pháp khác? Bởi vì là vô vi
cho nên tánh ấy mạnh mẽ, mới có thể hủy diệt các pháp.
Hoặc lại có người nói: Sắc pha ùp sinh-lão-trú-vô thường thì Thể
tức là Sắc.
Hoặc lại có người nói: Các tướng hữu vi là pháp tương ưng.
Bởi vì ngăn chặn các loại chấp trước lạ lùng như vậy, hiển bày về
tướng hữu vi là tánh có thật, không phải là pháp vô vi, không phải tức
là Sắc, đều là bất tương ưng, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Có thể có pháp không c ó duyên của Nhân duyên, không có
duyên của Pháp duyên, không có duyên của  pháp câu sinh; là có, là
tánh có; không phải là không có, không phải là tánh không có; khác với
Sắc, khác với Thọ-Tưởng-Thức, khác với tương ưng hành chăng?
Đáp: Có, đó là năm Thức tha ân-pháp tương ưng của năm Thức
thân và duyên với Sắc-vô vi-tâm-bất tương ưng hành, Ý thức thân-pháp
tương ưng của Ý thức thân vốn có sinh-lão-trú-vô thường; đây là pháp
không có duyên, bởi vì là bất tư ơng ưng hành cho nên không có sở
duyên; đây là Nhân duyên, không có duyên của Pháp duyên, không có
duyên của pháp câu sinh, bởi vì dùng sáu Thức thân đã nói trước đây
và pháp tương ưng để làm Nhân, tức là cùng với pháp ấy câu sinh. Vì
vậy đã ngăn chặn ý chấp về tướng hữu vi là vô vi. Không phải là pháp
vô vi, bởi vì từ nhân mà sinh ra; đây là có, bởi vì không phải là pháp
788 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
không có; là tánh có, bởi vì không phải là pháp vay mượn; không phải
là không có, không phải là tánh kh ông có. Đây là quyết định về nghĩa
đã nói ở trước.
Lại nữa, hai câu trước thành lập về luận thuyết của mình, hai câu
sau ngăn chặn và phá bỏ luận thuyết của người khác.
Thành lập về luận thuyết của mình, như người nói pháp thiện thì
thành lập tông chỉ về nói pháp thie än, người nói pháp ác thì thành lập
tông chỉ về nói pháp ác; Luận giả Ứng Lý thì thành lập tông chỉ về luận
Ứng Lý, Luận giả Phân Biệt thì thành lập tông chỉ về luận Phân Biệt.
Ngăn chặn và phá bỏ luận thuyết của người khác, như người nói
pháp thiện thì ngăn chặn và phá bỏ  tông chỉ về nói pháp ác, người nói
pháp ác thì ngăn chặn và phá bỏ tông chỉ về nói pháp thiện; Luận giả
Ứng Lý thì ngăn chặn và phá bỏ tông chỉ về luận Phân Biệt, Luận giả
Phân Biệt thì ngăn chặn và phá bỏ tông chỉ về luận Ứng Lý.
Nay ở đây cũng như vậy, hai câu trước thành lập về tông chỉ của
mình, hai câu sau ngăn chặn và pha ù bỏ tông chỉ của người khác. Nếu
không thành lập về tông chỉ của mì nh mà phá bỏ tông chỉ của người
khác, thì trở thành luận bàn trống rỗng, bởi vì không có chỗ dựa. Nếu
chỉ thành lập tông chỉ của mình mà không phá bỏ tông chỉ của người
khác, thì đối với tông chỉ của mình không phải là khéo thành lập. Vì thế
cho nên trước phải thành lập tông chỉ của mình, sau mới phá bỏ luận
thuyết của người khác.
Nghĩa nói rằng pháp này là sinh- lão-trú-vô thường, có lý lẽ như
vậy, pháp vốn như vậy, là có-là tánh có, không phải là không có-không
phải là tánh không có. Vì vậy đa õ ngăn chặn ý chấp về tướng hữu vi
không phải là có thật.
Pháp này khác với Sắc, bởi vì không phải là pháp thuộc Sắc; khác
với Thọ-Tưởng-Thức, bởi vì không phải là pháp thuộc Thọ-Tưởng-
Thức. Vì vậy đã ngăn chặn ý chấp về tướng của Sắc… tức là Sắc…
Pháp này khác với tương ưng hành, bởi vì là pháp bất tương  ưng.
Vì vậy đã ngăn chặn ý chấp về tướng hữu vi là pháp tương ưng.
Hỏi: Pháp này đối với pháp kia,  nên nói là Nhân hay nên nói là
Duyên?
Đáp: Nên nói là Nhân, nên nói là Duyên.
Hỏi: Trong này, loại nào gọi là pháp này, loại nào gọi là pháp
kia?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Sinh-lão-trú-vô thường là
pháp này, loại này đi cùng với sáu Thức thân và pháp tương ưng là pháp
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 195 789  
www.daitangkinh.org  
kia.
Nếu đưa ra cách nói này thì đó là nói: Nếu pháp này đối với pháp
kia khởi lên cùng lúc, thì nên nói là Nhân, nên nói là Duyên. Nhân là
một nhân, đó là nhân Câu hữu. Duyên là hai duyên, đó là Nhân và Tăng
thượng. Nếu pháp này đối với pháp kia khởi lên sau, thì cũng nên nói là
Nhân, nên nói là Duyên. Nhân là ba nhân, đó là nhân Đồng loại-Biến
hành-Dị thục. Duyên là ba duyên, đó là trừ ra Đẳng vô gián. Nếu pháp
này đối với pháp kia khởi lên trước, thì nên nói là Duyên chứ không nên
nói là Nhân. Duyên là hai duyên, đó là trừ ra Sở duyên và Tăng thượng.
Nếu pháp này đứng đầu đối với pháp kia, thì nên nói là Nhân, nên nói
là Duyên. Nhân là bốn nhân, đó là nhân Câu hữu-Đồng loại-Biến hành-
Dị thục. Duyên là ba duyên, đó là trừ ra Đẳng vô gián.
Lại có người nói: Trước đã nói sa ùu Thức thân và pháp tương ưng
là pháp này, loại này đi cùng với sinh-lão-trú-vô thường là pháp kia.
Nếu đưa ra cách nói này thì đó là nói: Nếu pháp này đối với pháp
kia khởi lên cùng lúc, thì nên nói  là Nhân, nên nói là Duyên. Nhân
là một nhân, đó là nhân Câu hữu. Duyên là hai duyên, đó là Nhân và
Tăng thượng. Nếu pháp này đối với pha ùp kia khởi lên sau, thì nên nói
là Nhân, nên nói là Duyên. Nhân la ø ba nhân, đó là nhân Đồng loại-
Biến hành-Dị thục. Duyên là hai duyên, đó là Nhân và Tăng thượng.
Nếu pháp này đối với pháp kia khởi lên trước, thì nên nói là Duyên chứ
không nên nói là Nhân. Duyên là một duyên, đó là Tăng thượng. Nếu
pháp này đứng đầu đối với pháp kia,  thì nên nói là Nhân, nên nói là
Duyên. Nhân là bốn nhân, đó là nhân Câu hữu-Đồng loại-Biến hành-Dị
thục. Duyên là hai duyên, đó là Nhân và Tăng thượng.
Lại có người nói: Ngay trước đa õ nói sinh-lão-trú-vô thường là
pháp này, đồng loại của sinh-lão-trú-vô thường này là pháp kia.
Nếu đưa ra cách nói này thì đó là nói: Nếu pháp này đối với pháp
kia khởi lên cùng lúc, thì nên nói  là Nhân, nên nói là Duyên. Nhân
là một nhân, đó là nhân Câu hữu. Duyên là hai duyên, đó là Nhân và
Tăng thượng. Nếu pháp này đối với pha ùp kia khởi lên sau, thì nên nói
là Nhân, nên nói là Duyên. Nhân la ø ba nhân, đó là nhân Đồng loại-
Biến hành-Dị thục. Duyên là hai duyên, đó là Nhân và Tăng thượng.
Nếu pháp này đối với pháp kia khởi lên trước, thì nên nói là Duyên chứ
không nên nói là Nhân. Duyên là một duyên, đó là Tăng thượng. Nếu
pháp này đứng đầu đối với pháp kia,  thì nên nói là Nhân, nên nói là
Duyên. Nhân là bốn nhân, đó là nhân Câu hữu-Đồng loại-Biến hành-Dị
thục. Duyên là hai duyên, đó là Nhân và Tăng thượng.
790 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 
Lại có người nói: Ngay trước đa õ nói sinh-lão-trú-vô thường là
pháp này, sinh này đồng loại với sinh cho đến vô thường này đồng loại
với vô thường là pháp kia.
Nếu đưa ra cách nói này thì đó là nói: Nếu pháp này đối với pháp
kia khởi lên cùng lúc, thì nên nói  là Nhân, nên nói là Duyên. Nhân
là một nhân, đó là nhân Câu hữu. Duyên là hai duyên, đó là Nhân và
Tăng thượng. Nếu pháp này đối với pha ùp kia khởi lên sau, thì nên nói
là Nhân, nên nói là Duyên. Nhân la ø ba nhân, đó là nhân Đồng loại-
Biến hành-Dị thục. Duyên là hai duyên, đó là Nhân và Tăng thượng.
Nếu pháp này đối với pháp kia khởi lên trước, thì nên nói là Duyên chứ
không nên nói là Nhân. Duyên là một duyên, đó là Tăng thượng. Nếu
pháp này đứng đầu đối với pháp kia,  thì nên nói là Nhân, nên nói là
Duyên. Nhân là bốn nhân, đó là nhân Câu hữu-Đồng loại-Biến hành-Dị
thục. Duyên là hai duyên, đó là Nhân và Tăng thượng.
Hỏi: Pháp này nên nói là thiện, là bất thiện hay là vô ký?
Đáp: Đối với pháp thiện thì nên nói  là thiện, đối với pháp bất
thiện thì nên nói là bất thiện, đối  với pháp vô ký thì nên nói là vô ký,
bởi vì tánh loại do sinh mà sinh cho đến do diệt mà diệt nhất định phải
giống nhau.
Hỏi: Pháp này có mấy tùy miên tùy tăng, có mấy kiết hệ thuộc?
Đáp: Tùy miên duyên hữu lậu của ba cõi tùy tăng, chín kiết hệ
thuộc.
Hỏi: Vì sao không nói tùy miên duyên vô lậu của pháp này tùy
tăng?
Đáp: Do hai duyên cho nên tùy miên tùy tăng, một là vì sở duyên,
hai là vì tương ưng. Tùy miên duyê n vô lậu bởi vì không có sở duyên,
tùy tăng là cảnh giải thoát, tuy có tương ưng cho nên tùy tăng mà đối
với loại này không có gì không tương ưng với loại này.
Trong này, dựa vào chủng loại mà nói tổng quát, cho nên nói là
tùy miên duyên hữu lậu của ba cõi tùy tăng, chín kiết hệ thuộc. Nếu nói
riêng biệt thì cõi Dục đối với cõi Dục, cho đến cõi Vô sắc đối với cõi Vô
sắc; tất cả tùy miên do kiến Khổ mà đoạn và biến hành do kiến Tập mà
đoạn đối với kiến Khổ mà đoạn, tất cả tùy miên do kiến Tập mà đoạn
và biến hành do kiến Khổ mà đoạn đối với kiến Tập mà đoạn, tùy miên
duyên hữu lậu và biến hành do kiến Diệt mà đoạn đối với kiến Diệt mà
đoạn, tùy miên duyên hữu lậu và biến hành do kiến Đạo mà đoạn đối
với kiến Đạo mà đoạn, tất cả tùy miên và biến hành do Tu mà đoạn đối
với do Tu mà đoạn. Chín kiết của cõi Dục đối với cõi Dục, sáu kiết của
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 195 791  
www.daitangkinh.org  
cõi Sắc đối với cõi Sắc, sáu kiết của cõi Vô sắc đối với cõi Vô sắc. Như
vậy, tùy miên duyên hữu lậu của ba cõi và chín kiết, đối với pháp này
đều do sở duyên cho nên tùy tăng và hệ thuộc chứ không phải là bởi
vì tương ưng. Các tướng hữu vi nói rộng ra như phẩm luận về Sắc trong
chương Tạp Uẩn.


„
792 BỘ TỲ ĐÀM 6
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA