A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 2

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 2 17  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 2

CHƯƠNG I: TẠP UẨN

Phẩm Thứ Nhất: LUẬN VỀ THẾ ĐỆ NHẤT PHÁP
THẾ ĐỆ NHẤT PHÁP (Phần 1)
Thế nào là thế đệ nhất pháp? Ca ùc chương như vậy và giải thích
nghĩa các chương như vậy đã lĩ nh hội rồi, tiếp theo cần phải giải thích
rộng ra.
Hỏi : vì sao làm ra luận này?
Đáp: vì muốn phân biệt rõ ràng nghĩa lý của kinh, nghĩa là trong
kinh đức thế Tôn nói: Nếu có nên chúng sinh ở trong các hành mà
không thể tư duy như lý, nhưng có thể phát khởi thứ đệ nhất pháp, mà
có thể tiến vào chánh tánh ly si nh, thì điều này vô lý. Nếu không thể
tiến vào chánh tánh ly sinh, mà có thể đạt được quả Dự lưu - Nhất   lai
- Bất hoàn và A-la-hán, thì diều này là vô lý. Nếu có nên chúng sinh ở
trong hành có thể tư duy như lý mà phát khởi thế đệ nhất pháp, thì điều
này là có thật. Cho nên nói rộng ra, trong kinh tuy nói đến tên gọi của
thế đệ nhất pháp, nhưng không giải thích về nghĩa của thế đệ nhất pháp.
Kinh đã là nơi nương tựa của luận này, ở trong kinh không biểu hiện rõ
ràng, thì nay cần phải phân biệt rộng về điều ấy, vì nhân duyên này cho
nên làm ra luận này.
Hỏi : vì sao soạn luận phải dựa vào kinh?
Đáp: Người soạn ra luận ấy có ý muốn như vậy, tùy theo ý muốn
ấy mà soạn ra luận này, không trái với pháp tánh thì đâu cần đưa ra vặn
hỏi phiền phức? Lại nữa, tất cả A-tỳ- đạt-ma, đều vì giải thích ý nghĩa
trong kinh, để phân biệt nghĩa rộng của các kinh, cho nên mới có được
tên gọi là A-tỳ-đạt-ma. Vì vậy tôn giả ấy từ trong các kinh biên tập lại
18 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
các nghĩa lý không tương tự, phân biệt giải thích lập thành tạp uẩn, cho
đến biên tập lại quan điểm, phân biệt  giải thích lập thành kiến uẩn.
Nhưng ở trong tám loại uẩn đã thiết lập, đều phân biệt đầy đủ về tất cả
các tướng của pháp.
Hỏi : vì sao tôn giả bắt đầu bộ luận thì trước hết nói đến thế đệ
nhất pháp, vì thuận theo thứ tự nói về các công đức, vì ngược lại thứ tự
nói về các công đức, vì ngược lại thứ tự nói vể các công đức thì trước
tiên phải nói đến quán bất tịnh hoặc là giữ ý niệm bằng hơi thở..., tiếp
đó nói về niệm trú, tiếp đó nói về quán ba nghĩa, tiếp đó nói về bảy xứ
thiện, tiếp đến nói về Noãn - tiếp n ói về Đãnh - tiếp nói về Nhẫn, sau
đó thuận theo nói đến Thế đệ nhất pha ùp. Nếu ngược lại thứ tự nói về
các công đức, thì trước tiên phải nói đến quả A-la-hán, tiếp nói về Bất
hoàn, tiếp nói về Nhất lai, tiếp đó nói về Dự lưu, tiếp nói về Kiến đạo,
sau đó thuận theo nói đến Thế đệ nhất pháp. Nếu dựa theo phần thuyết
trạch trước sau mà nói, thì cần pha ûi trước tiên nói đến Noãn - tiếp nói
Đãnh - tiếp là Nhẫn, sau đó thuận theo nói đến Thế đệ nhất pháp, như
Tôn giả Diệu Âm nói trong luận sinh Trí : “ Thế nào là Noãn, thế nào
là Đãnh, thế nào là Nhẫn, thế nào là Thế đệ nhất pháp? Nếu không dựa
theo ba loại thứ tự này thì luận đã so ạn ra sẽ có tạp loạn sai lạc. Như
thời Phật tại thế, tôn giả Ca-đa- diễn-na, thành tựu vô biên công đức
hiếm có, đối với tự tướng và cọng tướng của vô lượng pháp, trí không có
gì chướng ngại mà tùy theo ý hiện tiền, dũng mãnh tinh tiến luôn luôn
không đoạn tuyệt, đã dễ dàng tiến vào biển rộng văn nghĩa của A-tỳ-
đạt-ma bằng vô biên giác tuệ, như núi diệu cao không thể lay chuyển
được, là bậc Đại Luận Vương có năng lực điều phục các luận khác, luận
do mình đã thiết lập thì không có ai có thể sánh bằng”. Nay Tôn giả
Ca-đa-diễn-ni-tử cũng lại như vậy, tại  vì sao soạn luận, trước tiên nói
đến Thế đệ nhất pháp.
Đáp : các sư đối với các loại này đều có cách nói khác nhau, nghĩa
là hoạc có người nói: nay ở trong này không thuận theo thứ tự nói về các
công đức, cũng không dựa theo phần thuyết trạch thuận với thứ tự trước
sau mà nói. Chỉ vì người soạn luận có ý muốn như vậy, cho nên tùy theo
ý muốn ấy mà soạn ra luận này, không trái với pháp tướng thì đâu cần
đưa ra vặn hỏi phiền phức? Có người nói như vậy: tánh tướng của A-tỳ-
đạt-ma đã biểu hiện chẵng giống như kinh, lẽ nào cầu tìm theo thứ tự?
A-tỳ-đạt-ma dùng đạo để luận bàn rộng ra, chọn lựa tánh tướng chân
thật của các pháp, điều này đã rắc rối phức tạp, không cần phải từ trong
ấy cầu tìm thứ tự của nó, nếu cầu tìm thứ tự thì văn chỉ thêm phức  tạp
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 2 19  
www.daitangkinh.org  
mà không ích gì đối với nghĩa. Lại có người nói: không nên vặn hỏi về
ý của người soạn ra luận, bởi vì kinh trước tiên nói về Thế đệ nhất pháp,
nói rộng ra như trước, nay Luận Sư này dựa vào kinh mà soạn luận, cho
nên trước tiên cũng nói đến Thế đệ nhất pháp.
Hỏi: Gác lại quan hệ của nhg soạn luận. Tại sao trong kinh Đức
Thế Tôn trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp?
Đáp: Bởi vì quán xét phần vị của người được hóa độ mà nói.
Nghĩa là Đức Phật quán xét người được hóa độ, đã được Nhẫn bậc hạ-
Trung, chưa đạt được Nhẫn bậc Thượng và Thế đệ nhất pháp, vì muốn
khiến cho đạt được mà nói lời như vậy: Nếu có nên chúng sinh ở trong
các hành mà không thể tư duy như lý, nhưng không thể phát khởi Thế
đệ nhất pháp, thì điều này là vô lý, cho đến rộng ra. Tư duy như lý trong
này là biểu hiện cho Nhẫn bậc Thượng, Thế đệ nhất pháp chính là nói
đến tên gọi của nó. Vì vậy Đức Thế Tôn quán xét phần vị tu hành của
người được hóa độ mà nói lời như vậy. Hoặc có người nói: Vì ngăn chặn
nhiều sự phỉ báng đối với pháp này. Nghĩa là người khác đối với Thế
đệ nhất pháp này dấy lên nhiều sự phỉ báng, cho nên nói đến trước tiên.
Nhiều sự phỉ báng, nghĩa là đối với  tự tánh và đối với tên gọi, trong
cảnh giới hiện tiền nửa chừng rút lui đều dấy lên phỉ báng. Đối với tự
tánh dấy lên phỉ báng, hoặc là có người nói: Lấy năm căn như Tín… làm
tự tánh. Đối với tên gọi dấy lên phỉ báng, nghĩa là hoặc có người nói:
Pháp này gọi là Chủng tánh địa pháp, không nên gọi là Thế đệ nhất
pháp.
Đối với cảnh giới dấy lên phỉ báng, nghĩa là có người nói: Đây là
hệ thuộc cõi Dục-Sắc. Hoặc là có người nói: Đây là hệ thuộc cõi Sắc-
Vô sắc. Hoặc lại có người nói: Đây la ø hệ thuộc cả ba cõi. Hoặc lại có
người nói: Đây là hệ thuộc cả ba cõi  và không hệ thuộc. Hoặc lại có
người nói: Đây không phải là hệ thuộc ba cõi cũng không phải là không
hệ thuộc. Đối với hiện tiền dấy l ên phỉ báng, nghĩa là hoặc có người
nói: Pháp này có nhiều niệm nối tiếp nha u hiện rõ trước mắt. Đối với
lui sụt dấy lên phỉ báng, nghĩa là hoặc có người nói: Pháp này có thể lui
sụt. Vì ngăn chặn các loại phỉ báng như vậy, cho nên trước tiên nói đến
Thế đệ nhất pháp.
Có Sư khác cho rằng: Các pháp hữu lậu đều không vững chắc,
giống như quét sạch bùn lầy, ai ở trong này mà được vững chắc tốt đẹp
nhất, ví như đề hồ, gọi là Thế đệ nhất pháp, cho nên nói đến trước tiên.
Có người nói: Pháp này tùy thuận Vô ngã, cho nên nói đến trước tiên.
Nghĩa là trong luận này ca ngợi về sự xuất ly giải thoát đạt đến   Niết-
20 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
bàn tùy thuận với vô ngã, chứ không giống như kinh điển ngoại đạo ca
ngợi về sự thọ dụng đầy đủ các loại dục lạc tùy thuận với chấp ngã. Thế
đệ nhất pháp là pháp có danh tiếng, đã thuận với Vô ngã và giống như
các pháp Noãn-Đảnh… là pháp không có danh tiếng, không giống với
luận này vốn tùy thuận Vô ngã, vì vậy luận này trước tiên nói đến Thế
đệ nhất pháp. Có người nói: Pháp na øy hơn hẳn trong tất cả các pháp
thế gian, cho nên nói đến trước tiên. Nghĩa là trong các luận thì luận
này là thù thắng nhất, Thế đệ nhất pháp hơn hẳn trong tất cả các pháp
thế gian, cùng với luận này giống nhau, cho nên nói đến trước tiên. Có
người nói: Nếu như lúc có pháp này tồn ta ïi, thì gọi là lợi ích chân thật
như Đức Phật xuất thế, người thế gian vào lúc có pháp này tồn tại, thì
gọi là lợi ích chân thật như Đức Ph ật xuất thế, người thế gian vào lúc
báy giờ được thọ dụng thắng nghĩa Thánh pháp tài không có gì chướng
ngại. Người là Đức Phật xuất thế, chúng sinh tiến vào pháp, gồm có hai
loại:
1.Thế tục.
2.Thắng nghĩa.
Thế tục nghĩa là cạo bỏ râu tóc khoác mặc pháp phục chánh tín
xuất gia. Thắng nghĩa có nghĩa la ø Thế đệ nhất pháp không ngừng dẫn
dắt phát sinh khổ pháp trí nhẫn. Thế t ục tiến vào pháp có hai loại lỗi
lầm:
1. Phá giới.
2. Hoàn tục.
Thắng nghĩa tiến vào pháp không có lỗi lầm như vậy, tùy theo
chủng tánh của mình mà tự tại c hứng được công đức của Thừa mình,
không có sự thối thất. Có người nói: Nếu lúc có pháp này tồn tại, thì từ
vô thỉ đến nay cửa Thánh đạo đóng lại , bây giờ bắt đầu có thể mở ra,
buông bỏ các tánh của dị sinh (phàm phu) chưa từng buông bỏ, đạt được
tất cả Thánh đạo chưa từng đạt được, vì vậy trước tiên nói đến Thế đệ
nhất pháp. Có người nói: Nếu lúc có pháp này tồn tại, thì buông bỏ tên
gọi dị sinh mà đạt được tên gọi Thánh giả, buông bỏ số lượng dị sinh mà
đạt được số lượng Thánh giả, buông bỏ phần dị sinh mà đạt được phần
vị Thánh quả, buông bỏ tánh dị sinh mà đạt được chủng tánh Thánh giả,
cho nên trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp. Có người nói: Nếu lúc có
pháp này tồn tại, thì đạt được tâm chứ không đạt  được nhân của tâm,
đạt được minh (sáng suốt) chứ không đạt được nhân của minh, đạt được
thọ (cảm thọ) chứ không đạt được nhân của thọ, tâm sở còn lại cũng như
vậy, cho nên trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 2 21  
www.daitangkinh.org  
Có người nói: Nếu lúc có pháp này an trú, thì rời bỏ duyên đã
từng học theo mà đạt được duyên chưa  từng học theo, rời bỏ cọng mà
đạt được bất cộng, rời bỏ thế gian ma ø đạt được xuất thế gian, rời bỏ vị
có ái mà đạt được vị không có ái, rời bỏ dựa vào đam mê mà đạt được
dựa vào xuất ly, cho nên trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp. Có người
nói: Vì đoạn trừ nghi ngờ về tánh của dị sinh, cho nên trước tiên nói đến
Thế đệ nhất pháp. Nghĩa là hoặc có người nghi ngờ tánh dị sanh này đã
không có bắt đầu thì cũng không có kết thúc, nay biểu hiện tánh đó có
kết thúc, chính là Thế đệ nhất pháp. Có người nói: nếu lúc có pháp này
an trú thì dị sinh lỗi lầm, dị sinh biến đổi, dị sinh lừa dối, dị sinh ngang
bướng, tất cả không còn dấy khởi ở phần vị Noãn-Đảnh-Nhẫn hoặc có
lúc dấy khởi, cho nên trước tiên n ói đến Thế đệ nhất pháp. Có người
nói: Dị sinh phát khởi pháp này rồi , cần phải đến phần vị chẳng phải là
dị sinh, mới được mạng chung. Như dị sinh - chẳng phải là dị sinh, như
vậy chưa kiến đế-đã kiến đế, chưa đắc  quả-đã đắc quả, chưa tiến vào
chánh tánh ly sinh-đã tiến vào tánh ch ánh ly sinh, chưa khởi lên hiện
quán-đã khởi lên hiện quán, trú trong tụ Bất tịnh-trú trong tụ Chánh
định, không có Thánh đạo-có Thánh đạo, không có chứng tịnh-có chứng
tịnh, nên biết cũng như vậy. Noãn- Đảnh-Nhẫn… thì không quyết định,
cho nên trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp.
Có người nói: Nếu có người dấy khởi thiện căn này, chỉ trong nên
sát-na thì chắc chắn không dừng lại, Noãn-Đảnh không như vậy, cho
nên trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp. Có người nói: Nếu có lúc pháp
này an trú, thì các hành như niệm trú… trong thân dị sinh tu tập đến cuối
cùng, Noãn-Đảnh … không như vậy, cho nên trước tiên nói đến Thế đệ
nhất pháp. Có người nói: Nếu có lúc pha ùp này an trú, thì nói lúc đầu
tâm hữu lậu đoạn dứt mà tâm vô lậu nối tiếp, phần vị khác không như
vậy, cho nên trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp. Có người nói: Pháp
này có năng lực làm cho dị sinh có thể lay chuyển, nhưng chính mình thì
không lay chuyển, cho nên nói đến trước tiên. Như núi Diệu Cao đứng
vững trên Kim luân, gió mạnh từ bốn phía nổi lên nhưng không thể nào
lay chuyển. Như vậy dị sinh an trú trong pháp này, bốn ác kiến điên đảo
không thể nào lay chuyển được, dị sinh ở phần vị khác thì không như
vậy. Có người nói: Pháp này giống như tướng ánh sáng có thể biểu hiện
rõ ràng từ trước đến sau, cho nên nói đến trước tiên. Nghĩa là như tướng
ánh sáng biểu hiện phần ban ngày là bắt đầu và phần ban đêm là kết
thúc; Thế đệ nhất pháp cũng lại như vậy, hiển bày Thánh đạo là bắt đầu
và dị sinh là kết thúc. Như biểu hiện bắt đầu và kết thúc, như vậy có thể
22 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
biểu hiện đang độ và đã độ, tiến vào va ø đã ra khỏi gia hạnh cứu cánh,
nên biết cũng như vậy, phần vị khác thì không phải như vậy. Có người
nói: Hiển bày trong pháp cùng an trú này có thể có tướng sai khác, cho
nên nói đến trước tiên. Nghĩa là Thế đệ nhất pháp tuy có Khổ đế thâu
nhiếp, nhưng không ngừng dẫn dắt phát sinh đạo của diệt khổ ban đầu;
tuy có thâu nhiếp thế gian lưu chuyển- lão tử và Tát-ca-da (thân kiến),
mà có thể dẫn dắt phát sinh về diệt  ban đầu của đạo ấy, Noãn-Đảnh…
thì không như vậy. Có người nói: Hi ển bày pháp này tuy là duyên thế
gian, nhưng có thể không ngừng dẫn dắt duyên xuất thế ban đầu, phần
vị khác thì không như vậy, cho nên nói đến trước tiên. Như duyên thế
gian và xuất thế gian, như vậy thì duyên có cấu nhiễm-không có cấu
nhiễm, có lỗi lầm-không có lỗi lầm, có độc hại-không có độc hại, có ô
trược- không có ô trược, có sự thân kiến-không có sự thân kiến, có sự
điên đạo - không có sự điên đảo, có sự ái - không có sự ái, có sự tùy
miên-không có sự tùy miên, nên biết  cũng như vậy, cho nên nói đến
trước tiên.
Có người nói: Nếu lúc có pháp này an trú, thì có thế mạnh, có
năng lực có thể có những việc làm giống như người mạnh khỏe. Nghĩa
là vào lúc bấy giờ không ngừng dẫn dắt phát khởi Chỉ Quán ban đầu
của bậc Thánh, và phát khởi cái đầu kiến tuệ của bậc Thánh lần đầu đội
mái tóc của các Giác chi khác, phần vị khác thì không như vậy, cho nên
trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp. Có người nói: Pháp này có công
dụng thù thắng nhất, có thể rời bỏ tánh dị sinh mà đạt được tánh Thánh,
rời bỏ tánh tà mà đạt được tánh chánh, luôn luôn có thể tiến vào tánh
chánh ly sinh, pháp khác thì không như vậy, cho nên trước tiên nói đến
Thế đệ nhất pháp. Có người nói: Lúc hành giả an trú trong pháp này,
có thể rời bỏ các tánh dị sinh như tùy tiện hành động sai lầm-đố kỵ đan
xen, rắc rối hỗn loạn, chồng chất chằng chịt, rong ruỗi không ngừng…,
có thể an trú bất động trong Thánh giáo như cột cao của Thiên đế, cho
nên trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp.
Có người nói: Lúc hành giả an tr ú trong pháp này, thì rời bỏ ác
kiến-phiền não từ vô thỉ đến nay đã làm cho tâm-tâm sở trở thành không
chất trực, đạt được Thánh đạo vô lậu chưa từng đạt được làm cho tâm-
tâm sở trở thành tánh chất trực. Có người nói: Lúc hành giả an trú trong
pháp này, thì rời bỏ năm Bổ-đặc-già-la đồng phần, gọi là năm Vô gián;
đạt được tám Bổ-đặc-già-la đồng phần, đó là bốn Hướng-bốn Quả, cho
nên trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp. Có người đưa ra lời nói như
vậy: Thế đệ nhất pháp, dựa vào ba sự việc cho nên luận nói đến  trước
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 2 23  
www.daitangkinh.org  
tiên:
1. Thuận theo kinh đã nói.
2. Ngăn chặn nhiều điều phỉ báng.
3. Sát-na này đạt được Thánh quả thứ nhất.
Thuận theo kinh và ngăn chặn phỉ báng, nói rộng ra như trước.
Ngay sát-na này đạt được Thánh quả thứ nhất, nghĩa là sát-na ấy cùng
với Thế đệ nhất pháp làm vô gián Sĩ dụng quả (nên trong năm quả).
Bởi vì những nhân duyên như vậy, cho nên luận này trước tiên nói đến
Thế đệ nhất pháp.
Có Sư khác cho rằng: Tôn giả đối với luận này dựa vào thứ tự nói
ngược lại để nói về các pháp.
Hỏi: Nếu vậy thì luận này vẫn pha ûi trước tiên nói về quả A-la-
hán, tiếp đến nói Bất hoàn, tiếp đến nói  Nhất lai, tiếp đến nói Dự lưu,
tiếp đến nói Kiến đạo, sau đó thuận theo nói đến Thế đệ nhất pháp, tại
sao lại trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp như vậy?
Đáp: Trong luận này nói ngược lại các pháp nhiễm-tịnh trong thân
dị sinh, chứ không phải là nói tất cả. Bắt đầu nói: Thế nào là Thế đệ
nhất pháp: nói rộng ra cho đến: Thế nào là Noãn? Đây là nói ngược
lại theo pháp phẩm thanh tịnh trong tha ân dị sinh. Sau đó đưa ra lời nói
như vậy: Hai mươi câu về Tát-ca-da kiến này, nói rộng ra cho đến nếu
không có kiến. Đây là nói ra pháp pha åm tạp nhiễm trong thân dị sinh.
Hai pháp phẩm này thì ai có thể biết rõ ràng? Đó là trí Vô ngã. Vì vậy
trong phần thứ hai luận về trí, đưa ra  cách nói như vậy: Có thể có nên
trí mà biết tất cả các pháp? C ho đến nói rộng ra. Trí Vô ngã này do
đâu mà sinh? Đó là duyên khởi của gi ác. Vì vậy trong phần thứ ba lu-
ận về Bổ-đặc-già-la, đưa ra cách n ói như vậy: Nên Bổ-đặc-già-la sinh
ra mười hai chi duyên khởi này. Cho đến nói rộng ra. Duyên khởi của
giác này do đâu mà khởi lên? Đó la ø ái và kính. Vì vậy trong phẩm thứ
tư luận về Ái kính, đưa ra cách nói như vậy: Thế nào là Ái? Thế nào là
Kính? Cho nên nói rộng ra. Như vậy Ái kính do đâu mà sinh? Đó là Tàm
và Quý. Vì vậy trong phẩm thứ năm luận về Tàm quý, đưa ra cách nói
như vậy: Thế nào là Tàm? Thế nào là Quý? Cho đến nói rộng ra. Như
vậy Tàm và quý do đâu mà có? Đó là hiểu rõ pháp tướng. Vì vậy trong
phẩm thứ sáu luận về Tướng, đưa ra ca ùch nói như vậy: Sắc pháp sinh
lão vô thường. Cho đến nói rộng ra. Hiểu rõ pháp tướng này do đâu mà
đạt được? Đó là rời bỏ vô nghĩa mà tu tập có nghĩa. Vì vậy trong phẩm
thứ bảy luận về Vô nghĩa, đưa ra cách nói như vậy: Các pháp tu khổ
hạnh kém cỏi, nên biết đều là vô nghĩa. Cho đến nói rộng ra. Ai rời bỏ
24 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
vô nghĩa mà tu tập có nghĩa? Đó là người có thể Chánh tư và Chánh tư
duy. Vì vậy trong phẩm thứ tám luận về Tư, đưa ra cách nói như vậy:
Thế nào là Tư? Thế nào là Tư duy? Cho đến nói rộng ra. Hiểu rõ các
pháp trong Tạp uẩn do đâu mà trong sa ùng? Đó là do đoạn trừ Kiết. Vì
vậy tiếp theo nói về chương thứ hai là Kiết nữa. Như vậy đoạn trừ Kiết
do đâu mà chứng? Đó là do các trí. Vì vậy tiếp theo nói về chương thứ
ba là Trí uẩn. Ai có thể sinh khởi các Trí đoạn trừ Kiết? Đó là Bổ-đặc-
già-la không có nghiệp chướng. Vì vậy tiếp theo nói về chương thứ tư là
Nghiệp uẩn. Các nghiệp phần nhiều dựa vào cái gì mà phát sinh? Đó là
bốn Đại chủng? Vì vậy tiếp theo nói  về chương thứ năm là Đại chủng
uẩn. Đại chủng đã tạo ra thì hơn hẳn là cái gì? Đó là các căn như Nhãn…
Vì vậy tiếp theo nói về chương thứ sáu là Căn uẩn. Các căn thanh tịnh
nhờ vào thế mạnh nào? Đó là đạt được các Định. Vì vậy tiếp theo nói
về chương thứ bảy là Định uẩn. Có được  Định rồi khởi lên suy xét tìm
tòi sai lạc, thì trở lại dẫn dắt sinh ra những cách nhìn sai trái, để làm
cho Thức tướng có thể nhanh chón g đoạn trừ, cho nên cuối cùng nói
về chương thứ tám là Kiến uẩn. Tuy ở trong mỗi nên uẩn như vậy thâu
nhiếp đầy đủ các pháp, nhưng tùy theo sự tăng lên tốt đẹp mà chế định
thanh tên gọi của Uẩn, cho nên nói như vậy: Dựa theo thứ tự ngược lại
mà nói về các pháp nhiễm-tịnh trong thân dị sinh chứ không phải là nói
tất cả, vì vậy trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp.
Hỏi: Thế nào là Thế đệ nhất pháp?
Đáp: Nếu tâm-tâm sở pháp là đẳng Vô gián tiến vào Chánh tánh
ly sinh, thì gọi là Thế đệ nhất pháp. Có người đưa ra cách nói như vậy:
Nếu năm căn là đẳng vô gián tiên va øo Chánh tánh ly sinh, thì gọi là
Thế đệ nhất pháp.
Hỏi: Ai đưa ra cách giải thích này?
Đáp: Là người soạn A-tỳ-đạt-ma trước kia nói như vậy.
Hỏi: Vị ấy vì sao đưa ra cách giải thích này?
Đáp: Vì ngăn chặn những Bộ phía kha ùc cho nên đưa ra cách giải
thích như vậy, chứ không nhất định chỉ nói năm căn là tánh, nghĩa là
luận ấy phân biệt chấp lấy năm căn như Tín… chỉ là vô lậu, tất cả dị sinh
đều không thành tự.
Hỏi: Bộ phía ấy vì sao dấy lên cái chấp này vậy?
Đáp: Bộ phía ấy dựa vào kinh mà dấy lên cái chấp này, nghĩa
là trong kinh nói: “Nếu có năm că n tăng lên mạnh mẽ và nhanh nhạy,
bình đẳng trọn vẹn nhờ tu tập nhiều, thành tựu quả vị A-la-hán vĩnh viễn
không có các lậu. Từ đây giảm xuống thành Bất hoàn, sau đó lại giảm
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 2 25  
www.daitangkinh.org  
xuống thành Nhất lai, lại tiếp tục giảm xuống thành Dự lưu. Nếu hoàn
toàn không có năm căn như Tín… này, thì Ta nói người ấy ở bên ngoài
phẩm dị sinh.” Dựa vào kinh này cho nên Bộ phía ấy chấp lấy năm căn
chỉ là vô lậu. Vì ngăn chặn ý kia cho nên Luận giả A-tỳ-đạt-ma trước
kia nói như vậy: Thế đệ nhất pháp lấy năm căn làm tự tánh, Thế đệ
nhất pháp ở trong thân dị sinh. Do đó biết rằng năm căn cũng thông cả
dị sinh hữu lậu, cho nên chắc chắn không thành tựu vô lậu hữu vi.
Hỏi: Nếu chấp Thể của năm căn chỉ là vô lậu, thì có già sai trái?
Đáp: Đã trái với kinh. Như trong kinh nói: “Nếu Ta đối với năm
căn như Tín… này, chưa biết đúng như thật, là tích tập, là chìm mất- là ý
vị là lỗi lầm là rời khỏi, thì chưa có thể vượt lên trên thế gian trời-người
này và các cõi ma-Phạm, cho đến không thể chứng được vô thượng
Chánh đẳng Bồ-đề.” Cho đến nói rộng ra: không phải là pháp vô lậu có
thể dấy lên quán sát phẩm loại như vậy. Luận ấy phân biệt đưa ra cách
nói như vậy: Trong này Đức Thế Tôn nói về quán tự tướng, nghĩa là Ta
đối với năm căn như Tín… này, chưa biết đúng như thật về các tự tướng
như tích tập…, chưa có thể vượt lên trên thế gian trời-người này và các
cõi ma-Phạm. Cho đến nói rộng ra. Sao nói quán vô lậu là tự tướng của
tích tập. Nghĩa là tướng này nhất định nhờ vào sự thân cận với các vị
thiện sĩ, lắng nghe chánh pháp tác ý đúng như lý, pháp tùy theo pháp
thực hành mà tích tập phát khởi. Sao nói quán pháp này là tự tướng của
chìm mất? Nghĩa là nếu như Vị tr i đương tri căn (nên trong ba căn vô
lậu) nổi lên. Sao nói pháp quán này là tự tướng của vị? Nghĩa là pháp
này cũng là do ái mà duyên vào. Nếu vậy thì vô lậu do ái mà hệ thuộc
chăng? Không phải như vậy. Như Nhân giả thừa  nhận pháp vô lậu thì
cảnh phiền não nhưng không có gì hệ thuộc , tông chỉ của tôi cũng như
vậy, ái duyên với vô lậu nhưng không thể nào hệ thuộc, điều này có gì
sai trái? Sao nói quán vô lậu là tự tướng của lỗi lầm? Nghĩa là quán vô
lậu đều là vô thường. Sao nói quán vô lậu là tự tướng của xuất ly? Nghĩa
là lúc Niết-bàn thì nhất định đều phải rời bỏ.
Như trong kinh nói: “Lúc nhập Niết -bàn thì tất cả pháp hữu vi
thảy đều rời bỏ.” Lời nói ấy phi ly ù, nguyên cớ thế nào? Nghĩa là kinh
này nói: “Nếu Ta đối với năm căn như Tín… này, chưa biết đúng như
thật là tích tập-chìm mất-ý vị-lỗi lầm-rời khỏi, chưa có thể chứng được
Vô thượng Bồ-đề vĩnh viễn không còn ca ùc lậu, không phải là quán tự
tướng mà có thể hết sạch các lậu.” Vì vậy luận kia đã nói quyết định là
phi lý, bởi vì năm căn này không phải là chỉ riêng vô lậu. Lại chấp lấy
năm căn chỉ có vô lậu, thì lại trái với kinh nói ai có thể biết rõ ràng?
26 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Đó là trí Vô ngã. Vì vậy trong phẩm thứ hai luận về trí, đưa ra cách nói
như vậy: Có thể có nên trí mà biế t tất cả các pháp? Cho đến nói rộng
ra. Trí Vô ngã này do đâu mà sinh? Đó là duyên khởi của giác. Vì vậy
trong phẩm thứ ba luận về Bổ-đặc-già-la, đưa ra cách nói như vậy: Nên
Bổ-đặc-già-la sinh ra mười hai chi duyên khởi này. Cho đến nói rộng ra.
Duyên khởi của giác này do đâu mà khởi lên? Đó là ái và kính. Vì vậy
trong phẩm thứ tư luận về Ái kính, đưa ra cách nói như vậy: Thế nào
là Ái? Thế nào là Kính? Cho đến nói rộng ra. Được Ái kính do đâu mà
sinh? Đó là Tàm và Quý. Vì vậy trong phẩm thứ năm luận về Tàm Quý,
đưa ra cách nói như vậy: Thế nào la ø Tàm? Thế nào là Quý? Cho đến
nói rộng ra. Như vậy Tàm quý do đâu mà có? Đó là hiểu rõ pháp tướng.
Vì vậy trong phẩm thứ sáu luận về Tướng, đưa ra cách nói như vậy:
Sắc pháp sinh lão vô thường. Cho đến nói rộng ra. Hiểu rõ pháp tướng
này do đâu mà đạt được? Đó là rời bỏ vô nghĩa mà tu tập có nghĩa. Vì
vậy trong phẩm thứ bảy luận về vô nghi, đưa ra cách nói như vậy: Các
pháp tu khổ hạnh kém cỏi, nên biết đều là vô nghĩa. Cho đến nói rộng
ra. Ai rời bỏ vô nghĩa mà tu tập có nghĩa? Đó là người có thể Chánh tư
và Chánh tư duy. Vì vậy trong phẩm t hứ tám luận về Tư, đưa ra cách
nói như vậy: Thế nào là Tư? Thế nào là Tư duy? Cho đến nói rộng ra.
Hiểu rõ các pháp trong Tạp uẩn do đâu mà trong sáng? Đó là do đoạn
trừ Kiết. Vì vậy tiếp theo nói về chương thứ hai là Kiết uẩn. Như vậy
đoạn trừ Kiết do đâu mà chứng? Đó là do các Trí. Vì vậy tiếp theo nói
về chương thứ ba là Trí uẩn. Ai có thể sinh khởi các Trí đoạn trừ Kiết?
Đó là Bổ-đặc-già-la không có nghiệp chướng. Vì vậy tiếp theo nói về
chướng thứ tư là Nghiệp uẩn. Các nghiệp phần nhiều dựa vào cái gì mà
phát sinh? Đó là bốn Đại chủng. Vì vậy tiếp theo nói về chương thứ năm
là Đại chủng uẩn. Đại chủng đã tạo ra thì hơn hẳn là cái gì? Đó là các
căn như Nhãn… Vì vậy tiếp theo nói về chương thứ sáu là Căn uẩn. Các
căn thanh tịnh nhờ vào thế mạnh nào? Đó là đạt được các Định. Vì vậy
tiếp theo là nói chương thứ bảy là Định uẩn. Có được Định rồi khởi lên
suy xét tìm tòi sai lạc, thì trở lại dẫn dắt sinh ra những cách nhìn sai trái,
để làm cho Thức tướng có thể nhanh chóng đoạn trừ, cho nên cuối cùng
nói về chương thứ tám là Kiến uẩn.  Tuy ở trong mỗi nên uẩn như vậy
thâu nhiếp đầy đủ các pháp, nhưng tùy theo sự tăng lên tốt đẹp chế định
mà lập thành tên gọi của Uẩn, cho nên nói như vậy: Dựa theo thứ tự
ngược lại mà nói về các pháp nhiễm- tịnh trong thân dị sinh chứ không
phải là nói tất cả, vì vậy trước tiên nói đến Thế đệ nhất pháp.
Hỏi: Thế nào là Thế đệ nhất pháp?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 2 27  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Nếu tâm-tâm sở pháp là đẳng vô gián tiến vào Chánh tánh
ly sinh, thì gọi là Thế đệ nhất pháp. Có người đưa ra cách nói như vậy:
Nếu năm căn là đẳng vô gián tiến va øo Chánh tánh ly sinh, thì gọi là
Thế đệ nhất pháp.
Hỏi: Ai đưa ra cách giải thích này?
Đáp: Là người soạn A-tỳ-đạt-ma trước kia nói như vậy.
Hỏi: Vị ấy vì sao đưa ra cách giải thích này?
Đáp: Vì ngăn chặn những Bộ phía khác cho nên đưa ra cách giải
thích như vậy, chứ không nhất định chỉ nói năm căn là tánh, nghĩa là
Luận ấy phân biệt chấp lấy năm căn như Tín… chỉ là vô lậu, tất cả dị
sinh đều không thành tựu.
Hỏi: Bộ phía ấy vì sao dấy lên cái chấp này vậy?
Đáp: Bộ phía ấy dựa vào kinh mà dấy lên cái chấp này, nghĩa
là trong kinh nói: “Nếu có năm că n tăng lên mạnh mẽ và nhanh nhạy,
bình đẳng trọn vẹn nhờ tu tập nhiều, th ành tựu quả vị A-la-hán vĩnh
viễn không còn các lậu. Từ đây giảm xuống thành Bất hoàn, sau đó lại
giảm xuống thành Nhất lai, lại tiếp tục giảm xuống thành Dự lưu. Nếu
hoàn toàn không có năm căn như Tín… thì Ta nói người ấy ở bên ngoài
phẩm dị sinh.” Dựa vào kinh này cho nên Bộ phía ấy chấp lấy năm căn
chỉ là vô lậu. Vì ngăn chặn ý kia cho nên Luận giả A-tỳ-đạt-ma trước
kia nói như vậy: Thế đệ nhất pháp lấy năm căn làm tự tánh, Thế đệ
nhất pháp ở trong thân dị sinh. Do đó biết rằng năm căn cũng thông cả
dị sinh hữu lậu, cho nên chắc chắn không thành tựu vô lậu hữu vi.
Hỏi: Nếu chấp Thể của năm căn chỉ là vô lậu, thì có gì sai trái?
Đáp: Đã trái với kinh. Như trong kinh nói: “Nếu Ta đối với năm
căn như Tín … này, chưa biết đúng như thật,  là tích tập- là chìm mất-là
ý vị, là lỗi lầm, là rời khỏi, thì chưa thể vượt lên trên thế gian trời-
người này và các cõi ma-Phạm …, cho đến không có thể chứng được Vô
thượng Chánh đẳng Bồ-đề.” Cho đến nói rộng ra: Không phải là pháp
vô lậu có thể dấy lên quán sát phẩm  loại như vậy. Luận ấy phân biệt
đưa ra cách nói như vậy: Trong này Đức Thế Tôn nói về quán tự tướng,
nghĩa là Ta đối với năm căn như Tín…, này, chưa biết đúng về các tự
tướng như tích tập…, chưa có thể vượt lên tên thế gian trời-người này và
các cõi ma-Phạm. Cho đến nói rộng ra. Sao nói quán vô lậu là tự tướng
của tích tập? Nghĩa là tướng này nhất định nhờ vào sự thân cận với các
vị thiện sĩ, lắng nghe Chánh pháp tác ý đúng như lý, pháp tùy theo pháp
thực hành mà tích tập phát khởi. Sao nói quán pháp này là tự tướng của
chìm mất? Nghĩa là nếu như Vị tri đương tri căn (nên trong ba căn   vô
28 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
lậu) chìm xuống mà Dĩ tri căn (nên trong ba căn vô lậu) nổi lên, Dĩ tri
căn chìm xuống mà Cụ tri căn (nên trong ba căn vô lậu) nổi lên. Sao
nói quán pháp này là tự tướng của vị? Nghĩa là pháp này cũng do ái mà
duyên vào. Nếu vậy thì vô lậu do á i mà hệ thuộc chăng” không phải
như vậy. Như Nhân giả thừa nhận pháp vô lậu thì cảnh phiền não như
không có gì hệ thuộc, tông chỉ của tôi cũng như vậy, ái duyên với vô
lậu nhưng không thể nào hệ thuộc, điều này có gì sai trái? Sao nói quán
vô lậu là tự tướng của lỗi lầm? Nghĩa là quán vô lậu đều là vô thường.
Sao nói quán vô lậu là tự tướng của xua át ly? Nghĩa là lúc Niết-bàn thì
nhất định phải rời bỏ.
Như trong kinh nói: “Lúc nhập Niết-bàn thì tất cả pháp hữu vi
thảy đều rời bỏ.” Lời nói ấy phi lý, nguyên cớ thế nào? Nghĩa là kinh
này nói: “Nếu ta đối với năm ca ên như Tín… này, chưa biết đúng như
thật là tích tập-chìm mất-ý vị-lỗi lầm-rời khỏi, chưa có thể chứng được
Vô thượng Bồ-đề vĩnh viễn không còn ca ùc lậu, không phải là quán tự
tướng mà có thể hết sạch các lậu.” Vì vậy luận kia đã nói quyết định
là phi lý, bởi vì năm căn này khôn g phải là chỉ riêng vô lậu. Lại chấp
lấy năm căn chỉ có vô lậu, thì lại trái với kinh nói. Như trong kinh nói:
“Chỉ nguyện Thế Tôn giải thích rộng về pháp quan trọng. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì có các hữu tình sinh  sống tại thế gian, hoặc là sinh ra-
hoặc là lớn lên, có người căn tán h lanh lợi, có người căn tánh trung
bình, có người căn tánh yếu kém, cho đến nói rộng ra.” Lại trong kinh
nói: “Tỳ kheo nên biết! Ta xưa kia thời gian chưa chuyển pháp luân, đã
từng dùng Phật nhãn quán xét các hữu tình sinh sống tại thế gian, hoặc
là sinh ra - hoặc là l ớn lên có các căn tánh lanh lợi-trung bình và yếu
kém sai biệt. Dung mạo tốt lành, khéo léo điều phục, giảm nhiều trần
cấu, nếu không nghe pháp thì lui mất lợi ích thù thắng của năm căn như
Tín …” Nếu chỉ có vô lậu thì người ca ên tánh lanh lợi phải là A-la-hán,
người căn tánh trung bình là Bất ho àn, người căn tánh  yếu kém chính
là Nhất lai và Dự lưu. Nếu vậy thì Đức Thế tôn chưa chuyển pháp luân
mà thuận theo đã gọi là chuyển, bởi vì tất cả Thánh giả ở các thế gian
đã đầy đủ rồi, lại còn chuyển pháp luân thì thành ra vô dụng. Luận ấy
phân biệt đưa ra cách nói như vậy: Trong này tên gọi của căn là nói về
chỗ nương vào của căn chứ không nói đến thể của căn, đối với tôi đâu
trái ngược? Luận kia nói như vậy cũng không hợp lý, bởi vì trái kinh
khác. Nghĩa là kính khác  nói: “Phạm chí Sinh văn đi đến chỗ Thế tôn
mà thưa với Đức Phật rằng: Kiều-đáp-ma tôn quý nói căn có bao nhiêu?
Đức Phật nói: Ta nói có hai mươi hai căn, đó gọi là nhãn căn, cho  đến
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 2 29  
www.daitangkinh.org  
nói rộng ra.” Kinh ấy há cũng nói la ø chỗ nương nhờ của căn ư? Căn và
thanh của hai kinh này-kia không khác nhau, nên nói là Thể của căn,
nên nói là chỗ nương nhờ của căn, không phải là sự thành tựu cuối cùng,
thì tự nhiên trở thành vọng chấp, vì  vậy nhất định phải thừa nhận năm
căn như Tín…, cũng chung cho cả hữu lậu.
Hỏi: Nếu chung cho cả hữu lậu, thì luận ấy dẫn chứng về kinh nên
giải thích thế nào?
Đáp: Năm căn như Tín… thật sự chung cho cả hữu lậu, mà kinh ấy
luôn luôn nói về vô lậu, thì nguyên cớ t hế nào? Bởi vì dựa vào căn vô
lậu mà kiến lập Thánh giả có sa i biệt. Có người nói: Kinh ấy chỉ nói
đến Thánh đạo. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì Thánh giả sai biệt dựa vào
Thánh đạo mà nói chứ không phải là thế tục.
Hỏi: Kinh kia lại nói: “Nếu hoàn toàn không có năm căn như Tín…
này thì Ta nói người ấy ở bên ngoà i phẩm dị sinh.” Lại là chung như
thế nào?
Đáp: Người đoạn mất thiện căn gọi là ở bên ngoài dị sinh, nghĩa
là các dị sinh tổng quát có hai loại:
1. Nội.
2. Ngoại.
Không đoạn mất thiện căn, thì gọi  là Nội. Hạng đoạn mất thiện
căn thì gọi là Ngoại. Ý kinh ấy nói: Nếu hoàn toàn không có năm căn
như Tín… này, thì Ta nói đó là hạng đoạn mất thiện căn. Vì vậy kinh
đã dẫn chứng đối với tôi không có gì sai trái. Hoặc có người nói: Đây
là Kinh Lượng Bộ đã nói, gọi là kinh Bộ Sư, cũng vì ngăn chặn và loại
bỏ sự phân biệt của luận ấy, như trước  đây đã chấp mà đưa ra lời nói
như vậy: Thế đệ nhất pháp lấy năm căn làm tánh, không phải là chỉ có
những điều như vậy.
Có người nói: Đây là tông chỉ của Độc-tử-bộ, các Sư của Bộ phía
ấy chấp rằng Thế đệ nhất pháp lấy năm căn như Tín… làm tự tánh, chỉ
có năm căn này là tự tánh thiện, các căn khác xen tạp trong này, cho
nên cũng được gọi là thiện. Dựa vào na êm căn này mà kiến lập tất cả
Hiền Thánh sai biệt chứ không dựa vào căn nào khác. Như trong kinh
nói: “Nếu có năm căn tăng lên mạnh mẽ và nhanh nhạy, bình đẳng trọn
vẹn nhờ tu tập nhiều mà thành tựu Ca âu giải thoát. Từ đây giảm xuống
trở thành Tuệ giải thoát. Tiếp t ục trở xuống giảm thành Thân chứng.
Tiếp lại giảm xuống trở thành Kiến chí. Tiếp lại giảm xuống trở thành
Tín giải. Tiếp lại giảm xuống trở th ành Tùy pháp hành. Tiếp lại giảm
xuống trở thành Tùy tín hành.”
30 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Nay tông chỉ của luận này cùng với Độc-tử-bộ, liên quan thế
nào mà thuận theo thứ tự Bộ phía kia để nói?
Đáp: Vì khiến cho người nghi  ngờ có được sự quyết định. Có
nghĩa là tông chỉ của Bộ phía kia lu ận này đã thiết lập nghĩa lý, tuy
phần nhiều giống nhau nhưng có phần nào sai khác, đó là Bộ phía kia
chấp rằng Thế đệ nhất pháp chỉ la áy năm căn như Tín... làm tánh. Các
tánh dị sinh luôn luôn nhiễm ô, nói la ø hệ thuộc cõi Dục, do kiến khổ
mà đoạn, bởi vì mười loại tùy miên làm tự tánh, Thể của tùy miên thì
không tương ưng với hành. Niết-bàn có ba loại, đó là học-vô học và phi
học phi vô học. Thiết lập A-tố-lạc làm Bổ-đặc-già-la nẽo thứ sáu, Thể
là thật có. Bộ phía kia hoặc là sáu  hoặc là bảy như vậy cùng với luận
này không giống nhau, còn lại phần  nhiều đều tương tự đừng có nghi
ngờ. Bộ phía kia và luận này đều  giống nhau, cho nên nói về tông chỉ
Bộ phía ấy ngăn chặn mà hiển bày có sai khác.
Nay cần hiểu về điều đó. Nếu chỉ có năm căn làm tự tánh thiện,
thì những thiện pháp còn lại có tự tánh là gì? Nếu cho rằng các pháp
ấy là bất thiện-vô ký xen lẫn trong năm căn cho nên cũng gọi là thiện,
như vậy năm căn và các pháp ấy lẫn tạp với nhau vì sao không gọi là
bất thiện-vô ký? Nhưng năm căn như Tín... cùng với pháp còn lại, cùng
nên nơi nương nhờ, cùng nên hành tướng, cùng nên sở duyên, khởi như
nhau-trú như nhau, diệt như nhau- quả như nhau, cùng nên đẳng lưu,
cùng nên dị thục, mà nói năm căn là tự tánh thiện, các pháp còn lại lẫn
tạp nhau mà tạm thời thiết lập tên gọi là thiện, thì chỉ thuận theo vọng
tình chứ không hợp với chánh lý. Đừng có sai lầm này, cho nên cần phải
nói rằng Thế đệ nhất pháp là căn chứ không phải tánh của căn.
Tôn giả Pháp Cứu nói như vậy: “Các tâm-tâm sở là Tư sai biệt
cho nên Thế đệ nhất pháp lấy Tư la øm tự tánh.” Tôn giả Giác Thiên
nói như vậy: “Thể của tâm-tâm sở chính là tâm, cho nên Thế đệ nhất
pháp lấy Tâm làm tự tánh.” Hai Tôn giả ấy đưa ra lời nói như vậy: Tư
và tâm như Tín… trước sau đều sa khác chứ không chung nên tác dụng.
Năm căn như Tín... làm đẳng vô gián, ti ến vào kiến đạo thì đại khái
có nghĩa cho nên nói như vậy: Năm căn như Tín... có thể tiến vào kiến
đạo, nghĩa là hoặc có sử dụng Tín tư và Tín tâm làm đẳng vô gián phù
hợp với kiến đạo, cho đến lúc sử dụng Tuệ tư và Tuệ tâm làm đẳng vô
gián phù hợp với kiến đạo. Nếu vậy thì cần phải sử dụng pháp không
tương ưng làm đẳng vô gián phù hợp với kiến đạo. Các vị ấy nói như
vậy thì thừa nhận cũng đâu sai trái gì? Như tông chỉ của Nhân giả cho
rằng Thể của tâm trước sau, tuy không tương ưng mà có sở duyên,   có
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 2 31  
www.daitangkinh.org  
thể làm đẳng vô gián phù hợp với kiến đạo. Tông chỉ của Tôi cũng như
vậy, Tư và Tâm như Tín… tuy là tự Thể không có nghĩa tương ưng, mà
có sở duyên có thể làm đẳng vô gián phù hợp với kiến đạo, thì có gì sai
trái? Có sai lầm rất lớn. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu Tín tư và Tín
tâm làm đẳng vô gián tiến vào kie án đạo, thì đã không có tinh tiến và
niệm-định-tuệ, mà thuận theo có giả i đãi-vọng niệm-tám loạn-ác tuệ
có thể tiến vào kiến đạo. Như vậy cho đến nếu Tuệ tư và Tuệ tâm làm
đẳng vô gián tiến vào kiến đạo, th ì đã không có tín-t inh tiến-niệm và
định, mà sẽ có bất tín-giải đãi-vọng niệm và tán loạn có thể tiến vào và
kiến đạo. Như vậy há không trở thành sai lầm rất lớn hay sao?
Vì ngăn chặn các loại nhị chấp như vậy cho nên tiếp tục giải thích
rằng: ở trong nghĩa này nếu tâm-tâm sở pháp làm đẳng vô gián tiến
vào Chánh tánh ly sinh, thế gọi là Thế đệ nhất pháp. Ở trong nghĩa này,
có nghĩa là đối với lý lẽ không đi ên đảo này, tông này-luận này, uẩn
này-phẩm này-chủng loại này, thuận theo kinh này, tôi và những người
khác, cùng chung phạm hạnh, đã thừa nhận trong nghĩa như vậy. Tôn
giả Ca-đa-diễn-ni-tử, muốn hiển bày tông chỉ của mình là Thế đệ nhất
pháp dùng căn chứ không phải là căn tương ưng cùng có tâm-tâm sở
pháp để làm tự tánh.
Hỏi: Thế đệ nhất pháp làm đẳng vô gián duyên cho Khổ pháp trí
nhẫn gọi là tiến vào và kiến đạo, là pháp này diệt rồi mới gọi là Nhập
hay là pháp này trú trong phần vị thì gọi là Nhập? Nếu pháp này diệt rồi
mới gọi là Nhập, thì tại sao trong này không nói là đã Nhập? Nếu pháp
này trú trong phần vị thì gọi là Nhập, vậy dị sinh và Thánh giả sẽ trở
thành tạp loạn. Có người nói như vậy: Diệt rồi gọi là Nhập. Hỏi: Nếu
vậy thì văn này phải nói là đã Nhập, bởi vì lúc bấy giờ kiến đạo gọi là
đã sinh chăng?
Đáp: Nên nói đã Nhập mà nói là Nhập, thì đây là tiếng gian hạnh,
đối với cứu cánh mà nói, như tiếng đang đến nói về sự việc đã đến. Như
thế gian nói: Đại vương đang từ nơi nào đến? Điều đó tuy đã đến mà lại
nói là đang đến. Ở đây cũng như vậy. Lại như đã đoạn mà nói là đang
đoạn, như kinh nói: Đoạn vui đoạn khổ. Cho đến nói rộng ra, lúc lìa
dục nhiễm thì khổ căn đã đoạn, đang lìa tĩnh lự thứ ba, lúc đoạn nhiễm
của lạc căn, mới nói là đoạn, há không phải là đã đoạn mà nói là đang
đoạn hay sao? Lại như đã giải thoát mà nói là đang giải thoát, như kinh
nói: “Tâm giải thoát Dục lậu-Hữu  lậu và Vô minh lậu.” Lúc lìa dục
nhiễm thì tâm đã được giải thoát đ ối với Dục lậu. Đang lìa nhiễm của
Phi tưởng phi phi tưởng xứ, lúc tâm được giải thoát đối với Hữu lậu  và
32 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Vô minh lậu, mới nói là giải thoát, cũng đối với đã giải thoát mà nói là
đang giải thoát. Lại như đã cảm thọ mà nói là đang cảm thọ, như kinh
nói: “Lúc cảm thọ lạc thọ biết đúng như thật về sự cảm thọ lạc thọ, cho
đến nói rộng ra.” Đó cũng là đã cảm thọ mà nói là đang cảm thọ, chứ
không phải là vào lúc cảm thọ mà có thể biết rõ ràng. Ở đây cũng như
vậy, tuy là đã tiến vào mà nói là đang tiến vào. Có Sư khác nói: Văn
này nên nói là vô gián mà tiến vào Chánh tánh ly sinh. Lời nói ấy vô lý,
đẳng vô gián tiến vào vô gián, mà nghĩa của tiến vào có gì khác nhau?
Nói như vậy, Thế đệ nhất pháp lúc an trú thì gọi là tiến vào.
Hỏi: Nếu như vậy thì dị sinh phải chính là Thánh giả, bởi vì tiến
vào Thánh đạo?
Đáp: Không có lỗi lầm như vậy, Thế đệ nhất pháp lúc đến phần vị
an trú, Khổ pháp trí nhẫn còn đang ở phần vị phát sinh, chưa thành thục
cho nên không gọi là Thánh giả. Khổ pháp trí nhẫn tuy chưa phải là đã
phát sinh, nhưng bởi vì còn đang phát sinh mà gọi là đẳng vô gián. Thế
đệ nhất pháp lúc lấy làm đẳng vô gián duyên cho Khổ pháp trí nhẫn,
cho nên gọi là tiến vào. Vì vậy cho nên nói: Nếu tâm-tâm sở pháp làm
đẳng vô gián tiến vào Chánh tánh ly sinh, thì gọi là Thế đệ nhất pháp.
Hỏi: Nếu tâm-tâm sở pháp, đã tiến vào Chánh tánh ly sinh, hoặc
đang được tiến vào, cũng là Thế đệ nhất pháp hay không?
Đáp: Cũng vậy.
Hỏi: Nếu vậy thì trong này tại sao không nói?
Đáp: Nếu nói đang tiến vào thì nên biết là nói đã tiến vào và sẽ
tiến vào. Nếu nói hiện tại, thì nên biết là nói đến quá khứ và vị lai, bởi
vì tướng ấy như nhau. Tư và Tâm sai biệt thì luận ấy đưa ra nói như vậy:
Nếu Tín tư và Tín tâm làm đẳng vô gián tiến vào kiến đạo, thì chỉ riêng
Tín tư- tín tâm nhưng làm đẳng vô gi án duyên cùng loại. Như vậy cho
đến, nếu Tuệ tư-Tuệ tâm làm đẳng vô gi án tiến vào kiến đạo, thì chỉ
riêng Tuệ tư-Tuệ tâm nhưng làm đẳng vô gián duyên cùng loại. Tương
tự nối tiếp nhau luận ấy đưa ra l ời nói như vậy: Tâm-tâm sở pháp chỉ
làm đẳng vô gián duyên cùng loại, nghĩa là tâm với tâm chứ không
phải là tâm sở, tâm sở và tâm sở chứ không phải là tâm. Trong các tâm
sở, thì Thọ cùng với Thọ chứ không phải là tâm sở nào khác, Tưởng…
cũng như vậy. Nhưng các tâm sở không phải là luôn luôn tương ưng,
mà gặp duyên khác thì khởi lên, nghĩa là nếu vui với cảnh trước mắt thì
khởi lên lạc thọ, nếu chán ngán cảnh tr ước mắt thì khởi lên Khổ thọ,
nếu đối với cảnh bình thường thì khởi  lên cảm thọ không khổ không
vui. Nếu muốn có những sự lãnh nạp thì sinh ra Thọ, nếu muốn giữ lấy
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 2 33  
www.daitangkinh.org  
cảnh tượng thì sinh ra Tưởng, nếu muốn có những việc làm thì sinh ra
Tư, cho đến nếu muốn có những sự lựa  chọn thì sinh ra Tuệ, cho nên
các tâm sở không phải là luôn luôn tương ưng. Nếu như vậy đã khởi lên
tâm-tâm sở pháp, thì không cần phải đều làm đẳng vô gián duyên, luận
ấy nói như vậy: Tất cả có thể làm đẳng vô gián duyên, nhưng không
phải là vô gián. Như tông chỉ của Nh ân giả thừa nhận, lúc đưa ra Vô
tưởng tuy năm trăm kiếp không có tâm-tâm sở, nhưng sử dụng tâm-tâm
sở pháp tiến vào phần vị, làm đẳng vô gián duyên vượt ra phần vị hôm
nay. Tông chỉ của Tôi cũng như vậy, tuy pháp cùng loại gián đoạn đã
lâu mà pháp trước làm đẳng vô giá n duyên cho pháp sau, thì có gì sai
trái? Lời nói ấy vô lý. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì có tâm - không có tâm
thì nghĩa khác nhau. Vả lại, pháp tư ơng ưng có tức là cùng với quả, có
mà không cùng với quả thì không hợp lý. Những tâm chưa sinh, không
phải là đẳng vô gián, mà chuẩn  bị dùng cho tâm kia thì không hợp lý.
Hơn nữa, điều ấy trái ngược với luận Phẩm Loại Túc đã nói. Như nói
thế nào là pháp đẳng vô gián của tâm, nghĩa là tâm vô gián, tâm-tâm
sở pháp còn lại hoặc đã sinh-hoa ëc đang sinh, và định vô tưởng-định
diệt tận, hoặc đã sinh-hoặc đang sinh. Nhưng nếu như vậy thì lại có sai
lầm khác, nghĩa là từ phạm vi có tầm có tứ mà tâm-tâm sở pháp không
gián đoạn, phạm vi không có tầm chỉ có tứ, hoặc phạm vi không có tầm
không có tứ, mà tâm-tâm sở pháp hi ện ở trước mắt, phạm vi trước đã
khởi tâm-tâm sở pháp, sẽ không phải là đẳng vô gián duyên của phạm
vi sau, bởi vì không tương tự. Cho đến từ phạm vi không có tầm-không
có tứ, tâm-tâm sở pháp không gián đoạn, phạm vi không có tầm-chỉ có
tứ, hoặc phạm vi có tầm-có tứ tâm -tâm sở pháp hiện ở trước mắt, nói
cũng như vậy.
Tâm-tâm sở pháp của thiện-bất  thiện và vô ký… lần lượt không
gián đoạn, sai lầm ấy cũng như vậy. Nếu trước không phải là đẳng vô
gián của sau, sau đã không có duyên thì sẽ không có thể khởi lên. Nếu
cho rằng sau khi khởi lên bởi vì vượt xa trước, các pháp cùng loại làm
đẳng vô gián duyên, thì điều này cũng không đúng, bởi vì ở phần vị có
tâm mà vượt xa làm duyên, thì không hợp lý. Vả lại, vô lậu ban đầu,
từ vô thỉ đến nay chưa khởi hữu lậu thù thắng, nó đã không có khởi lên
trước đó, thì đẳng vô gián duyên cùng loại sẽ không có thể khởi lên.
Nhưng điều đã nói ấy lại có sai lầm  rất lớn, nghĩa là tham không gián
đoạn nên thường khởi tham, không có quán bất tịnh mà luôn luôn kềm
chế tham khởi lên; hoặc là sân không gián đoạn nên thường khởi sân,
không có quán Từ bi mà luôn luôn kềm chế sân khởi lên; hoặc là si
34 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
không gián đoạn nên thường khởi si, không có quán nhân duyên mà
luôn luôn kềm chế si khởi lên; khởi lên ngã kiến… như lý nên biết, chấp
khác loại khởi lên bởi vì không có duyên gần gũi, cũng bởi vì thiện tâm
thù thắng này chưa từng khởi lên, vì vậy thiện tâm không biết từ đâu mà
có thể phát khởi? Nếu như vậy thì không có nghĩa đạt được giải thoát,
đùng có các loại sai lầm như vậy.!
Vì vậy cần phải thừa nhận rằng các tụ tâm sinh trlàm đẳng vô
gián duyên cho tụ tâm sinh sau, hoặc như nhau-không như nhau, trước
đối với sau phát sinh rõ ràng với sức mạnh giống nhau, như thóc lúa đậu
mè sinh trưởng.
Hỏi: Thế đệ nhất pháp vào lúc hi ện rõ ra trước mắt, mà tu tập
tâm-tâm sở của vị lại, thì pháp cũn g là Thế đệ nhất pháp hay sao? Có
người nói: Pháp ấy không phải là Thế đệ nhất pháp. Nguyên cớ thế
nào? Bởi vì trong này nói nếu tâm-tâm sở pháp làm đẳng vô gián, tiến
vào Chánh tánh ly sinh, th ì gọi là Thế đệ nhất pha ùp. Pháp của vị lai,
đã không có thể làm đẳng vô gián duyên, vì vậy pháp ấy không  phải
là Thế đệ nhất pháp. Vả lại, pháp ấy nếu là Thế đệ nhất pháp, thì Thế
đệ nhất pháp phải có nhiều tâm, vậy thì trái với văn sau: Thế đệ nhất
pháp, phải nói là nên tâm chứ không phải là rất nhiều tâm. Nói như
vậy thì pháp ấy cũng là Thế đệ nh ất pháp; nếu pháp ấy không phải là
Thế đệ nhất pháp, thì trái ngược với  Trí uẩn đã nói. Như nói nếu vào
lúc có đạo chưa từng đạt được đang  hiện rõ trước mắt, mà tu pháp còn
lại của vị lai theo chủng loại đạo ấy; hoặc là chấp pháp ấy không phải
là Thế đệ nhất pháp, làm sao gọi là đa ïo của chủng loại ấy? Hỏi: Pháp
ấy không có thể làm đẳng vô gián duyên, thì làm thế nào có thể gọi là
Thế đệ nhất pháp?
Đáp: Pháp ấy tuy không làm đẳng vô gián duyên, nhưng có thể
tùy thuận mà phát khởi được. Ví như pháp Dự dục của Tỳ kheo, nghĩa
là như Tăng chúng bố tát (bố sái  tha), có những Tỳ kheo tuy không có
mặt trong chúng, nhưng bởi vì Dự dục cho nên được bố tát, những Tăng
sự khác cũng được thành lập. Như vậy chủng loại tu tập của vị lai, tuy
không có thể làm đẳng vô gián du yên, nhưng khởi lên tùy thuận với
tướng hiển bày tự nhiên đạt được. Giả sử pháp ấy không khởi lên tướng
hiển bày tùy thuận đạt được, thì pháp này không có thể làm đẳng vô
gián duyên, nhưng pháp này có thể la øm duyên nhờ vào lực tùy thuận
kia, bởi vì pháp ấy đối với Thánh đạo khởi lên lực tùy thuận mạnh mẽ
không trở ngại gì.
Hỏi: Nếu pháp ấy cũng là Thế đệ nhất pháp, thì trong bản luận
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 2 35  
www.daitangkinh.org  
này tại sao không nói đến?
Đáp: Cần phải nói mà không nói đến, thì nên biết nghĩa này quá
mức đầy đủ. Lại nữa, nếu có thể làm đẳng vô gián duyên, thì trong này
sẽ nói đến; pháp ấy là có t hể làm đẳng vô gián duyên, cho nên không
nói đến. Lại nữa, nếu là hành thế gian thì trong này sẽ nói đến; pháp ấy
không phải là hành thế gian, cho nên không nói đến. Lại nữa, nếu có
thể dẫn đến quả cùng với quả thì trong này sẽ nói đến; pháp kia không
có thể dẫn đến quả cùng với quả, cho nên không nói đến. Lại nữa, nếu
nhờ vào trưởng dưỡng mà đạt được nhưng cũng không thuộc về thân,
cho nên không nói đến. Lại nữa, nếu có thế mạnh có thể tu pháp vị lai,
thì trong này sẽ nói đến; pháp a áy không có thế mạnh tu tập, cho nên
không nói đến. Lại nữa, nếu tâm nhờ vào pháp ấy, tâm nơi kia-quả nơi
này, thì trong này sẽ nói đến; pháp ấy không như vậy, cho nên không
nói đến. Lại nữa, nếu pháp qua lại với nhân, cũng có thể dẫn đến quả
thuộc về thân duyên với cảnh, thì trong này sẽ nói đến; pháp ấy không
như vậy, cho nên không nói đến. Lại nữa , nếu đầy đủ hai tu, thì trong
này sẽ nói đến; pháp ấy chỉ đạt được nhờ tu chứ không có nghĩa của
thực hành tu, cho nên không nói đến. Lại nữa, nếu có tác dụng thì trong
này sẽ nói đến; pháp ấy không có tác dụng, cho nên không nói đến.
Hỏi: Nếu vậy thì tại sao văn sau này nói Thế đệ nhất pháp không
phải là nhiều tâm?
Đáp: Văn ấy nói đời hiện tại c ó tác dụng, là chỉ có nên tâm chứ
không phải là nói tất cả.
Nếu nói tất cả thì thật sự có nhiều tâm, bởi vì trong đời vị lai có
nhiều phẩm loại-chủng loại giống nhau, tuy không phải là do tu nhưng
vẫn có thể gọi là Thế đệ nhất pha ùp, huống hồ do tu mà không phải là
Thế đệ nhất pháp hay sao? Vì vậy có người hỏi: Có thể có pháp tương
ưng với Thế đệ nhất pháp mà không làm đẳng vô gián cho Khổ pháp
trí nhẫn chăng?
Đáp: Có, đó chính là do tu tập chủng loại của pháp vị lai.
Hỏi: Thế đệ nhất pháp tùy c huyển sắc-tâm không tương ưng với
hành, chính là Thế đệ nhất pháp phải không?
Đáp: Có người nói như vậy: Pháp ấy không phải là Thế đệ nhất
pháp, bởi vì trong này nói nếu tâm-tâm sở pháp làm đẳng vô gián tiến
vào Chánh tánh ly sinh, thì gọi là Thế đệ nhất pháp; pháp ấy không có
thể làm đẳng vô gián duyên, cho nên không gọi là Thế đệ nhất pháp.
Nói như vậy thì pháp ấy cũng là Thế đệ nhất pháp.
Hỏi: Pháp kia đã không có thể làm đẳng vô gián duyên, tại sao có
36 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
thể gọi là Thế đệ nhất pháp?
Đáp: Pháp ấy tuy không làm đẳng vô gián duyên mà có thể tùy
thuận, bởi vì pháp ấy và tâm-tâm sở pháp này, khởi như nhau-trú như
nhau- diệt như nhau, quả như nhau-đẳng lưu như nhau-dị thục như nhau,
hết sức gần gũi.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao trong luận này không nói?
Đáp: Cần phải nói mà không nói đến, nên biết rằng nghĩa này
quá mức đầy đủ. Vả lại, nếu pháp có thể làm đẳng vô gián duyên, thì
trong luận này sẽ nói đến; pháp ấy không như vậy, cho nên không nói
đến. Lại nữa, nếu pháp nhờ vào tr ưởng dưỡng mà đạt được như có sở
duyên, thì trong luận này sẽ nói đến; pháp ấy không như vậy, cho nên
không nói đến. Lại nữa, nếu pháp tương ưng, có sở y-có hành tướng, có
sở duyên-có cảnh giác, thì trong lu ận này sẽ nói đến; pháp này không
như vậy, cho nên không nói đến. Vì vậy có người hỏi: Có thể có Thế đệ
nhất pháp trong hiện tại mà không phải là đẳng vô gián duyên của Khổ
pháp trí nhẫn chăng? Đáp: Có, nghĩa  là pháp này tùy chuyển sắc, tâm
không tương ưng với hành.


„