A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 21

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 21 367  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 21

LUẬN VỀ TRÍ (Phần 13)

Thể của nhân năng tác chính là tăng thượng duyên, bởi vì cùng tất
cả các pháp làm tự tánh. Nhưng mà nghĩa có khác nhau, đó là nghĩa về
nhiều hơn hẳn là nghĩa của tăng thượng duyên, nghĩa về không chướng
ngại là nghĩa của nhân năng tác.
Hỏi: Nếu nghĩa về nhiều hơn hẳn là nghĩa của tăng thượng duyên,
thì sở duyên duyên cũng phải gọi là tăng thượng, bởi vì Thể của nó
cũng thâu nhiếp tất cả các pháp? Như luận Phẩm Loại Túc biện giải:
“Hai duyên này đều lất tất cả các pháp làm tự tánh.”
Đáp: Nếu dựa vào tương tục thì hai duyên này rộng - hẹp giống
nhau; nếu dựa vào sát-na thì nghĩa về Thể của tăng thượng duyên nhiều
hơn hẳn. Nghĩa là duyên với tất cả các pháp khi hành tướng Vô ngã
hiện ở trước mắt, trong tất cả các pháp chẳng phải là sở duyên; nghĩa là
câu hữu tương ưng với tự tánh này, chẳng phải là tăng thượng chỉ riêng
tự tánh này; vì vậy các pháp ca âu hữu tương ưng, là tăng thượng chứ
không phải là sở duyên.
Hỏi: Nếu nghĩa về không chướng ngại là nghĩa của nhân năng tác,
thì Thể của nhân năng tác sẽ không thâu nhiếp tất cả các pháp, nghĩa
là nên hữu tình nếu dấy khởi uẩn - giới - xứ của nên nẽo, thì hữu tình
này lại không sinh ra uẩn - giới - xứ thứ hai; nếu dựa vào nên nhãn sinh
ra nên nhãn thức, thì trong đó lại không dấy khởi thức thứ hai; như ở tại
nên nơi, nếu có nên cây thì không có cây thứ hai, nếu có nên ngôi nhà
thì không có ngôi nhà thứ hai. Như vậy, các pháp chướng ngại lẫn nhau,
làm sao nhân này lại thâu nhiếp tất cả các pháp?
Đáp: Tuy có sự việc này mà lý không có gì trái ngược. Nghĩa là
nên hữu tình nếu có nghĩa dấy khởi uẩn - giới - xứ của nên nẽo, nói với
uẩn - giới - xứ của các nẽo khác rằng: Tôi đối với các ông không   làm
368 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
gì chướng ngại mà thuận theo các ông sinh khỏi; nếu tôi làm chướng
ngại cho các ông, thì các ông không có thể hiện rõ trước mắt ở nước kia.
Ví dụ về cây và ngôi nhà, theo đú ng như vây mà nói. Vả lại, ngay nơi
pháp ấy làm chướng ngại, thì lúc pháp ấy nếu sinh khỏi cũng không làm
chướng ngại, vì vậy lúc nên pháp sắp sửa sinh khỏi, thì tất cả các pháp
khác cũng không làm chướng ngại . Nếu như có nên pháp làm chướng
ngại đến pháp ấy, thì lúc bấy gi ờ pháp ấy sẽ không có thể dấy khỏi.
Nghĩa về không chướng ngại là nghĩa c ủa nhân năng tác, mà năng tác
thì thâu nhiếp tất cả các pháp.
Hỏi: Nhân duyên hòa hợp cho nên các pháp sinh, nhân duyên hòa
hợp cho nên các pháp diệt, nhân duyên không có lúc nào không hòa
hợp, tại sao các pháp không luôn luôn sinh-diệt?
Đáp: Tôn giả Thế Hữu nói như vậy. “Nên sinh hòa hợp cho nên
các ph sinh, nên diệt hòa hợp cho nên các pháp diệt, sinh-diệt hòa hợp
không có hai-không có nhiều, thì các pháp làm sao luôn luôn sinh-luôn
luôn diệt?” Lại nói như vậy: “N hân duyên hòa hợp thì các pháp sinh
rồi, sau đó nối tiếp nhau qua vô lư ợng sát-na, liên tục che phủ đè nén
không có thể dấy khỏi được nữa. Như người rơi xuống vách núi lại bi
đất đá phía trên liên tiếp trút xuống c he kín, người ấy vào lúc bấy giờ
hãy còn không thể nào động đậy nổi, huống là có thể đứng dậy hay
sao?” Đại đức nói rằng: Nhân duyên hòa hợp đã tạm thời mà có, thì
các pháp làm sao luôn luôn sinh-diệt? Tôn giả Giác Thiên nói như vậy:
“Các pháp sinh-diệt điều chỉ tronhg c hốc lát, cần phải có tác dụng sinh
rồi lại sinh, diệt rồi lại thì trở thành vô dụng, vì vậy các pháp sinh-diệt
không phải là thường hằng”.
Hỏi: Lúc nhân duyên hòa hợp sinh ra các pháp, thì công năng của
nhân duyên là nhiều hay là nên? Nếu nói chỉ là nên thì làm sao dựa vào
nhiều? Nếu nói có nhiều thì làm sao hòa hợp?
Đáp: Có thể nói là nên, có thể nói là nhiều, bởi vì làm cùng nên
việc cho nên dựa vào nhiều Thể. Lại  nữa, bởi vì công năng của nhân
duyên tùy thuận nhau, cho nên có thể nói là nên; vì sinh ra nhiều pháp,
cho nên có thể nói là nhiều. Lại  nữa, công năng của nhân duyên cùng
khiến các pháp dấy khỏi tác dụng, cho nên có thể nói là nên; dấy khỏi
tác dụng riêng biệt như sắc-thọ…, cho nên có thể nói là nhiều. Nếu công
năng ấy không có nhièu loại, thì tác dụng đã dấy khỏnhư sắc-phi sắc…
sẽ không có gì sai biệt. Vì vậy, công năng của nhân duyên đối với các
pháp, không có thể nói chắc chắn là nhiều hay là nên.
Hỏi: Bởi vì có nhân duyên như vậy cho nên các pháp được   sinh,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 21 369  
www.daitangkinh.org  
cũng có nhân duyên cho nên các pháp diệt chăng?
Đáp: Tôn giả phái Thí Dụ nói như vậy: “Sinh cần phải đến nhân
duyên, mà diệt thì không như vậy. Như lúc người bắn cung, mũi tên phát
ra cần phải nhờ sức lực, mũi t ên rơi thì không như vậy. Như người thợ
gốm lúc quay bánh xe cần phải nhờ sức lực, bánh xe dừng thì không như
vậy”. Các luận sư A-tỳ-đạt-ma nó i: “ Các pháp sinh-diệt đều cần đến
nhân duyên, bởi vì diệt và sinh đều là hoạt dụng của nhân duyên”.
Hỏi: Thí Dụ đã nói ở trước, nên thông hiểu thế nào?
Đáp: Không cần phải thông hiểu, bởi vì không phải là ba Tạng.
Nhưng pháp của Thánh-phàm khác biệt cho nên không thể ví dụ như
nhau. Vả lại, mũi tên và bánh xe cũng do nhân mà rơi xuống và dừng lại
nhân rơi xuống của mũi tên, nghĩa là những tấm bia-lá chắn làm đích…,
nếu như không có nhân khác thì giương cung… cũng là nhân của mũi tên
rơi, nếu trước không bắn thì mũi tên này từ đâu rơi xuống? Nhân dừng
lại của bánh xe, nghĩa là tay và gậy…, nếu không có nhân khác thì người
quay bánh xe cũng là nhân của bánh xe ngừng, nếu trước không quay
thì nay do đâu mà ngưng lại?
Hỏi: Nếu tấm bia-tay quay… chướn g ngại làm cho mũi tên-bánh
xe phải rơi xuống-ngừng lại, thì làm nha ân năng tác cho chúng như thế
nào?
Đáp: Vật như tấm bia-tay quay… ngăn cản sự bay đi-ngừng lại của
chúng, chứ không phải là làm trở ngại chúng rơi xuống và ngừng lại, thì
làm nhân năng tác đối với lý đâu có sai lầm.
Hỏi: Nếu pháp sinh-diệt đều cần đến nhân duyên, thì nhân duyên
sinh duyên có trong tất cả mọi lúc , sao không thể trong lúc sinh cũng
diệt-lúc diệt cũng sinh?
Đáp: Tôn giả Thế Hữu nói như vậy:  “Hai thời gian sinh-diệt hòa
hợp đều khác nhau, vì vậy lúc sinh không có diệt-lúc diệt không có sinh,
bởi vì nên nhân không thể nào có ha i quả”. Lại nói như vậy: “Nhân
duyên lúc sinh tùy thuận với pháp ấy, nhân duyên lúc diệt trái ngược
có hại đến pháp ấy, tuy nhân duyên ấy trước sau cùng nên thể, mà tác
dụng lợi-hại thời gian không như nhau. Giống như Tỳ kheo đã hết mùa
an cư, mang theo y bát đi đến các chùa, có kẻ cướp trông thấy Tỳ kheo,
trước đó chào hỏi cung kính và tùy thuận đi theo, sau đến cánh đồng
vắng vẻ đoạt lấy y bát của Tỳ kheo và lăng nhục mà bỏ đi. Nhân duyên
sinh-diệt cũng lại như vậy”. Đại đức nói  rằng: Hai sự việc sinh-diệt đã
trái ngược lẫn nhau thì cùng có như thế nào? Tôn giả Diệu Âm nói như
vậy: “Lúc các pháp sinh chưa có tác dụng thì sẽ diệt những gì? Lúc các
370 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
pháp diệt đã có tác dụng thì còn gì mà sinh? ”
Hỏi: nên pháp đã làm nhân năng tác cho nhiều pháp, nhiều pháp
cũng làm nhân năng tác cho nhiều pha ùp; lúc nên pháp làm nhân năng
tác cho nhiều pháp, là nhưu nên pháp làm nhân cho nhiều pháp, hay là
như nhiều pháp làm nhân cho nhiều pháp? Lúc nhiều pháp làm nhân
năng tác cho nên pháp, là như nhiều pháp làm nhân cho nên pháp, hay
là như nên pháp làm nhân cho nên pháp? Gi ả sử như vậy thì có gì sai?
Lúc nên pháp này làm nhân năng  tác cho nhiều pháp , nếu như nên
pháp làm nhân cho nhiều pháp, thì tại sao không cùng nên nhân mà quả
cũng thành nên? Nếu như nhiều pháp làm nhân cho nhiều pháp, thì tại
sao không phải nhiều quả mà nhân cũng thành nhiều? Lúc nhiều pháp
này làm nhân năng tác cho nên pháp, nếu như nhiều pháp làm nhân cho
nên pháp, thì tại sao không phải nhiều nhân mà quả cũng thành nhiều?
Nếu như nên pháp làm nhân cho nên pháp, thì tại sao không phải nên
quả mà nhân cũng thành nên?
Đáp: Nên đưa ra cách nói như vậy: Lúc nên pháp làm nhân năng
tác cho nhiều pháp, cũng như nhiều pháp làm nhân cho nên pháp; lúc
nhiều pháp làm nhân năng tác cho nên pháp, cũng như nên pháp làm
nhân cho nhiều pháp.
Hỏi: Nếu như vậy thì nên sẽ thành nhiều và nhiều sẽ thành nên
chăng?
Đáp: Tôi nói nên cũng thành nhiều và nhiều cũng thành nên, đây
là dựa vào tác dụng chhứ không dựa vào thật Thể. Tôi nói các nhân lấy
tác dụng làm quả, chứ không phải là lấy thật Thể làm quả. Lại nói: Các
quả lấy tác dụng làm nhân chứ không pha ûi là lấy thật Thể làm nhân,
bởi vì thật Thể của các pháp thường hằng không có chuyển biến, chẳng
phải là nhân-quả. Nhưng mà pháp vô vi gọi là nhân năng tác, chỉ vì
không làm chướng ngại chứ không phải là có thể thành tựu quả.
Lại nữa, pháp hữu vi làm nhân năng tác cho pháp hữu vi, cũng lấy
pháp hữu vi làm quả tăng thượng; pháp hữu vi không làm nhân năng tác
cho pháp vô vi, cũng không lấy pháp vô vi làm quả tăng thượng; pháp
vô vi không làm nhân năng tác cho pháp vô vi, cũng không lấy pháp vô
vi làm quả tăng thượng; pháp vô vi tuy làm nhân năng tác cho pháp hữu
vi, mà không lấy pháp hữu vi làm quả tăng thượng, bởi vì kgông có tác
dụng Thủ quả (dẫn đến quả) và Dữ quả (mang lại quả).
Hỏi: Vì sao pháp hữu vi có nhân-có quả, mà pháp vô vi thì không
có nhân-không có quả?
Đáp: Bởi vì pháp hữu vi lưu chuyển ở thế gian cho nên có  nhân-
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 21 371  
www.daitangkinh.org  
có quả, pháp vô vi thì không như vậy cho nên không có nhân-quả. Như
người đi xa cần phải chuẩn bị tiền bạc lương thực mới có thể đến được
nơi mình đến, chứ không phải là người  không đi. Lại nữa, bởi vì pháp
hữu vi có tác dụng cho nên có nhân -có quả, pháp vô vi thì không như
vậy cho nên không có nhân-quả. Như người theo việc kinh doanh cần
phải chuẩn bị đầy đủ mới có thể có những thành tựu, chứ không phải là
người không kinh doanh. Lại nữa, bởi vì  pháp hữu vi có sinh-diệt cho
nên có nhân-có quả, pháp vô vi  thì không như vậy cho nên không có
nhân-quả. Lại nữa, bởi vì pháp hữu vi có hòa hợp cho nên có nhân-có
quả, pháp vô vi thì không như vậy cho nên không có nhân-quả. Lại nữa,
bởi vì pháp hữu vi có ba tướng cho nên có nhân-có quả, pháp vô vi thì
không như vậy cho nên không có nhân-quả. Lại nữa, bởi vì tánh của
pháp hữu vi yếu kém cho nên có nhân, vì có tác dụng cho nên có quả,
như người ốm yếu dựa vào người khác mà đứng vững, chứ không phải
là người khỏe mạnh; pháp vô vi thì không như vậy cho nên không có
nhân-quả. Lại nữa, pháp hữu vi như vua-như quyến thuộc của vua, như
người giàu sang - như quyến thuộc của người giàu sang, như Nhân-đà-la
và như quyến thuộc của nhân-đà-la, cho nên có nhân-có quả; pháp vô
vi thì không như vậy cho nên không có nhân-quả.
Hỏi: Pháp hữu vi không sinh là vì pháp hữu vi làm cản trở mà
khiến cho nó không dấy khởi, hay là pháp vô vi làm cản trở cho nên nó
không sinh?
Đáp: Bởi vì pháp hữu vi làm cản trở mà khiến cho nó không dấy
khỏi, chứ không phải là pháp vô vi, bởi vì pháp vô vi làm nhân năng tác
cho pháp hữu vi mà không làm chướng ngại đối với tất cả mọi lúc; như
nước đổ vào mương, nếu nước không chảy tự nhiên thì vì nhân gì khác
chứ không phải là mương làm trở ngại.
Hỏi: Lúc pháp vô vi làm nhân năng tác và tăng thượng duyên cho
pháp hữu vi, thì loại nào là hơn hẳn, là duyên với pháp hữu vi ấy hay là
những pháp khác?
Đáp: Như nhau chứ không có gì sai biệt, giống như hai nhúm đậu.
Nếu pháp vô vi làm sở duyên duyên cho pháp hữu vi thì có đúng có
sai.
Lại nữa, pháp qúa khứ làm nhân năng tác cho pháp quá khứ, cũng
lấy nó làm quả tăng thượng; pháp quá khứ làm nhân năng tác cho pháp
vị lai-hiện tại, cũng lấy nó làm quả tăng thượn, nghĩa nói: Nếu tôi không
làm nhân năng tác gần cho ông th ì ông sẽ không có nhân. Nhưng mà
pháp hữu vi thì không có pháp nào la ø không có nhân. Pháp vị lai làm
372 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nhân năng tác cho pháp vị lai, cũng lấy nó làm quả tăng thượng; pháp
vi lai làm nhân năng tác cho pháp quá khứ-hiện tại, nhưng không lấy
nó làm quả tăng thượng. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì quả và nhân cùng
có hoặc là ở sau, nghĩa nói: Nếu to âi không làm nhân năng tácgần cho
ông thì ông sẽ không có quả. Nhưng mà pháp hữu vi thì khôngcó pháp
nào là không có quả. Pháp hiện tại  làm nhân năng tác cho pháp hiện
tại, cũng lấy nó làm quả tăng thượng; pháp hiện tại làm nhân năng tác
cho pháp vị lai, cũng lấy nó làm qu ả tăng thượng, nghĩa nói: Nếu tôi
không làm nhân năng tác gần cho ông thì ông sẽ không có quả. Nhưng
mà pháp hữu vi thì không có pháp nào là không có quả.
Hỏi: Vì sao pháp sau làm nhân năng tác cho pháp trước, mà pháp
trước không phải là quả tăng thượng của pháp sau?
Đáp: Nghĩa về không chướng ngại là nghĩa của nhân năng tác, quả
chắc chắn là do sức mạnh của nhân mà dẫn đến và thành tựu (thủ-dữ);
pháp sau đối với pháp trước không có sức  mạnh của dẫn đến và thành
tựu, cho nên pháp trước không phải là quả của pháp sau. Như pháp hữu
vi lấy pháp vô vi làm nhân năng tác mà không phải là quả của nó, bởi
vì nó không có sức mạnh của Thủ quả và Dữ quả.
Lại nữa, pháp thiện làm nhân năn g tác cho pháp thiện, cũng lấy
nó làm quả tăng thượng. Pháp thiện la øm nhân năng tác cho pháp bất
thiện-vô ký, cũng lấy nó làm quả tăng thượng. Pháp bất thiện làm nhân
năng tác cho pháp bất thiện, cũng lấy nó làm quả tăng thượng; pháp bất
thiện làm nhân năng tác cho pháp bất thiện-vô ký, cũng lấy nó làm quả
tăng thượng. Pháp vô ký làm nhân năng tác cho pháp vô ký, cũng lấy nó
làm quả tăng thượng; pháp vô ký làm nhân năng tác cho pháp thịện-bất
thiện, cũng lấy nó làm quả tăng thượng. Như pháp thiện-bất thiện-vô
ký lần lược chuyển tiếp làm nhân năng tác và quả tăng thượng; như vậy
pháp hệ thuộc ba cõi và không hệ t huộc, pháp học-vô học-phi học phi
vô học, pháp do kiến ma đoạn-do tu mà đoạn bất đoạn, pháp hữu sắc-vô
sắc, pháp hữu kiến-vô kiến, pháp hữu đối-vô đối, pháp hữu lậu-vô lậu,
pháp tương ưng-bất tương ưng…, nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, có pháp thiện làm nha ân năng tác gần cho pháp thiện,
như do nghiệp thiện mà sinh vào nhà thích làm thiện, sinh rồi lại có thể
tu nhiều hạnh tốt đẹp. Có pháp thiện làm nhân năng tác gần cho pháp
bất thiện, như do nghiệp thiện mà sinh vào nhà giàu sang, sinh rồi sống
buông thả tạo ra nhiều hànhn vi xấu ác. Có pháp bất thiện làm nhân
năng tác gần cho pháp bất thiện, nhù do nghiệp bất thiẹn mà sinh vào
nhà không có luật nghi, sinh rồi lại tạo ra nhiều hành vi xấu ác. Có
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 21 373  
www.daitangkinh.org  
pháp bất thiện làm nhân năng tác  gần cho pháp thiện, như do nghiệp
bất thiện mà thân mắc phải bệnh ta ät khổ não, hoặc mất tài sản-địa vị,
tâm sinh chắn ngán mà hối hận, cố gắng tu những hạnh tốt lành. Có
pháp bên trong làm nhân năng tác gần cho pháp bên trong, như nên
hữu tình cung cấp cho nhiều người. Có pháp bên trong làm nhân năng
tác gần cho pháp bên ngoài, như những người làm nông gieo trồng cấy
hái lo việc đồng áng. Có pháp bên ngoa øi làm nhân năn g tác gần cho
pháp bên ngoài, như nước-phân… giúp c ho mầm lúa được lớn lên. Có
pháp bên ngoài làm nhân năng tác  gần cho pháp bên trong, như đồ ăn
thức uống… nuôi lớn hữu tình. Có pháp của nên nẽo làm nhân năng tác
gần cho pháp của năm nẽo, như có nhiều người ăn thịt nên con dê, thân
họ được khỏemạnh rồi, có người làm điều thiện, có người làm điều ác;
người làm điều thiện thì được sinh vào cõi trời-người, người làm điều ác
thì rơi vào ba nẽo khổ đau.
Hỏi: Nếu lúc nên hữu tình làm hại sinh mạng mà tất cả hữu tình
không gây chướng ngại, thì họ đã làm nha ân năng tác cho hữu tình kia,
sao tất cả không cùng mặc phải tội sát sinh?
Đáp: Bởi vì hữu tình ấy tự mình sát hại dấy khỏi gia hạnh sát hại,
cũng khiến cho quả đầy đủ mà mắc tội sát sinh; những hữu tình khác thì
không như vậy, cho nên không mắc tội sát sinh. Lại nữa, bởi vì hữu tình
ấy dấy khỏi tâm ác mà cũng đoạn mạng loài khác, cho nên mắc tội sát
sinh; nhựng hữu tình khác thì không như vậy, cho nên không mắc tội sát
sinh. Những nghiệp đạo khác đều dựa theo đây cần phải biết!
Hỏi: Những tài sản vật dụng bên ngoài do cọng nghiệp của tất cả
hữu tình mà sinh khỏi, tại sao kẻ trộm ch ỉ mắc tội đối với chủ tài sản,
chứ không phải là những người khác?
Đáp: Bởi vì chủ tài sản tiếp nhận giữ gìn tài sản của mình, những
người khác thì không như vậy, cho nên kẻ trộm chỉ mắc tội đối với chủ
tài sản, chứ không phải là những người kha ùc. Lại nữa, chủ tài sản đối
với tài sản dấy khỏi ý tưởng về tài sản mình có, kẻ trộm đối với tài sản
ấy dấy lên ý tưởng mình là chủ tài sản, cho nên chỉ mắc tội đối với tài
sản của người kia, chứ không phải  là những người khác. Lại nữa, nếu
tài sản vật dụng là quả Sĩ dụng va ø quả tăng thượng đối với người kia
thì mắc tội đối với người kia, ta øi sản vật dụng là quả tăng thượng chứ
không phải là quả Sĩ dụng đối với tất cả hữu tình khác, cho nên không
mắc tội trộm cắp đối với họ.
Hỏi: Quả Sĩ dụng và quả tăng thượng có gì sai biệt?
Đáp: Do công sức làm ra mà có được là quả Sĩ dụng, không chướng
374 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
ngại mà có được là quả tăng thượng. La ïi nữa, tài sản vật dụng đối với
người làm ra là quả Sĩ dụng, đôi với người sử dụng là quả tăng thượng.
Như các loại trái-hạt đối với người gieo trồng là quả Sĩ dụng cũng là
quả tăng thượng, đối với người sử dụng ăn uống chỉ là quả tăng thượng.
Như các loại tài sản vật dụng đối  với người tìm kiếm mong cầu là quả
Sĩ dụng cũng là quả tăng thượng, đối với người tiếp nhận sử dụng thì chỉ
là quả tăng thượng.
Hỏi: Những vật như châu-bãi, núi Tô-mê-lô… ở tại khí thế giới
này do cọng nghiệp của tất cả hữu tình mà phát khỏi, ở trong đó nếu có
người nhập Niết-bàn, thì tại sao những vật này không giảm bớt?
Đáp: Tôn giả Thế Hữu nói như va äy: “Nếu vật là quả Sĩ dụng và
quả tăng thượng gần của họ thì cũng có giảm bớt, núi Tô-mê-lô… chỉ
là quả tăng thượng xa của họ, cho nên không giảm bớt gì.” Lại nói như
vậy: “Núi Tô-mê-lô là do cọng nghiệp của tất cả hữu tình mà phát khỏi,
giả sử ở trong đó có nên hữu tình tồn tại, do nghiệp lực của họ mà duy
trì vững vàng, cho nên cũng không gia ûm bớt, huống là có vô lượng vô
biên hựu tình chưa được Niết-bàn hay sao? Như người giàu sang tuy đã
mạng chung, mà cung điện-vườn cây- voi ngựa của họ không ẩn mất
theo họ, là bởi vì nghiệp lực của những hữu tình khác mà được duy trì;
ở đây cũng như vậy.” Lại nói như vậy:  “Ở trong này tuy có vô lượng
hữu tình được nhập Niết-bàn và sinh đến xứ khác, mà lại có vô lượng
vô biên hữu tình sinh đến thế giới này, bởi vì nghiệp lực của họ cho nên
không giảm bớt.” Tôn giả Giác Thi ên nói như vậy: “Đây là do nghiệp
lực của quá khứ mà duy trì, cho nên không giảm bớt gì.”
Hỏi: Như chuyển luân vương đối với bốn châu lục đều được tự tại,
là quả gì vậy?
Đáp: Uy thế của tự thân là quả dị thục, những vẫn đã thuộc quyền
cai quản là quả tăng thượng; vị ấy ở quá khứ tu tập tăng thượng, tự thân
đầy đủ những nghiệp thiện cho nên nay cảm được hai quả thù thắng
như vậy.
Lại nữa, có ba loại tăng thượng:
1. Tự tăng thượng.
2. Thế tăng thượng.
3. Pháp tăng thượng.
Tự tăng thượng, như có nên loại phiền não chưa đoạn mà cảnh
ác hiện rõ trước mắt, vì tự mình giữ gìn không dấy khỏi nghiệp ác, tự
nghĩ rằng mình đừng vì điều này mà rơi vào những nẽo ác. Thế tăng
thượng, như có nên loại phiền não chưa đoạn mà cảnh ác hiện rõ trước
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 21 375  
www.daitangkinh.org  
mắt, vì bảo vệ thế gian cho nên không dấy khỏi nghiệp ác, tự nghĩ rằng
mình đừng vì điều này mà làm cho người đời chê bai. Có người nói như
vậy: đừng vì mình mà làm cho hữu tì nh thế gian tạo ra những nghiệp
ác. Pháp tăng thượng, như có nên loại phiền não chưa đoạn mà cảnh ác
hiện rõ trước mắt, vì bảo vệ pháp cho nên không giấy khỏi nghiệp ác, tự
nghĩ rằng chớ vì mình mà làm cho các thế gian khinh chê Chánh pháp.
Ba loại tăng thượng này chính là nhân năng tác gần.
Hỏi: Vì sao ba loại này gọi là tăng thượng?
Đáp: Bởi vì không chướng ngại đố i với pháp thiện, bởi vì nó dễ
dàng tiếp cận với tăng thượng duyên.
Hỏi: Sức mạnh của nhân năng tác có tăng giảm hay không?
Đáp: Có, như lúc rất nhiều kéo cây gỗ lớn, trong đó có người
dốc hết sức - có người không dốc hết s ức, người dốc hết sức của họ
thì nhân năng tác tăng lên, người không dốc  hết sức thì nhân năng tác
giảm xuống. Như lúc họ kéo cây gỗ, lúc dựng cột - kéo thuyền - chuyển
đá…, nên biết cũng như vậy. Như bên ngoài đối với bên trong, hoặc bên
trong đối với bên ngoài, trong và ngoài tự hướng về với nhau cũng lại
như vậy.
Hỏi: Nhân năng tác và quả tăng thượng thì loại nào là nhiều
hơn?
Đáp: Nhân năng tác nhiều hơn mà quả tăng thượng ít hơn, bởi  vì
nhân năng tác thâu nhiếp tất cả pháp hữu vi và vô vi, quả tăng thượng
chỉ thâu nhiếp các pháp hữu vi.
Hỏi: Vì vậy cho nên nói: “Có thể có pháp đối với pháp, chẳng
phải là nhân năng tác chăng?
Đáp: Có, đó là tự tánh đối với tự tánh.
Hỏi: Có thể có pháp đối với tha tánh, chẳng phải là nhân năng tác
chăng?
Đáp: Có, đó là hữu vi đối với vô vi và vô vi đối với vô vi.”
Hỏi: Nhân năng tác lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Tất cả các pháp. Đã nói về tự tánh, cho nên nay sẽ nói.
Hỏi: Vì sao gọi là nhân năng tác, năng tác là nghĩa gì?
Đáp: Nghĩa về không chướng ngại là nghĩa của năng tác, nghĩa có
việc làm là nghĩa của năng tác. Nhân năng tác này chắc chắn nối thông
cả ba đời và có quả tăng thượng rời xa pháp thế gian. Như vậy đã biểu
hiện rõ ràng tự tánh của sáu nhân, nay sẽ tiếp tục biểu hiện về nghĩa
xen lẫn nhau và không xen lẫn nhau của sáu nhân.
Hỏi: Nếu pháp là nhân tương ứng thì pháp ấy cũng là nhân câu
376 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
hữu chăng?
Đáp: Nếu pháp là nhân tương ưng thì pháp ấy cũng là nhân câu
hữu. Có pháp là nhân câu hữu mà pháp ấy không phải là nhân tương
ưng, nghĩa là pháp không tương ưng với hữu vi.
Hỏi: Nếu pháp là nhân tương ưng thì pháp ấy cũng là nhân đồng
loại chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có pháp là nhân tương ưng mà không phải là nhân đồng loại,
nghĩa là có pháp tương ưng với vị lai.
2. Có pháp là nhân đồng loại mà không phải là nhân tương ưng,
nghĩa là pháp không tương ưng với quá khứ - hiện tại.
3. Có pháp là nhân tương ưng cũng là nhân đồng loại, nghĩa là
pháp tương ưng với quá khứ - hiện tại.
4. Có pháp chẳng phải là nhân tương ưng cũng chẳng phải là nhân
đồng loại, nghĩa là pháp không tương ưng với vị lai và pháp vô vi.
Hỏi: Nếu pháp là nhân tương ưng  thì pháp ấy cũng là nhân biến
hành chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có pháp là nhân tương ưng mà không phải là nhân biến hành,
nghĩa là trừ ra tùy miên biến hành của quá khứ - hiện tại và pháp tương
ưng với nó, còn lại các pháp tương ưng.
2. Có pháp là nhân biến hành mà không phải là nhân tương ưng,
nghĩa là tùy miên biến hành của qu á khứ - hiện tại và pháp tương ưng
với nó cùng sinh - lão - trú - vô thường.
3. Có pháp là nhân tương ưng cũng là nhân biến hành, nghĩa là tùy
miên biến hành của quá khứ - hiện tại và pháp tương ưng với nó.
4. Có pháp chẳng phải là nhân tương ưng cũng chẳng phải là nhân
biến hành, nghĩa là trừ ra tùy miên biến hành của quá khứ - hiện tại và
pháp tương ưng với nó cùng sinh-lão-trú-vô thường, còn lại các pháp
không tương ưng.
Hỏi: Nếu pháp là nhân tương ưng thì pháp ấy cũng là nhân dị thục
chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có pháp là nhân tương ưng mà không phải là nhân dị thục,
nghĩa là pháp tương ưng với vô lậu-vô ký.
2. Có pháp là nhân dị thục ma ø không phải là nhân tương ưng,
nghĩa là pháp không tương ưng với hữu lậu thiện-bất  thiện.
3. Có pháp là nhân tương ưng cũng là nhân dị thục, nghĩa là pháp
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 21 377  
www.daitangkinh.org  
tương ưng với hữu lậu thiện - bất thiện.
4. Có pháp chẳng phải là nhân tương ưng cũng chẳng phải là nhân
dị thục, nghĩa là pháp không tương ưng với vô lậu-vô ký.
Hỏi: Nếu pháp là nhân tương ưng thì pháp ấy cũng là nhân năng
tác chăng?
Đáp: Nếu pháp là nhân tương ưng thì pháp ấy cũng là nhân năng
tác; có pháp là nhân năng tác ma ø pháp ấy không phải là nhân tương
ưng, nghĩa là pháp không tương ưng.
Hỏi: Nếu pháp nhân câu hữu thì pháp ấy cũng là nhân đồng loại
chăng?
Đáp: Nếu pháp là nhân đồng loạ i thì pháp ấy cũng là nhân câu
hữu; có pháp là nhân câu hữu mà pháp ấy chẳng phải là nhân đồng loại,
nghĩa là pháp vị lai.
Hỏi: Nếu pháp là nhân câu hữu th ì pháp ấy cũng là nhân biến
hành chăng?
Đáp: Nếu pháp là nhân biến hành thì pháp ấy là nhân câu hữu; có
pháp là nhân câu hữu mà pháp ấy chẳng phải là nhân biến hành, nghĩa
là trừ ra tùy miên biến hành của quá khứ - hiện tại và pháp câu hữu
tương ưng với nó, còn lại các pháp hữu vi.
Hỏi: Nếu pháp là nhân câu hữu th ì pháp ấy cũng là nhân dị thục
chăng?
Đáp: Nếu pháp là nhân dị thục thì pháp ấy cũng là nhân câu hữu;
có pháp là nhân câu hữu mà pháp ấy chẳng phải là nhân dị thục, nghĩa
là pháp hữu vi vô lậu - vô ký.
Hỏi: Nếu pháp là nhân câu hữu thì pháp ấy cũng là nhân năng tác
chăng?
Đáp: Nếu pháp là nhân câu hữu thì pháp ấy cũng là nhân năng
tác; có pháp là nhân năng tác mà pháp ấy chẳng phải là nhân câu hữu,
nghĩa là pháp vô vi.
Hỏi: Nếu pháp là nhân đồng loạ i thì pháp ấy cũng là nhân biến
hành chăng?
Đáp: Nếu pháp là nhân biến hành thì pháp ấy cũng là nhân đồng
loại; có pháp là nhân đồng loại ma ø pháp ấy chẳng phải là nhân biến
hành, nghĩa là trừ ra tùy miên biến hành của quá khứ - hiện tại và pháp
câu hữu tương ưng với nó, còn lại các pháp quá khứ - hiện tại.
Hỏi: Nếu pháp là nhân đồng loại thì pháp ấy cũng là nhân dị thục
chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
378 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
1. Có pháp là nhân đồng loại mà không phải là nhân dị thục, nghĩa
là pháp vô lậu - vô ký của quá khứ - hiện tại.
2. Có pháp là nhân dị thục mà không phải là nhân đồng loại, nghĩa
là pháp hữu lậu thiện - bất thiện của vị lai.
3. Có pháp là nhân đồng loại cũng là nhân dị thục, nghĩa là pháp
hữu lậu thiện - bất thiện của quá khứ - hiện tại.
4. Có pháp chẳng phải là nhân đồng loại cũng chẳng phải là nhân
dị thục, nghĩa là pháp vô lậu vô ký của vị lai và pháp vô vi.
Hỏi: Nếu pháp là nhân đồng loại thì pháp ấy cũng là nhân năng
tác chăng?
Đáp: Nếu pháp nhân đồng loại thì pháp ấy cũng là nhân năng tác;
có pháp nhân năng tác mà pháp ấy chẳng phải là nhân đồng loại, nghĩa
là pháp vị lai và pháp vô vi.
Hỏi: Nếu pháp là nhân biến hành thì pháp ấy cũng là nhân dị thục
chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có pháp là nhân biến hành mà không phải là nhân dị thục,
nghĩa là tùy miên biến hành vô ký của quá khứ - hiện tại và pháp câu
hữu tương ưng với nó.
2. Có pháp là nhân dị thục mà không phải là nhân biến hành,
nghĩa là trừ ra tùy miên biến hành ba át thiện của quá khứ - hiện tại
và pháp câu hữu tương ưng với nó, còn lại các pháp hữu lậu thiện-bất
thiện.
3. Có pháp là nhân biến hành cũng la ø nhân dị thục, nghĩa là tùy
miên biến hành bất thiện của quá khứ - hiện tại và pháp câu hữu tương
ưng với nó.
4. Có pháp chẳng phải là nhân biến hành cũng chẳng phải là nhân
dị thục, nghĩa là trừ ra tùy miên biến hành vô ký của quá khứ-hiện tại
và pháp câu hữu tương ưng với nó, còn lại các pháp vô ký và vô lậu.
Hỏi: Nếu pháp là nhân biến hành thì pháp ấy cũng là nhân năng
tác chăng?
Đáp: Nếu pháp là nhân biến hành thì pháp ấy cũng là nhân năng
tác; có pháp là nhân năng tác ma ø pháp ấy chẳng phải là nhân biến
hành, nghĩa là trừ ra tùy miên biến hành của quá khứ-hiện tại và pháp
câu hữu tương ưng với nó, còn lại tất cả các pháp khác.
Hỏi: Nếu pháp là nhân dị thục thì pháp ấy cũng là nhân năng tác
chăng?
Đáp: Nếu pháp là nhân dị thục thì pháp ấy cũng là nhân năng tác;
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 21 379  
www.daitangkinh.org  
có pháp là nhân năng tác mà pháp ấy chẳng phải là nhân dị thục, nghĩa
là pháp vô ký và vô lậu.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân là sắc, mấy nhân là phi sắc?
Đáp: Hai nhân chỉ riêng phi sắc, đó là nhân tương ưng và nhân
biến hành, bốn nhân còn lại nối thông cả sắc và phi  sắc. Như sắc và
phi sắc, hữu kiến-vô kiến, hữu đối-vô đối, hữu chấp thọ-vô chấp thọ, là
trưởng duỡng-phi trưởng dưỡng, là đại chủng-phi đại chủng, là tạo sắc-
phi tạo sắc cũng như vậy.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân hữu lậu, mấy nhân vô lậu?
Đáp: Hai nhân chỉ riêng hữu lậu, đó là nhân biến hành và nhân dị
thục, bốn nhân còn lại nối thông cả hữu lậu và vô lậu.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân hữu vi, mấy nhân vô vi?
Đáp: Năm nhân chỉ riêng hữu vi, nên nhân chung cả hữu vi và vô
vi, đó là nhân năng tác.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân quá khứ, mấy nhân vị lai, mấy
nhân hiện tại?
Đáp: Ba nhân nối thông cả ba đời, đó là nhân tương ưng-câu hữu-
dị thục; hai nhân chỉ có quá khứ-hi ện tại, đó là nhân đồng loại-biến
hành; nên nhân nối thông cả ba đời và cũng rời xa thế gian, đó là nhân
năng tác.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân thiện, mấy nhân bất thiện, mấy
nhâ nhân vô ký?
Đáp: Nên nhân chỉ riêng bất th iện-vô ký, đó là nhân biến hành;
nên nhân chỉ riêng thiện-bất thiện, đó là nhân dị thục; bốn nhân còn lại
chung cả ba loại.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân hệ thuộc cõi Dục, mấy nhân hệ
thuộc cõi Sắc, mấy nhân hệ thuộc cõi  Vô sắc?
Đáp: Hai nhân chỉ hệ thuộc ba cõi đó là nhân biến hành và dị
thục; bốn nhân còn lại hệ thuộc cả ba cõi và không hệ thuộc.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân là học, mấy nhân là vô học, mấy
nhân là phi học phi vô học?
Đáp: Hai nhân chỉ riêng phi học phi vô học, đó là nhân biến hành
và dị thục, bốn nhân còn lại chung cả ba loại.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nha ân là kiến sở đoạn, mấy nhân là
tương ưng sở đoạn, mấy nhân là bất đoạn?
Đáp: Nên nhân chỉ riêng kiến sở đoạn, đó là nhân biến hành; nên
nhân chỉ riêng kiến sở đoạn và tương ưng sở đoạn, đó là nhân dị thục;
bốn nhân còn lại chung cả ba loại.
380 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 

ô?
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân nhiễm ô, mấy nhân không nhiễm

Đáp: Nên nhân chỉ riêng nhiễm ô, đó là nhân biến hành, năm
nhân còn lại chung cả hai loại. Như nhiễm ô và không nhiễm ô, có tội-
không có tội, hắc-bạch, hựu phú-vô phú, lui sụt-chẳng lui sụt cũng như
vậy.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân  là có dị thục, mấy nhân không
có dị thục?
Đáp: Nên nhân có dị thục, đó là nhân dị thục; năm nhân còn lại
chung cả hai loại.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân là dị thục, mấy nhân không phải
là dị thục?
Đáp: Hai nhân không phải là dị  thục, đó là nhân biến hành và
nhân dị thục; bốn nhân còn lại chung cả hai loại.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân tương ưng, mấy nhân không tương
ưng?
Đáp: Nên nhân chỉ riêng tương ưn g, đó là nhân tương ưng; năn
nhân còn lại chung cả hai loại.  Như tương ưng và không tương ưng, có
sở y-không có sở y, có sở duyên- không có sở duyên, có hành tướng-
không có hành tướng, có cảnh giác-không có cảnh giác, có đẳng vô
gián-không có đẳng vô gián cũng như vậy.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân là bốn Đế thâu nhiếp, mấy nhân
không phải là bốn Đế thâu nhiếp?
Đáp: Hai nhân chỉ riêng Khổ-Tập đế thâu nhiếp, đó là nhân biến
hành và dị thục; ba nhân chỉ ri êng Khổ-Tập-Đạo đế thâu nhiếp, đó là
nhân tương ưng-câu hữu và đồng loại; nên nhân nối thông cả bốn Đế và
phi Đế thâu nhiếp, đó là nhân năng tác.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nha ân là năm Uẩn thâu nhiếp, mấy
nhân chẳng phải là năm Uẩn thâu nhiếp?
Đáp: Hai nhân chỉ do bốn Uẩn tha âu nhiếp trừ ra sắc Uẩn, đó là
nhân tương ưng và nhân biến hành; ba nhân chung cả năm Uẩn thâu
nhiếp, đó là nhân câu hữu-đồng loại và dị thục; nên nhân chung cả năm
Uẩn và phi Uẩn thâu nhiếp, đó là nhân năng tác.
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân là xứ nào thâu nhiếp?
Đáp: Hai nhân chỉ do Ý xứ- Pháp xứ thâu nhiếp, đó là do nhân
tương ưng và biến hành; nên nhân chỉ do Sắc-Thanh-Ý và Pháp xứ thâu
nhiếp, đó là nhân dị thục; ba nhân chung cả mười hai xứ thâu nhiếp, đó
là nhân câu hữu-đồng loại và năng tác.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 21 381  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Sáu nhân này có mấy nhân là Giới nào thâu nhiếp?
Đáp: Nên nhân chỉ do Ý-Pháp va ø Ý thức thâu nhiếp, đó là nhân
biến hành; nên nhân chỉ do bảy tâm giới ( sáu thức và ý căn) và Pháp
giới thâu nhiếp, đó là nhân tương ưng; nên nhân chỉ do Sắc-Thanh-bảy
tâm và Pháp giới thâu nhiếp, đó là nhân dị thục; ba nhân chung cả mười
tám Giới thâu  nhiếp, đó là nhân câu hữu-đồng loại và năng tác.
Hỏi: Sáu nhân như vậy thì có quả gì?
Đáp: Nhân tương ưng và nhân câu hữu thì có quả Sĩ dụng, nhân
đồng loại và nhân biến hành có quả Đẳng lưu, nhân dị thục có quả Dị
thục, nhân năng tác có quả Tăng thượng, quả giải thoát ấy là do đạo mà
chứng chứ không phải la do nhân mà được.
Hỏi: Sáu nhân như vậy thì lúc nào Thủ quả ( dẫn đến quả) và lúc
nào Dữ quả( thành tựu quả)?
Đáp: Nhân tương ưng và nhân câu hữu thì hiện tại Thủ quả-hiện
tại Dữ quả, nên sát-na Thủ quả-nên sát-na Dữ quả, Thủ quả trong nên
sát-na-Dữ quả trong nên sát-na; nhân đồng loại và nhân biến hành thì
hiện tại Thủ quả, quá khứ và hiện tại Dữ quả, nên sát-na Thủ quả-nhiều
sát-na Dữ quả, Thủ quả trong nhiều sát-na-Dữ quả trong nhiều sát-na;
nhân dị thục thì hiện tại Thủ quả-quá khứ Dữ quả, nên sát-na Thủ quả-
nhiều sát-na Dữ quả, Thủ quả tr ong nhiều sát-na-Dữ quả trong nhiều
sát-na. Nhân năng tác thì có người đưa ra cách nói như vậy: Hiện tại
Thủ quả-quá khứ và hiện tại Dữ quả, nên sát-na Thủ quả-nhiều sát-na
Dữ quả, Thủ quả trong nhiều sát-na- Dữ quả trong nhiều sát-năng. Có
Sư khác nói: Nhân năng tác này th ì quá khứ và hiện tại Thủ quả-quá
khứ và hiện tại Dữ quả, nhiều sát-na Dữ quả-nhiều sát-na Dữ quả. Nếu
lúc Thủ quả thì có thể Dữ quả, còn lại như trước đã nói. Nếu có thể hiểu
rõ ràng về sáu nhân nnhư vậy, thì đối với bốn Quả có thể quan sát đối
chiếu rõ ràng, như nhìn những hạt cam khác nhau trong lòng bàn tay.
Lại nữa, tác dụng của các ph áp cần phải nhờ vào nhân duyên,
nhân đã biện giải rộng ra, ti ếp đến phải nói về duyên. Duyên có bốn
loại, như luận Thi Thiết và chương Kiến Uẩn biện giải. Nhưng luận Thi
Thiết đưa ra cách nói như vậy: “Có pháp là nhân duyên mà pháp ấy
cũng đẳng vô gián duyên, cũng là sở duyên duyên, cũng là tăng thượng
duyên…, cho đến có pháp là tăng t hượng duyên mà pháp ấy cũng là
nhân duyên, cũng là đẳng vô gián duyên, cũng là sở duyên duyên”.
Hỏi: Trong tất cả các pháp, có pháp có thể làm bốn duyên là
như tâm-tâm sở pháp, có pháp có thể làm ba duyên là như sắc-tâm bất
tương ưng hành, có pháp có thể làm hai duyên là như pháp vô vi, tại sao
382 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
luận ấy nói: “Có pháp la nhân duyên mà pháp ấy cụng là đẳng vô gián
duyên, cho đến nói rộng ra”?
Đáp: Luận ấy dựa vào lý Dung Hữu  ( có thể có) cho nên đưa ra
cách nói như vậy, nghĩa là trong các pháp có tâm-tâm sở đầy đủ tánh
của bốn duyên, chứ không nói là tất cả các pháp đều làm bốn duyên.
Nếu tận cùng về lý thì cần phải đưa ra cách nói như vậy.
Hỏi: Nếu pháp là nhân duyên thì pháp ấy cụng là đẳng vô gián
duyên chăng?
Đáp: Nếu pháp là đẳng vô gia ùn duyên thì pháp ấy cũng là nhân
duyên; có pháp là nhân duyên mà pháp ấy chẳng phải là đẳng vô gián
duyên, nghĩa là trừ ra tâm-tâm sở pháp chẳng phải là cuối cùng của quá
khứ-hiện tại, còn lại tất cả pháp hữu vi.
Hỏi: Nếu pháp là nhân duyên thì pháp ấy cũng là sở duyên duyên
chăng?
Đáp: Nếu pháp là nhân duyên th ì pháp ấy cũng là sở duyên
duyên; có pháp là sở duyên duyên mà pha ùp ấy chẳng phải là nhân
duyên, nghĩa là pháp vô vi.
Hỏi: Nếu pháp là nhân duyên th ì pháp ấy cũng là tăng thượng
duyên chăng?
Đáp: Nếu pháp là nhân duyên thì pháp ấy cũng là tăng thượng
duyên; có pháp là tăng thượng duyên mà pha ùp ấy chẳng phải là nhân
duyên, nghĩa là pháp vô vi.
Hỏi: Nếu pháp là đẳng vô gián duyên thì pháp ấy cũng là sở
duyên duyên chăng?
Đáp: Nếu pháp là đẳng vô gián duyên thì pháp ấy cũng là sở
duyên duyên; có pháp là sở duyên duyên mà pháp ấy chẳng phải là
đẳng vô gián duyên, nghĩa là trừ ra tâm-tâm sở pháp chẳng phải là cuối
cùng của quá khứ - hiện tại, còn lại tất cả các pháp.
Hỏi: Nếu pháp là đẳng vô gián duyên thì pháp ấy cũng là tăng
thượng duyên chăng?
Đáp: Nếu pháp là đẳng vô gián duyên thì pháp ấy cũng là tăng
thượng duyên; có pháp là tăng thượng duyên mà pháp ấy chẳng phải là
đẳng vô gián duyên, nghĩa là trừ ra tâm-tâm sở pháp chẳng phải là cuối
cùng của quá khứ-hiện tại, còn lại tất cả các pháp.
Hỏi: Nếu pháp là sở duyên duyên thì pháp ấy cũng là tăng thượng
duyên chăng?
Đáp: Đúng như vậy.
Hỏi: Nếu đối với nên pháp đầy  đủ bốn duyên thì chỉ cần nên
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 21 383  
www.daitangkinh.org  
duyên chứ tại sao thiết lập bốn duyên?
Đáp: Dựa vào tác dụng mà thi ết lập chứ không dựa vào Thể của
vật, bởi vì trong Thể của nên vật  có bốn tác dụng, nghĩa là tâm-tâm
sở pháp trong nên sát-na dẫn dắt phát khỏi tâm-tâm sở pháp đồng loại
trong sát-na tiếp theo sau, cho nên thiết lập làm nhân duyên; ngay sự
phát triển này, khiến tâm-tâm sở pháp trong sát-na tiếp theo sau được
sinh khỏi, cho nên thiết lập làm đẳng vô gián duyên; dựa vào năng lực
này làm cho tâm-tâm sở pháp trong sa ùt-na tiếp theo sau đã chọn lấy
cảnh, cho nên thiết lập làm sở duyên duyên; ngay lúc ấy không chướng
ngại khiến tâm-tâm sở pháp trong sa ùt-na tiếp theo sau được sinh khỏi,
cho nên thiết lập làm tăng thượng duyên. Trong này, nhân duyên như
pháp của hạt giống, đẳng vô gián duyên như pháp mở đường, sở duyên
như pháp nhận cây gậy, tăng thượng duyên như pháp không chướng
ngại. Như vậy, tâm-tâm sở pháp chẳng phải là cuối cùng của quá khứ-
hiện tại có đủ tánh của bốn duyên; còn lại pháp hữu vi có tánh của ba
duyên, ba pháp vô vi có tánh của hai duyên, đều dựa vào nghĩa mà nói
chứ không dựa vào Thể của vậy, bởi vì trong Thể của nên vật có nhiều
nghĩa, như trong các pháp có pháp c ó năng lực thực hiện. Sáu nhân,
nghĩa là tùy miên biến hành bát thi ện của quá khứ-hiện tại và pháp
tương ưng với nó có năng lực thực  hiện. Năm nhân, nghĩa là tùy miên
biến hành vô ký của quá khứ-hiện tại và pháp tương ưng với nó, hoặc
là tùy miên biến hành bất thiện của quá khứ-hiện tại và pháp tương ưng
với nó cùng với sinh-lão-trú-vô thường, hoặc là tâm-tâm sở pháp hữu
lậu thiện-bất thiện chẳng phải la ø biến hành của quá khứ-hiện tại đều
có năng lực thực hiện. Bốn nhân, nghĩa là tùy miên biến hành vô ký
của quá khứ-hiện tại và pháp t ương ưng với nó cùng với sinh-lão-trú-
vô thường, hoặc là sắc-tâm bất tương ưng hành hữu lậu thiện-bất thiện
chẳng phải là biến hành của quá khứ-hiện tại, hoặc là tâm-tâm sở pháp
vô lậu của quá khứ hiện tại, hoặc là tâm-tâm sở pháp hữu lậu thiện-bất
thiện của vị lai đều có năng lực th ực hiện. Ba nhân, nghĩa là sắc- tâm
bất tương ưng hành vô ký chẳng phải là biến hành của quá khứ-hiện tại,
hoặc là sắc-tâm bất tương ưng hàn h vô lậu của quá khứ-hiện tại, hoặc
là sắc-tâm bất tương ưng hành hữu lậu thiện-bất thiện của vị lai, hoặc là
tâm-tâm sở pháp vô lậu vô ký củ vị lai đều có năng lực thực hiện. Hai
nhân, nghĩa là sắc-tâm bất tương ư ng hành vô lậu vô ký của vị lai đều
có năng lực thực hiện. Nên nhân,  nghĩa là pháp vô vi giống như nhau,
pháp hữu vi thì có nhiều. Nghĩa cu ûa nhân không trái ngược với nhau,
duyên cũng phải như vậy.
384 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Nếu như vậy thì nhân và duyên có gì sai biệt?
Đáp: Tôn giả Thế hữu nói như vậy:  Không có gì sai biệt, nhân
tức là duyên và duyên tức là nha ân. Như trong kinh nói: “Hai nhân,
hai duyên có thể phát sinh Chánh kiến, nghĩa là âm thanh ngôn ngữ
của người khác và nội tâm tác ý đúng như lý”. Lại như kinh Đại Nhân
Duyên nói: “Đức Phật bảo với A-nan: Chi lão-tử có nguyên do như vậy,
có nhân như vậy, có tập như vậy, có sinh như vậy, có duyên như vậy,
đó gọi là chi Sinh”. Do đó biết rằng nhân và duyên chẳng có gì sai biệt.
Lại nói như vậy: “Nếu có cái này thì có cái kia, cái này là nhân của cái
kia, cũng là duyên của cái kia”.
Hỏi: Bởi vì có chiếc bình c ho nên có được sự hiểu biết về chiếc
bình, lẽ nào sự hiểu biết về chiếc bình này làm nhân hay sao?
Đáp: Không phải là chỉ có chiếc bình thì có sự hiểu biết về chiếc
bình, bởi vì lúc không có chiếc bình mà cũng có sự hiểu biết về chiếc
bình, cho dù lúc có chiếc bình mà không có sự hiểu biết về chiếc bình,
nhưng mà có hòa hợp cho nên có được sự hiểu biết về chiếc bình, vì vậy
hòa hợp là nhân duyên hiểu biết về ch iếc bình. Có người nói như vậy:
Hòa hợp là nhân, nhân hòa hợp này gọi là duyên.
Hỏi: Nếu mỗi nên pháp tách biệt thì không gọi là nhân, nhiều sự
việc hòa hợp cũng thuận theo không phải là nhân chăng?
Đáp: Như mỗi nên pháp tách biệt thì không gọi là hòa hợp, nhiều
sự việc tụ tập thì gọi là hòa hợp, do đó mỗi nên pháp tách biệt thì không
gọi là nhân, nhiều sự việc hòa hợp mới được gọi là nhân. Lại có người
nói: Đồng loại là nhân, dị loại là duyên, như lửa với lửa, lúa mì với mầm
lúa mì, gọi là đồng loại.
Hỏi: Lúa mì với mầm lúa mì co ù gì đồng loại? Nếu cùng tên gọi
lúa mì mà nói là đồng loại,  thuận theo ruộng - nước… cùng chung Đại
chủng cho nên cũng gọi là đồng loại, thì ruộng - nước… phải là nhân của
lúa mì?
Đáp: Lại có người nói: Gấn là nhân, xa là duyên.
Hỏi: Nếu như vậy thì nhân và đẳng vô gián duyên phải không có
sai biệt; vả lại, tâm thiện vô gián dấy khởi bất thiện, hoặc là tâm vô ký
phải là nhân chứ không phải là duyên?
Đáp: Lại có người nói: Không giống nhau là nhân, giống nhau là
duyên.
Hỏi: Nếu như vậy thì nhãn đối với nhãn thứ c phải là nhân chứ
không phải là duyên, bởi vì không giống nhau;  vả lại, lúa mì với mầm
lúa mì và tro đất phải là duyên chứ không phải là nhân, bởi vì đều là
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 21 385  
www.daitangkinh.org  
giống nhau?
Đáp: Lại có người nói: Có năng lực sinh ra là nhân, tùy theo năng
lực sinh ra là duyên.
Hỏi: Nếu như vậy thì chi Sinh đố i với Lão tử sẽ không phải là
duyên, tùy thuận chi Sinh và Hữu… đối với Lão tử sẽ không phải là
nhân?
Đáp: Lại có người nói: Có năng lực nuôi lớn tự nhiên nối tiếp nhau
là nhân, có năng lực nuôi lớn nhờ nơi khác mà nối tiếp nhau là duyên.
Hỏi: Nếu như vậy thì duyên vào t ự nhiên nối tiếp nhau mà dấy
khởi tâm thiện, chỉ có nuôi lớn tự nhiên nối tiếp nhau phải là nhân chứ
không phải là duyên?
Đáp: Đại đức nói rằng: Chuyển là nhân - tùy chuyển là duyên,
gần là nhân - xa là duyên; như gần - xa, ở nơi này - ở nơi kia, hòa  hợp
- không hòa hợp, ở thân này - ở thân khác, nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Nếu như vậy thì đổng loại tùy chuyển phải là duyên chứ
không phải là nhân, Vô minh duyên Ha ønh… phải là nhân chứ không
phải là duyên?
Đáp: Bởi vì Thể của nhân - duyên tuy không có gì sai biệt mà
nghĩa thì có khác, đó là nghĩa về nhân thì gần gũi, nghĩa về duyên
thì xa cách, vì biểu hiện nghĩa này cho nên nói nhân có sáu loại, nói
duyên có bốn loại. Nếu không như vậy thì danh và số cần phải giống
nhau.


„
386 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA