A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 23

Việt dịch

QUYỂN 23

LUẬN VỀ TRÍ (Phần 15)

Hỏi: Có thể có thân tác chứng đối với Diệt tùy miên mà Tuệ
không nhận thức rõ Diệt ấy chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc thân tác chứng đối với Diệt tùy miên mà Tuệ không
nhận thức rõ Diệt ấy, nghĩa là lúc cá c dị sinh lìa nhiễm  của cõi Dục
cho đến lìa nhiễm của Vô sở hữu xứ, diệt tất cả các tùy miên của phẩm
mình và Địa mình. Hoặc là lúc cá c Thánh giả hiện quán khổ, thì diệt
các tùy miên do kiến Khổ mà đoạn; lúc hiện quán Tập thì diệt các tùy
miên do kiến Tập mà đoạn; lúc hiện quán Đạo thì Diệt các tùy miên do
kiến Đạo mà đoạn; trong phần vị tu đạo dùng Khổ - Tập - Đạo và Thế
lực trí tùy theo sự thích ứng của trí; lúc lìa nhiễm của cõi Dục cho đến
lìa nhiễm của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, diệt tất cả các tùy miên của
phẩm mình-Địa mình do tu mà đoạn. Nếu dùng Khổ - Tập - Đạo và Thế
tục trí tùy theo sự thích ứng của trí,  thì lúc đạt được quả và luyện căn
thành tựu mà chứng diệt các tùy miên đã đoạn.
2. Có lúc Tuệ nhận thức rõ Diệt ấy mà thân không tác chứng, ng-
hĩa là lúc hiện quán Diệt thì diệt các tùy miên do kiến Khổ - Tập - Đạo
và tu mà đoạn; trong phần vị tu đạo, nếu vào lúc dùng Diệt trí lìa nhiễm
của cõi Dục cho đến lìa nhiễm của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, trừ ra đạt
dược quả vị, thì diệt các tùy mi ên đã đoạn-chưa đoạn tùy theo những
hiện quán, và còn lại tất cả dị sinh - Thánh giả lúc không chứng Trạch
diệt mà nhận thức về diệt, diệt các tùy miên ngay nơi sự nhận thức ấy.
3. Có lúc thân tác chứng đối với Diệt tùy miên mà Tuệ cũng nhận
thức rõ Diệt ấy, nghĩa là lúc hiện quán Diệt thì diệt các tùy miên do
kiến Diệt mà đoạn; trong phần vị tương ưng đạo, nếu vào lúc dùng Diệt
trí lìa nhiễm của cõi Dục cho đến lìa nhiễm của Phi tưởng phi phi tưởng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 23 405  
www.daitangkinh.org  
xứ, thì diệt các tùy miên đã quán va ø đã chứng; nếu lúc dùng Diệt trí
luyện căc thành tựu, thì diệt các tùy miên đã quán và đã chứng.
4. Có lúc thân không tác chứng đối với Diệt tùy miên mà Tuệ
cũng không nhận thức rõ Diệt ấy, nghĩa là trừ ra những tướng trước.
Hỏi: Có thể trong nên sát-na thân tác chứng đối với Diệt tùy miên
mà Tuệ không nhận thức rõ Diệt ấy chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phâ n biệt, nghĩa là lúc dùng Diệt
pháp trí đạt được quả Nhất Lai:
1. Có lúc thân tác chứng đối với  Diệt tùy miên mà Tuệ không
nhận thức rõ Diệt ấy, nghĩa là lúc bấy giờ diệt các tùy miên do kiến mà
đoạn thuộc cõi Sắc - Vô sắc.
2. Có lúc Tuệ nhận thức rõ Di ệt ấy mà thân không tác chứng,
nghĩa là Diệt các tùy miên của ba phẩm sau do tu mà đoạn thuộc cõi
Dục.
3. Có lúc thân tác chứng đối với Diệt tùy miên mà Tuệ cũng nhận
thức rõ Diệt ấy, nghĩa là Diệt tất  cả các tùy miên của sáu phẩm trước
do kiến mà đoạn và do tu mà đoạn thuộc cõi Dục.
4. Có lúc thân không tác chứng đối với Diệt tùy miên mà Tuệ
cũng không nhận thức rõ Diệt ấy, nghĩ a là diệt các tùy miên do tương
ưng mà đoạn thuộc cõi Sắc - Vô sắc . Như lúc dùng Diệt pháp trí đạt
được quả Nhất Lai, trong nên sát-na có bốn câu phân biệt; như vậy lúc
dùng Diệt trí chuyển căn của hàng Dự lưu - Nhất lai hoặc Bất hoàn,
trong nên sát-na đều có thể làm thành bốn câu phân biệt.
Hỏi: Thế nào là Nhân cảnh đoạn Thức?
Đáp: Khổ trí đã sinh mà Tập trí chưa sinh nếu tâm duyên do kiến
Tập mà đoạn-do kiến Khổ mà đoạn, thì gọi là nhân cảnh đoạn thức.
Trong này, nếu Thức là nhân đoạn-cảnh đoạn, mà tự Thể chưa đoạn thì
gọi là nhân cảnh đoạn thức. Có những người muốn làm cho tùy miên
biến hành và các pháp câu hữu tương ưng với nó chẳng phải là nhân
biến hành đối với Bộ mình. Họ đưa ra cách nói này: “Khổ trí đã sinh mà
Tập trí chưa sinh; nếu tâm duyên do kiến Tập mà đoạn - do kiến Khổ
mà đoạn, thì nhân của tâm này hoàn toàn đoạn - cảnh hoàn toàn đoạn,
mà tự Thể chưa đoạn cho nên gọi là nhân cảnh đoạn thức. Lúc bấy giờ
nếu tâm duyên do kiến Tập mà đoạn - do kiến Tập-Diệt-Đạo và tu mà
đoạn, thì nhân của tâm này tuy hoàn toàn đoạn mà cảnh chưa đoạn, cho
nên không phải là nhân cảnh đoạn thức. Lúc bấy giờ nếu tâm duyên do
kiến Tập mà đoạn-do kiến Khổ-Tập-Diệt-Đạo và tu mà đoạn, thì nhân
của tâm này tuy hoàn toàn đoạn mà cảnh có đoạn - có chưa đoạn,  cho
406 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nên không phải là nhân cảnh đoạn thức.” Có những người muốn làm
cho tùy miên biến hành và các pháp câu hữu tương ưng với nó cũng làm
thành nhân biến hành của Bộ mình. Họ đưa ra cách nói này: “Khổ trí đã
sinh mà Tập tí chưa sinh; nếu tâm duyên do kiến Tập mà đoạn - do kiến
Khổ mà đoạn, thì nhân của Bộ mình thuộc tâm này chưa đoạn mà nhân
của Bộ khác hoàn toàn đoạn - cảnh hoàn toàn đoạn, bởi vì tự tự Thể
chưa đoạn cho nên gọi là nhân cảnh  đoạn thức. Lúc bấy giờ nếu tâm
duyên do kiến Tập mà đoạn - do kiến Tập - Diệt - Đạo và tu mà đoạn,
thì nhân của tâm này có đoạn - có chưa đoạn, bởi vì cảnh chưa đoạn cho
nên không phải là nhân cảnh đoạn thức. Lúc bấy giờ nếu tâm duyên do
kiến Tập mà đoạn - do kiến Khổ Tập Diệt Đạo và tu mà đoạn, thì nhân
và cảnh của tâm này đều có đoạn - có chưa đoạn, cho nên không phải là
nhân cảnh đoạn thức.” Đã hiển bày về tự tánh của nhân cảnh đoạn thức,
tiếp theo cần phải biểu hiện rõ ràng về tùy miên tùy tăng của nhân cảnh
đoạn thức, tiếp theo cần phải biểu hiện rõ ràng về tùy miên tùy tăng
của nhân cảnh đoạn thức.
Hỏi: Có bao nhiêu tùy miên tùy tăng đối với Thức này?
Đáp: Mười chín.
Hỏi: Nên tâm chăng?
Đáp: Không phải như vậy. Điều ấy như thế nào? Nghĩa là chưa lìa
nhiễm Dục, Khổ pháp trí đã sinh mà Tập pháp trí chưa sinh, nếu tâm
duyên thuộc cõi Dục do kiến Tập mà đoạn - do kiến Khổ mà đoạn, thì
nhân cảnh đoạn thức này có bảy tùy miên tùy tăng thuộc cõi Dục do
kiến Tập mà đoạn, bốn tùy miên tùy tăng là sở duyên tương ưng đối với
Thức này, đó là Tà kiến - Kiến thủ - Nghi và Vô minh; ba tùy miên tùy
tăng đối với Thức này chỉ có sở duyên, đó là Ái - khuể và mạn. Lúc đã
lìa nhiễm Dục mà chưa lìa nhiễm Sắc , Khổ loại trí đã sinh nhưng Tập
loại trí chưa sinh, nếu tâm duyên thuộc cõi Sắc do kiến Tập mà    đoạn
- do kiến Khổ mà đoạn, thì nhân cảnh đoa ïn thức này có sáu tùy miên
tùy tăng thuộc cõi Sắc do kiến Tập mà đoạn, bốn tùy miên tùy tăng là
sở duyên tương ưng đối với Thức này, như nói ở cõi Dục; hai tùy miên
tùy tăng đối với Thức này chỉ có sở duyên, đó là Aí và Mạn.
Hỏi: Chưa lìa nhiễm Dục thì cũng có thể như vậy, tại sao nói là
đã lìa nhiễm Dục?
Đáp: Trong này nói có thể hiện hành thì cần phải lìa nhiễm của
Địa dưới, lúc ấy phiền não của Địa trên mới được hiện hành, cho nên
đưa ra cách nói này. Đã lìa nhiễm Sắc, Khổ loại trí đã sinh mà Tập loại
trí chưa sinh, nếu tâm duyên thuộc c õi Vô sắc do kiến Tập mà đoạn
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 23 407  
www.daitangkinh.org  
- do kiến Khổ mà đoạn, thì nhân cảnh đoạn thức này có sáu tùy miên
tùy tăng thuộc cõi Vô sắc do kiến Tập mà đoạn, bốn tùy miên tùy tăng
là sở duyên tương ưng đối với Thức na øy, hai tùy miên tùy tăng đối với
Thức này chỉ có sở duyên, như nói ở cõi Sắc. Trong này có người đọc:
Đã lìa nhiễm Sắc mà chưa lìa nhi ễm Vô sắc. Người ấy không nên đọc
rằng: Bởi vì Tập loại trí chưa sinh cho nên đã biểu hiện rõ ràng là chưa
lìa nhiễm Vô sắc.
Hỏi: Trong phần vị do tu mà đoạn cũng có thể kiến lập Nhân cảnh
đoạn thức, nghĩa là đã đoạn pha åm Thượng Thượng cho đến phẩm Hạ
Trung, mà chưa đoạn tám phẩm cho đến nên phẩm tâm, tâm duyên này
trước đó đã đoạn nên phẩm cho đ ến tám phẩm, nhân của nên phẩm
trước cho đến tám phẩm đã đoạn, cho nên cũng phải gọi là Nhân cảnh
đoạn thức, tại sao không nói đến?
Đáp: Cũng cần phải nói mà không nói đến, thì nên biết rằng nghĩa
này có khác. Lại nữa,  nếu Thức của Bộ khác lấy Bộ khác làm nhân -
Bộ khác làm cảnh, mà nhân và cảnh đã đoạn nhưng Thể chưa đoạn, thì
trong này nói đến điều ấy; tâm do tu  mà đoạn lấy Bộ mình làm nhân -
Bộ mình làm cảnh, tuy nhân và cảnh đều đoạn nhưng không nói là nhân
cảnh đoạn thức. Lại nữa, Nhân trong này là nói đến nhân biến hành, bởi
vì chỉ có nhiễm ô, những nhân còn lại  thì không nhất định; Thức trong
này là chỉ nói đến các tâm tương ưng với tùy miên, bởi vì chỉ có nhiễm
ô. Vì vậy mà nói Nhân cnảh đoạn thức, chỉ thuộc về ba cõi do kiến Tập
mà đoạn.
Hỏi: Vì sao sau nhân mới nói đến tùy miên?
Đáp: Bởi vì nghĩa của tạng A-tỳ-đạt-ma cần phải dùng mười bốn
sự việc để hiểu biết, đó là sáu nhân-bốn duyên-thâu nhiếp - tương ưng-
thành tựu và không thành tựu. Nếu người dùng mười bốn sự việc như
vậy, hiểu biết về A -tỳ-đạt-ma không có gì sai lầm, thì gọi là bậc Thầy
về A-tỳ-đạt-ma, chứ không phải là người chỉ đọc và nhớ về văn. Có Sư
khác nói: Cần phải dùng bảy sự việc để hiểu biết về nghĩa của tạng A-
tỳ-đạt-ma, đó là Nhân thiện xảo, Tự tướng thiện xảo - cọng tướng thiện
xao, Thâu nhiếp-không thâu nhiếp thiện xảo, Tương ưng - không tương
ưng thiện xảo, thành tựu-không thành tựu thiện xảo. Nếu người dùng
bảy sự việc như vậy để hi ểu biết về A-tỳ-đạt-ma không có gì sai lầm,
thì gọi là bậc Thầy về A-tỳ-đạt-ma, chứ không phải là người chỉ đọc và
giữ lấy văn. Vì vậy cho nên sau nhân mới nói đến các tùy miên, đối với
nghĩa chẳng sai lầm gì.
---------------------
408 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
CHƯƠNG I: TẠP UẨN (Tiếp Theo)

Phẩm Thứ Ba: LUẬN VỀ BỔ-ĐẶC-GIÀ-LA
LUẬN VỀ BỔ-ĐẶC-GIÀ-LA (Phần 1)
Nên Bổ-đặc-già-la, đối với mười hai chi duyên khởi của đời này,
có mấy quá khứ, mấy vị lai, ma áy hiện tại? Như vậy, những chương và
giải thích về nghĩa từng chương đã lĩ nh hội rồi, tiếp đến cần phải giải
thích rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Bởi vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để biểu hiện nghĩa
lý đúng đắn, nghĩa là hoặc có người chấp Thể của quá khứ - vị lai chẳng
phải là thật có, hiện tại tuy có nhưng là vô vi. Vì ngăn chặn tông chỉ ấy
mà biểu hiện rõ ràng Thể của quá khứ - vị lai là thật có, hiện tại là hữu
vi bởi vì thuộc về lưu chuyển (Thế). Hoặc lại có người chấp rằng duyên
khởi là vô vi; như luận giả thuộc phái Phân Biệt.
Hỏi: Họ dựa vào đâu mà đưa ra cách nói như vậy?
Đáp: Bởi vì họ dựa vào kinh. Nghĩa là trong kinh nói: “Như Lai
xuất thế hay không xuất thế, thì pháp vẫn tồn tại trong pháp tánh. Phật
tự mình thành bậc Đẳng Giác mà khai bày rõ ràng cho người khác…” Vì
vậy biết rằng duyên khởi là pháp vô vi . Vì ngăn chặn tông chỉ ấy mà
biểu hiện rõ ràng duyên khởi là pháp hữu vi bởi vì thuộc về ba đời, chứ
không có pháp vô vi thuộc về ba đời.
Hỏi: Nếu pháp duyên khởi chẳng phải là vô vi, thì sẽ giải thích
như thế nào về kinh mà họ đã dẫn chứng?
Đáp: Bởi vì kinh nói về nghĩa quyết định của nhân quả, nghĩa là
Phật xuất thế hay không xuất thế,  thì vô minh vẫn quyết định là nhân
của các hành, các hành quyết đị nh là quả của vô minh, như vậy cho
đến Sinh quyết định là nhân của Lão tử, Lão tử quyết định là quả của
Sinh. Pháp vẫn tồn tại trong pháp tánh là nghĩa đã được quyết định, chứ
không phải là nghĩa của vô vi, ý trong kinh là như vậy. Nếu không như
vậy thì trong kinh cũng nói: “Như Lai xuất thế hay không xuất thế, thì
pháp vẫn tồn tại trong pháp tánh, Sa éc luôn luôn là tướng Sắc, cho đến
Thức luôn luôn là Tướng thức, Địa luôn luôn là tướng cứng cho đến
Phong luôn luôn là tướng động, Hát-lê- đức-kê luôn luôn là vị đắng,
Yết-trúc-ca-lô-tứ-ni luôn luôn là vị cay.” Lẽ nào năm uẩn… cũng là vô
vi hay sao? Năm uẩn đã là hữu vi thì duyên khởi cũng như vậy, nghĩa là
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 23 409  
www.daitangkinh.org  
tự tướng của năm uẩn… đã được quyết định cho nên nói như vậy, duyên
khởi cũng dựa vào nhân quả đã được quyết định cho nên nói như vậy.
Vì ngăn chặn những cái chấp sai kha ùc như vậy để biểu hiện rõ ràng
nghĩa lý chính xác, cho nên soạn ra luận này.
Trong này, luận giải đã mở đầu phần luận thuận theo biện giải về
năm sự việc:
1. Vì sao chỉ nói đến nên Bổ-đặc-già-la?
2. Nói như thế nào là nên Bổ-đặc-già-la?
3. Vì sao chỉ nói đến đời này?
4. Nói như thế nào là đời này?
5. Nói như thế nào là hiện tại?
Vì sao chỉ nói đến nên Bổ-đặc-già- la? Bởi vì tránh cái lỗi vừa
nhiều vừa rối tong văn luận, nếu nói tất  cả Bổ-đặc-già-la thì văn luận
vừa nhiều vừa rối cũng trở tha ønh vô dụng, nếu nói nên thì biết những
Bổ-đặc-già-la khác cũng như vậy.
Nói như thế nào là nên Bổ-đặc-già-la? Nếu có trải qua tất cả mười
hai chi này như bậc thang bước lên cao, thì ở đây đã nói đến. Nghĩa là
nếu quá khứ khởi lên Vô minh - Hành, thì dẫn dắt được Thức-Danh sắc-
Lục xứ -Lúc-Thọ trong hiện tại, lại từ hiện tại khởi lên Ái - Thủ - Hữu,
dẫn dắt được Sinh - Lão tử của vị lai, là nên Bổ-đặc-già-la đã nói đến ở
đây. Nếu như có người trong quá khứ khởi lên Vô minh - Hành, dẫn dắt
được Thức cho đến Thọ tong hiện tại , hiện tại không còn khởi lên Ái-
Thủ - Hữu dẫn dắt được Sinh - Lão tử cả vị lai, thì không phải là vấn đề
nói đến ở đây. Như trong chương Trí uẩn nói: “Thành tựu tám chi gọi là
hành giả bậc Học.” Như thế nào là bậc Học, thì chương ấy đã nói: “Nếu
có người trải qua tất cả Tam-ma-b át-đề như bậc thang bước lên cao.”
Điều này trong chương ấy đã nói. Nghĩa là nếu trước tiên bước vào Định
có tầm-có tứ, tiếp đến tiến vào Đị nh không có tầm - không có tứ, tiếp
đến tiến vào Định không có tầm - không có tứ, tiếp đến tiến vào Định
Vô Sắc, tiếp đến tiến vào Định Diệt tận, rời khỏi Định Diệt tận dấy khởi
tâm hữu lậu hiện rõ trước mắt, thì trong chương ấy nói đến điều đó. Nếu
có người trước tiên bước vào Định có tầm-có tứ, tiếp đến tiến vào Định
không có tầm - không có tứ, tiếp đến tiến vào Định Vô sắc, tiếp đến
tiến vào Định Diệt tận, rời khỏi Định Diệt tận dấy khởi tâm vô lậu hiện
rõ trước mắt, thì không phải là vấn đề mà chương ấy nói đến - vả lại,
như kinh nói: “Trước trông thấy người con gái hình dáng dung mạo đoan
chánh trẻ trung rất vui thích, tiếp đến lại thấy người ấy già yếu gầy gò,
tiếp đến lại thấy người ấy bệnh nặng khốn khổ, tiếp đến lại thấy người
410 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
ấy chết trải qua nên ngày cho đến bảy ngày, tiếp đến lại thấy người ấy
phình tướng máu mủ rửa nát, tiếp đến lại thấy thân ấy xương cốt rời rã
không còn máu thịt…, sau đó lại thấy ha øi cốt ấy mục nát bạc xám như
màu chim bồ câu.” Nếu có người trải qua tất cả các giai đoạn như đã nói
ở trên, thì đó là những điều trong kinh ấy nói đến. Nếu không như vậy
thì không phải là kinh ấy đã nói. Trong này cũng như vậy, chỉ nói là trải
qua tất cả mười hai chi, chứ không nói đến những gì khác.
Vì sao chỉ nói đến đời này? Bởi vì nói đến đời hiện tại thì biết quá
khứ - vị lai cũng như vậy, cho nên không có gì khác. Nói như thế nào là
đời này? Nghĩa là nên chúng đồng phần thì nói là đời này. Nói như thế
nào là hiện tại? Nghĩa là nói về chúng đồng phần hiện tại, chứ không
nói đến sát-năng hiện tại và phần vị hiện tại.
Hỏi: Nên Bổ-đặc-già-la đối với mười hai chi duyên khởi của đời
này, có mấy quá khứ, mấy vị lai, mấy hiện tại?
Đáp: Hai quá khứ, đó là Vô minh - Hành; hai vị lai, đó là Sinh
- Lão tử; tám hiện tại, đó là Thức - Danh sắc - Lục xứ - Xúc - Thọ - Ái-
Thủ - Hữu.
Hỏi: Mười hai chi này đều có đủ quá khứ - vị lai - hiện tại, tại sao
chỉ nói quá khứ và vị lai đều có hai chi, mà hiện tại thì có tám chi?
Đáp: Người không có Tuệ nhãn thì dùng nhân hiện tại để suy ra
quả vị lai, dùng quả hiện tại để suy ra nhân quá khứ, có thể biết cũng có
nhân quả, cho nên đưa ra cách nói  như vậy. Dùng nhân hiện tại, nghĩa
là Ái - Thủ và Hữu; suy ra quả vị lai, đó là Sinh - Lão tử. Dùng quả hiện
tại, đó là Thức - Danh sắc - Lục xứ - Xúc và Thọ; suy ra nhân quá khứ,
đó là Vô minh - Hành - Đức Thế Tôn muốn khiến cho người không có
Tuệ nhãn, dùng nhân - quả hiện tại để suy ra có quá khứ - vị lai, vì vậy
vẫn có thể lo liệu được những việc làm. Quả của đời quá khứ - nhân
của đời vị lai, căn cứ vào đây làm Môn cũng có thể biết là có, cho nên
luận này chỉ đưa ra cách nói như vậy. Lại nữa, nói có hai chi trong quá
khứ tức là ngăn chặn cái chấp về sinh tử vốn không có mà nay có, nói
có hai chi trong vị lai tức là ngnă chặn cái chấp về sinh tử có rồi trở lại
không có, nói có tám chi hiện tại là thành lập nhân quả sinh tử nối tiếp
nhau. Như vậy, sự nghiệp giáo hóa của Như Lai đa õ trọn vẹn, cho nên
đưa ra cách nói như vậy. Lại nữa, nói có hai chi trong quá khứ tức là
ngăn chặn về Thường kiến, nói có hai ch i trong vị lai tức là ngăn chặn
về Đoạn kiến, nói có tám chi hiện ta ïi tức là biểu hiện rõ ràng Trung
đạo. Như vậy, sự nghiệp giáo hóa của Như Lai đã trọn vẹn, cho nên đưa
ra cách bói như vậy. Lại nữa, nói có hai chi trong quá khứ tức là   biểu
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 23 411  
www.daitangkinh.org  
hiện sinh tử có nhân, nói có hai chi trong vị lai tức là biểu hiện sinh tử
có quả, nói có tám chi hiện tại tức là biểu hiện nhân quả nối tiếp nhau,
từ đây hữu tình có thể lo liệu được những việc làm, cho nên đưa ra cách
nói như vậy. Lại nữa, nói có hai chi trong quá khứ là loại bỏ sự ngu dốt
về thời gian trước, nói có hai chi trong vị lai là loại bỏ sự ngu dốt về thời
gian sau, nói có tám chi hiện tại là loại bỏ sự ngu dốt về thời gian giữa,
từ đây hữu tình có thể lo liệu được những việc làm, cho nên đưa ra cách
nói như vậy. Lại nữa, trong này chỉ nói về nhân quả nên đời, nghĩa về
nhân quả của đời khác theo như vậy có thể biết được, cho nên đưa ra
cách nói này.
Luận Phẩm Loại Túc nói như vậy: “Thế nào là pháp duyên khởi?
Nghĩa là tất cả pháp hữu vi.”
Hỏi: Luận này và luận ấy đã nói có gì khác nhau?
Đáp: Luận này nói là Bất liễu ng hĩa, luận ấy nói là liễu nghiã.
Luận này nói có nghĩa khác, luận ấy nói không có nghĩa gì khác. Luận
này nói có ý sâu kín, luận ấy nói không có ý sâu kín. Luận này nói có
nhân riêng biệt, luận ấy nói không có nhân riêng biệt. Luận này nói là
thế tục, luận ấy nói là Thắng nghĩa. Luận này chỉ nói pháp duyên khởi
thuộc số hữu tình, luận ấy nói chung về pháp duyên khởi thuộc số hữu
tình và không phải số hữu tình. Lu ận này chỉ nói về pháp duyên khởi
có căn, luận ấy nói chung về pháp duyên khởi có căn và không có căn.
Luận này chỉ nói về pháp duyên khởi c ó Tâm, luận ấy nói chung về
pháp duyên khởi có Tâm và không c ó Tâm. Luận này chỉ nói về pháp
duyên khởi chấp thọ, luận ấy nói chung về pháp duyên khởi chấp thọ và
chẳng phải là chấp thọ. Lại nữa, duyên khởi có bốn loại:
1. Sát-năng.
2. Ràng buộc với nhau.
3. Phần vị.
4. Nối tiếp xa.
Luận này nói về phần vị và nối tiếp xa, luận ấy nói về sát-năng
và ràng buộc với nhau.
Hỏi: vì sao luận này chỉ nói  về pháp duyên khởi thuộc sốõ hữu
tình?
Đáp: Là ý của người soạn luận muốn như vậy, cho đến nói   rộng
ra. Lại nữa, không có cần phải vặn hỏi về ý của người soạn luận này,
bởi vì người soạn luận dựa vào kinh mà soạn luận, trong kinh chỉ nói về
pháp duyên khởi thuộc số hữu tình, cho nên luận này cũng như vậy.
Hỏi: Dựa vào luận mà phát sinh luận, vì sao Đức Thế Tôn chỉ nói
412 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
về pháp duyên khởi thuộc số hữu tình?
Đáp: Bởi vì quán sắt căn duyên ma ø giáo hóa, nghĩa là Đức Phật
quán sát căn duyên của hữu tình đã được giáo hóa ấy nên nghe gì thích
hợp, chỉ nói về pháp duyên khởi thuộc số hữu tình, thì có thể hiểu rõ
ràng và làm được những việc đáng la øm, cho nên đưa ra cách nói này.
Lại nữa, vì thuận với chi Hữu, nghĩ a là số hữu tình tùy thuận với chi
Hữu, thì nghĩa ấy là hơn hẳn. Pháp c ủa số hữu tình từ vô thỉ đến nay
xoay tròn trong ba cõi nối tiếp nha u mãi không dứt, nghĩa về Hữu hơn
hẳn cho nên gọi là Hữu. Pháp của  số hữu tình tùy thuận với Hữu này
cho nên gọi là chi Hữu, vì vậy Đức Thế Tôn chỉ nói về pháp duyên khởi
thuộc số hữu tình, luận này dựa vào kinh ấy cũng chỉ nói về pháp duyên
khởi thuộc số hữu tình. Lại nữa, các loài hữu tình từ vô thỉ đến nay xoay
tròn trong sinh tử nhận chịu khổ não vô cùng, đều do chấp trước mê lầm
về pháp của số hữu tình, cho nên Đức  Thế Tôn chỉ khai thị cho họ về
pháp duuyen khởi thuộc số hữu tình, luận này dựa vào kinh ấy mà đưa
ra cách nói mhư vậy.
Hỏi: Như vậy, tự tánh của duyên khởi là gì?
Đáp: Năm uẩn và bốn uẩn là tự tánh của duyên khởi đã nói trong
luận này, nghĩa là cõi Dục và cõi Sắc lấy năm uẩn làm tự tánh, nếu cõi
Vô sắc thì lấy bốn uẩn làm tự tánh. Như nói về tự tánh, tướng phần của
ngã - vật và tánh vốn có cũng như vậy. Đã nói về tự tánh, cho nên nay
sẽ nói.
Hỏi: Vì sao gọi là duyên khởi, duyên khởi là có nghĩa gì?
Đáp: Chờ duyên mà khởi cho nên gọi là duyên khởi.
Chờ những duyên nào? Nghĩa là các duyên như nhân duyên… Hoặc
có người nói: Có duyên có thể khởi cho nên gọi là duyên khởi, nghĩa là
có tánh - tướng đều có thể khởi. Lại có người nói: Thuận theo có duyên
mà khởi cho nên gọi là duyên khởi, nghĩa là cần phải có duyên thì pháp
này mới được sinh khởi. Có người đưa ra cách nói như vậy: Mọi duyên
khởi đều riêng biệt thuận theo duyên đều riêng biệt hòa hợp mà sinh
khởi. Hoặc lại có người nói: Đều thuận theo duyên mà khởi cho nên gọi
là duyên khởi.
Hỏi: Có pháp thuận theo bốn duyên mà sinh, đó là tâm - tâm sở;
có pháp thuận theo ba duyên mà sinh, đó là Định Diệt tận và Định Vô
tưởng; có pháp thuận theo hai duyên mà sinh, đó là tất cả sắc và những
bất tương ưng hành khác; sao nói là đều thuận theo duyên mà khởi cho
nên gọi là duyên khởi?
Đáp: Chính là vì điều này cho nên gọi là Đều. Nghĩa là pháp cần
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 23 413  
www.daitangkinh.org  
phải thuận theo bốn duyên mà sinh, đều do bốn duyên mà sinh chứ
không phải là ba-không phải là hai; pháp cần phải thuận theo ba duyên
mà sinh, đều do ba duyên mà sinh chứ không phải là bốn-không phải là
hai; pháp cần phải thuận theo hai duyên mà sinh, đều do hai duyên mà
sinh chứ không phải là bốn - không phải là ba; cho nên gọi là Đều. Lại
nữa, dựa vào tăng thượng duyên cho nên nói là Đều, nghĩa là mỗi nên
pháp vào lúc đang sinh khởi đều trừ ra t ự tánh còn lại tất cả các pháp
đều làm tăng thượng duyên cho pháp ấy. Lại nữa, đều cùng lúc sinh
khởi cho nên nói là Đều, như nói tâm của tất cả các hữu tình cùng sinh
- cùng trú - cùng diệt. Lại nữa, đều do nên sát-năng cho nên nói là Đều.
Lại nữa, tất cả đều có mười hai ch i này, từ vô thỉ đến nay cho đến lúc
chứng được quả vị Vô học, cho nên nói là Đều.
Hỏi: Các loài hữu tình,  hoặc có người nhập Niết-bàn trước, hoặc
có người nhập Niết-bàn sau, làm sao có thể nói là pháp duyên khởi như
nhau? Đáp: Bởi vì đều có đủ mười hai chi cho nên nói là như nhau. Lại
nữa, bởi vì đều đạt được Niết-ba øn mới rồi bỏ duyên khởi, cho nên nói
là như nhau. Lại nữa, tướng chung của duyên khởi không có bắt đầu -
không có kết thúc, tất cả hữu tình cùng có pháp này, cho nên nói là như
nhau. Lại nữa, người nhập Niết-bàn trước thì đối với pháp duyên khởi
trước ít sau nhiều, người nhập Niết-bàn sau thì đối với pháp duyên khởi
trước nhiều sau ít, cho nên nói là nh ư nhau. Nghĩa là các hữu tình đều
có vô lượng các pháp duyên khởi của quá khứ - vị lai, tuy đời kiếp lưu
chuyển có ít - có nhiều mà Thể ấy tính ra thì tất cả đều như nhau.
Như trong kinh nói: “Đức Phật bảo với Tỳ kheo: Ta sẽ nói cho ông
biết về pháp duyên khởi và duyên đã sinh pháp.”
Hỏi: Pháp duyên khởi và duyên đã sinh pháp, sai biệt thế nào?
Đáp: Có người đưa ra cách nói như vậy: Không có gì sai biệt.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì trong luận Phẩm Loại Túc đưa ra cách nói
như vậy: “Thế nào là pháp duyên khởi? Nghĩa là tất cả các pháp   hữu
vi. Thế nào là duyên đã sinh pháp? Nghĩ a là tất cả pháp hữu vi.” Vì
vậy biết rằng hai pháp này không có gì sai biệt. Có Sư khác nói: Cũng
có sai biệt, nghĩa là tên gọi đã có sa i biệt, bởi vì pháp này gọi là pháp
duyên khởi, pháp kia gọi là duyên đã sinh pháp. Lại nữa, nhân gọi là
pháp duyên khởi, quả gọi là duyên đã sinh pháp. Như nhân - quả; như
vậy năng tác - sở tác, năng thành - sở thành, năng sinh - sở sinh, năng
chuuyển - sở chuyển, năng khởi - sở khởi, năng dẫn - sở dẫn, năng tục
- sở tục, năng tướng - sở tướng, năng thủ - sở thủ, nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, pháp sinh trước thì gọi là pháp duyên khởi, pháp sinh sau   thì
414 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
gọi là duyên đã sinh pháp. Lại nữa, pháp quá khứ thì gọi là pháp duyên
khởi, pháp vị lai - hiện tại thì gọi là duyên đã sinh pháp. Lại nữa, pháp
quá khứ - hiện tại thì gọi là pháp duyên khởi, pháp vị lai thì gọi là duyên
đã sinh pháp. Lại nữa, Vô minh gọi là pháp duyên khởi, Hành gọi là
duyên đã sinh pháp; cho đến Sinh gọi là pháp duyên khởi, Lão tử gọi là
duyên đã sinh pháp.
Hiếp Tôn giả nói: “Vô minh chỉ gọi là pháp duuyên khởi, Lão tử
chỉ gọi là duyên đã sinh pháp, mười  chi giữa cũng gọi là pháp duyên
khởi, cũng gọi là duyên đã sinh pháp.” Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách
nói như vậy: “Hai chi quá khứ chỉ gọi là pháp duyên khởi, hai chi vị lai
chỉ gọi là duyên đã sinh pháp, tám chi hiện tại cũng gọi là pháp duyên
khởi, cũng gọi là duyên đã sinh pháp.”
Tôn giả Vọng Mãn nó có bốn câu phân biệt:
1. Có pháp duyên khởi mà không phải là duyên đã sinh pháp,
nghĩa là pháp vị lai.
2. Có duyên đã sinh pháp mà không  phải là pháp duyên khởi,
nghĩa là năm uẩn cuối cùng của A-la-hán tong quá khứ và hiện  tại.
3. Có pháp duyên khởi cũng là duyên đã sinh pháp, nghĩa là từ ra
năm uẩn cuối cùng của A-la-hán trong quá khứ và hiện tại, còn lại các
pháp quá khứ và hiện tại.
4. Có pháp không phải là pháp duyên khởi cũng không phải là
duyên đã sinh pháp, nghĩa là pháp vô vi.
Luận Tập Dị Môn và luận Pha ùp Uẩn đều nói như vậy: “Nếu Vô
minh sinh Hành, quyết định an trú không tạp loạn, thì gọi là pháp duyên
khởi, cũng gọi là duyên đã sinh ph áp. Nếu Vô minh sinh Hành, không
quyết định - không an trú mà tạp loa ïn, thì gọi là duyên đã sinh pháp
chứ không phải là pháp duyên khởi, cho đến Sinh trừ ra Lão tử, nên biết
cũng như vậy.”
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Nếu pháp là nhân thì
gọi là pháp duyên khởi, nếu pháp có nhân thì gọi là duyên đã sinh pháp.
Lại nữa, nếu pháp là hoà hợp thì gọi là pháp duyên khởi, nếu có pháp
có hòa hợp thì gọi là duyên đã sinh pháp. Lại nữa, nếu pháp là Sinh thì
gọi là pháp duyên khởi, nếu pháp có Sinh thì gọi là duyên đã sinh pháp.
Lại nữa, nếu pháp là Khởi thì gọi là pháp duyên khởi, nếu pháp có khởi
thì gọi là duyên đã sinh pháp. Lại nữa, nếu pháp là Năng tác thì gọi là
pháp duyên khởi, nếu pháp có Năng tác thì gọi là duyên đã sinh pháp.”
Đại đức nói rằng: “Chuyển gọi là pháp duyên khởi, Tùy chuyển gọi là
duyên đã sinh pháp.” Tôn giả Giác Thiên đưa ra cách nói như vậy: “Lúc
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 23 415  
www.daitangkinh.org  
các pháp sinh gọi là pháp duyên khởi, các pháp sinh rồi gọi là duyên
đã sinh pháp.” Trong kinh đã nói về pháp duyên khởi và duyên đã sinh
pháp, sai biệt như vậy.
Trong luận này chỉ nói đến duyên khởi thuộc thời gian, nghĩa là
mười hai phần vị thiết lập mười hai chi, trong mỗi nên chi đều có đủ
năm uẩn.
Tôn giả Thiết-ma-đạt-ma nói rằng: “Trong nên sát-na có mười
hai chi, na như khởi tâm tham mà hại chúng sinh, Si tương ưng với pháp
này là Vô minh; Tư tương ưng với pháp này là Hành; Tâm tương ưng
với pháp này là Thức; khởi lên c ó biểu nghiệp nhất định phải có cùng
lúc với danh sắc, các căn cùng nhau kết bạn trợ giúp tức là Danh sắc và
Lục xứ; Xúc tương ưng với pháp na øy là Xúc; Thọ tương ưng với pháp
này là Thọ; Tham tức là Ái; chính các Triền tương ưng với pháp này là
Thủ; hai nghiệp thân-ngữ đã dấy khỏi là Hữu; các pháp như vậy dấy
khỏi tức là sinh; thành thục làm cho thay đổi là Lão, hư hoại không còn
là Tử.” Tâm sân si sát hại có mười nên chi bởi vì không có chi Aùi, tuy
có lý này mà trong luận này nói về duyên khởi thuộc thời gian, dựa vào
mười hai phần vị thiết lập mười ha i chi, trong mỗi nên chi đều có đủ
năm uẩn chứ không phải là sát-na c ó mười hai chi. Nhưng luận Thức
Thân lại đưa ra cách nói như vậy: “Đối với cảnh đáng yêu bởi vì không
biết gì cho nên khỏi lên thăm đắm. Trong này, không biết gì là Vô
minh, nảy sinh tham đắm là Hành, pha ân biệt hiểu rõ là cảnh là Thức,
Thức cùng với uẩn là Da nh sắc, Danh sắc đã dựa vào các căn là Lục
xứ, Lục xứ hòa hợp là Xúc, có thể tiếp nhận Xúc là Thọ, vui mừng với
những cảm Thọ là Ái, Ái rộng thêm ra là Thủ, dẫn dắt nghiệp của đời
sau là Hữu, các uẩn dấy khỏi là Sinh, các uẩn thành thục làm cho thay
đổi là Lão, các uẩn hư hoại không còn là Tử, bên trong nóng bức là Sầu,
khóc lóc đau thương là Bi, năm thức tương ưng cảm thọ không bình đẳng
là Khổ, Ý thức tương ưng cảm thọ không bình đẳng là Ưu, tâm lo lắng
là Não, cho đến nói rộng ra.”
Hỏi: Thuyết trước và thuyết sau có gì sai biệt?
Đáp: Thuyết trước là nên tâm, th uyết sau là nhiều tâm. Thuyết
trước là sát-na, thuyết sau là tương t ục. Đó gọi là sai biệt. Luận ấy tuy
nói nhiều tâm nối tiếp nhau có mười hai chi nhưng không giống với luận
này, bởi vì luận ấy đã nó có mười hai chi mà phần nhiều là pháp riêng
biệt, hoặc là cùng lúc dấy khỏi; luận này đã nói có mười hai chi đều có
đủ năm uẩn và thời gian đều khác.
Luận Thi Thiết nói: “Thế nào là Vô minh? Nghĩa là tất cả  phiền
416 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
não của quá khứ.” Luận ấy không nên đưa ra cách nói như thế, nếu đưa
ra cách nói ấy thì rời bỏ tự tương, nên đưa ra cách nói như vậy: Thế nào
là Vô minh? Nghĩa là phần vị của  phiền não của quá khứ. Thế nào là
Hành? Nghĩa là phần vị nghiệp của quá khứ. Thế nào là Thức? Nghĩa là
tâm nối tiếp phát sinh và bạn bè trợ giúp của nó. Thế nào là Danh sắc?
Nghĩa là kiết sinh rồi nhưng chưa dấy khỏi bốn loại sắc căn như Nhãn…,
năm phần vị trung gian của Lục xứ chưa đầy đủ, đó là Yết - la -lam, Át-
bộ-đàm, Bế-thi, Kiện-nam và Bát-la- xa-khư, là phần vị của Danh sắc.
Thế nào là Lục xứ? Nghĩa là bốn sa éc căn đã dấy khởi, Lục xứ đã đầy
đủ chính là phần vị Bát-la-xa-khư, các căn như Nhãn… chưa có thể làm
nơi nương tựa cho Xúc, là phần vị của Lục xứ. Thế nào là Xúc? Nghĩa
là các căn như Nhãn… tuy có thể làm nơi nương tựa cho Xúc nhưng chưa
biết rõ sự sai biệt của khổ-vui, cũng chưa có thể tránh được các duyên
tổn hại như chạm vào lửa - chạm vào dao-ăn đồ độc-ăn rác rưởi, ái ăn
uống-ái dâm-ái vật dùng hãy còn chưa  hiện hành, là phần vị của Xúc.
Thế nào là Thọ? Nghĩa là có thể phân biệt khổ-vui, cũng có thể tránh
được duyên tổn hại, không chạm vào lửa - chạm vào dao, không ăn đồ
độc-đồ rác rưởi, tuy đã khỏi lên ái ăn uống mà chưa dấy khỏi ái dâm
và ái vật dùng là phần vị của Thọ. Thế nào là Ái? Nghĩa là tuy đã khỏi
lên ái ăn uống-ái dâm và ái tiền của vật dùng quý báu, nhưng chưa vì
ái này mà tìm kiếm khắp nơi không từ gian lao mệt mỏi, là phần vị của
Ái. Thế nào Thủ? Nghĩa là do ba ái mà tìm kiếm khắp nơi, tuy trải qua
mhiều nguy hiểm ách nạn nhưng không từ gian lao mệt mỏi, vẫn chưa
khởi lên nghiệp thiện - ác vì quả báo của vị lai, là phần vị của Thủ. Thế
nào là hữu? Nghĩa là lúc tìm kiếm cũng khởi lên nghiệp thiện - ác vì
quả báo của vị lai, là phần vị của Hữu. Thế nào là Sinh? Nghĩa là ngay
phần vị của Thức hiện tại, lúc ở vị lai gọi là phần vị của Sinh. Thế nào
là Lão tử? Nghĩa là ngay phần vị Danh sắc - Lục xứ - Xúc và Thọ hiện
tại, lúc ở vị lai gọi là phần vị của Lão tử.
Lại nữa, có người nói: Vô minh có hai loại:
1. Sự việc lẫn lộn.
2. Sự việc không lẫn lộn.
Lại có hai loại:
1. Sự việc rõ ràng.
2. Sự việc không rõ ràng.
Vô minh duyên Hành cũng có hai loại:
1. Suy nghĩ về nghiệp.
2. Suy nghĩ song về nghiệp.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 23 417  
www.daitangkinh.org  
Hành duyên Thức cũng có hai loại:
1. Cùng với hối hận.
2. Không cùng với hối hận.
Thức  duyên Danh sắc cũng có hai loại:
1. Thâu nhiếp nẽo đáng yêu.
2. Thâu nhiếp nẽo không yêu thích.
Danh sắc duyên Lục xứ cũng có hai loại:
1. Trưởng dưỡng.
2. Dị thục.
Lục xứ duyên Xúc cũng có hai loại:
1. Xúc hữu đối.
2. Xúc tăng ngữ.
Xúc duyên Thọ cũng có hai loại:
1. Thân thọ.
2. Tâm thọ.
Thọ duyên Ái cũng có hai loại:
1. Ái dâm dục.
2. Ái tiền của đồ vật.
Ái duyên Thủ cũng có hai loại:
1. Kiến môn chuyển.
2. Ái môn chuyển.
Thủ duyên Hữu cũng có hai loại:
1. Nội môn chuyển.
2. ngoại môn chuyển.
Hữu duyên Sinh cũng có hai loại:
1. Sát-năng sinh.
2. Chúng đồng phân sinh.
Sinh duyên Lão tử, Lão có hai loại:
1. Lão do mắt mà thấy.
2. Lão do tuệ mà thấy.
Tử có hai loại:
1. Sát-na tử.
2. chúng đồng phần tử.
Như trong kinh nói: “Đức Phật bảo với Tỳ kheo: Xưa ta mang cỏ đi
đến tán cây Bồ-đề, đến nơi rồi trãi cỏ ra mà ngồi đến kiết già, quán sát
thuận-nghịch về mười hai chi duyên khởi, dựa vào cái này có cho nên
cái kia có, cái này sinh cho nên cái kia sinh, nghĩa là Vô minh duyên
Hành cho đến Sinh duyên Lão tử, Lão tử dytên sầu bi khổ ưu não”.
418 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Thế nào là Bồ-tát quán sát thuận-nghịch về mười hai chi
duyên khởi?
Đáp: Nếu dùng nhân suy ra quả thì gọi là quán sát thận, nếu dùng
quả suy ra nhân thì gọi là quán sát nghịch. Lại nữa, nếu từ vi tế đi vào
đi vào thô thiển thì gọi là quán sát thuận, nếu từ thô thiển đi vào vi tế
thì gọi là quán sát nghịch. Như thô và tế; như vậy có thể thấy và không
thể thấy, hiện thấy rõ và chẳng phải là hiện thấy rõ, biểu hiện rõ ràng
và chẳng phải là biểu hiện rõ ràng, nên biết cũng như vậy. Lại nữa,
nếu nhờ vào gần mà quán sát xa thì gọi là quán sát thuận, nếu nhờ vào
xa mà quán sát gần thì gọi là quán sát nghịch. Như gần và xa; như vậy
ở nơi này và ở nơi kia, hiện rõ trước mắt và không hiện rõ trước mắt,
chúng đồng phần này và chúng đồng phần kia, nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Trong kinh này nói Vô minh duyên Hành, tại sao không nói
Vô minh nhân Hành?
Đáp: Kinh khác cũng nói Vô minh nhân Hành. Như kinh Đại Nhân
Duyên Pháp Môn nói: “Đức Phật bảo với  A-nan: Lão t ử có nhân như
vậy, có duyên như vậy, có đầu mối như vậy, gọi là Sinh. Như nói Sinh
là nhân của Lão tử, cho đến nói Vô minh là nhân của Hành”.
Hỏi: Nên kinh tuy nói là Vô minh nhân Hành, mà nhiều kinh nói
Vô minh duyên Hành, là có ý gì chăng?
Đáp: Nếu nói Vô minh nhân Hành thì chỉ nói về hành nhiễm ô,
nếu nói vô minh duyên Hành thì nói chung về Hành nhiễm ô và không
nhiễm ô. Lại nữa, nếu nói Vô minh nhân Hành thì chỉ nói về hành có
tội, nếu nói Vô minh duyên Hành thì chỉ nói về hành có tội - có phước
và bất động. Lại nữa, nếu nói Vô minh nhân Hành thì vhỉ nói về nhân
duyên, nếu nói Vô minh duyên Hành th ì nói chung cả bốn duyên. Vì
vậy nhiều kinh nói là Vô minh duyên Hành.
Hỏi: Vì sao chỉ nói Vô minh duyên Hành mà không nói Hành
duyên Vô minh?
Đáp: Cũng cần phải nói Hành duyên Vô minh mà không nói đến,
thì nên biết là có cách nói khác. Lại nữa, Vô minh duyên Hành thì thế
lực tùy thuận gần gũi mạnh mẻ hơn, Hành duyên Vô minh thì không
như vậy. Lại nữa, Vô minh duyên Ha ønh thì nghĩa ấy đã được quyết
định, Hành duyên Vô minh thì không như vậy, bởi vì nghiệp hữu lậu
của A-la-hán không nảy sinh Vô minh. Lại nữa, Hành duyên Vô minh
là do sức mạnh của Vô minh. Như trong kinh nói: “Tác ý không đúng lý
do si mê phát sinh cho nên có thể dẫn đến Vô minh”. Vì vậy chỉ nói là
Vô minh duyên Hành. Lại nữa, Hành đối với Vô minh chỉ có nghĩa  về
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 23 419  
www.daitangkinh.org  
duyên, Vô minh đối với Hành thì có nhân và có duyên, cho nên chỉ nói
là Vô minh duyên duyên Hành. Lại nữa, trong kinh này nói về duyên
khởi thuộc thời gian, các uẩn ở phần vị trước thì gọi là Vô minh, các uẩn
ở phần vị sau thì gọi là Hành, nhân trước - quả sau lần lược chuyển tiếp
dẫn dắt nhau, cho nên không nói là Hành duyên Vô minh.
Hỏi: Vô minh là duyên nối thông si nh ra mười hai chi, vì sao chỉ
nói Vô minh duyên Hành?
Đáp: Cũng cần phải nói đến những chi khác mà không nói, thì nên
biết ràng cách nói này là có khác. Lại nữa, Vô minh duyên Hành có su
thế hoạt dụng tùy thuận, những chi khác thì không như vậy. Lại nữa, Vô
minh duyên Hành có xu thế hoạt dụng mạnh mẻ hơn hẳn, những chi
khác thì không như vậy. Lại nữa, Vô minh đối với Hành luôn luôn làm
duyên gần, cho nên chỉ nói đến điều ấy; đối với mười chi như Thức… chỉ
làm duyên xa, vì vậy không nói đến. Như gần và xa; thì ở nơi này và ở
nơi kia, hiện rõ trước mắt và không hiện rõ trước mắt, chúng đồng phân
này và chúng đồng phân khác, cũng như vậy. Lại nữa, Vô minh làm
duyên bất cọng cho Hành, vì vậy chỉ nói đến điều ấy; cùng với mười chi
như Thức… chỉ làm cộng duyên, cho nên không nói đến. Lại nữa, trong
kinh này nói về duyên khởi thuộc thời gian, trước sau theo thứ tự lần
lượt chuyển tiếp sinh  khỏi lẫn nhau, nếu nói Vô minh duyên Vô minh
thì không có trước sau, nếu nói Vô minh duyên Thức… thì chẳng theo
thứ tự, cho nên chỉ nói là Vô minh duyên Hành.
Hỏi: Trong kinh này nói Hành duyên Thức, có chỗ khác nói Danh
sắc duyên Thức, nơi khác lại nói  Hành và Danh sắc duyên sinh ra
Thức, ba cách nói như vậy có gì sai biệt?
Đáp: Hành duyên Thức là nói về nghiệp sai biệt, Danh sắc duyên
Thức là nói về Thức trú sai biệt, Hành và Danh sắc duyên sinh ra Thức
là nói về sở y-sở duyên sai biệt. Lại nữa, Hành duyên Thức là nói về
lúc ban đầu dẫn dắt, Danh sắc duyên Thức là nói về lúc dẫn dắt rồi đến
giữ gìn, Hành và Danh sắc duyên sinh ra Thức là nói về lúc giữ gìn rồi
đến tăng trưởng. Lại nữa, Hành duyên Thức là nói về lúc nối tiếp sinh
ra, Danh sắc duyên Thức là nói về lúc  nối tiếp sinh ra rồi đến an trú,
Hành và Danh sắc duyên sinh ra Thức là nói về lúc an trú rồi đến tiếp
nhận cảnh. Lại nữa, Hành duyên Thức là nói về danh sắc của nghiệp,
Danh sắc duyên Thức là nói về Danh sắc của dị thục, Hành và Danh sắc
duyên sinh ra Thức là nói đến Danh sắc  của sở y-sở duyên . Lại nữa,
Hành duyên Thức là nói về Thức của nẽo ác, Danh sắc duyên Thức là
nói về Thức của trời - người cõi Dục, Hành và Danh sắc duyên sinh ra
420 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Thức là nói về Thức của cõi Sắc-Vô sắc.
Hiếp Tôn giả nói: “ Hành duyên Thức là nói về Thức của Trung
Hữu, Danh sắc duyên Thức là nói về Thức của Sinh Hữu, Hành và Danh
sắc duyên sinh ra Thức là nói về Thức  của bốn Hữu”. Có sư khác nói:
Hành duyên Thức là nói về Thức nhiễm ô, Danh sắc duyên Thức và
hai duyên sinh ra Thức là nói về Thức nhiễm ô và không nhiễm ô. Như
nhiễm ô và không nhiễm ô, thì hữu phú và vô phú, có tội và không có
tội, lui sụt và không lui sụt, nên biết cũng như vậy. Lại có người nói:
Hành duyên Thức là nói về duyên Thức ở phần vị của chi duyên, Danh
sắc duyên Thức là nói về Thức ở pha àn vị của chi Danh sắc, hai duyên
sinh ra Thức là nói về Thức ở phần vị của chi Lục xứ và phần vị sau.
Hỏi: Trong kinh này nói Thức duyên Danh sắc, nơi khác lại nói là
Danh sắc duyên Thức, hai loại này có gì sai biệt?
Đáp: Thức duyên Danh sắc là biểu hiện tác dụng của Thức, Danh
sắc duyên Thức là biểu hiện tác dụng của Danh sắc. Lại nữa, Thức
và Danh sắc lại làm duyên cho nha u, như hai bó rau dựa vào nhau mà
đứng, như voi - ngựa - thuyền và người cưỡi-người điều khiển lần lược
chuyển tiếp dựa vào nhau để đến được nơi mình muốn đến. Thức và
danh sắc cũng lại như vậy, Thức làm duyên cho nên Danh sắc nối tiếp
sinh ra, Danh sắc làm duyên mà Thức được an trú, cho nên nói hai chi
này lại làm duyên cho nhau. Lại nữa, Thức duyên Danh sắc là nói về
lúc ban đầu nối tiếp, Danh sắc duyên Thức là nói về lúc tiếp tục sinh
ra ở phần vị sau. Lại nữa, Thức duyên Danh sắc là nói về lúc nối tiếp
sinh ra thì Thức có thể sinh ra Da nh sắc, Danh sắc duyên Thức là nói
về sự nối tiếp sinh ra về sau Thức dựa  vào Danh sắc mà trú. Lại nữa,
Thức duyên Danh sắc là nói về Danh sắc đã sinh ra Danh sắc duyên
Thức là nói về Danh sắc tự mình sinh ra. Lại nữa, Thức duyên Danh
sắc là dựa vào trước sau mà nói, Danh sắc duyên Thức là dựa vào cùng
lúc mà nói.
Hỏi: Trong kinh này nói Danh sắc duyên Lục xứ, không phải nói
là tất cả hữu tình trong bốn loại, ng hĩa là Thai - Noãn - Thấp sinh với
các căn dần dần phát khỏi thì c ó thể nói Danh sắc duyên Lục xứ, hữu
tình Hóa sinh thì các căn phát khỏi mau chóng, làm sao có thể nói Danh
sắc duyên Lục xứ, hữu tình Hóa sinh thì các căn phát khỏi mau chóng,
làm sao có thể nói Danh sắc duyên Lục xứ, chỉ nên nói là Thức duyên
sinh ra Lục xứ chăng?
Đáp: Có người đưa ra cách nói như vậy: Kinh này chỉ nói ba loại
chúng sinh ở cõi Dục, chứ không nói chủng loại Hóa sinh của cõi trên,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 23 421  
www.daitangkinh.org  
cũng không có gì sai lầm. Nên đưa ra  cách nói như vậy: Kinh này nói
chung cả bón loại chúng sinh của ba cõi, nghĩa là loài Hóa sinh lúc mới
thọ sinh, tuy đầy đủ các căn mà chưa mạnh mẻ nhanh nhạy, về sau dần
dần tăng trưởng mới được mạnh mẻ nha nh nhạy. Lúc chưa mạnh mẻ
nhanh nhạy thì trong sát-na thứ nhất gọi  là chi Thức, sát-na thứ hai về
sau gọi là chi Danh sắc, đến phần vị  mạnh mẻ nhanh nhạy thì gọi là
chi Lục xứ, vì vậy kinh này nói  không có gì sai về quan hệ không phủ
khắp.
Hỏi: Lục xứ tức là thâu nhiếp ở trong Danh sắc, tại sao lại nói là
Danh sắc duyên Lục xứ?
Đáp: điều này trước đây đã nói, lúc bốn sắc căn như Nhãn… chưa
phát khỏi thì gọi là phần vị Danh sắc , bốn căn phát khỏi rồi có đủ Lục
xứ cho nên gọi là phần vị Lục xứ. H óa sinh tuy là sáu căn phát khỏi
mau chóng, mà chưa mạnh mẻ nhanh nhạy thì gọi là phần vị Danh sắc,
lúc đã mạnh mẻ nhanh nhạy về sau thì gọi là phần vị Lục xư, cho nên
không có gì sai.
Hỏi: Tronh kinh này nói Lục xứ duyên Xúc, Có nơi khác nói là
Danh sắc duyên Xúc, nơi khác lại nói hai chi này duyên sinh ra Xúc, ba
cách nói như vậy có gì sai biệt?
Đáp: Lục xứ duyên Xúc là biểu hiện sở y của Xúc, nghĩa là biểu
hiện tất cả vật bên ngoài hòa hợp cần phải nhờ vào bên trong, bởi vì
pháp bên trong mạnh hơn cho nên chỉ nói đến sở y, vì vậy kinh này nói
là Lục xứ duyên xúc. Danh sắc duyên Xúc là biểu hiện tùy tăng của
Xúc, hai chi duyên sinh ra Xúc là bi ểu hiện sở y và sở duyên của Xúc
riêng biệt. Lại nữa, Lục xứ duyên Xúc là nói về Xúc của nẽo ác, Danh
sắc duyên Xúc là nói về Xúc của trời - người cõi Dục, hai chi duyên
sinh ra Xúc là nói về Xúc của cõi Sắc - Vô sắc. Lại nữa, Lục xứ duyên
Xúc là nói về phần vị của Xúc, Danh sắc duyên Xúc là nói về Xúc hiện
tại, hai chi duyên sinh ra X úc là nói về Xúc của ba hòa hợp. Lại nữa,
Lục xứ duyên Xúc là nói về phần Xúc ở phần vị Xúc, Danh sắc duyên
Xúc là nói về Xúc ở phần vị trước, hai chi duyên sinh ra Xúc là nói về
Xúc ở phần vị sau.
Hỏi: Xúc và Thọ cùng sinh khỏi, vì sao kinh này chỉ nói Xúc
duyên Thọ, chứ không nói là Thọ duyên Xúc?
Đáp: Cả hai tuy cùng sinh khỏi mà Xúc duyên Thọ chứ không
phải là Thọ duyên Xúc, bởi vì s ự tùy thuận mạnh hơn, nghĩa là Xúc
đối với Thọ thì lực tùy thuận mạnh hơn chứ không phải là Thọ đối với
Xúc. Như đèn và ánh sáng tuy là cùng phát khỏi nhưng ánh sáng    nhờ
422 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
vào đèn mà tồn tại và đèn nhờ vào ánh sáng mà có tác dụng; điều này
cũng như vậy. Lại nữa, trong kinh này nói về duyên khởi thuộc phần
vị, phần vị truớc gọi là Xúc, phần vị sau gọi là Thọ, cho nên không cần
phải vặn hỏi.
Hỏi: Vì sao các uẩn ở phần vị trước thì gọi là Xúc, các uẩn ở phần
vị sau lại gọi là Thọ?
Đáp: Bởi vì phần vị trước chưa có thể phân biệt được sự sai biệt
của cảnh giới khổ - vui, chỉ thích tiếp Xúc đối với các loại cảnh giới, cho
nên nói là Xúc. Phần vị sau có thể hiểu rõ cảnh giới khổ - vui, tránh xa
nguy hiểm tìm đến chỗ yên ổn, cho nên nói là Thọ. Lại nữa, Trước đây
nói Xúc và Thọ tuy là cùng sinh khỏi  mà Xúc đối với Thọ vốn co lực
tùy thuận mạnh hơn, Xúc làm nhân cho Thọ chứ không phải là Thọ làm
nhân cho Xúc, nhân trước  quả sau thì lý ấy là tất nhiên, do đó không
cần phải vặn hỏi.
Hỏi: Vì sao Xúc tùy thuận Thọ mạnh hơn chứ không phải là Thọ
tùy thuận Xúc mạnh hơn? Đáp: Cần phài nhờ vào cảnh tiếp xúc mới cảm
Thọ được thuận - nghịch chứ không phải là cảm Thọ thuân - nghịch rồi
mới tiếp Xúc với cảnh, cho nên Xúc đối  Thọ thì sự tùy thuận là mạnh
hơn chứ không phải là Thọ đối với Xúc mà có sự túy thuận mạnh hơn.
Đây là dựa vào nghĩa lý của duyên khởi mà nói, chứ không dựa vào nhân
câu hữu tương ưng để nói.


„