A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 24

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 24 423  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 24

LUẬN VỀ BỔ-ĐẶC-GIÀ-LA (Phần 2)

Hỏi: Cảm thọ vui và cảm t họ không khổ - không vui làm duyên
cho Ái thì sự việc có thể như vậy, bởi vì yêu thích cảm thọ này mà rong
ruổi khắp nơi tìm cầu sự việc vừa ý nói mình, tại sao cảm thọ về khổ
cũng làm duyên cho Ái, mà kinh này nói chung là Thọ duyên Ái?
Đáp: Tôn giả Thế Hữu nói như vậy: Khổ làm duyên cho Aí mạnh
hơn hai cảm thọ còn lãi, cho nên Đức Thế Tôn nói: “Bị cảm thọ khổ bức
bách thì yêu thích những đồ vật vu i sướng, bởi vì yêu thích những đồ
vật vui sướng cho nên liền khởi lên tham tùy miên đối với cảm thọ vui
sướng mà nối tiếp nhau tăng trưởng.” Có Sư khác nói: Ba cảm thọ đều
làm duyên mạnh hơn cho Ái. Nghĩa về cảm thọ vui nói: Mình có thể
khởi lên Ái khiến cho nảy sinh nối tiếp nhau hơn hẳn hai cảm thọ còn
lại. Nghĩa là bởi vì loài hữu tình tham đắm theo Ngã, mà rong ruổi khắp
nơi tìm cầu, tạo ra những việc làm thiện - ác, từ đó các quả báo nối tiếp
nhau vô cùng tận. Nghĩa về cảm thọ khổ nói: Mình có thể khởi lên Ái
khiến cho nảy sinh nối tiếp nhau hơn hẳn hai cảm thọ còn lại. Nghĩa là
các hữu tình bị Ngã làm cho các b ức bách, tham sự cảm thọ vui sướng
yêu thích, mà rong ruổi khắp nơi tìm cầu, tạo ra những việc làm   thiện
- ác, từ đó các quả báo nối tiếp nhau không dừng lại. Nghĩa về cảm thọ
không khổ - không vui nói: Mình có thể khởi lên Ái khiến cho nảy sinh
nối tiếp nhau hơn hẳn hai cảm thọ còn la ïi. Nghĩa là đối với ba Tĩnh lự
dưới thuộc cõi Dục, Ngã hãy còn khởi lên Ái mà tạo ra những việc làm
thiện - ác, khiến cho nảy sinh nối tiếp nhau, huống là đối với Địa phía
trên là nơi không có khổ - vui mà không có thể khởi lên Ái hay sao?
Hiếp Tôn giả nói: “Ba cảm thọ đều có thể làm duyên dấy khởi
Ái.” Luận Thức Thân nói: “Nếu có ba cảm thọ chưa đoạn - chưa biết,
thì có thể dấy khởi các Ái dẫn đến những quả đau khổ, cho nên biết ba
424 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
cảm thọ đều là duyên của Ái.”
Hỏi: Thế nào là ba cảm thọ đều có thể dấy khởi Ái?
Đáp: Ái có năm loại:
1. Ái hòa hợp.
2. Ái không hòa hợp.
3. Ái biệt ly.
4. Ái không biệt ly.
5. Ái ngu dốt. Cảm thọ vui chưa sinh thì khởi lên Ái hòa hợp, cảm
thọ vui đã sinh thì khởi lên Ái không biệt ly, cảm thọ khổ chưa sinh thì
khởi lên Ái không hòa hợp, cảm thọ khổ đã sinh thì khởi lên Ái biệt ly,
cảm thọ không khổ - không vui chưa sinh thì khởi lên Ái hòa hợp, cảm
thọ không khổ - không vui đã sinh thì khởi lên Ái không biệt ly, ở trong
đó phần nhiều là Ái ngu dốt đã được sinh trưởng.
Hỏi: Ái đã thâu nhiếp trong T hủ, vì sao kinh này nói Ái duyên
Thủ?
Đáp: Bởi vì phần vị Ái mới sinh lấy âm Ái mà nói, phần vị Ái rộng
thêm lấy âm Thủ mà nói. Lại nữa, phẩm Hạ gọi là Ái, phẩm Thượng
gọi là Thủ, cho nên không có gì sai.
Hỏi: Thọ duyên Ái và Ái duyên Thủ, hai loại này sai biệt thế
nào?
Đáp: Nếu Ái lấy thọ làm nhân thì gọi là Thọ duyên Ái, nếu Ái
lấy Ái làm nhân thì gọi là Ái duyên Thủ. Lại nữa, nếu Ái là quả của
Thọ thì gọi là Thọ duyên Ái, nếu Ái la ø quả của Ái thì gọi là Ái duyên
Thủ. Như nhân và quả; sinh và sởû sinh, dưỡng và sở dưỡng, tăng và sở
tăng, dẫn và sở dẫn, chuyển và tùy chuuyển, nên biết cũng như vậy. Lại
nữa, nếu Ái làm nhân của Ái thì gọi là Thọ duyên Ái, nếu Ái làm nhân
nghiệp thì gọi là Ái duyên Thủ. Lại nữa, nếu Ái lấy Ái làm quả thì gọi
là Thọ duyên Ái, mếu Ái lấy nghiệp la øm quả thì gọi là Ái duyên Thủ.
Như nhân và quả; sinh và sở sinh, dưỡng và sở dưỡng, tăng và sở tăng,
dẫn và sở dẫn, chuyển và tùy chuyển, nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Vì sao duyên khởi của thời gi an trước thì Vô minh làm đầu,
duyên khởi của thời gian sau thì Ái làm đầu?
Đáp: Bởi vì hai phiền não này đều là căn bản, nghĩa là Vô minh
chính là căn bản của thời gian trước , Hữu Ái là căn bản của thời gian
sau. Lại nữa, phần vị phiền não của thời gian trước đã hoại diệt cho nên
khó có thể hiểu biết rõ ràng, vì vậy nói là Vô minh; phần vị phiền não
của thời gian sau đang hiện rõ trước mắt, cầu quả báo của vị lai (đương
hữu) cho nên nói là Ái. Lại nữa, Vô minh có bảy quan hệ, cho nên nói
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 24 425  
www.daitangkinh.org  
là bắt đầu duyên khởi của thời gian trước:
1. Bao quát năm Bo.
2. Có khắp sáu Thức.
3. Nối thông ba cõi.
4. Là tánh tùy miên.
5. Có thể dấy khởi nghiệp nặng của thân - ngữ.
6. Làm gia hạnh mạnh hơn cho thiện căn đoạn dứt.
7. Là tánh biến hành.
Ái chỉ có sáu quan hệ, cho nên nói  là ở đầu tiên duyên khởi của
thời gian sau, đó là trong bảy quan hệ trước trừ ra tánh biến hành. Lại
nữa, Vô minh có ba quan hệ, cho nên nói là ở đầu tiên duyên khởi của
thời gian trước:
1. Thường làm kẻ đứng đầu.
2. Tương ưng với tất cả phiền não.
3. Là tánh biến hành. Ái có thể dẫn dắt mạnh hơn đối với quả báo
của vị lai, cho nên nó là ở đầu tiên  duyên khởi của thời gian sau. Lại
nữa, Vô minh có bốn quan hệ, cho nên nói là ở đầu tiên duyên khởi của
thời gian trước:
1. Duyên với hữu lậu và vô lậu.
2. Duyên với hữu vi và vô vi.
3. Là biến hành và không phải biến hành.
4. Duyên với cõi mình và cõi khác.
Ái chỉ duyên với hữu lậu, duyên với hữu vi, không phải là biến
hành, duyên với cõi mình, cho nên nói  là ở đầu tiên duyên khởi của
thời gian sau. Lại có nghĩa khác, về sau sẽ rộng ra - Thủ duyên Hữu, là
nếu có phiền não lại có thể phát sinh nghiệp dẫn dắt đến quả báo của
đời sau, chứ không phải là không có phiền não. Hữu duyên Sinh, là nếu
Hữu có thể dẫn dắt các nghiệp của quả báo đời sau, thì quả báo đời sau
sẽ phát sinh chứ không phải là không có nghiệp dẫn dắt. Sinh duyên
Lão tử, nghĩa là nếu có Sinh thì có Lão tử.
Hỏi: Vì sao trong ba tướng hữu vi mà sinh độc lập nên chi, còn
Lão tử cùng đứng trong nên chi?
Đáp: Hiếp Tôn giả nói: “Đức Thế Tôn có năng lực dễ dàng biết
rõ về công năng sai biệt của các pháp, những người khác không có năng
lực này, cho nên đối với sự việc na øy không cần phải đưa ra chất vấn.”
Lại có người nói: Lúc các pháp si nh thì sinh có tác dụng, cho nên độc
lập nên chi; lúc các pháp diệt th ì Lão tử vô thường cùng có tác dụng,
cho nên đứng cùng nên chi. Có Sư khác nói: Sinh khiến cho các   pháp
426 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nối tiếp nhau tăng trưởng, cho nên độc lập nên chi; Lão tử làm cho các
pháp không nối tiếp nhau - không tăng trưởng, cho nên đứng dùng nên
chi. Hoặc lại có người nói: Sinh làm cho có tác dụng hòa hợp các pháp,
cho nên độc lập nên chi; Lão tử làm cho các pháp tách rời không còn
tác dụng, cho nên đứng cùng nên chi.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy; Sinh làm cho các pháp
từ vị lai đi vào hiện tai, cho nên độc lập nên chi; Lão tử làm cho các
pháp từ hiện tại đi vào quá khứ, cho nên đứng cùng nên chi.” Tôn giả
Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: “Sinh có tác dụng hơn hẳn, nên mình
làm được nên sự việc, cho nên độc lập nên chi; Lão tử có tác dụng kém
cỏi, kết hợp làm chung nên sự vi ệc, cho nên đứng cùng nên chi. Như
người có sức mạnh nên mình làm được nên sự việc, người yếu đuối thì
không như vậy.”
Hỏi: Vì sao bệnh không thiết lập chi Hữu?
Đáp: Bởi vì không có tướng của chi. Lại nữa, nếu pháp trong tất cả
thời gian, tất cả nơi chốn, tất cả là có, thì thiết lập chi Hữu; bệnh không
phải là tất cả thời gian, không phải là tất cả nơi chốn, không phải là tất
cả đều có, cho nên không thiết lập chi H ữu. Như Tôn giả Bạc - cử - la
nói: “Tôi xuất gia ở trong Phật pháp, tuổi quá tám mươi hãy còn không
nhớ có chút bệnh đau đầu, huống là những bệnh về thân.” Tôn giả ấy
sinh tại châu Thiện - bộ thuộc c õi Dục, hãy còn không có chút bệnh,
huống là cõi khác - xứ khác hay sao? Vì bệnh không bao phủ khắp nơi,
cho nên không thiết lập chi Hữu.
Hỏi: Trong kinh này nói Lão tử duyên ưu bi khổ sầu não, vì sao ưu
bi… không thiết lập chi Hữu?
Đáp: Bởi vì không có tướng của chi, nghĩa là năm loại như sầu
bi… làm tan hoại chi Hữu, như sương- mưa đá… làm hại các mầm non.
Lại nữa, sầu bi… không phải là tất cả  thời gian, không phải là tất cả nơi
chốn, không phải là tất cả đều có, giống như tật bệnh, vì vậy sầu bi…
không thiết lập chi Hữu.
Hỏi: Năm loại như sầu bi… này không phải là chỉ nói đến Lão tử
làm duyên, bởi vì mười hai chi Hữu như Vô minh… làm duyên mà sinh
ra?
Đáp: Kinh này nói Vô minh duyên Hành và năm loại như sầu bi…,
cho đến Sinh duyên Lão tử và năm lo ại như sầu bi…, nhưng mà không
nói đến điều ấy là có những cách nói khác. Lại nữa, nên biết là kinh
này lấy sự việc cuối cùng để biểu hiện cho sự việc bắt đầu, lão tử làm
duyên đã sinh ra sầu bi…, nên biết cho đến Vô minh cũng như vậy. Lại
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 24 427  
www.daitangkinh.org  
nữa, trong phần vị Lão tử dấy khởi  nhiều sầu bi…, cho nên chỉ nói đến
điều ấy. Lại nữa, trong phần vị Lão tử, các loại như sầu bi… đã dấy khởi
thì phần nhiều là phẩm Thượng, cho nên chỉ nói đến điều ấy. Lại nữa,
người tạo ra nghiệp ác, người hủy phạm tịnh giới, ở trong phần vị này
sinh ra nhiều tâm trạng sầu bi…, cho nên chỉ nói đến điều ấy.
Như trong kinh nói: “Nếu người nam hoặc người nữ nào tạo ra
ba loại ác hành của thân - ngữ và ý, hoặc phá hủy tịnh giới, thì lúc sắp
mạng chung, tướng của nẽo ác hiện rõ ra, như ngày sắp tối thì bóng của
ngọn núi lớn đã che phủ thân người. Đang lúc như vậy, thân tâm kinh
hoàng sợ hãi, sinh ra khổ não vô cùng, cho đến nói rộng ra.” Vì vậy chỉ
nói Lão tử làm duyên.
Hỏi: Vô minh là có nhân hay không? Lão tử là có quả hay không?
Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu như có thì chi của duyên khởi phải có
mười ba hoặc là mười bốn, nếu không có thì Vô minh không có nhân
- Lão tử không có quả, phải là vô vi?
Đáp: Nên đưa ra cách nói như vậy: Vô minh và Lão tử tuy có nhân
- quả, mà không phải là chi Hữu, vì vậy không có gì sai lầm về mười
ba hay mười bốn chi. Nhân của Vô minh, đó là tác ý không đúng như
lý. Quả của Lão tử, đó là sầu bi khổ ưu não. Lại có người nói: Vô minh
có nhân, nghĩa là trước vô minh; Lão tử có quả, nghĩa là sau Lão tử; Vô
minh và Lão tử của quá khứ - vị lai có nhiều sát-năng, cho nên không
có gì sai lầm về mười ba hay mười bốn chi. Có Sư khác nói: Vô minh có
nhân, nghĩa là trước Lão tử; Lão tử có quả, nghĩa là sau Vô minh; bởi vì
Ái - Thủ trong hiện tại tức là Vô minh của quá khứ, Danh sắc - Lục xứ
- Xúc - Thọ của hiện tại chính là Lão tử của vị lai. Nếu nói Thọ duyên
Ái thì tức là nói Lão tử duyên Vô minh, giống như bánh xe quay vòng
từ trên xuống dưới, hết còng này đến vòng khác mãi không ngừng. Như
vậy chi Hữu nối tiếp nhau từ vô th ỉ, tuy có nhân - quả mà không có gì
sai lầm về chi mười ba hay mười bốn.
Hỏi: Lại nữa, Đức Thế Tôn vì tiếp nhận giáo hóa, thiết lập duyên
khởi ít nhiều không nhất định. Nghĩa là hoặc có nơi nói về nên duyên
khởi, đó là tất cả pháp hữu vi gọi  chung là duyên khởi, như nói: “Thế
nào là duyên khởi?
Đáp: Đó là tất cả pháp hữu vi.”
Hoặc lại có nơi nói về hai duyên khởi, đó là nhân và quả. Hoặc lại
có nơi nói về ba duyên khởi, đó là ba đời riêng biệt; hoặc là phiền não
- nghiệp và sự việc là ba, Vô minh - Ái - Thủ gọi là phiền não,   Hành
- Hữu là nghiệp, những chi còn lại là sự việc. Hoặc lại có nơi nói về bốn
428 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
duyên khởi, đó là Vô minh - Hành và Sinh - Lão tử; tám chi của hiện tại
thâu nhiếp vào trong bốn loại, đó là Ái - Thủ đưa vào Vô minh, Hữu đưa
vào Hành, Thức đưa vào Sinh, Danh sắc  - Lục xứ - Xúc - Thọ đưa vào
Lão tử. Hoặc lại có nơi nói về năm duyên khởi, đó là Ái - Thủ - Hữu và
Sinh - Lão tử; bảy chi của thời gian trước thâu nhiếp vào trong năm chi
này, đó là Vô minh đưa vào Ái - Thủ, Hành đưa vào Hữu, Thức đưa vào
sinh, Danh sắc - Lục xứ - Xúc - Thọ đưa vào Lão tử. Hoặc lại có nơi nói
về sáu duyên khởi, đó là trong ba đời đều có nhân - quả. Hoặc lại có nơi
nói về bảy duyên khởi, đó là Vô minh - Ha ønh - Thức - Danh sắc - Lục
xứ - Xúc và Thọ; năm chi của thời  gian sau thâu nhiếp vào trong bảy
chi này, đó là Ái - Thủ đưa vào Vô minh, Hữu đưa vào Hành, Sinh đưa
vào Thức, Lão tử đưa vào Danh sắc - Lục xứ - Xúc và Thọ. Hoặc lại có
nơi nói về tám duyên khởi, đó là tám chi của hiện tại; bốn chi của quá
khứ - vị lai thâu nhiếp vào trong ta ùm chi này, đó là Vô minh đưa vào
Ái - Thủ, Hành đưa vào Hữu, Sinh đưa vào Thức, Lão tử đưa vào Danh
sắc - Lục xứ - Xúc và Thọ. Hoặc lại có nơi nói về chín duyên khởi, như
trong kinh Đại Nhân Duyên Pháp Môn nói. Hoặc lại có nơi nói về mười
duyên khởi, như trong kinh Thành Dụ nói. Hoặc lại có nơi nói về mười
nên duyên khởi, như trong Trí Sự nói. Hoặc lại có nơi nói về mười hai
duyên khởi, như trong vô lượng kinh khác đã nói.
Lại nữa, pháp duyên khởi mười ha i chi này, tức là phiền não -
nghiệp - khổ lần lượt chuyển tiếp làm duyên, nghĩa là phiền não sinh
nghiệp, nghiệp sinh khổ, khổ sinh khổ, khổ sinh phiền não, phiền não
sinh phiền não, phiền não sinh nghiệp, nghiệp sinh khổ, khổ sinh khổ.
Phiền não sinh nghiệp, nghĩa là Vô minh duyên Hành. Nghiệp sinh khổ,
nghĩa là Hành duyên Thức. Khổ sinh khổ, nghĩa là Thức duyên Danh
sắc, cho đến Xúc duyên Thọ. K hổ sinh phiền não, nghĩa là Thọ duyên
Ái. Phiền não sinh phiền não, nghĩa là Ái duyên Thủ. Phiền não sinh
nghiệp, nghĩa là Thủ duyên Hữu. Nghiệp sinh khổ, nghĩa là Hữu duyên
Sinh. Khổ sinh khổ, nghĩa là Sinh duyên Lão tử.
Lại nữa, pháp duyên khởi mười hai chi này, có hai sự nối tiếp và
ba phần. Hai sự nối tiếp, nghĩa là T hức và Sinh có thể nối tiếp sinh ra.
Ba phần, nghĩa là phiền não - nghiệp và sự việc. Vô minh - Ái - Thủ là
phiền não, Hành - Hữu là nghiệp, những chi còn lại là sự việc. Có Sư
khác nói: Hai sự nối tiếp, nghĩa là Ha ønh - Hữu nối tiếp quả báo của vị
lai; ba phần, nghĩa là ba đời. Vả lại, mười hai chi thâu nhiếp làm ba Tụ,
nghĩa là phiền não - nghiệp và khổ. Như gọi  là ba Tụ, cũng gọi là ba
Tập - ba Hữu - ba Đạo, tùy theo tướng nên biết!
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 24 429  
www.daitangkinh.org  
Lại nữa, pháp duyên khởi mười hai chi này, có rễ - có thân - có
cành - có lá - có hoa - có quả, giống như cây lớn. Trong này, phần rễ có
nghĩa là Vô minh - Hành, phần thân ấy nghĩa là Thức - Danh sắc, phần
cành ấy nghĩa là Lục xứ. Phần lá ấy nghĩa là Xúc - Thọ, phần hoa ấy
nghĩa là Ái - Thủ - Hữu, phần quả ấy nghĩa là Sinh - Lão tử. Cây pháp
duyên khởi mười hai chi này, hoặc là có hoa - có quả, hoặc là không có
hoa - không có quả; có hoa - có quả ấy nghĩa là phàm phu và bậc Hữu
học, không có hoa - không có quả ấy nghĩa là A-la-hán.
Hỏi: Pháp duyên khởi mười hai chi này, có mấy là sát-na, mấy là
tương tục?
Đáp: Hai sát-na, nghĩa là Thức và Sinh, còn lại đều là tương tục.
Hỏi: Pháp duyên khởi mười hai chi này, có mấy là nhiễm ô, mấy
là không nhiễm ô?
Đáp: Có người nói như vậy: Năm mhiễm ô, đó là Vô minh - Thức
- Ái - Thủ và Sinh, còn lại t hông cả nhiễm ô và không nhiễm ô. Lời
bình: Người ấy không nên đưa ra cách nói như vậy, bởi vì trong này nói
về duyên khởi thuộc phần vị, nên nói như vậy: Tất cả đều thông với
nhiễm ô và không nhiễm ô; trong năm chi đã nói trước đây, tâm - tâm
sở pháp chỉ là nhiễm ô, còn lại thông với nhiễm ô và không nhiễm ô.
Có người nói như vậy: Tâm - tâm sở pháp thuộc hai chi Thức - Sinh chắc
chắn là nhiễm ô, còn lại đều không nhất định.
Hỏi: Pháp duyên khởi mười hai chi na øy, có mấy là dị thục, mấy
không phải là dị thục?
Đáp: Có người nói như vậy: Năm chi chẳng phải là dị thục, bảy
chi là dị thục.
Lời bình: Người ấy không nên đưa ra cá ch nói như vậy, bởi vì
trong này nó về duyên khởi thuộc phần vị, nên nói như vậy: Tất cả đều
thông với dị thục và không phải là dị thục, nhưng lúc Vô minh -   Thức
- Ái - Thủ - Sinh, thì tâm - tâm sở pháp chắc chắn không phải là dị thục,
còn lại thông với hai loại. Có người nói như vậy: Tâm - tâm sở pháp
thuộc hai chi Thức - Sinh chắc chắn không phải là dị thục, còn lại đều
không nhất định.
Hỏi: Pháp duyên khởi mười hai chi na øy, mấy chi có dị thục, mấy
chi không có dị thục?
Đáp: Có người nói như vậy: Hai chi Hành - Hữu chắc chắn có dị
thục, còn lại thông với hai loại.
Lời bình: Người ấy không nên đưa ra ca ùch nói như vậy, bởi vì
trong này nói về duyên khởi thuộc phần vị, nên nói như vậy: Tất cả đều
430 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
thông với hai loại.
Hỏi: Pháp duyên khởi mười hai chi này, có mấy chi thuộc cõi Dục,
mấy chi thuộc cõi Sắc, mấy chi thuộc cõi Vô sắc?
Đáp: Có người nói như vậy: Cõi Dục đầy đủ mười hai chi; cõi Sắc
có mười nên chi, trừ ra Danh sắc; cõi  Vô sắc có mười chi, trừ ra Danh
sắc và Lục xứ. Cõi Sắc nên nói như vậy: Thức duyên Lục xứ, bởi cõi
ấy không có lúc nào bốn căn chưa da áy khởi; cõi Vô sắc nên nói Thức
duyên Xúc, bởi vì cõi ấy không có sắc và năm căn.
Lời bình: Nên nói theo cách như vậy: Ba cõi đều đầy đủ mười hai
chi Hữu.
Hỏi: Lúc sinh ở cõi Sắc thì cá c căn mau chóng dấy khởi, sao nói
là có phần vị Danh sắc? Cõi Vô sắc không có sắc - không có năm căn,
sao nói là có phần vị Danh sắc - Lục xứ?
Đáp: Cõi sắc tuy năm căn nhất định mau chóng dấy khởi, mà sinh
chưa bao lâu, căn không mạnh mẽ nhanh nhạy, cho nên lúc bấy giờ chỉ
là chi Danh sắc thâu nhiếp. Cõi Vô sắc tuy không có sắc và năm căn,
mà có danh và ý căn. Điều ấy nên đưa ra cách nói như vậy: Thức duyên
Danh, Danh duyên Ýù xứ, Ýùxứ duyên Xúc . Vì vậy ba cõi đều đầy đủ
mười hai chi.
Lại nữa, chi Hữu tưong tự cũng làm cho chi Hữu tương tự nối tiếp
nahu, nghĩa là chi Hữu thuộc cõi Dục cũng làm cho chi Hữu của cõi Dục
nối tiếp nhau; chi Hữu c ủa cõi Sắc và Vô sắc cũng như vậy, chỉ trừ ra
phần vị Thọ. Phần vị này có lúc  có thể làm cho chi Hữu không tương
tự vẫn nối tiếp nhau, nghĩa là sinh ở cõi Dục, nếu chưa lìa nhiễm Dục,
thì khởi lên Ái - Thủ - Hữu của cõi Dục hiện rõ trước mắt, dẫn dắt Sinh
- Lão tử trong vị lai, lúc ấy có nên Ái - nên Thủ - nên Hữu của hiện tại,
nên Sinh - nên Lão tử của vị lai; nếu đã lìa mhiễm Dục, chưa lìa nhiễm
của Tĩnh lự thứ nhất, th ì khởi lên Ái - Thủ - Hữu của Tĩnh lự thứ nhất
hiện rõ trước mắt, dẫn dắt Sinh - Lão tử của vị lai, lúc ấy có hai Ái - hai
Thủ - hai Hữu của hiện tại, hai Sinh - hai Lão tử của vị lai. Như vậy cho
đến đãlìa nhiễm của Vô sở hữu xứ ma ø chưa lìa nhiễm chủa Phi tưởng
phi phi tưởng xứ, khởi lên Ái - Thủ - Hữu của Phi tưởng phi phi tưởng
xứ hiện rõ trước mắt dẫn dắt Sinh - Lão tử của vị lai, lúc ấy có chín Ái
- chín Thủ - chín Hữu của hiện tại, chín Sinh - chín Lão tử của vị lai. Lúc
ấy ở cõi Dục chết đi sinh đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Lúc xưa ở Phi
tưởng phi phi tưởng xứ, Ái - Thủ của hiện tại nay là Vô minh trong quá
khứ, Hữu của hiện tại nay là Hành trong quá khứ, Sinh trong vị lai này
là Thức của hiện tại, Lão tử trong vị lai này là Danh - Ýù - Xúc - Thọ của
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 24 431  
www.daitangkinh.org  
hiện tại. Lúc xưa ở Địa khác, các chi hoặc là hiện tại - hoặc là vị lai, thì
nay không phải là quá khứ - không phải là vị lai - không phải là hiện
tại. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nhân - quả - lần lượt chuyển tiếp dựa vào
nhau mà nói là có, nhưng nhân quả  của Địa ấy đều không thành tựu,
cho nên chẳng phải quá khứ - vị lai - hiện tại. Lúc ấy ở Phi tưởng phi
phi tưởng xứ chết đi sinh đến Vô sở hữu xứ. Lúc nào ở Vô sở hữu xứ, Ái
- Thủ của hiện tại nay là Vô minh trong quá khứ, Hữu của hiện tại nay
là Hành trong quá khứ, Sinh trong vị la i nay là Thức của hiện tại, Lão
tử trong vị lai nay là Danh - Ý - Xúc - Thọ của hiện tại. Lúc xưa ở Địa
khác, các chi hoặc là hiện tại - hoặc là vị lai, nay chẳng phải là quá khứ
- chẳng phải là vị lai - chẳng phải là hiện tại. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
nhân - quả lần lượt chuyển tiếp dựa vào nhau mà nói là có, nhưng nhân
quả của Địa ấy đều không thành tựu, cho nên chẳng phải là quá khứ - vị
lai - hiện tại. Lúc ấy ở Vô sở hữu xứ chết đi lần lượt chuyển tiếp cho đến
sinh về lại cõi Dục. Lúc xưa ở cõi Dục, Ái - Thủ của hiện tại nay là Vô
minh trong quá khứ, Hữu của hiện tại nay là Hành trong quá khứ, Sinh
trong vị lai nay là Thức của hiện tại, Lão tử trong vị lai nay là Danh sắc
- Lục xứ - Xúc - Thọ của hiện tại. Lúc xưa ở Địa khác, các chi hoặc là
hiện tại - hoặc là vị lai, nay chẳng phải là quá khứ - chẳng phải là vị lai
- chẳng phải là hiện tại. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nhân - quả lần lượt
chuyển tiếp dựa vào nhau mà nói là có, nhưng nhâ quả của Địa ấy đều
không thành tựu, cho nên chẳng phải là quá khứ - vị lai - hiện tại.
Lại nữa, nếu sinh ở cõi Dục thành tựu các căn có thể tạo  nghiệp
- có thể dẫn đến quả báocủa vị lai, thì lúc ấy ở phần vị Vô minh hiện
đang trước mắt, nên chi hiện tại đó là Vô minh, các chi còn lại thuộc về
vị lai; thời gian từ phần vị Vô minh đến phần vị Hành, hai chi hiện tại
đó là Vô minh - Hành, các chi còn lại thuộc về vị lai; thời gian từ phần
vị Hành đến phần vị Thức, hai chi quá khứ đó là Vô minh - Hành, nên
chi hiện tại đó là Thức, các chi còn lại thuộc về vị lai; thời gian từ phần
vị Thức đền phần vị Danh sắc, hai chi quá khứ đó là Vô minh - Hành,
hai chi hiện tại đó là Thức - Danh sắc , các chi còn lại thuộc về vị lai.
Như vậy cho đến thời gian từ phần vị Thủ đến phần vị Hữu, hai chi quá
khứ đó là Vô minh - Hành, tám chi hi ện tại đó là Thức cho đến Hữu,
hai chi vị lai đó là Sinh - Lão tử; t hời gian từ phần vị Hữu đến phần vị
Sinh, mười chi quá khứ đó là Vô minh cho đến Hữu, nên chi hiện tại đó
là Sinh, nên chi vị lai đó là Lão tử; thời gian từ phần vị Sinh đến phần
vị Lão tử, mười chi quá khứ đó là Vô minh cho đến Hữu, hai chi hiện tại
đó là Sinh - Lão tử.
432 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Tôn giả Vọng Mãn đưa ra cách nói như vậy: “Thời gian phần vị
Vô minh - Hành hiện đang trước mắt, hai chi hiện tại gọ là Vô minh
- Hành, mười chi vị lai có tám chi thuộc về Sinh thứ hai đó là Thức cho
đến Hữu, có hai chi thuộc về Sinh thứ ba  đó là Sinh - Lão tử; thời gian
phần vị Sinh - Lão tử hiện đang trước mắt, hai chi hiện tại đó là Sinh
- Lão tử, mười chi quá khứ có tám chi thuộc về Sinh thứ hai trước - đó là
Thức cho đến Hữu, hai chi thuộc về Sinh thứ ba đó là Vô minh - Hành;
thời gian tám phần vị như Thức… hi ện đang trước mắt, tám chi hiện tại
đó là Thức cho đến Hữu, hai chi quá khứ đó là Vô minh - Hành, hai chi
vị lai đó là Sinh - Lão tử. ” Như nói về sinh ở cõi Dục, nói về sinh ở cõi
Sắc - Vô sắc nên biết cũng như vậy. Lại nữa, trong các kinh Đức Phật vì
giáo hóa chúng sinh mà nói về pháp duyên khởi, có lúc lấy nhân làm lối
vào, có lúc lấy quả làm lối vào, có lúc lấy nhân và quả làm lối vào.
Hỏi: Vì giáo hóa những chúng sinh nào mà lấy nhân làm lối vào
để nói về pháp duyên khởi? Cho đến vì giáo hóa những chúng sinh nào
mà lấy nhân và quả làm lối vào để nói về pháp duyên khởi?
Đáp: Vì người ngu muội đối với nhân thì lấy nhân làm lối vào để
nói về pháp duyên khởi, vì người ngu muội  thì lấy quả làm lối vào để
nói về pháp duyên khởi, vì người ngu muội đối với nhân quả thì lấy cả
nhân và quả làm lối vào để nói về pháp duyên khởi. Lại nữa, vì người
bắt đầu sự nghiệp tu học thì lấy quả làm lối vào để nói về pháp duyên
khởi, vì người vượt lên trên tác ý th ì lấy nhân làm lối vào để nói về
pháp duyên khởi, Lại nữa, vì người thích giản lượt thì lấy nhân làm lối
vào để nói về pháp duyên khởi, vì người thích cả mở rộng và giản lượt
thì lấy cả nhân và quả làm lối vào để nói về pháp duyên khởi. Lại nữa,
vì người căn cơ nhanh nhạy thì lấy nhân làm lối vào để nói về pháp
duyên khởi, vì người căn cơ chậm chạp thì lấy quả làm lối vào để nói
về pháp duyên khởi, vì người căn cơ trung bình thì lấy cả nhân và quả
làm lối vào để nói về pháp duyên khởi.
Hỏi: Nếu vi người căn cơ chậm ch ạp thì lấy quả làm lối vào để
nói về pháp duyên khởi, người ấy sẽ có thể hiểu được, thân đời sau của
Bồ-tắt có căn cơ thật là thú thắng so với các hữu tình, vì nhân duyên gì
mà lấy quả làm lối vào để quán về pháp duyên khởi?
Đáp: Trong quá khứ, Bồ-tắt tr ải qua vô lượng vô biên đời kiếp,
đều lấy quả làm lối vào để quán về pháp duyên khởi, vị lai cũng như
vậy, cho nên hiện tại Bồ-tắt trú trong thân cuối cùng cũng thực hiện
quán pháp này. Lại nữa, Bồ-tắt  cũng quán Vô minh duyên Hành lần
lượt chuyển tiếp cho đến Sinh duyên Lão tử, Như vậy quán thuận phần
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 24 433  
www.daitangkinh.org  
nhiều đối với Nhị thừa, hoặc là có lúc tương ưng tập pháp quán nghịch,
cho nên không thể nói là chỉ lấy quả làm lối vào. Lại nữa, Bồ-tắt hiện
quán về sự đau khổ của la õo - bệnh - tử, dấy lên tư duy như vậy: Lão -
bệnh - tử này vì sao mà có? Biết rõ do sinh mà có, lại tư duy: Sinh vì sao
mà có? Biết rõ là do Hữu mà c ó, cho đến nói rộng ra, bởi vì trước đây
đã thấy quả cho nên thực hiện pháp quán này. Lại nữa, có trời Tịnh cư,
giúp Bồ - tát phát tâm chán ngán về Hữu (quả báo) cho nên hiện bày
cảnh tượng lão - bệnh - tử, Bồ - tát tr ông thấy rồi chán ngán Hữu mà
xuất gia, đã xuất gia rồi thuận t heo những điều đã thấy trước đây, lấy
quả làm lối vào để quán về pháp duyên khởi. Lại nữa, bởi vì thuận theo
hiện quán, nghĩa là Bồ - tát về sau vào lúc hiện quán đối với Đế, trước
tiên quán về Khổ đế; nay học về hi ện quán cho nên trước hết là quán
đối với quả. Lại nữa, trước tiên đưa ra  cách nói như vậy: Vì người bắt
đầu sự nghiệp tu học thì lấy quả làm lối vào để nói về pháp duyên khởi,
Bồ - tát cũng là người bắt đầu sự nghiệp tu họ, cho nên lấy quả làm lối
vào để quán về pháp duyên khởi. Bồ - tát tuy la ø từ vô lượng kiếp đến
nay tu tập pháp quán duyên khởi, mà thân cuối cùng mới bắt đầu thiết
lập pháp môn này, cho nên gọi là bắt  đầu sự nghiệp tu học. Lại nữa,
Bồ - tát từ kiếp trước vào lúc bắt đầu sự nghiệp tu học, lấy quả làm lối
vào để quán về pháp duyên khởi; nay tuy luyện tập thành thạo như lúc
tu tập xưa kia, nhưng vẫn lấy quả làm lối vào để quán vào pháp duyên
khởi. Như người đối với cây cao tuy sau nhiều lần trèo lên, nhưng nếu
vào lúc trèo lên thì vẫn từ gốc mà trèo lên. Lại nữa, bởi vì muốn hiện rõ
cảnh tượng cây sinh tử bị đốt cháy,  như người đốt cây thì trước hết đốt
trụi cành lá, sau mới đến phần gốc rễ của cây; Bồ - tát cũng như vậy,
lấy quả làm lôi vào để quán về pháp duyên khởi, tùy theo những nơi đã
quan sát làm cho vĩnh viễn không sinh nữa.
Hiếp Tôn giả nói: “Không thể vì Bồ-tát lấy quả làm lối vào để
quán về duyên khởi mà liền gọi là người căn cơ chậm chạp”. Nhưng
quán hành thì tổng quát là có hai loại:
1. Tùy ái hành.
2. Tùy kiến hành.
Tùy ái hành là lấy quả làm lối vào để quán về pháp duyên khởi,
dựa vào vô nguyện Tam-ma-địa tiến vào Chánh tánh ly sinh. Tùy kiến
hành là Lấy nhân làm lối vào để quán về pháp duyên khởi, dự vào
Không Tam-ma-địa tiến vào Chánh ta ùnh ly sinh. Chỉ ngoại trừ Bồ-tát,
Bồ-tát tuy là bật Tùy ái hành lấy quả làm lối vào để quán về pháp
duyên khởi, mà có năng lực dựa vào Không Tam-ma-địa tiến vào chánh
434 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
tánh ly sinh. Vì vậy có người hỏi rằng: Có thể có người Tùy ái hành, lấy
quả làm lối vào để quán về pháp duyên khởi, mà dựa vào Không Tam-
ma-địa tiến vào chánh tánh ly sinh chăng? Trả lời: Có, như các Bồ-tát.
Như trong kinh nói: “ Đức Phật bảo với Tỳ kheo: Lúc ta chưa chứng
được Tam Bồ-đề, nên mình ở nơi vắng lặng tư duy như vậy: Chúng sinh
ở thế gian tuy luôn luôn bị sự bức bách tổn hại của nổi khổ sinh-lão-tử,
mà không có thể biết rõ ràng đún g như thật về pháp lìa khỏi nỗi khổ
ấy. Lại dấy lên ý niệm như vậy: Cái gì  có mà lão tử có, lão tử này lấy
cái gì làm duuyên ? Dấy lên ý niệm này rồi liền khởi lên hiện quán: Có
sinh cho nên có Lão tử, Lão tử na øy do sinh làm duyên. Lại dấy lên ý
niệm như vậy: Cái gì có mà sinh có, sinh này lấy gì làm duyên? Dấy lên
ý niệm này rồi liền khởi lên hiện qu án: Có Hữu cho nên có Sinh, Sinh
này do Hữu làm duyên. Như vậy cho đến, tiếp tục dấy lên ý niệm như
vậy: Cái gì có mà Danh sắc có, Danh sắc này lấy gì làm duyên? Dấy
lên ý niệm này rồi liền khỏi lên hiện quán: Có Danh sắc cho nên có
Thức, Thức này do Danh sắc làm duyên. Liền dấy lên ý niệm như vậy:
Ta thuận theo quay trở lại với tâm có đủ Thức này. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì Danh sắc duyên Thức, Th ức duyên Danh sắc, Danh sắc duyên
Lục xứ, cho đến nói rộng ra”.
Hỏi: Lúc Bồ-tát quán về pháp duyên khởi này, chưa đạt được
tuệ vô lậu chân thật của Kiến đạo, la øm sao có thể nói là khởi lên hiện
quán?
Đáp: Lúc bấy giờ chưa đạt được hiện quán chân thật, nhờ vào Thế
tục trí hiện thấy rõ duyên khởi, tựa như hiện quán cho nên thiết lập gọi
là hiện quán.
Hỏi: Tại sao Bồ-tát quán duyên khởi ngược lại, chỉ đến nơi Thức
thì tâm quay trở lại, vì sức mạnh của trí không còn hay là cảnh giới của
trí không còn? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu sức mạnh của trí không
còn thì không thích hợp với Chánh lý, bởi vì trí của Bồ-tát nhận thức
không còn có giới hạn. Nếu cảnh giới của trí không còn thì cũng không
đúng lý, bởi vì Hành và Vô minh còn chưa quán sát?
Đáp: Nên đưa ra cách nói như vậy:  Không phải là sức mạnh của
trí không còn, không phải là cảnh giới của trí không còn, chỉ bởi vì Bồ-
tát trước đây đã quán sát đối với Hành - Vô minh, nghĩa là trước khi
quán về Hữu tức là đã quán về Hành, trước khi quán về Ái -Thủ là đã
quán về Vô minh.
Hỏi: Trước khi quán về Lão tử là đã quán về Danh sắc - Lục xứ -
Xúc - Thọ, trước khi quán về Sinh là đã quán về Thức, thì đối với Danh
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 24 435  
www.daitangkinh.org  
sắc… không cần phải quán sát trở lại chăng?
Đáp: Trước giạn lượt - sau mở rộng, trước tổng quát sau tách biệt,
không có lỗi về quán trở lại.
Hỏi: Nếu như vậy thì Sinh và Thức không có gì khác nhau về mở
rộng hay giản lượt, vì sao phải quán trở lại?
Đáp: Bởi vì chán ngán sợ hải đối với Sinh, cho nên tiếp tục quán
sát cũng không có gì sai, nghĩa là ta thành bậc Thế Tôn trước đây còn ở
địa vị Bồ-tát chán ngán sinh - lão - bệnh - tử, vượt thành xuất gia, dấy
lên tư duy như vậy: Nỗi khổ của Lão tử này do đâu mà có? Ngay lập tức
hiện thấy rõ là do tâm nối tiếp sinh ra. Lại tư duy về tâm này do đâu mà
dấy khỏi? Liền biết là do nghiệp. Lại tư duy nghiệp này từ đâu mà sinh
ra? Biết là từ phiền não sinh ra. La ïi tư duy phiền não dựa vào đâu mà
sinh ra? Liền biết là dựa vào sự việc. Lại tư duy sự việc này do đâu mà
chuyển? Liền biết chuyển này do kiết mà sinh ra tâm. Lúc bấy giờ Bồ-
tát liền dấy lên ý niệm như vậy: Tất cả lỗi lầm tai họa đều do tâm này.
Vì vậy đối với tâm này sinh ra chán ngán hết sức lạ lùng, tuy không có
mở rộng hay giản lược mà vẫn quán trở lại, nghĩa về quay trở lại ngang
Thức thuộc về nơi này.
Hỏi: Vô minh đã giản lược vì sao không quán sát?
Đáp: Bởi vì chi Hành ngăn cách, nghĩa là quán về duyên khởi
cần phải dựa vào thứ tự, không thể nào vượt qua Hành mà quán về Vô
minh. Có người đưa ra cách nói này: Trước khi quán Hữu duyên Sinh thì
đã quán về Danh sắc của nghiệp, sau lúc quán Danh sắc duyên Thức tức
là quán về Danh sắc của dị thục ; nếu tiếp tục quán Hành duyên Thức,
thì cũng quán về Danh sắc của nghiệp, cùng với trước không khác cho
nên không quán trở lại. Có sư khác  nói: Trước khi quán Hữu duyên
Sinh, thì đã quán về duyên xa; sau lúc quán Danh sắc duyên Thức, tức
là quán về duyên gần. Nếu tiếp tục quán Hành duyên Thức, thì cũng
quán về duyên xa, cùng với trước không khác cho nên không quán trở
lại. Như gần và xa; ở nơi này và ở nơi kia, hiện tiền và không hiện tiền,
chúng đồng phần này và chúng đồng phần khác, nên biết cũng như
vậy. Hoặc có người nói: Lúc trước quán Hữu duyên Sinh thì đã quán về
duyên sinh ra trước, lúc sau quán Danh sắc duyên Thức tức là quán về
duyên sinh ra cùng lúc; nếu tiếp tục  quán Hành duyên Thức thì cũng
quán về duyên sinh ra trước, cùng với trước không khác cho nên không
quán trở lại. Lại có người nói: Lu ùc trước quán Hữu duyên Sinh thì đã
quán về duyên chuyển, lúc sau quán Danh sắc duyên Thức tức là quán
về duyên tùy chuyển; nếu tiếp tục quán Hành duyên Thức thì cũng
436 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
quán về duyên chuyển, cùng với trước không khác cho nên không quán
trở lại. Hoặc lại có người nói: Bơ ûi vì tránh lối không cùng tận cho nên
không quán trở lại, nghĩa là trước quán Lão tử tức là quán về Danh sắc
- Lục xứ - Xúc - Thọ của đời này, trước quán Sinh tức là quán về Thức
của đời này; sau quán Danh sắc - Lục xứ - Xúc - Thọ tức là quán về Lão
tử của đời thứ hai trước đây, sau quán Thức tức là quán về Sinh của đời
thứ hai trước đây. Nếu tiếp tục quán Vô minh - Hành thì cần phải quán
về đời thứ ba trước đây, nếu như vậy thì cũng cần phải quán về đời thứ
tư, như vậy lần lược chuyển tiếp th ì trở thành không cùng tận, cho nên
không quán trở lại vô minh và Hành.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Vì sao đến ngang
Thức thì tâm quay trở lại? Bởi vì  Thức thích trú trong Thức trú, nghĩa
là Thức không muốn rời bỏ Thức trú. T hức trú ấy tức là Danh sắc, vì
vậy quán Thức rồi trở lại quán Danh sắc”. Lại đưa ra cách nói như vậy:
“Thức và Danh sắc làm duyên lẫn nhau”. Lại đưa ra cách nói như vậy:
“Hai chi này lần lược chuyển tiếp làm nhân-quả”. Đại đức nói rằng:
“ Vì sao đến ngang Thức thì tầm quay tr ở lại? Bởi vì lần lược qua chi
Thức không có gì để duyên vào, giống như con sâu đo bò đến đầu ngọn
cỏ, phía trước không có nơi bám vào thì lập tức bò lui lại phía sau; quán
tâm cũng như vậy, chỉ thuận theo đến Thức, còn lại không phải là cảnh
của nó cho nên liền lui lại”. Hiếp Tôn giả nói: “Vì sao đến ngang Thức
thì tâm quay trở lại? Bởi vì duyên qua y trở lại. Nghĩa là trước đã nói
Thức duyên Danh sắc, nay lại tiếp tục nói Danh sắc duyên Thức, trước
làm nhân thì nay chuyển sang làm quả, cảnh quay trở lại cho nên tâm
cũng quay trở lại”. Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: “Vì sao
đến ngang Thức thì tâm quay trở lại? Bởi vì Thức là nguồn gốc của mọi
khổ đau sinh tử. Nghĩa là Bồ-tát ch án ngán nổi khổ của sinh tư, vượt
thành xuất gia để suy xét tìm tòi về nỗi khổ của lão - bệnh - tử ở thế
gian, cái gì làm căn bản? Đó là do kiết mà sinh ra tâm. Lại suy xét tâm
này do cái gì mà dẫn dắt? Đó la ø do nghiệp. Lại suy xét nghiệp này do
cái gì mà phát khỏi? Đó là do phiền não. Lại suy xét phiền não dựa
vào đâu mà khởi lên? Đó là do sự việc. Lại suy xét sự việc này do cái
gì làm căn bản? Đó là do kiết mà sinh ra tâm. Liền dấy lên ý niệm như
vậy: Kiết này sinh ra tâm luôn luôn làm căn bản của mọi nỗi khổ đau
sinh tử, thật đáng chán ngán lo sợ! Đến ngang chổ này cần phải trở lại
tương ưng pháp đối trị thật sự”. Tôn giả  Thiết-ma-đạt-đa nói rằng: “Vì
sao đến ngang Thức thì tâm quay trở lại”. Lúc phần vị vô minh - Hành
hiện đang trước mắt, hai chi hiện tại…”, cho đến nói rộng ra.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 24 437  
www.daitangkinh.org  
Như trong kinh nói: Đức Phật bảo với Tỳ kheo: Vào lúc bấy giờ ta
dấy lên ý niệm như vậy: Cái gì không có cho bnên lão tử không có? Cái
gì diệt cho nên lão tử diệt? Dấy lên ý niệm này rồi liền khởi lên hiện
quán: Sinh không có cho nên Lão tử không có, Sinh diệt cho nên Lão tử
diệt. Như vậy cho đến tiếp tục dấy lên ý niệm như vậy: Cái gì không có
cho nên Hành không có? Cái gì diệt cho nên Hành diệt? Dấy lên ý niệm
này rồi liền khỏi lên hiện quán: Vô minh không có cho nên Hành không
có, Vô minh diệt cho nên Hành diệt, Hành diệt cho nên Thức diệt, cho
đến nói rộng ra”.
Hỏi: Vì sao Bồ-tát trong phần vị lưu chuyển chỉ quán về mười chi,
trong phần vị hoàn diệt thì quán đầy đủ mười hai chi?
Đáp: Bởi vì Bồ-tát chán ghét lưu chuyển cho nên chỉ quán mười
chi, yêu thích hoàn diệt cho nên quán đầy đủ mười hai chi. Lại nữa,
Trong phần vị lưu chuyển rất nhiều lỗi  lầm tai họa, vì tâm lôi kéo yếu
kém cho nên chỉ quán mười chi; trong phần vị hoàn diệt rất nhiều những
công đức, tâm lôi kéo mạnh hơn cho nên quán đầy đủ mười hai chi .
Trong các kinh, có nơi nói duyên khởi như ngọn đèn, có nơi nói duyên
khởi như đống lửa, có nơi nói duyên khởi như tòa thành.
Hỏi: vì sao Đức Thế Tôn nói về pháp duyên khởi như ngọn đèn-
như đống lửa - như tòa thành?
Đáp: Bởi vì thuận theo những gì đang thấy mà ngay lúc ấy bây giờ
làm thí dụ, nghĩa là chúng sinh được giáo hóa hiện đang thấy ngọn đèn,
thì lấy ngọn đèn làm thí dụ để hiển bày về pháp duyên khởi. Nếu chúng
sinh được giáo hóa đang thấy đống l ửa, thì lấy đống lửa làm thí dụ để
hiện bày về pháp duyên khởi. Nếu chúng sinh được giáo hóa đang thấy
tòa thành, thì lấy tòa thành làm thí dụ để hiện bày về pháp duyên khởi.
Lại nữa, nếu chúng sinh được giáo hóa nghe nói đến thí dụ ngọn đèn mà
hiểu được pháp duyên khởi, thì Đức Phật nói giống như ngọn đèn. Nếu
chúng sinh được giáo hóa nghe nói đến thí dụ đống lửa mà hiểu được
pháp duyên khởi, thì Đức Phật nói giống như đống lửa. Nếu chúng sinh
được giáo hóa nghe nói đến thí dụ tòa thành mà hiểu được pháp duyên
khởi, thì Đức Phật nói giống như t òa thành. Lại nữa, Nếu chúng sinh
được giáo hóa có Ái - Thủ thuộc phẩm Hạ, thì Đức Phật vì họ mà nói về
duyên khởi như ngọn đèn. Nếu chúng sinh được  giáo hóa có Ái - Thủ
thuộc phẩm Trung, thì Đức Phật vì họ mà nói về duyên khởi như đống
lửa. Nếu chúng sinh được giáo hóa có Ái - Thủ thuộc phẩm Thượng, thì
Đức Phật vì họ mà nói về duyên khởi như tòa thành. Như Ái - Thủ thuộc
ba phẩm; ba căn - ba Lạc nên biết cũng như vậy.
438 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Như Đức Thế Tôn nói: “Vô minh duyên Hành, Thủ duyên Hữu…”,
cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: vì cần phải phân biệt nghĩa lý trong kinh. Nghĩa là trong kinh
nói: “Vô minh duyên Hành, Thủ duyên Hữu”. Tuy đưa ra cách nói như
vậy mà không biện giải rộng ra, kinh la ø nơi căn cứ chủ yếu của luận
này, điều bấy trong kinh chưa biện giả i thì nay cần phải phân biệt rõ
ràng. Lại nữa, vì làm cho người nghi  có được sự quyết định, nghĩa là
Thể của Hành và Hữu đều là nghiệp. Hoặc có người sinh nghi là Thể ấy
không có gì khác biệt, vì hiển có sự sai biệt cho nên soạn ra luận này.
Hỏi: Thế nào là Vô minh duyên Hành? Thế nào là Thủ duyên
Hữu?
Đáp: Vô minh duyên Hành, đây là biểu hiện rõ ràng về    nghiệp
tạo tác - tăng trưởng trong những đời trước, cảm được  dị thục của quả
báu hiện tại, và dị thục đã tiếp nhận. Thủ duyên Hữu, đây là biểu hiện
rõ ràng về nghiệp tạo tác - tăng trư ởng trong đời hiện tại, cảm được dị
Thục của quả báo tương lai. Đây là biểu hiện rõ ràng về nghiệp, nghĩa
là đây chính là tất cả nghiệp hữu lậu thiện và bất thiện đã tạo ra - đang
tạo mà Đức Thế Tôn khai thị biểu hiện rõ ràng. Trong những đời trước,
là biểu hiện rõ ràng nghiệp này ở trong chúng đồng phần khác của đời
trước đã không còn - đã diệt đi - đã tách rời - đã biến đổi. Tạo tác tăng
trưởng, là biểu hiện rõ ràng nghiệp này phát khỏi trọn vẹn từ phiền não
sinh ra có thể cảm được quả. Cảm được dị thục của quả báo hiện tại,
là biểu hiện rõ ràng nghiệp này cảm được các quả dị thục của đời này.
Và dị thục đã tiếp nhận, là biểu hiện rõ ràng nghiệp này đã tiếp nhận
các quả dị thục của đời trước; tất cả mọi sự tạo tác tăng trưởng thiện và
bất thiện của đời trước, thì quả dị thục ấy hoặc đã thành thục-hoặc đang
thành thục, nên biết rằng đều ở tro ng phần vị của chi Hành. Trong đời
hiện tại, là biểu hiện rõ ràng nghi ệp này chỉ ở trong chúng đồng phần
của đời này mà tạo tác tăng trưởng, chứ không phải là trong những đời
khác. Cảm được dị thục của quả báo tương lai, là biểu hiện rõ ràng ng-
hiệp này cảm được các quả dị thục trong đời vị lai; tất cả mọi sự tạo tác
tăng trưởng thiện và bất thiện của đời  này, thì quả dị thục ấy ở trong
đời này hoặc là chưa thành thục, nên biết điều ở trong phần vị cùa chi
Hữu.
Hỏi: Vì sao nghiệp đã tạo trong đời quá khứ có quả đã thành thục
thì gọi là Hành, nghiệp đã tạo của đời hiện tại thì quả chưa thành thục
ở trong đời này lại gọi là Hữu?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 24 439  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Bởi vì quả của nghiệp đa õ tạo trong đời quá khứ, thì đã chín
muồi, đã suy sụp, đã tiếp nhận sử dụng, đã mang lại kết quả, đã làm
xong công việc, không còn thể lực, không còn  tiếp tục dẫn dắt dị thục
của quả báo vị lai, nhưng mà đã đạo tác và đã chuyển biến, cho nên nói
là Hành. Nghiệp đã tạo của đời hiện tại, quả chưa thành thục ở trong
đời này, cùng với quả của nghiệp quá khứ trái ngược nhau, cho nên nói
là Hữu. Có người đưa ra cách nói như vậy: Quả của nghiệp đã tạo trong
đời quá khứ đã chín muồi, là nghiệp cũ cho nên nói là Hành; nghiệp đã
tạo trong đời hiện tại thì quả chưa thành thục ở trong đời này, là nghiệp
mới cho nên nói là Hữu. Có sư khá c nói: Quả của nghiệp đã tạo trong
đời quá khứ đã chín muồi, đã mang lại kết quả cho nên nói là Hành;
nghiệp đã tạo trong đời hiện tại thì quả chưa thành thục trong đời này,
chưa mang lại kết quả cho nên gọi là Hữu.
Hỏi: Tạo tác và tăng trưởng có gì sai biệt?
Đáp: Có người nói: Hai việc này không có gì sai biệt, nghĩa là sai
biệt do tên gọi, bởi vì nên gọi là tạo tác, nên gọi là tăng trưởng. Lại
nữa, nghĩa cũng có sai biệt, nghĩa là có lúc do nên hành động thiện – ác
mà sinh vào nẽo thiện - ác, có lúc do ba hành động thiện - ác mà sinh
vào nẽo thiện - ác. Do nên hành động, là lúc gia hạnh chỉ có tạo tác,
lúc thành tựu đầy đủ thì có đủ hai loại. Do ba hành động, là làm nên
hoặc là hai thì chỉ có tạo tác, nếu làm ba thì có đủ hai loại. Lại nữa, có
lúc do nên nghiệp vô gián mà đọa vào địa ngục, có lúc do năm nghiệp
vô gián mà đọa vào địa ngục. Do nên nghiệp, là lúc gia hạnh chỉ có tạo
tác, lúc thành tựu đầy đủ thì có cả hai loại. Do năm nghiệp, là làm bốn
nghiệp mà chỉ có tạo tác, mếu làm năm nghiệp thì có đủ hai loại. Mười
nghiệp đạo thiện và bất thiện cũng như vậy.
Lại nữa, có lúc do nhiều nghiệp mà cảm đến quả của nên đời, như
các Bồ-tát do ba ngàn hai trăm nghiệp phước mà cảm được thân cuối
cùng, tạo ra ba ngàn nên trăm nghiệp phước mà chỉ là tạo tác, tạo ra ba
ngàn hai trăm nghiệp phước thì đầy đủ cả hai loại. Lại nữa, cố tình suy
nghĩ tạo nghiệp thì có đủ hai loại,  không cố tình hay suy nghĩ mà tạo
nghiệp thì chỉ có tạo tác. Lại nữa, suy nghĩ trước khi tạo nghiệp thì có đủ
hai loại, khinh suất mà tạo nghiệp thì chỉ có tạo tác. Lại nữa, có nghiệp
gia hạnh thì có đủ hai loại, không có nghiệp gia hạnh thì chỉ có tạo tác.
Lại nữa, nghiệp xác định trong ba thời  gian thì có đủ hai loại, nghiệp
không xác định thời gian thì chỉ có tạo tác. Lại nữa, nghiệp xác định nơi
chốn tiêp nhận thì chỉ có tạo tác. La ïi nữa, nghiệp chắc chắn tiếp nhận
quả thì chỉ có tạo tác. Lại nữa, nghiệp bất thiện tiếp nhận ở nẽo ác  thì
440 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
có đủ hai loại, tiếp nhận ở cõi người - trời thì chỉ có tạo tác; nghiệp thiện
tiếp nhận ở cõi người - trời thì có đủ hai loại, tiếp nhận ở nẽo ác thì chỉ
có tạo tác. Lại nữa, nghiệp bất thiện lấy nghiệp bất thiện làm quyến
thuộc thì có đủ hai loại, lấy nghiệp thiện làm quyến thuộc thì chỉ có tạo
tác; nghiệp thiện lấy nghiệp thiện la øm quyến thuộc thì có đủ hai loại,
lấy nghiệp bất thiện làm quyến thuộc thì chỉ có tạo tác.
Lại nữa, nghiệp bất thiện ở trong thân tà kiến - ngu muội về nhân
quả thì có đủ hai loại, ở trong thân chánh kiến - không ngu muội về
nhân quả thì chỉ có tạo tác; nghiệp thiện cùng với nghiệp bất thiện trái
ngược nhau. Lại nữa, nghiệp bất thiện ở trong thân phá giới - phá kiến
thì có đủ hai loại, ở trong thân pha ù giới mà không phá kiến thì chỉ có
tạo tác; nghiệp thiện ở trong thân có đủ giới - có đủ kiến thì có đủ hai
loại, ở trong thân không có đủ giới mà có đủ kiến thì chỉ có tạo tác. Lại
nữa, nghiệp bất thiện ở trong thân làm hỏng gia hạnh - làm hỏng ý lạc
thì có đủ hai loại, ở trong thân làm hỏng gia hạnh mà không làm hỏng
ý lạc thì chỉ có tạo tác; nghiệp thie än ở trong thân có đủ gia hạnh - có
đủ ý lạc thì có đủ hai loại, ở trong thân có đủ ý lạc mà không có đủ gia
hạnh thì chỉ có tạo tác. Lại nữa, nếu nghiệp gây ra rồi không buông
rời - không loại bỏ - không dựa vào pháp đối trị thì có đủ hai loại, nếu
nghiệp gây ra rồi có thể không buông r ời - có thể loại bỏ - dựa vào
pháp đối trị thì chỉ có tạo tác. Lại nữa, nếu nghiệp thiện luôn luôn giác
ngộ trong ba thời gian thì có đủ hai loại, nếu không như vậy thì chỉ có
tạo tác. Lại nữa, nếu nghiệp gây ra rồi mà không ăn năn thay đổi thì
có đủ hai loại, nếu nghiệp gây ra rồi ma ø có ăn năn thay đổi thì chỉ có
tạo tác. Lại nữa, nếu nghiệp gây ra rồi mà luôn luôn nhớ nghĩ thì có đủ
hai loại, nếu nghiệp gây ra rồi mà không luôn luôn nhớ nghĩ thì chỉ có
tạo tác. Lại nữa, nếu nghiệp gây ra sự việc đến cuối cùng thì có đủ hai
loại, nếu không đến cuối cùng thì chỉ có tạo tác. La ïi nữa, nếu nghiệp
nhiều lần gây ra thì có đủ hai loại, nếu không liện tục gây ra thì chỉ có
tạo tác. Lại nữa, nếu nghiệp gây ra  rồi mà hoan hỷ ca ngợi hồi hướng
cho quả thì có đủ hai loại, nếu không như vậy thì chỉ có tạo tác. Lại nữa,
tâm sáng suốt rõ ràng thực hiện thì có đủ hai loại, không sáng suốt rõ
ràng thì chỉ có tạo tác. Những điều như vậy thì gọi là sự si biệt giữa tạo
tác và tăng trưởng.


„