A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 26

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 26 459  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 26

LUẬN VỀ BỔ-ĐẶC-GIÀ-LA (Phần 4)

Hơi thở ra vào nên nói là dựa vào thân mà chuyển, hay là dựa vào
tâm mà chuyển? Cho đến nói rộng ra …
Hỏi : Vì sao soạn ra luận này?
Đáp : Vì làm cho người nghi ngờ có được quyết định đúng đắn.
Nghĩa là trong kinh nói : “Đức Phật bảo với Trưởng giả: Hơi thở ra vào
này là pháp thuộc về thân, thân la øm căn bản, hệ thuộc vào thân, dựa
vào thân mà chuyển.” Trong luận Thi Th iết nói: “Vì sao người chết thì
hơi thở ra vào không chuyển động? Nghĩa là hơi thở ra vào chuyển động
nhờ lực của tâm, người chết không có tâm mà chỉ có thân.” Hơi thở ra
vào này, nên nơi nói là dựa vào thân, nên nơi nói là dự vào tâm. Hoặc
có người sinh nghi: Như vậy hai nơi nói đều là không hiểu nghĩa, hoặc
là đều hiểu nghĩa. Vì muốn biểu hiện rõ ràng về hai nghĩa lý chân thật
này cho nên soạn ra luật này.
Hỏi: Hơi thở ra vào nên nói là dựa vào thân mà chuyển chăng?
Đáp: Nên nói là cũng dựa cào thân mà chuyển, cũng dựa vào tâm
mà chuyển, như những gì thích hợp với nó.Thế nào gọi là như những gì
thích hợp với nó? Có người đưa ra cách nói như vậy: Như những gì thích
hợp với nó ở ba cấp độ Thượng - Trung - Hạ, nghĩa là hơi thở ra vào
lúc thơ ấu thuộc về bậc Hạ, lúc trưởng thành thuộc về bậc Trung, lúc
già yếu thuộc về bậc Thượng. Nói như vậy thì dựa vào bốn quan hệ cho
nên gọi là như những gì thích hợp. Nghĩa là hơi thở ra vào do bốn quan
hệ mà chuyển vận :
1. Có hơi thở nhờ vào thân.
2. Đường gió thông suốt.
3. Lỗ chân lông mở thông.
4. Nơi hơi thở vào ra với tâm thô thiển hiện tiền. Cần phải có  đủ
460 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
bốn quan hệ này thì hơi thở vào ra sẽ chuyển động. Vì vậy cho nên nói
là như những gì thích hợp.
Vì biểu hiện nghĩa này cho nên lại đưa ra cách nói như vậy.
Nếu hơi thở vào ra chỉ dựa vào thân chuyển chứ không dựa vào
tâm mà chuyển, thì ở phần vị của đị nh Vô tưởng - đinh Diệt tận có hơi
thở vào ra cũng phải là chuyển động. Bởi vì phần vị ấy có thân cho hơi
thở ra vào nương tựa, đường gió cũng thông suốt, lỗ chân lông cũng mở
ra, nhưng không có nơi hơi thở vào ra với tâm thô thiển hiện tiền, vì
không có tâm cho nên tuy có ba quan hệ mà thiếu mất môt quan hệ, do
đó hơi thỏ không chuyển động. Nhưng cõi ấy thì tất cả bốn quan hệ đều
không có, cho nên hơi thở không chuyển động. Nếu hơi thở vào ra chỉ
dựa vào thân - tâm mà chuyển chứ không như những gì thích hợp, thì ở
trong vỏ trứng và các phần vị Yết-la-lam, Át - bộ - đàm, Bế - thi, Kiện -
nam trong thai mẹ, có căn chưa đầy đủ - chưa thành thục, cùng với phần
vị Tĩnh lự thứ tư, thì hơi thở vào ra cũng chuyển động.
Hỏi: Vì sao ở phần vị Yết-la-lam thì hơi thở không chuyển động?
Đáp: Bởi vì phần vị ấy rất mong manh, nếu hơi thở chuyển động
thì nó phải lưu động trôi nổi.
Hỏi:Vì sao phần vị Át - bộ - đàm, Bế - thi và Kiện - nam với các
căn chưa đầy đủ - chưa thành thục mà hơi thở không chuyển động?
Đáp: Bởi vì thân ấy vào lúc bấy giờ đừơng gió chưa thông suốt
- lỗ chân lông chưa mở ra, nếu hơi thở chuyển động thì thân phải bị tan
hoại, nhưng ở trong vỏ trứng và trong thai mẹ, từ phần vị tự Yết-la-lam
cho đến các căn chưa đầy đủ - chưa thành thục, lúc bấy giờ chưa có thân
để cho hơi thở nương tựa, đường gió chưa thông suốt - lỗ chân lông chưa
mở ra, chỉ có tâm thô thiển nơi hơi thở hiện tiền, tuy có nên quan hệ
mà thiếu mất ba quan hệ, cho nên hơi thở không chuyển động. Hỏi: Tại
sao ở Tĩnh lự thứ  tư mà hơi thở không chuyển động? Đáp: Bởi vì  tâm
ở phần vị ấy rất vi tế, cho nên hơi thở không chuyển động. Lại nữa, bởi
vì Nội môn chuyển, nghĩa là hơi thở cần phải dựa vào tâm của Ngoại sự
mà chuyển, tâm của các địa từ Tĩnh lự thứ tư trở lên là Nội sự chuyển,
cho nên hơi thở không chuyển động. Lại nữa, bởi vì rất vắng lặng, nghĩa
là hơi thở cần phải dựa vào tâm lay động vội vàng thì dấy khỏi hơi thở
vào ra, tâm của các địa từ Tĩnh lự thứ tư trở lên rất vắng lặng, cho nên
hơi thở không chuyển động.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Tiến vào Tĩnh lự thứ
tư thì đạt được chuyển y, nghĩa là thân nương vào, có đại chủng vi diệu
của Tĩnh lự thứ tư khiến cho tất cả các lỗ chân lông khép kín lại không
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 26 461  
www.daitangkinh.org  
còn lỗ hở, cho nên không phải là nơi nương tựa của hơi thở, vì vậy lúc
bấy giờ hơi thở không còn chuyển động nữa.” Đại đức nói rằng : “Tiến
vào Tĩnh lự thứ tư thì tâm không lay động, tâm không lay động cho
nên thân cũng không lay động, thân không lay động cho nên hơi thởi
không còn chuyển động nữa, bởi vì lúc tiến  vào Định ấy thì tất cả các
pháp động đều chấm dứt.” Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy:”
Tiến vào Tĩnh lự thứ tư thì tất cả pháp thô nặng đều chấm dứt, cho nên
hơi thở không còn chuyển động nữa. Nghĩ a là trong Cõi Dục có Dục
tham thô thiển, phần vị Tĩnh lự thứ nhất có tầm - có tứ, Tĩnh lự thứ hai
có Hỷ, Tĩnh lự thứ ba có Lạc ; vì vậy phát sinh thân tam thô nặng, bởi vì
thô nặng cho nên hơi thở không chuyển động.” Như vậy, nếu ở địa phía
dưới tiến vào Tĩnh lự thứ tư, thì chỉ có thân để cho hơi thở nương tựa và
đường gió thông suốt, nhưng lỗ chân lông không mở ra cũng không có
nơi của hơi thở với tâm thô thiển hiện tiền, tuy có hai quan hệ mà thiếu
mất hai quan hệ, cho nên hơi thở không chuyển động.
Hỏi: Vì sao chỉ nói hơi thở không còn chuyển động ở Tĩnh lự thứ
tư, chứ không nói về sinh của Tĩnh lự thứ tư ?
Đáp: Là ý của người soạn luận muốn như vậy,cho đến nói rộng
ra. Lại nữa, cũng phải nói về sinh c ủa Tĩnh lự thứ tư với hơi thở không
còn chuyển động nữa, nhưng mà không nói đến thì nên biết rằng vấn đề
này là có cách nói khác. Lại nữa, đã nói tiến vào Định ấy thì nên biết là
cũng nói về sinh nơi ấy. Như trong kinh nói: “Trước ở nơi này tiến vào
Tĩnh lự ấy thì sau mới sinh về nơi ấy.”
Hỏi: Tĩnh lự thứ tư cũng có giới hạn của gió, Bởi vì bốn Đại chủng
không tách rời nhau, vì sao sinh về nơi ấy mà không có hơi thở chuyển
động?
Đáp: Tĩnh lự thứ tư tuy có giới hạn của gió mà không gọi là hơi
thở vào ra, bởi vì đối với thân ấy không còn gì vào ra. Có người nói:
Sinh về nơi ấy tuy có giới hạn của gió mà không có bốn loại quan hệ đã
nói trước đây, cho nên không gọi là hơi thở. Bởi vì hơi thở vào ra cũng
dựa vào thân mà chuyển, cũng dựa vào tâm mà chuyển và như những gì
thích hợp, cho nên dưới từ địa ngục vô giáo trên đến cõi trời Biến Tịnh,
các căn của hữu tĩnh trong đó đầy đủ và thành thục, hơi thở ra vào dựa
vào thân tâm mà chuyển.Trong này, nói các căn đầy đủ và thành thục
là biểu hiện đầy đủ bốn quan hệ trước đây, chứ không nói về nghĩa đầy
đủ và thành thục các căn như nhãn…, nghĩa là bốn quan hệ trước đây có
thể phát sinh hơi thở cho nên nói là căn; vốn có cho nên gọi là đầy đủ;
thành thục nói là tác dụng, tức là bốn quan hệ trước đây đầy đủ mà  có
462 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
hoạt dụng, cho nên nói là các căn đầy đủ và thành thục.
Có người nói: Nói căn đầy đủ và thành thục, là chọn lấy căn chưa
đầy đủ và thục ở trong thai - trứng, biểu hiện của đường gió thông suốt
và lỗ chân lông mở ra, hai quan hệ về thân - tâm tiếp theo sau tự nói
nên biết. Trong này, có hơi thở vào - có hơi thở ra, có nơi hơi thở vào ra
- không có nơi hơi thở vào ra.Hơi thở vào, đó là hơi thở theo gió đi vào
thân. Hơi thở ra, đó là hơi thở theo gió rời khỏi thân. Nơi có hơi thở vào
ra, đóa là cõi Dục và ba Tĩnh lự dưới. Nơi không có hơi thở vào ra, đó là
Tĩnh lự thứ tư và bốn vô sắc. Sinh vào nơi có hơi thở vào ra, nơi không
có hơi thở vào ra mà tâm hiện r õ trước mắt thì hơi thở không chuyển
động. Sinh vào nơi có hơi thở vào ra, nơi có hơi thở vào ra mà tâm hiện
rõ trước mắt thìhơi thở cũng không chuyển động. Sinh vào nơi có hơi thở
vào ra và có hơi thở vào ra mà tâm hiện rõ trước mắt, nếu không như
những gì thích hợp thì hơi thở cũng không chuyển động. Cần phải sinh
vào nơi có hơi thở vào ra và có hơi thở vào ra mà tâm hiện rõ trước mắt,
như những gì thích hợp với nó thì hơi thở mới được chuyển động.
Hỏi: Hơi thở vào ra hệ thuộc nơi nào, hệ thuộc theo thân hay là hệ
thuộc theo tâm vậy?
Đáp: Có người đưa ra cách nói như vậy: Hệ thuộc tùy theo nơi
thân, có những người muốn làm cho hơi thở vào ra hệ thuộc tùy theo
nơi thân, họ nói người sinh ở cõi Dục nếu tâm của cõi Dục hiện rõ trước
mắt, thì thân cõi Dục ấy với hơi th ở vào ra thuộc cõi Dục tùy theo tâm
Cõi Dục mà chuyển, ngay nơi tâm na øy mà quán. Ngay lúc ấy nếu tâm
của Tĩnh lự thứ nhất hiện rõ trước mắt , thì thân cõi Dục ấy với hơi thở
vào ra thuộc cõi Dục, tùy theo tâm  của Tĩnh lự thứ nhất mà chuyển,
ngay nơi tâm này mà quán.
Hỏi: Nếu như vậy thì luận Thi Thiết nói nên thông hiểu thế nào?
Như nói: “Hơi thở nào ra thuộc cõi D ục lúc lìa nhiễm của cõi Dục thì
đạo vô gián cuối cùng không còn.”
Đáp: Hơi thở vào ra thuộc cõi Dục , có lúc tùy theo tâm của cõi
Dục mà chuyển, có lúc tùy theo ta âm của Tĩnh lự thứ nhất mà chuyển.
Tùy theo tâm của cõi Dục mà chuyển, là lúc bấy giờ hiện rõ trước mắt.
Lại nữa, đó là dựa vào Trạch diệt mà nói cho nênkhông có gì trái nhau.
Tức là lúc ấy nếu tâm của Tĩnh lự thứ hai - thứ ba hiện rõ trước mắt, thì
thân cõi Dục ấy nơi hơi thở vào ra thuộc cõi Dục, tùy theo tâm của Tĩnh
lự thứ hai - thứ ba mà chuyển, ngay nơi tâm này mà quán. Sinh ở Tĩnh
lự thứ nhất, nếu tâm của Tĩnh lự thứ nhất hiện rõ trước mắt, thì thân của
Tĩnh lự thứ nhất ấy với hơi thở vào ra thuộc Tĩnh lự thứ nhất, tùy   theo
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 26 463  
www.daitangkinh.org  
tâm của Tĩnh lự thứ nhất mà chuyển, ngay nơi tâm này mà quán. Ngay
lúc ấy nếu tâm của cõi Dục hiện rõ trước mắt, thì thân của Tĩnh lự thứ
nhất ấy với hơi thở vào ra thuộc Tĩnh lự thứ nhất tùy theo tâm của cõi
Dục mà chuyển, chứ không phải là do tâm này mà quán. Ngay lúc ấy
nếu tâm của Tĩnh lự thứ hai - thứ ba hiện rõ trước mắt, thì thân của Tĩnh
lự thứ nhất ấy với hơi thở vào ra thuộc Tĩnh lự thứ nhất, tùy theo tâm
của Tĩnh lự thứ hai - thứ ba mà chuyển, ngay nơi tâm này mà quán. Sinh
ở Tĩnh lự thứ hai, nếu tâm của Tĩnh lự thứ hai hiện rõ trước mắt, thì thân
của Tĩnh lự thứ hai ấy với hơi thở vào ra thuộc Tĩnh lự thứ hai, tùy theo
tâm của Tĩnh lự thứ hai mà chuyển , ngay nơi tâm này mà quán. Ngay
lúc ấy tâm của Tĩnh lự thứ nhất và tâm cõi Dục hiện rõ trước mắt, thì
thân của Tĩnh lự thứ hai ấy và hơi thở vào ra thuộc Tĩnh lự thứ hai, tùy
theo tâm của Tĩnh lự thứ nhất va ø tâm cõi Dục mà chuyển, chứ không
phải là do tâm mà quán. Ngay lúc ấy nếu tâm của Tĩnh lự thứ ba hiện
rõ trước mắt, thì thân của Tĩnh lự thứ hai và hơi thở vào ra thuộc Tĩnh lự
thứ hai, tùy theo tâm của Tĩnh lự thứ ba mà chuyển, ngay nơi tâm này
mà quán. Sinh ở Tĩnh lự thứ ba, nếu tâm của Tĩnh lự thứ ba hiện rõ trước
mắt, thì thân của Tĩnh lự thứ ba a áy và hơi thở ra thuộc Tĩnh lự thứ ba,
tùy theo tâm của Tĩnh lự thứ ba mà chuyển, ngay nơi tâm này mà quán.
Ngay lúc ấy nếu tâm cõi Dục và tâm của Tĩnh lự thứ nhất - thứ hai hiện
rõ trước mắt, thì thân của Tĩnh lự thứ ba ấy và hơi thở ra vào thuộc Tĩnh
lự thứ ba, tùy theo tâm của cõi Dục và tâm của Tĩnh lự thứ nhất - thứ hai
mà chuyển, chứ không phải là do tâm này mà quán.
Có những người muốn làm cho hơi t hở vào ra hệ thuộc tùy theo
nơi thân, họ nói hơi thở ra vào c ủa cõi Dục do tâm thuộc bốn nơi mà
quán, hơi thở ra vào của Tĩnh lự thứ nhất do tâm thuộc ba nơi mà quán,
hơi thở ra vào của Tĩnh lự thứ hai do tâm thuộc hai nơi mà quán, hơi thở
ra vào của Tĩnh lự thứ ba chỉ do tâm của Tĩnh lự thứ ba mà quán.
Hỏi: Nếu hơi thở ra vào hệ thuộc  tùy theo nơi thân, thì luận Thi
Thiết nói nên thông hiểu thế nào? Như nói: “Vì sao người chết thì hơi
thở ra vào không chuyển động? Nghĩa là hơi thở ra vào do lực của tâm
mà chuyển, người chết thì không có tâm mà chỉ có thân.”
Đáp: Bởi vì biểu hiện hơi thở ra vào tùy theo tâm mà chuyển,
chắc chắn không tách rời tâm cho nên đưa ra cách nói  như vậy, chứ
không nói hơi thở này hệ thuộc tùy theo nơi tâm. Có sư khác nói: Hệ
thuộc tùy theo nơi tâm, có những người muốn làm cho hơi thở hệ thuộc
tùy theo nơi tâm, họ nói sinh ở cõi Dục , nếu tâm của cõi Dục hiện rõ
trước mắt, thì lúc ấy thân cõi Dục với hơi thở vào ra thuộc Tĩnh lự   thư
464 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nhất - thứ hai - thứ ba tùy theo tâm của Tĩnh lự thứ nhất - thứ hai - thứ
ba mà chuyển, ngay khi tam này mà quán. Sinh vào Tĩnh lự thứ nhất,
nếu tâm của Tĩnh lự thứ nhất hiện rõ trước mắt, thì lúc ấy thân Tĩnh lự
thứ nhất với hơi thở vào ra thuộc Tĩnh lự thứ nhất, tùy theo tâm của Tĩnh
lự thứ nhất mà chuyển, ngay nơi tâm  này mà quán. Nếu  tâm cõi Dục
hiện rõ trước mắt, thì lúc ấy thân Tĩ nh lự thứ nhất với hơi thở ra vào
thuộc cõi Dục tùy theo tâm cõi Dục mà chuyển, ngay nơi tâm này mà
quán. Nếu tâm của Tĩnh lự thứ hai - thứ ba hiện rõ trước mắt, thì lúc ấy
thân Tĩnh lự thứ nhất với hơi thở va øo ra thuộc Tĩnh lự thứ hai - thứ ba,
tùy theo tâm của Tĩnh lự thứ hai - thứ ba mà chuyển, ngay nơi tâm này
mà quán. Sinh vào Tĩnh lự thứ hai, nếu tâm của Tĩnh lự thứ hai hiện rõ
trước mắt, thì lúc ấy thân Tĩnh lự t hứ hai với hơi thở ra vào thuộc Tĩnh
lự thứ hai với hơi thở vào ra thuộc Tĩnh lự thứ hai, tùy theo tâm của Tĩnh
lự thứ hai mà chuyển, ngay tâm này mà quán. Ngay lúc ấy nếu tâm của
cõi Dục và tâm của Tĩnh lự thứ nhất  hiện rõ trước mắt, thì lúc ấy thân
Tĩnh lự thứ hai với hơi thở vào ra của cõi Dục và Tĩnh lự thứ nhất, tùy
theo tâm của cõi Dục và tâm của Tĩnh lự thứ nhất mà chuyển, ngay nơi
tâm này mà quán. Ngay lúc ấy nếu tâm của Tĩnh lự thứ ba hiện rõ trước
mắt, thì lúc ấy thân Tĩnh lự thứ hai với hơi thở vào ra thuộc Tĩnh lự thứ
ba, tùy theo tâm của Tĩnh lự thứ ba mà chuyển, ngay nơi tâm này mà
quán. Sinh vào Tĩnh lự thứ ba, nếu tâm của Tĩnh lự thứ ba hiện rõ trước
mắt, thì lúc ấy thân của Tĩnh lự thứ ba với hơi thở vào ra thuộc Tĩnh lự
thứ ba, tùy theo tâm của tĩnh lự thứ ba mà chuyển. Ngay lúc ấy nếu tâm
của cõi Dục và tâm của Tĩnh lự thứ nhất - thứ hai hiện rõ trước mắt, thì
lúc ấy thân Tĩnh lự thứ ba với hơi thở vào ra thuộc cõi Dục và Tĩnh lự
thứ nhất - thứ hai, tùy theo tâm của cõi Dục và tâm của Tĩnh lự thứ nhất
- thứ hai mà chuyển.
Có những người muốn làm cho hơi thở vào ra hệ thuộc tùy theo
nơi tâm, họ nói hơi thở vào ra của cõi Dục, chỉ do tâm cõi Dục mà quán,
cho đến hơi thở ra vào của Tĩnh lự thứ ba chỉ do tâm Tĩnh lự thứ ba mà
quán.
Hỏi: Nếu hơi thở ra vào hệ thuộc  tùy theo nơi tâm, thì trong kinh
đã nói phải thông hiểu thế nào? “Như nói: “Đức Phật bảo với Trưởng
giả: Hơi thở ra vào này là pháp thuộc về thân, thân làm căn bản, hệ
thuộc vào thân, dựa vào thân mà chuyển.”
Đáp: Bởi vì biểu hiện hơi thở ra  vào do lực của thân mà chuyển
động, chắc chắn không tách rời thân cho nên đưa ra cách nói như vậy,
chứ không nói là hơi thở này hệ thuộc tùy theo nơi thân.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 26 465  
www.daitangkinh.org  
Lời bình: Hơi thở ra vào này hệ thuộc tùy theo nơi thân, là phạm
vi của thân, cho nên cách nói trước là hợp lý.
Hỏi: Hơi thở vào ra thì gió đi vào trước, hay là đi ra trước?
Đáp: Nên nói là đi vào trước, nghĩa là gió từ hơi thở này trước hết
đi vào mũi,lưu chuyển đến yết hầu; lại từ yết hầu, lưu chuyển đến vùng
tim; tiếùp tục từ vùng tim lưu chuyển đến vùng rốn; lại từ vùng rốn dần
dần di chuyển rộng ra, đến khắp các bộ phận của cơ thể. Có người nói:
Đi ra trước, nghĩa là trong vùng rốn có gió thì hơi thở ấy lên lưu chuyển
tỏa khắp từ trên xuống dưới, mở thông cá c lổ chân lông mới thoát ra
đến bên ngoài.
Lời bình : Người ấy không nên đua ra cách nói như vậy, bởi vì gió
từ hơi thở thông có năng lực mở thông chân lông. Cần phải nói như vậy:
Có nghiệp sinh ra gió mở thông các lỗ chân lông, lỗ chân lông mở thông
rồi mới có gió từ hơi thở vào ra trong ấy.
Hỏi: Ở trong thai và trứng đến pha àn vị nào của hơi thở vào ra
chuyển động?
Đáp: Đến phần vị có đủ sắc căn - sáu xứ tròn đầy thì gió từ hơi thở
mới chuyển động. Nghĩa là lúc sắp sinh th ì gió từ hơi thở đi vào trước,
gió từ hơi thở đi vào rồi thì gọi là đã sinh; đến lúc sắp chết thì gió từ
hơi thở thoát ra sau, không còn đi vào nữa thì gọi là chết.Từ đây có thể
quán sát phạm vi với giới hạn của sự sống và cái chết. Có Sư khác nói:
Lúc sắp sửa sinh ra thì gió từ hơi thở thoát ra trước, gió từ hơi thở thoát
ra rồi thì gọi là đã sinh ra; đến lúc sắp chết thì gió từ hơi thở đi vào sâu
và không còn thoát ra nữa, đó gọi la ø đã chết. Như nói: Làm sao khiến
cho mình sống mãi, khiến cho hơi thở của mình luôn luôn được đi ra? Có
những người muốn tiến vào Tĩnh lự thứ tư thì gió từ hơi thở thoát ra sau
không còn tiếp tục đi vào, đó gọi là đã nhập định; lúc sắp xuất định thì
gió từ hơi thở đi vào trước, gió từ hơ i thở đi vào rồi, đó gọi là đã nhập
định; lúc sắp xuất định thì gió từ hơ i thở đi vào trước, gió từ hơi thở đi
vào rồi, gọi là đã xuất định. Có Sư khác nói: Có những người sắp tiến
vào Tĩnh lự thứ tư thì gi ó từ hơi thở đi vào sâu  và không còn thoát ra
nữa, đó gọi là đã nhập định; lúc sắp xuất định thì gió từ hơi thở thoát ra
trước, gió từ hơi thở thoát ra rồi, đó gọi là đã xuất định. Lời Bình: Trong
này cách nói trước là hợp lý.
Hỏi: Hơi thở vào ra này Trí hữu tình (Hữu tình số) hay là chẳng
phải chí hữu tình
Đáp: Chính làTrí hữu tình.
Hỏi: Hơi thở vào ra này là có chấp thọ hay không chấp thọ?
466 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Đáp: Chính là không chấp thọ, trong thân tuy có gió chấp thọ mà
hơi thở vào ra thì không chấp thọ.
Hỏi: Hơi thở vào ra này là trưởng dưỡng, là dị thực hay đẳng lưu?
Đáp: Chỉ là đẳng lưu, trong thân khi có dị thực sinh ra gió là gió
được trưỡng dưỡng, nhưng mà hơi thở vào ra chỉ là đẳng lưu. Nhưng
trong kinh nói: “Đức Phật bảo với A-nan: giống như bắn mũi tên, đuôi
của từng mũi tên nối tiếp nhau; điều hòa hơi thở vào ra khiến cho không
hỗn loạn, thì biết rằng đó gọi là đồ ăn thức uống thù thắng.”
Hỏi:Vì sao Đức Thế Tôn nói hơi thở vào ra gọi là đồ ăn thức
uống?
Đáp: Bởi vì có năng lực tổn hại và ít lợi, nghĩa là không cò đồ ăn
thức uống nào tuyệt diệu nhất làm lợi ích cho thân, bằng có phương tiện
điều hòa hơi thở vào ra cũng không có đồ ăn thức uống nào tệ hại nhất
làm tổn hại đến thân, bằng không có phương tiện hơi thở vào ra vì vậy
Đức Thế Tôn nói đó là đồ ăn thức uống.
Hỏi: Như bắn mũi tên, đuôi của tư øng mũi tên nối tiếp nhau ấy là
nghĩa gì?
Đáp: Như dùng mũi tên sau bắn vào mũi tên trước mũi tên sau
chạm vào đuôi mũi tên trước, chính là nghĩa nói đến trong này. Có
người nói: Trong này chỉ biểu hiện về nghĩa trước sau không gián đoạn,
chứ không nói đến nghĩa của mũi tên sau, chạm vào mũi tên trước, cũng
không nhất định nói đến nghĩa nhưng dùng mũi tên sau bắn vào mũi tên
trước, như trong kinh nói: “Có mang đến - có mang đi, có ý niệm mang
đến - mang đi có ý niệm tu tập mang đến - tu tập mang đi.” Trong này,
mang đến có nghĩa là hơi thở vào, mang đi có nghĩa là hơi thở ra.Như
luận Thi Thiết nói: “Hít gió đưa vào bên trong thì gọi là mang đến, dẫn
gió đưa ra bên ngoài thì gọi là mang đi.” Như ống hơi thở của thở luyện
vàng, ống hơi mở ra - đóng lại thì gió thuận theo mà vào ra; ở đây cũng
như vậy. Có người đưa ra cách nói n hư vậy hơi thở ra gọi là mang đến
hơi thở gọi là mang đi. Có Sư khác nói: Hơi thở ấm gọi là mang đến hơi
thở lạnh gọi là mang đi. Lại có ng ười nói: Hơi thở đi lên gọi là mang
đến, hơi thở đi xuống gọi là mang đi.
Lời Bình: Trong này, cách nói thứ nhất là hợp lý, tự động duyên
với ý niệm ấy gọi là ý niệm mang đến - mang đi, tức là ngay nơi ý niệm
này và các pháp câu hữu tương ứng với ý niệm này, hoặc là tu trì - hoặc
là luyện tập - hoặc nhiều điều đã làm, đó gọi là ý niệm tu tập mang đến
- mang đi.
Hỏi : tự tánh của Trì tất niệm( Quán sổ tất) này là gì?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 26 467  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Tuệ là tự tánh, nhưng bởi vì trong tập hợp này thì năng lực
có ý niệm tăng lên cho nên gọi đó là niệm. Như bốn niệm Trú và Trú
túc niệm thì bản tánh phát sinh niệm lấy tuệ làm tự tánh, nhưng trong
tập hợp ấy bởi vì năng lực của niệm tăng lên cho nên gọi là niệm. Như
trừ ra sắc trưởng lấy tuệ làm tự tánh, nhưng trong tấp hợp ấy bởi vì năng
lực của trưởng tăng lên cho nên gọi đó là trưởng. Ở đây cũng như vậy,
nếu cùng với quyến thuộc thì bốn vẫn - na êm vẫn là tự tánh của nó. Trì
tất niệm này, Giới thì gọi là cõi Dục và cõi Sắc chứ không phải là cõi vô
Sắc, Địa là năm địa đó là cõi Dục Tĩnh lự trung gian và cự phần của ba
Tĩnh lự dứơi. Có những người làm cho Địa của ba Tĩnh lự căn bản phía
dưới cũng có căn xã họ nói niệm này nối thông với tám địa, đó là năm
địa trước và ba Tĩnh lự phí dưới; sơ û y thì dựa vào cõi Dục, chứ không
phải là cõi sắc và vô sắc. Có Sư khác nói: dựa vào cõi Dục và cõi Sắc
chứ không phải là cõi vô Sắc. Nhưng lúc mới phác khởi thì cần phải dự
vào cõi Dục. Hành tướng thì không phải là hành tướng của bậc Thánh.
Sở duyên là duyên với gió từ hơi thở. Ni ệm trú là gia hạnh của Thân
niệm trú, không phải là niệm trú căn bản. Nếu dựa vào bốn niệm trú mở
rộng ra mà nói thì thân niệm trú này duyên với sắc pháp.
Hỏi: Vì sao trong kinh nói: “Trì tức niệm nối thông cả bốn  niệm
trú?”
Đáp: Bởi vì pháp này có năng lực dẫn khởi bốn niệm trú, cho nên
đưa ra cách nói như vậy.
Hỏi: Quán bất tịnh cũng có năng lực dẫn khởi bốn niệm trú, vì sao
không nói đến bốn niệm trú?
Đáp: Cũng có kinh nói pháp quán bất tịnh này nối thông cả bốn
niệm trú. Như nói: “ Nếu quán những sự việc như xanh ứ - máu mủ rửa
nát - giòi bò ăn thịt…, thì gọi là thân niệm trú.” Lại nói: “Nếu quán trong
thân này có cảm thọ có thể dẫn phát cái tham thanh tịnh cũng làm cho
dừng lại, thì gọi lả Thị niệm trú.” La ïi nói: “Nếu quán không có ý gây
tổn hại mà thương xót tất cả khắp các xứ sở, thì gọi là Tâm niệm trú.”
Lại nói: “Nếu quán đoạn trừ tham - sân - si, lìa nhiễm trước, dấy khởi
sáng suốt đạt đến mọi nỗi khổ không còn, thì gọi là Pháp niệm trú.”
Hỏi: Tuy nên kinh này nói pháp quán bất tịnh nối thông cả bốn
niệm trú, nhưng vô lượng kinh khác nói  Trì tức niệm nỗi thông cả bốn
niệm trú, chứ không phải là quán bất tịnh thì có ý gì?
Đáp: Bởi vì Trì tức niệm mà phiền não hiện hành, vẫn có thể dựa
vào hơi thở để điều phục các phiền não và dẫn phát bốn niệm trú; như
người sợ giặc cướp thì nhanh chóng chạy về nơi thành trì ẩn nấp, đó
468 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
là tướng của Đại chủng đã được quyết định. Nếu quán bất tịnh không
phải là nơi luyện tập thành thục, tánh chẳng vững chắc, có lúc lạc mất
ý niệm mà phiền não hiện hành thì không có thể dựa vào đó để nhanh
chống điều phục phiền não và dẫn phát bốn niệm trú. Nói không phải là
nơi chốn, nghĩa là bởi vì các tướng tạo sắc chẳng nhất định.Vì vậy nhiều
kinh nói Trì tức niệm nối thông cả bốn niệm trú chứ không phải là quán
bất tịnh. Lại nữa, bởi vì Trì tức niệm là pháp tăng thêm, tưởng là căn
bản của quán không, do đó ngay lập tức có thể dẫn phát bốn niệm trú, vì
vậy chỉ nói về Trì tức niệm. Nếu quán bất tịnh tăng thêm tưởng về hữu
tình, như nói xương này là nam hay nữ, sẽ chướng ngại đến quán không,
không có thể nhanh chóng dẫn phát bốn niệm trú, vì vậy không nói đến.
Lại nữa, bởi vì sở duyên của Trì tức niệm rất gần gũi, không có các loại
tướng, không theo thứ tự nhất định, không dựa vào hữu tĩnh, tùy ý vận
dụng mà chuyển, từ đó nhanh chóng có năng lực dẫn phát bốn niệm trú,
cho nên chỉ nói đến nó. Nếu như quán bất tịnh thì cùng với pháp này
trái ngược nhau, cho nên không nói đến. Lại nữa, bởi vì Trì tức niệm chỉ
riêng nội đạo phát khởi chứ không cùng với ngoại đạo, vì vậy ngay lập
tức có thể dẫn phát bốn niệm trú, cho nên chỉ nói về pháp ấy. Nếu như
quán bất tịnh thì ngoại đạo cũng phát khởi, không có thể nhanh chóng
dẫn phát bốn niệm trú, vì vậy không nói đến. Pháp Trì tất niệm này, về
trí thì cùng nên trí thế tục; Tam-ma-đ ịa thì chẳng phải là Tam-ma-địa;
cùng căn là cùng nên căn xả; thời gian tương ưng là nối thông cả ba
đời; duyên với thời gian thì quá khứ duyên với quá khứ,hiện tại duyên
với hiện tại - vị lai, nếu pháp sinh thì duyên với vị lai, nếu pháp không
sinh thì duyên với ba đời. Thiện - bất  thiện và vô ký, thì chỉ có thiện;
duyên với thiện - bất thiện và vô ký, thì chỉ duyên với vô ký. Hệ thuộc
và không hệ thuộc, thì hệ thuộc cõi Dục và cõi Sắc; duyên với hệ thuộc
và không hệ thuộc, thì chuyển với hệ thuộc  cõi Dục và cõi Sắc. Học
- vô học và phi học phi vô học, thì chỉ có phi học phi vô học; duyên với
học - vi học và phi học phi vô học, thì chỉ duyên với phi học phi vô học.
Do kiến mà đoạn - do tu mà đoạn và không đoạn, thì chỉ riêng do tu mà
đoạn; duyên với đ kiến mà đoạn - do tu mà đoạn và không đoạn, thì chỉ
duyên với do tu mà đoạn. Duyên với danh và duyên với nghĩa, thì chỉ
duyên với nghĩa. Duyên với tự tương tục - tha tương tục và phi tương tục,
thì chỉ duyên với tự tương tục.
Lại nữa, pháp Trì tức niệm này căn cứ vào sáu nhân cho nên cần
phải biết về tướng của nó:
1. Sổ.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 26 469  
www.daitangkinh.org  
2. Tùy.
3. Chỉ.
4. Quán.
5. Chuyển.
6. Tịnh.
Sổ có năm loại:
1. Mãn sổ.
2. Giảm sổ.
3. Tăng sổ.
4. Loạn sổ.
5. Tịnh sổ.
Mãn sổ có nghĩa là từ nên đếm đến mười. Giảm sổ có nghĩa là từ
hai bậc đếm thành nên bậc. Tăng c ửa sổ có nghĩa là từ nên bậc đếm
thành hai bậc. Loạn sổ có nghĩa là đếm vựơt qua mười. Có sư khác nói:
Đối với nhập nói là xuất - đối với xu ất nói là nhập, đó gọi là loạn sổ.
Lại có người nói: Đếm không có thứ tự cho nên gọi là loạn sổ. Tịnh sổ
là đối với năm hơi thở vào đếm thành năm hơi thở vào, đối với năm hơi
thở ra đếm thành năm hơi thở ra.
Hỏi: Hơi thở vào là đếm trước, hay hơi thở ra được đếm trước?
Đáp: Trước đếm hơi thở vào, sau đe ám hơi thỏ ra, bởi vì lúc sinh
thì hơi thở đi vào và lúc chết thì hơi thở đi ra. Vả lại, quán như vậy thì
thân tâm được an ổn bởi vì không phả i là điên đảo. Lại nữa, quán như
vậy thì biểu hiện đối với sự sống va ø cái chết, trước vào - sau ra chứ
không phải là điên đảo. T ùy là buộc tâm theo hơi thở tùy bên ngoài
vào bên trong, nghĩa là từ lỗ mũi l ưu chuyển đến Yết hầu, tiếp tục từ
Yết hầu lưu chuyển đến vùng tim, tiếp tục từ vùng tim lưu chuyển đến
vùng rốn, như vậy lần lượt chuyển tiếp cho đến ngón chân mà tâm đều
đi theo; tâm tiếp tục theo hơi thở từ bên trong ra bên ngoài, nửa hạt mè
- nên hạt mè, nửa hạt thóc - nên hạt thóc, nửa lóng tay - nên lóng tay,
nửa ngón tay - nên ngón tay, nửa gang tay - nên gang tay, nửa khủy tay
- nên khủy tay, nửa tầm tay - nên tầm tay, cho đến nói rộng ra, tùy theo
thế lực của căn, hơi thở đi gần hay xa thì tâm đều đi theo. Chỉ có nghĩa
là quán sát gió là hơi thở, ban đầu  ở lỗ mũi, tiếp theo ở Yết hầu, tiếp
theo ở vùng tim, tiếp theo ở vùng rốn lần lượt chuyển tiếp cho đến cuối
cùng ở ngón chân, tùy theo hơi thở dừng lại thì tâm ở đó mà quán sát.
Có người nói: Chỉ nghĩa là trú tâm quán sát hơi thở, trú khắp nơi trong
thân như sợi chỉ trong hạt châu. Quán có nghĩa là gió từ hơi thở này nếu
đến lỗ mũi thì có thể quán sát kỹ càng, nếu đến Yết hầu thì cũng quán
470 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
sát kỹ càng, như vậy lần lượt chuyển tiếp cho đến ngón chân cũng quán
sát kỹ càng. Quán sát gió từ hơi thở rồi, lại lấy lên ý niệm này: Trong
tập gió này có bốn Đại chủng, bốn Đại chủng này sinh ra các tạo sắc,
những tạo sắc này là nơi nương tựa cu ûa tâm và tâm sở. Như vậy, hành
giả quán sát hơi thở làm trước tiên rồi lần lượt chuyển tiếp khắp nơi có
thể quán sát đối với năm Thủ ua ån. Chuyển là vận chuyển hơi thở vào
ra này mà quán sát phấn khởi Th ân niệm trú, lần lượt chuyển tiếp cho
đến phát khởi Pháp niệm trú. Tịnh là bắt đầu từ Noãn cho đến vô học.
Có người nói: Bốn loại Thuận quyết trạch phần cũng là do chuyển thâu
nhiếp, Tịnh có nghĩa là bắt đầu từ Khổ pháp trí nhẫn cho đến vô học.
Có người nói: Từ phần vị bốn niệm trú cho đến Định Kim Cang Dụ đều
là do chuyển thâu nhiếp, bởi vì có phiền não cho nên chưa gọi là Tịnh,
Tận trí phát khởi về sau mới gọi là Tịnh.
Lại nữa, trong này Sổ thực hiện hai sự việc:
1. Có thể đếm hơi thở vào ra.
2. Có thể rời bỏ tham đắm.
Dựa vào tầm thì Tùy thực hiện hai sự việc :
1. Có thể thuận theo hơi thở ra vào.
2. Có thể rời bỏ xuất ly.
Dựa vào tầm thì Chỉ thực hiện hai sự việc:
1. Có thể dừng lại ở hơi thở.
2. Có thể Trú vào Đẳng trì.
Quán thực hiện hai việc:
1. Có thể quán sát hơi thở vào ra.
2. Có thể tiếp nhận tướng của tâm - tâm sở pháp không có gì  sót
lại.
Chuyển thực hiện hai sự việc:
1. Có thể chuyển sang quán sát hơi thở.
2. Có thể tiến vào quán sát Đế.
Có người nói:Chuyển thực hiện hai sự việc:
1. Có thể rời bỏ tánh dị sinh.
2. Có thể đạt được tánh Thánh.
Có người nói:Chuyển thực hiện hai sự việc:
1. Có thể rời bỏ phiền não.
2. Có thể làm sạch trí kiến.
Tịnh thực hiện hai sự việc:
1. Có thể quán sát thánh Đế.
2. Có thể tiến vào Thánh đạo.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 26 471  
www.daitangkinh.org  
Có người nói: Tịnh thực hiện hai sự việc:
1. Có thể chứng được cảnh giới Niết - bàn Hữu dư y.
2. Có thể chứng tở cảnh giới Niết - bàn Vô dư y.
Có Sư khác nói: Tịnh thực hiện hai sự việc:
1. Có thể chứng được Hiện pháp lạc trú.
2. Có thể chứng được hai cảnh giới Niết . bàn.
Hỏi: Sáu tức niệm này, mấy là phẩm Xa-ma-tha, mấy là phẩm
Tỳ-bát-xá-na?
Đáp: Có người đưa ra cách nói nh ư vậy: Ba loại trước là phẩm
Xa-ma-tha, ba loại sau là phẩm Tỳ-bát-xá-na. Lại có người nói: Ba loại
trước là Tỳ-bát-xá-na, ba loại sau là phẩm Xa-ma-tha. Nói như vậy thì
pháp này không quyết định, hoặc có lúc bất cả đều là phẩm Xa-ma-tha,
hoặc có lúc tất cả đều là phẩm Tỳ-bát-xá-na.
Như Đức Bạt-già-phạm ở trong kinh, vì giáo hóa chúng sinh mà
nói kệ rằng: “Khéo tu tập Tức niệm đầy đủ, dần dần học theo lời Phật
dạy, có năng lực soi sáng thế gian, như mặt trời ra khỏi mây dày.”
Hỏi: Trong tụng này nói Tức niệm đầy đủ, thì ai gọi là đầy đủ, ai
không đầy đủ?
Đáp: Có người đưa ra cách nói như vậy: Phật gọi là đầy đủ, Độc
giác và Thanh văn đều gọi là không đa ày đủ. Có Sư khác nói: Phật và
Độc giác đều gọi là đầy đủ, Thanh văn thì không đầy đủ. Hoặc có người
nói: Trong Thanh văn Thừa thì người đến bờ giác ngộ cũng gọi là đầy
đủ, những Thanh văn còn lại thì gọi  là không đầy đủ. Lại có người
nói: Bậc vô học của ba Thừa đều gọi là đầy đủ, bậc Hữu học thì gọi là
không đầy đủ. Hoặc lại có người nói: Thánh giả gọi là đầy đủ, dị sinh
thì không đầy đủ. Nói như vậy thì những người có đủ sáu nhân đã nói ở
trên thì gọi là đầy đủ, nếu không có đủ thì gọi là không đầy đủ.
Như trong kinh nói: “Đức Phật bảo với Tỳ kheo: Ta muốn ngồi
yên lặng hai tháng, các ông không cần phải tham vấn, chỉ trừ ra lúc đem
thức ăn đến và quét dọn rác rưởi đất  đai. Ngay sau đó Đức Thế Tôn
nhập thất ngồi yên lặng.”
Hỏi: Tại sao Đức Thế Tôn ngồi yên lặng rất lâu?
Đáp: Hằng hà sa chư Phật t ừ quá khứ đến nay với Pháp vốn như
vậy, đều thuận theo ngồi yên lặng như vậy. Tôn giả Thế Hữu đưa ra nói
như vậy: “Bởi vì Đức Thế Tôn muốn nói pháp bí mật cho chư Thiên.”
Có người nói: Bởi vì đoạn trừ tâm  lý trì hoãn và phóng túng của Tỳ
kheo. Có người nói: Bởi vì quán sát  căn bệnh của Tỳ kheo. Có người
nói: Bởi vì muốn nói pháp vi diệu cho hữu tình ở thế giới khác. Có người
472 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nói: Bởi vì đốc thúc các Tỳ kheo đang giảm sút hạnh đầu đà. Có người
nói: Bởi vì thương xót các hữu tình được giáo hóa ở đời vị lai, nghĩa là
hữu tình được giáo hóa ở đòi vị lai nghe sự việc này rồi dấy lên ý niệm
như vậy: Đức Như lai hãy còn có ý ngồi yên lặng trải qua nhiều thời
gian, hạng chúng ta lẽ nào có thể không ngồi yên lặng ư? Có người nói:
Bởi vì ngăn chặn sự bài báng của ngoại đạo, nghĩa là các ngoại đạo hủy
báng Đức Phật rằng: Kiều - đáp - ma này thích nơi ồn ào náo nhiệt, ưa
bàn tán nhiều lời, rời bỏ niềm vui vắng lặng của cuộc sống thanh nhàn.
Vì ngăn chặn các loại bài báng như vậy, cho nên Đức Phật ngồi yên
lặng trải qua nhiều thời gian. Có người nói: Bởi vì duy trì và bảo vệ
cây công đức pháp phần Bồ - đề, như trồng cây rồi thì cần phải tiếp tục
chăm sóc vun bồi; cây Bồ - đề phần cũng lại như vậy, tuy đã viên mãn
nhưng cũng phải trải qua thời gian da øi ngồi yên lặng để duy trì và bảo
vệ. Có người nói: Bởi vì tiếp nhận niềm an lạc của Pháp vi diệu. Có
người nói: Bởi vì quan sát về pháp vi  diệu mà chư Phật đã chứng đắc.
Có người nói: Bởi vì duy trì và bảo vệ khổ hạnh khó thực hành mà thân
đã chịu đựng. Có người nói: Bởi vì muốn hiện bày tuy chứng được vô
thượng Bồ - đề đã lâu, mà rất kí nh trọng giống như hôm nay vừa mới
chứng được. Đại đức nói rằng: “D o hai nhân duyên mà Đức Như Lai
ngồi yên lặng trải qua hai tháng:
1. Tự tiếp nhận niềm an lạc của pháp vĩ đại.
2. Bởi vì thương xót cho các hữu tình.” Hiếp Tôn giả nói: “Bởi vì
làm cho người khác đối với chánh pháp sinh lòng khao khát và ngưỡng
mộ”
Như kinh ấy nói: “Qua hai tháng rồi, lúc bấy giờ Đức Thế Tôn từ
chỗ ngồi yên lặng mà đứng dậy đi ra  ngoài, đến nơi trước đây trải chổ
ngồi mà ngồi, hiện bày tướng như va äy khiến cho các Tỳ kheo đều đi
đến nơi Đức Phật.”
Hỏi: Lúc bấy giờ Đức Thế Tôn hiện bày những tướng gì?
Đáp: Có người nói như vậy: Làm cho mặt đất hơi rung chuyển.
Có Sư khác nói: Phát ra ánh sáng chói lòa. Hoặc có người nói: Phát ra
âm thanh cõi Phạm. Lại có người nói: “Hóa làm Tỳ kheo vây tròn xung
quanh trước sau thăm hỏi và cung kính hầu hạ; lúc ấy các Tỳ kheo thấy
rồi, biết Đức Phật từ chỗ ngồi yên lặng mà đứng lên, trong tâm hết súc
hỗ thẹn nghĩ rằng: Chúng ta vì sao không sớm đến thăm hỏi Đức Phật?
Ngay lập tức nói cho nhau biết va ø cùng nhau đi đến nơ i Đức Phật đến
rồi đầu lạy sát hai chân của Đức Thế Tôn, thăm hỏi xong đứng dậy lùi
lại ngồi về nên bên. Đức Thế Tôn bảo rằng: Nếu có ngoại đạo đến hỏi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 26 473  
www.daitangkinh.org  
các ông: Đại Sư của các ông ngồi yên lặng hai tháng nhập định như thế
nào? Lúc ấy các ông nên trả lời họ rằng: Nhập Trì tức niệm.”
Hỏi: Các hạng ngoại đạo hãy c òn không biết có tên gọi Trì tức
niệm, huống hồ biết được tự tánh của pháp ấy, vì sao Đức Thế Tôn đưa
ra cách nói như vậy?
Đáp: Bởi vì muốn dẫn dắt thâu nhiếp các hạng ngoại đạo và hữu
tình được giáo hóa tiến vào Phật Pha ùp. Nghĩa là có ngoa ïi đạo và hữu
tình được giáo hóa tin tưởng pháp a áy, nghe Đức Thế Tôn ngồi im lặng
hai tháng nhập Trì tức niệm, họ si nh tâm hy hữu mà đi đến nơi Đức
Phật, Đức Phật nói pháp cho họ khiến họ tin tưởng vâng lời thực hành.
Lại nữa, bởi vì muốn bảo vệ cho Tỳ kheo mới tu học khiến họ không rời
bỏ đối với Phật Pháp.Nghĩa là có Tỳ kheo mới bước vào Phật pháp, học
Pháp Trì tức niệm mà tâm không kính trọng, muốn quay về với ngoại
đạo, lại tìm cầu những pháp khác. Nhờ vào lời này của Đức Phật, các
hạng ngoại đạo đi đến nơi Đức Phật mà cung kính tiếp nhận giáo pháp,
thì tâm của các Tỳ kheo này vẫn không sui sụt.
Hỏi: Lúc Đức Phật ngồi yên lặng tiến vào khắp tất cả Tĩnh lự -
Giải thoát - Đẳng trì - Đẳng chí, vì sao chỉ nói là nhập trì tức niệm?
Đáp: Tuy tiến vào tất cảTĩnh lự - Giải thoát - Đẳng trì - Đẳng chí,
mà Trì tức niệm là pháp đứng đầu của các pháp ấy,cho nên chỉ nói đến
Trì tức niệm. Lại nữa, Tĩnh lự - Giả i thoát - Đẳng trì - Đẳng chí đều là
các quyến thuộc trước - sau của Trì tức niệm, cho nên Đức Thế Tôn chỉ
nói đến Trì tức niệm.
Như kinh ấy nói: “Đức Phật bảo với Tỳ kheo: Ta đã nghĩ đến hơi
thở vào ra và biết rõ ràng ta đã nghĩ đến hơi thở vào ra, Ta đã nghĩ đến
hơi thở vào ra ngắn và biết rõ ràng Ta đã nghĩ đến hơi thở vào ra ngắn,
Ta đã nghĩ đến hơi thở vào ra dài và biết rõ ràng Ta đã nghĩ đến hơi thở
vào ra dài, Ta đã cảm giác hơi thở vào ra khắp nơi thân thể và biết rõ
ràng Ta đã cảm giác hơi thở vào ra  khắp nơi thân thể, Ta đã dừng lại
hơi thở vào ra lưu động trong thân và biết rõ ràng ta đã dừng lại hơi thở
vào ra lư động trong thân.”
Hỏi: Hơi thở vào ra, là trước dài - sau ngắn, hay là trước ngắn-sau
dài?
Đáp: Trước ngắn - sau dài. Làm sao biết được như vậy? Bởi vì như
luận Thi Thiết nói: “Lúc Bồ-tát mới nhập định thì hơi thở gấp gáp, nhập
định lâu rồi thì hơi thở đã an trú. Như người gắng nặng đi qua nơi khó
khăn nguy hiểm thì hơi thở của họ gấp gáp - dồn dập, sau đến quãng
đường bằng phẳng thì hơi thở liền trở lại bình thường. Vì vậy, hơi    thở
474 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
vào ra trước ngắn - sau dài.”
Hỏi: Quán sát gió của hơi thở này từ mũi mà đi vào, lại từ mũi đi
ra, vì sao lại nói: “Ta cảm giác hơi thở vào ra khắp nơi thân thể”?
Đáp: Tức niệm chưa thành thì quán  sát hơi thở vào ra từ mũi mà
vào ra. Tức niệm thành tựu rồi thì quán sát lỗ chân lông trên thân giống
như cuống ngó sen, gió của hơi thở vào ra khắp nơi ở trong ấy.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao không phải là xuất định?
Đáp: Bởi vì gia hạnh Ý Lạc đều chưa chấm dứt. Như lúc Bồ - tát
tuy thực hiện pháp quán này mà không xuất định, cũng bởi vì gia hạnh
Ý lạc chưa chưa cha ám dứt, cho nên không có gì sai trái. Tôn giả Thế
Hữu nói như vậy: “Như quán tất cả Đại chủng tạo sắc mà hợp thành
thân mạng, đều là vô thường - Khổ - Không - Vô ngã, như bệnh hoạn -
như ung nhọt - như tên nhọn, đầy rẫy bất tịnh mà không rời bỏ.” Duyên
vào cảm giác về gió của hơi thở thì không gọi là xuất định, điều này
cũng thuận theo như vậy. Dừng lại hơi  thở vào ra lưu động trong thân,
nghĩa là làm cho gió của hơi thở dần dần vi tế cho đến không sinh ra.
Nên biết trong này nói nghĩ đến hơi thở vào ra ấy là chung, nghĩ đến hơi
thởi vào ra ngắn - dài… là riêng. Lại  nữa, nghĩ đến hơi thở vào ra ấy là
Trì tức niệm củacõi Dục, nghĩ đến hơi thở vào ra ngắn ấy là Tĩnh lự thứ
nhất, nghĩ đến hơi thở vào ra dài ấy là Tĩnh lự thứ hai, cảm giác hơi thở
vào ra khắp nơi thân thể ấy là Tĩnh lự thứ ba, dừng lại hơi thở vào ra lưu
động trong thân ấy là Tĩnh lự thứ tư.
Lại kinh ấy nói: “Ta đã cảm giác có Hỷ trong hơi thở vào ra và
biết rõ ràng Ta đã có cảm giác c ó Hỷ trong hơi thở vào ra, ta đã cảm
giác có lạc trong hơi thở vào ra và biết rõ ràng Ta  đã cảm giác có Lạc
trong hơi thở vào ra, Ta đã cảm giác có tâm hành trong hơi thở và biết
rõ ràng Ta đã cảm giác có tâm hành trong hơi thở vào ra, Ta đã dừng lại
tâm hành trong hơi thở vào ra và biết rõ ràng Ta đã dừng lại tâm hành
trong hơi thở vào ra.”
Nên biết rằng trong này, cảm giác có Hỷ ấy là quán về Hỷ trong
đại vị Tĩnh lự thứ nhất - thứ hai, cảm giác có lạc ấy là quán về Lạc trong
địa vị Tĩnh lự thứ ba, cảm giác có tâm hành ấy là quán về Tưởng và Tư,
dừng lại tâm hành thì có nghĩa là làm cho tâm hành ấy dần dần vi tế cho
đến không sinh ra nữa.
Lại kinh ấy nói: “Ta đã nhận biết tâm trong hơi thở vào ra và biết
rõ ràng ta đã nhận biết tâm trong hơi  thở vào ra, Ta đã làm cho tâm
hoan Hỷ trong hơi thở vào ra và biết rõ ràng Ta đã làm cho tâm hoan hỷ
trong hơi thở vào ra, Ta đã làm cho tâm thâu nhiếp giữ gìn trong hơi thở
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 26 475  
www.daitangkinh.org  
vào ra và biết rõ ràng Ta đã la øm cho tâm thâu nhiếp giữ gìn trong hơi
thở vào ra, Ta đã làm cho tâm giải thoát trong hơi thở vào ra và biết rõ
ràng Ta đã làm cho tâm giải thoát trong hơi thở vào ra.”
Nên biết rằng trong này, nhận biết  tâm có nghĩa là quán về thể
của Thức; làm cho tâm hoan hỷ…, la ø tuy Đức Phật không tiếp tục làm
cho tâm hoan hỷ - thâu nhiếp giữ gìn - giải thoát, nhưng lúc Bồ - tát có
sự việc như vậy cho nên tiếp tục quán trở lại.
Lại kinh ấy nói: “Ta đã tùy theo quán Vô thường - đoạn - lìa - diệt
trong hơi thở vào ra và biết rõ ra øng Ta đã tùy theo quán Vô thường -
đoạn lìa - diệt trong hơi thở vào ra.”
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Tùy theo quán vô
thường, nghĩa là quán Vô thường trong gi ó của hơi thở. Tùy theo quán
Đoạn là quán về tám kiết đoạn trừ. T ùy theo quán Lìa là quán về kiết
Ái đoạn trừ. Tùy theo quán Diệt la ø quán về pháp kiết đoạn trừ.” Có
người nói: Tùy theo quán Vô thường là quán về bốn Đại chủng là Vô
thường, tùy theo quán Đoạn là quán về kiết vô minh đoạn trừ, tùy theo
quán Lìa là quán về kiết Ái đoạn tr ừ, tùy theo quán Diệt là quán về
những Kiết khác đoạn trừ. Có người nói: Tùy theo quán Vô thường là
quán về sắc vô thường, tùy theo qua ùn Đoạn là quán về Kiết quá khứ
đoạn trừ, tùy theo quán Lìa là quán về Kiết hiện tại đoạn trừ, tùy theo
quán Diệt là quán về kiết vị lai đoạn trừ. Có người nói: Tùy theo quán
Vô thường là quán về Đại chủng tạo sa éc… đều là Vô thường, tùy theo
quán Đaọn là quán về khổ thọ đoạn tr ừ, tùy theo quán Lìa là quán về
Lạc thọ đoạn trừ, tùy theo quán Diệt là quán về bất khổ bất lạc thọ đoạn
trừ. Đại đức nói rằng: “Tùy theo qua ùn Vô thường là quán về năm Thủ
uẩn Vô thường, tùy theo quán Đoa ïn là quán về năm Thủ uẩn không
- Vô ngã, tùy theo quán Lìa là quán về năm Thủ uẩn là khổ, tùy theo
quán Diệ là quán về năm Thủ uẩn không chuyển biến - tịch diệt.”
Lại kinh ấy nói: “Nay Ta nhập định này hãy còn là thô thiển, Ta
cần phải tiếp tục nhập định vi tế sâu xa khác.”
Hỏi: Trong này thì định nào là định vi tế sâu xa?
Đáp: Có người nói là Tĩnh lự thứ tư, có người nói là Vô sắc, có
người nói là Diệt định.
Lại kinh ấy nói: “Lúc ấy có ba  vị trời đoan nghiêm rất xinh đẹp,
vào lúc cuối đêm đi đến nơi Ta. Vị  trời thứ nhất nói mạng sống người
này đã chết; vị trời thứ hai nói ma ïng sống người này đang chết; vị trời
thứ ba nói mạng sống người này không phải là đã chết cũng không phải
là đang chết, nhưng mà trú trong định thù thắng vắn lặng như vậy.”
476 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Họ là trời cõi nào, sao đưa ra cách nói lạ lùng đến thế?
Đáp: Bởi vì là trời cõi Dục cho nên căn tánh và phẩm loại sai
khác. Nghĩa là người căn tánh chậm chạp thì dấy lên ý nghĩa như vậy:
Đại Sa - môn này không có hơi thở ra vào, thân không lay động, không
có suy nghĩ làm việc, chắc chắn là mạng sống đã đi qua. Nếu người căn
tánh bình thường thì dấy lên ý nghĩa như vậy: Đại Sa - môn này hãy còn
có hơi ấm, thân không hư hoại đã nát, tuy không phải là đã chết, nhưng
mạng sống rồi sẽ đi qua. Nếu người  căn tánh nhanh nhạy thì đã từng
thấy chư Phật và đệ tử bậc Th ánh nhập định như vậy, thân tâm không
lay động, thời gian sau thì xuất định trở lại bình thừơng, cho nên nói lời
như vậy: Mạng sống người này không phải là đã chết…
Lại kinh ấy nói: “Đức Phật ba ûo với Tỳ kheo: Nếu có người hỏi
rằng thế nào Thánh trú, thế nào là Thiên trú, thế nào là Phạm trú, thế
nào Phật trú, thế nào là Học trú, thế nào là Vô học trú? Thì cần phải
thẳng thắn trả lời rằng: Đó là Trì tức niệm.” Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
Trì tức niệm này có thể khiến cho người Hữu học chứng được điều chưa
chứng, có thể khiến cho người Vô học đạt được Hiến pháp lạc trú. Trì
tức niệm này không xen tạp phiền não cho nên gọi là Thánh trú; tự tánh
sáng ngời thanh tịnh cho nê gọi là Thiên trú; tự tánh vắng lặng cho nên
gọi là Phạm trú; chư Phật an trú nhiều cho nên gọi là Phật trú; do Học
mà đạt được cho nên gọi là Học trú; Vô học đạt được cho nên gọi là Vô
học trú. Người Hữu học nhờ vào pháp này mà đạt được Hiện quán thù
thắng, đoạn trừ phiền não cho nên gọi là chứng được điều chưa chứng;
người Vô học nhờ vào pháp này mà đạt được tâm bất động giải thoát,
cho nên gọi là đạt được Hiến pháp lạc trú.
Có người nói: Trì tức niệm này, là ta át cả của bậc Thánh có năng
lực dẫn phát tánh Thánh cho nên gọi là Thánh trú; nói rộng ra cho đến,
là tất cả của bậc Vô học có năng lực dẫn phát tánh Vô học cho nên gọi
là Vô học trú. Người Hữu học nhờ vào pháp này có thể chứng A-la-hán,
cho nên gọi là chứng được điều chưa chứng; người Vô học trú. Bốn loại
an lạc là:
1. Niềm an lạc xuất gia.
2. Niềm an lạc xa lìa.
3. Niềm an lạc vắng lặng.
4. Niềm an lạc Tam Bồ - đề.
Hỏi: Trì tức niệm này là Phi học phi vô học. Tại sa o gọi là Học
trú và Vô học trú?
Đáp: Học và Vô học ấy là vốn có trong thân.