A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 27

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 27 477  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA TỲ BÀ SA

QUYỂN 27

LUẬN VỀ BỔ-ĐẶC-GIÀ-LA (Phần 5)

Như tâm của hữu tình có sắc nối  tiếp nhau dựa vào thân mà
chuyển, cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Bởi vì làm cho người nghi ngờ có đựoc quyết định đúng đắn.
Nghĩa là hoặc có người nghi ngờ cõi Dục và cõi Sắc có sắc chất cho nên
tâm nối tiếp nhau dựa vào sắc chất mà chuyển, cõi Vô sắc đã không có
sắc chất thì tâm nối tiếp nhau sẽ không có nơi dựa vào mà chuyển. Bởi
vì muốn làm cho mối nghi này có được quyết định đúng đắn, biểu hiện
tâm của cõi Vô sắc đều nối tiếp nhau cũng có nơi dựa vào mà chuyển,
cho nên soạn ra lệnh này.
Hỏi: Như tâm của hữu tình có sắc nối tiếp nhau dựa vào thân mà
chuyển, tâm của hữu tình không có sắc chất nối tiếp nhau dựa vào thân
mà chuyển?
Đáp: Dựa vào mạng căn - chúng đồng phần, và tâm bất tương ưng
hành còn lại tương tụ như vậy. Thế nào là bất tương ưng hành còn lại?
Đó là Đắc - sinh - lão - trú - vô thường…
Hỏi: Tâm của cõi Dục và cõi  Sắc nối tiếp nhau mà chuyển cũng
dựa vào mạng căn - chúng đồng phần…, vì sao trong này chỉ nói là dựa
vào thân?
Đáp: Cũng cần phải nói là dựa vào mạng căn - chúng đồng phần…
mà chuyển, nhưng không nói đến là bởi vì  có cách nói khác. Có người
đưa ra cách nói như vậy: Bởi vì dựa vào nghĩa nhiều, nghĩa là tâm của
cõi Dục và cõi Sắc nối tiếp nhau mà chuyển dựa vào nghĩa phần nhiều
thuộc về thân, chứ không phải la ø mạng căn… làm chỗ dựa cho nghĩa
phần nhiều, đó là bởi vì vô lượng sắc pháp như nhãn căn… làm sở y cho
nhãn thức… Có Sư khác nói: Bởi vì thân thô thiển cho nên chỉ nói là dựa
478 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
vào thân, mạng căn… vi tế rất khó mà chỉ ra rõ ràng. Nếu sinh ở cõi Dục
thì nhãn thức hiện rõ trước mắt, thức này lấy nhãn và vô gián diệt ý làm
năng y và sở y, lấy Đại chủng thân căn làm sở y của nhãn căn và lấy
Đại chủng của mạng căn - chúng đồng phần làm sở y của thân căn, đắc
- sinh - lão - trú - vô thường… là năng y chứ không phải là sở y. Như nhãn
trước, nhĩ - tỷ - thiệt thức nên biết cũng như vậy. Nếu nhận thức hiện rõ
trước mắt, thì thức này lấy thân và vô gián diệt ý làm năng y và sở y,
lấy Đại chủng của mạng căn - chúng đồng phần làm sở y của thân căn,
đắc - sinh - lão - trú - vô thường… làm ănng y chứ không phải là sở y.
Nếu ý thức hiện rõ trước mắt, thì thức này lấy vô gián diệt ý làm năng
y và sở y, lấy thân căn và Đại chủng của mạng căn - chúng đồng phần
làm sở y của thân căn, đắc - sinh - lão - trú - vô thường… là năng y chứ
không phải là sở y. Như sinh ở cõi Dục , sinh ở cõi Sắc cũng như vậy .
Sai biệt là ở cõi Sắc không có tỷ th ức và thiệt thức. Nếu sinh ở cõi vô
Sắc, ý thức hiện rõ trước mắt, thì thức này lấy vô gián diệt ý làm năng
y và sở y, bởi vì mạng căn - chúng đồng phần và đắc - sinh - lão -s  trú
- vô thường… là năng y chứ không phải là sở y.
Có người đưa ra cách nói như vậy:Nếu sinh ở cõi Dục, nhãn thức
hiện rõ trước mắt, thì thức anỳ lấy nhãn và vô gián diệt ý làm năng y và
sở y, bởi vì thân căn và sắc - hương - vị - xúc - mạng căn - chúng đồng
phần, đắc - sinh - lão - trú - vô thướng… là năng y chứ không phải là sở
y. Như nhãn thức, ý nhĩ - tỷ - thiệt thức nên biết cũng như vậy. Nếu thân
thức hiện rõ trước mắt, thì thức này lấy thân và vô gián diệt ý làm năng
y và sở y, bởi vì sắc - hương - vị  - xúc - mạng căn - chúng đồng phần,
đắc - sinh - lão - trú - vô thường… là năng y chứ không phải là sở y. Nếu
ý thức hiện rõ trước mắt, thì thức ma ø lấy vô gián diệt ý làm năng y và
sở y, bởi vì thân căn và sắc - hương - vị - xúc - mạng - căn - chúng đồng
phần, đắc - sinh - lão - trú - vô thường… là năng y chứ không phải sở y.
Như sinh ở cõi Dục, sinh ở cõi Sắc cũng như vậy. Sai biệt là ở cõi Sắc
không có tỷ thức - thiệt thức và hương - vị. Sinh ở cõi vô Sắc như trước
đã nói: Có Sư khác nói:Nếu sinh ở c õi Dục, nhãn thức hiện rõ trước
mắt, thì thức này lấy nhãn và vô gián diệt ý làm năng y và sở y, bởi vì
bốn uẩn cùng sinh là năng y chứ không phải là sở y. Như nhãn thức, nhĩ
- tỷ - thiệt và thân thức nên biết cũng như vậy. Nếu ý thức hiện rõ trước
mắt, thì thức này lấy vô gián diệt ý làm năng y và sở y, bởi vì bốn uẩn
cùng sinh ra là năng y chứ không phải là sở y. Như sinh ỏ cõi Dục, sinh
ở cõi Sắc nên biết cũng như vậy. Sai biệt là ở cõi Sắc không có tỷ thức
và thiệt thức. Sinh ở cõi vô Sắc, ý thức hiện rõ trước mắt, thì thức  này
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 27 479  
www.daitangkinh.org  
lấy vô gián diệt ý làm năng y và sở y, bởi vì ba uẩn cũng sinh là năng
y chứ không phải sở y.
Hỏi: Thể của mạng căn là nên vật  hay là nhiều vật? Giả sử như
vậy thì có gì sai? Nếu là nên vật thì tại sao chặt đứt tay chân… mà không
chết, chặt đứt đầu - lưng thì sẽ chế t? Nếu là nhiều vật thì tại sao tay
chân… bị đứt lìa khỏi th ân mà không có mạng sống?
Đáp: Nên nói thể của mạng căn là nên vật.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao chặt đứt tay chân… mà không chết?.
Đáp: Mạng căn có hai loại:
1. Dựa vào thân đầy đủ.
2. Dựa vào thân không đầy đủ. Lúc chặt đứt tay chân… khiến lìa
khỏi thân thì dựa vào mạng căn diệt của thân đầy đủ, dựa vào mạng căn
khởi của thân không đầy đủ. Thân sở y của mạng cũng có hai loại:
1. Chưa chặt đứt tay chân… thì gọi là thân đầy đủ.
2. Lúc chặt đứt tay chân… thì gọi  là không đầy đủ. Chặt đứt tay
chân…rồi thì thân đầy đủ sẽ diệt , thân không đầy đủ sẽ sinh, vì vậy
mạng và thân dựa vào nhau mà chuyển.
Hỏi: Vì sao chặt đứt đầu và lưng thì chết, chặt đứt tay chân… mà
lại không chết.?
Đáp: Bởi vì hai chỗ đầu và lưng là đoạn rất dễ chết, cho nên chặt
đứt thì chết, còn tay chân… thì không như vậy. Lại nữa, hữu tình cõi
Dục dựa vào Đoàn thực mà tồn tại, cổ họng thông với những loại thức
ăn, bụng là nơi chứa thức ăn, vì vậy chặt đứt hai chỗ này thì mạng căn
sẽ chấm dứt. Lại nữa, đầu là nơi  nương tựa của nhiều căn như nhãn…,
chặt đứt đầu thì hủy hoại các căn như nhãn… Bụng là nơi nương tựa của
gió và hơi thở, chặt đứt lưng bụng thì sẽ hủy hoại thì hơi thở không còn
nương tựa. Vì vậy chặt đứt hai chỗ này thì mạng căn sẽ chấm dứt, tay
chân… thì không như vậy cho nên không đáng chất vấn làm gì. Có người
nói: Thể của mạng căn là nhiều vật, mạng căn trong tay chân… có nơi
nương tựa khác nhau, bởi vì có thể dựa vào những số lượng riêng biệt.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao lúc chặt đứt tay chân… khiến cho lìa
khỏi thân mà không có mạng sống.?
Đáp: Bởi vì tay chân… hệ thuộc vào thân cho nên nếu chúng lìa
khỏi thân thì mạng sống không sinh khởi . Như lúc tay chân… chưa lìa
khỏi thân thì dựa vào thân căn gọi là số hữu tình, lìa khỏi thân thì không
như vậy. Mạng căn cũng như vậy, cho nên khi tay chân lìa khỏi thân thì
mạng sống không sinh khởi.
Lời bình: Nên nói Thể của mạng căn là nên vật, có nên mạng cho
480 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nên gọi là có mạng. Như có nên tâm gọi là có tâm, có nên tâm diệt gọi
là không có tâm, có nên tâm diệt gọi là không có tâm. Nên thọ - nên
tưởng nên tư cũng như vậy. Như vậy, hữu tình có nên mạng cho nên gọi
là có mạng, nhưng mà mạng căn này chỉ bất tương ưng hành dị thục.
Như tâm - thọ…, thân của nên hữu tình trong nên sát - ma chỉ có nên chứ
không có hai.
Thế nào là chúng đồng phần? Nghĩ a là đồng tình của hữu tình
giống như Thể của mạng căn là nên va ät, làm chỗ dựa khắp nơi cho tất
cả thân thể, là do Hành uẩn bất tương ưng thâu nhiếp, chỉ là tánh vô phú
vô ký, chỉ là hữu lậu nối thông cả ba cõi.
Hỏi: Chúng đồng phần này là tr ưởng dưỡng - là đẳng lưu hay là
dị thực?
Đáp: Là dị thục và đẳng lưu, không phải là trưởng dưỡng, bởi vì
không phải là sắc pháp. Dị thục c ó nghĩa là những đồng phần của nẽo
(thú), như hữu tình nẽo địa ngục lần  lượt chuyển tiếp giống như nhau,
cho đến hữu tình nẽo người - trời… c ũng như  vậy. Đẳng lưu có  nghĩa
là những đồng phần của cõi (giới),  như hữu tình ở cõi Dục lần lượt
chuyển tiép giống như nhau; đẳng lưu có nghĩa là thời gian sau mới cảm
được, như cùng với Sa-môn - Bà-la-môn… lần lượt chuyển tiếp giống
như nhua. Châu lục - nơi chốn và ch ũg tộc họ hàng… là đồng phần của
hữu tình, như lý nên biết. Có Sư khác nói: Đồng phần của hữu tình thâu
nhiếp chung cả tánh thiện - bất thiện và vô ký, nghĩa là đồng phần của
hữu tình Tư hướng - Tứ quả là tánh thiện thâu nhiếp, đồng phần của hữu
tình tạo năm nghiệp vô gián là tánh bất thiện thâu nhiếp, các phần còn
lại thì tánh vô ký thâu nhiếp.
Lời bình: Người ấy không nên nói như vậy, bởi vì pháp tuy có ba
loại mà đồng phần của hưũ tình chỉ do vô ký thâu nhiếp, vì vậy nên biết
rằng cách nói trước là hợp lý.
Hỏi: Nếu đạt được chúng đồng phần thì lúc ấy xả bỏ chúng đồng
phần chăng?
Đáp: Nên đưa ra thuận theo câu trước, nghĩa là nếu đạt được
chúng đồng phần thì lúc ấy chắc chắn xả bỏ chúng đồng phần; có lúc
xả bỏ chúng đồng phần mà không đạt được chúng đồng phân, đó là lúc
A-la-hán nhập Niết-bàn.
Hỏi: Nếu lúc chết nơi này - sinh nơi kia thì chắc chắn xả bỏ chúng
đồng phần  mà đạt được chúng đồng phân chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc chết nơi này-sinh nơi kia mà không xả bỏ chúng   đồng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 27 481  
www.daitangkinh.org  
phần, cũng không đạt được chúng đồng phần, như ở địa ngục chết đi vẫn
sinh vào địa ngục, cho đến ở cõi trời chết đi vẫn sinh vào cõi trời…
2. Có lúc xả bỏ chúng đồng phần-đạt được chúng đồng phần, mà
không phải chết nơi này - sinh nơi kia, đó là các phần vị tiến vào Chánh
tánh ly sinh.
3. Có lúc chết nơi này - sinh nơi kia mà cũng xả bỏ chúng đồng
phần - cũng đạt được chúng đồng pha àn, đó là sự sống chết trong địa
ngục… và những nẽo khác…
4. Có lúc không chết nơi này - sinh nơi kia cũng không xả bỏ
chúng đồng phần - không đạt được c húng đồng phần, nghĩa là trừ ra
những tướng trước.
Không có Ái nên nói là do kiến mà đoạn hay là Tu mà đoạn?
Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra luận này?
Đáp: Vì cần phải phân biệt nghĩa lý trong kinh. Nghĩa là trong
kinh nói: “Ái có ba loại:
1. Dục ái.
2. Hữu ái.
3. Vô hữu ái.”
Trong kinh tuy đưa ra cách nói này mà không phân biệt rộng ra,
cũng không nói đến Vô hữu ái là do kiến mà đoạn hay là do tu mà đoạn,
kinh là căn bản của luận này, ki nh đã không nói đến điều ấy cho nên
nay cần phải giải thích. Lại nữa, bởi  vì ngăn chặn cái chấp lạ lùng để
biểu hiện về nghĩa trong kinh, nghĩa la ø hoặc có người nói: Trong kinh
đã nói Vô hữu ái; là bao gồm Kiến - tu  mà đoạn. Như Luận giả phái
phân Biệt; vì ngăn chặn cái chấp ấy để biểu hiện rõ ràng trong kinh đã
nói; Vô hữu ái chỉ do tu mà đoạn, cho nên soạn ra luận này.
Hỏi: Vô hữu ái nên nói là do kiến mà đoạn hay là do tu mà đoạn?
Đáp: Nên nói là do tu mà đoạn. Vô hữu là chúng đồng phần vô
thường, duyên vào Ái này cho nên gọi là Vô hữu ái, vì vậy Ái này chỉ
do tu mà đoạn, bởi vì chúng đồng phần là do tu mà đoạn. Có người đưa
ra cách nói như vậy: Vô hữu ái hoặc do kiến mà đoạn, hoặc do tu mà
đoạn. Thế nào là do kiến mà đoạn? N ghĩa là đối với pháp do tu mà
đoạn, không có mà lại tham.
Hỏi: Ai đưa ra cách nói này?
Đáp: Luận giả phái phân Biệt, ý họ nói rằng: Ba cõi là vô thường
cho nên gọi là Vô hữu, luôn luôn duyên với tham ấy thì gọi là Vô hữu
ái; vô thường đã bao gồm do kiến - tu mà đoạn, thì luôn luôn duyên với
482 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
ái kia cũng chung cho cả hai loại. Ở trong nghĩa này thì Vô hữu ái chỉ
nên nói là do tu mà đoạn, nghĩa là ở trong luận này tùy thuận với nghĩa
không trái ngược trong kinh, Vô hữu ái chỉ nên nói là do tu mà đoạn.
Trong này có người nói: Nếu tùy theo nghĩa trong kinh nói thì Vô hữu
ái chỉ do tu mà đoạn. Trong này có người nói: Nếu tùy theo nghĩa trong
kinh nói thì Vô hữu ái chỉ do tu mà đoạn, nên tùy theo nghĩa chân thật
để nói thì Vô hữu ái bao gồm do kiến - tu mà đoạn. Nguyên cớ thế nào?
Nghĩa là trong kinh nói: “Như có nên loại sợ hãi do khổ thọ bức bách
cho nên dấy lên ý niệm như vậy. Nếu sau khi mình chết thì đoạn hoại
không có nữa, lẽ nào không vui hay sao? “Trong kinh này nói: “Chúng
đồng phần ấy vào thời gian sau se õ vô thường, gọi là không có”. Như
vậy, Vô hữu chỉ do tu mà đoạn, c ho nên Vô hữu ái không phải mà do
kiến mà đoạn. Trong này Luận chủ nói là tùy theo nghĩa của kinh, cùng
với Luận giả phái phân biệt tr anh nhau giải thích về nghĩa trong kinh,
cho nên nói Vô hữu ái chỉ do tu mà đoạn. Nếu tùy theo nghĩa chân thật
thì như sau sẽ nói: Ba cõi vô thườn g cho nên gọi là Vô hữu, ba cõi vô
thường bao gồm do kiến - tu mà đoạn, cho nên Vô hữu ái cũøng gồm cả
hai loại.
Có người đưa ra cách nói như vậy:  Vô hữu ái này, hoặc là tùy
theo nghĩa chân thật, hoặc là tùy theo nghĩa trong kinh, đều cần phải
nói rằng chỉ do tu mà đoạn; ba cõi vô thường tuy gồm cả hai loại; mà ái
khởi lên thì chỉ do tu mà đoạn, bởi vì Vô hữu ái dựa vào chán ngán khổ
đau mà sinh; nhưng ái trong vị lai không có hiện trạng khổ đau, chỉ là
do tu mà đoạn những hiện trạng khổ đau này, vì vậy Vô hữu ái chỉ do tu
mà đoạn. Đoạn kiến tuy duyên với năm Bộ không có hiện trạng, mà Vô
hữu ái không thể nào duyên với tất ca û, chỉ duyên với đoạn diệt chúng
đồng phần của vị lai. Do đó, Tôn giả Diệu Âm nói rằng: “ Bổ-đặc-già-
la dấy khởi Vô hữu ái, chỉ duyên với chấp thọ uẩn - giới - xứ mà dấy
khởi, bởivì sự bức bách ấy duyên với sự đoạn hoại trong vị lai ấy mà
dấy khởi ái, chứ không có sự bức bách hữu tình do kiến mà đoạn làm
cho yêu thích sự đoạn hoại ấy, cho nên Vô hữu ái chỉ do tu mà đoạn.”
Từ trước đến nay là nói vắn tắt về Vô hữu ái chỉ do tu mà đoạn.
Từ đây về sau là Luận giả phái ứng Lý và Luận giả phái phân
Biệt đối diện nhau hỏi đáp chất vấn làm cho thông suốt, hiển bày rộng
về Vô hữu áichỉ do tu mà đoạn.
Ông nói Vô hữu ái chỉ do tu mà đoạn, thì những người Dự lưu chưa
đoạn ái này chăng? Đây là Luận giả  phái phân Biệt hỏi, xác định lại
tông chỉ trước đây, nếu không xác định tông chỉ của người khác mà nói
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 27 483  
www.daitangkinh.org  
sai lầm của người ta thì không hợp lý.
Trả lời đúng như vậy, là Luận giả phái ứng Lý trả lời. Nghĩa là sự
thiết lập đã được quyết định thua än với nghĩa lý không điên đảo trong
kinh, cho nên nói đúng như vậy.
Vì sao ông cần phải nói những người  Dự lưu dấy khởi tâm niệm
như vậy: Nếu sau khi mình chết th ì đoạn hại không có nữa, lẽ nào
không an lạc hay sao? Đây là Luận giả phái phân Biệt sắp muốn đưa
ra vấn nạn để xác định lại tông ch ỉ của phái ứng Lý biểu hiện trái với
chánh nghĩa.
Trả lời không phải như vậy, là Luận giả phái Ứng Lý ngăn chặn
câu hỏi của phái Phân Biệt để hiển bày về nghĩa không có gì trái
ngược.
Hỏi: Vì sao người Dự Lưu không dấy khởi ái này?
Đáp: Bởi vì thấy rõ pháp tánh. Nghĩa là người Dự Lưu thấy rõ
tánh của các pháp với nhân quả nối tiếp nhau, cho nên không yêu thích
đoạn loại. Lại nữa, bởi vì tin tưởng vào nghiệp quả. Nghĩa là người Dự
lưu tin sâu sắc vào nghiệp quả tr ước sau nối tiếp nhau, cho nên không
yêu thích đoạn hoại. Lại nữa, bởi vì thông hiểu rõ ràng về không. Nghĩa
là người Dự lưu đạt được không giải thoát môn, biết rõ không có Ngã
và Ngã sở, nay có mà sau mất, cho nên không khởi lên yêu thích - tham
đắm sự đoạn diệt sau này. Lại nữa , Vô hữu ái này là do đoạn kiến mà
trưởng dưỡng, cần phải sau đoạn kiến mới hiện rõ trước mắt, những
người Dự lưu đã đoạn dứt đối với đoạn kiến, cho nên không khởi lên cái
này. Lại nữa, những người Dự lưu đạt được Vô hữu ái chứ không phải
là Trạch diệt, cho nên chắc chắc không cần dấy khởi.
Tùy theo điều tôi đã nói nếu Vô hữu ái chỉ do tu mà đoạn, những
người Dự lưu chưa đoạn ái này thì nên nói là người Dự lưu khởi lên
tâm niệm như vậy: Nếu sau khi mình chết thì đoạn hoại không có nữa,
lẽ nào không an lạc hay sao.? Nếu người Dự lưu không khởi lên tâm
niệm như vậy: nếu sau khi mình chết thì đoạn hoại không có nữa, lẽ
nào không an lạc hay sao? Thì không nên nói là Vô hữu ái chỉ do tu mà
đoạn, những người Dự lưu chưa đoạn á i này. Đưa ra cách nói như vậy,
đều không hợp lý. Đây là Luận giả phái Phân Biệt trước sau đưa ra hai
vấn đề thay đổi để tìm cách chất vấn, vấn đề trước biểu hiện thuận với
tông mà trái với nghĩa, vấn đề sau biểu hiện thuận với nghĩa mà trái với
tông, cả hai đều không thích hợp cho nên tổng kết nói rằng: Đưa ra cách
nói như vậy, đều không hợp lý. Đây là Luận giả phái Phân Biệt trước
sau đưa ra hai vấn đề thay đổi để tìm cách chất vấn, vấn đề trước biểu
484 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
hiện thuận với tông mà trái với nghĩ a, vấn đề sau biểu hiện thuận với
nghĩa mà trái với tông, cả hai đều không thích hợp cho nên tổng kết nói
rằng: Đưa ra cách nói như vậy, đều không hợp lý. Luận giả phái Ứng
Lý về sau có ý thông suốt nói rằng:  Tông chỉ của tôi không nói những
người chưa đoạn ái đều cần phải hiện rõ trước mắt, hoặc có người chưa
đoạn ái mà không hiện rõ trước mắt, hoa ëc có người đã đoạn ái mà có
thể hiện rõ trước mắt. Nếu người chưa đoạn ái thì đều cần phải hiện rõ
trước mắt, vậy thì phải là không có giải thoát xuất ly, bởi vì pháp chưa
đoạn không có phạm vi giới hạn, giả sử dấy khởi thì dấy khởi đến lúc
nào có thể tận cùng? Đây là chuyển la ïi vấn đề sau để làm thông suốt
vấn nạn trước của Luận giả phái phân Biệt.
Trong luận Nhân Minh nói: “Phá b ỏ nghĩa lý của người khác có
ba phương pháp:
1. Phá bỏ sự do dự phân minh.
2. Phá bỏ cách giải thích sai lầm.
3. Phá bỏ sự loại trừ.”
Trong kinh “Phật nói rõ là phá bỏ luận thuyết của người khác
cũng có ba cách:
1. Phá bỏ hơn hẳn người ta.
2. Phá bỏ ngang với người ta.
3. Phá bỏ tông chỉ sai trái.
Phá bỏ hơn hẳn người ta, như Phạm Chí Trường Trảo thưa với Đức
Phật rằng: Tôi không chấp nhận tất cả. Đức Phật bảo với người ấy: Ông
cũng không chấp nhận kiến giải này của  mình hay sao? Phạm chí liền
tự mình khuất phục.
Phá bỏ ngang với người ta, như ngoại đạo Ba-tra-lê thưa với Đức
Phật rằng: Kiều-đáp-ma có biết biến hóa kì ảo hay không? Nếu không
biết thì không phải là người Nhất thi ết trí, nếu biết thì phải là huyễn
hoặc. Đức Phật bảo với người ấy rằng:  Ở ấp Câu-trà có người ác tên
là Lam-bà-chú-trà, là nên người phá giới và làm điều ác, ông có biết
người đó hay không? Ngoại đạo  trả lời: Tôi biết . Đức Phật bảo với
người ấy rằng: Ông cũng phải là người pha ùi giới và độc ác. Ngoại đạo
liền tự mình khuất phục.
Phá bỏ tông chỉ sai trái, như trưởng giả Ô-ba-ly thưa với Đức Phật
rằng: Tội của thân nghiệp to lớn chứ không phải là tội của ý nghiệp.
Đức Phật bảo với Trưởng giả rằng: Rừng Đàn-trạch-ca , rừng Yết-lăng-
già… do ai đã làm nên, há không phải là do ác ý của người Tiên mà làm
ra chăng? Trưởng giả trả lời rằng: Đúng như vậy. Đức Phật bảo   rằng:
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 27 485  
www.daitangkinh.org  
Thân nghiệp có thể làm được điều này chăng? Trưởng giả nói rằng:
Không thể nào. Đức Phật bảo rằng: Nay ông há không trái với lời đã nói
trước đây chăng? Trưởng giả liền tự nhiên khuất phục.”
Ở trong ba cách này, Luận giả phái Ứng Lý dựa vào cách phá bỏ
ngang với người ta để làm thông suốt vấn nạn trước. Điều này có ba loại
nói rộng ra như sau.
Các ông cũng nói ái dị thục của  địa ngục - bày sinh và ngạ quỷ
chỉ do tu mà đaọn, những người Dư lưu chưa đoạn ái này chăng? Đây là
Luận giả phái Ứng Lý hỏi, thẩm định rõ ràng tông chỉ của người khác,
nếu không xác định tông chỉ của người khác mà nói sai lầm của người
ta thì không hợp lý.
Trả lời đúng như vậy, là Luận giả pha ùi Phân Biệt trả lời. Lý của
câu hỏi đã được xác định, cho nên nói là đúng như vậy.
Vì sao ông cần phải nói những người  Dự lưu khởi lên tâm niệm
như vậy: Mình sẽ làm Long vương Ai-l a-phiệt-noa, Long vương Thiện
Trú, Quỷ vương Diễm-ma thống lãnh tất cả các hữu tình thuộc cõi quỷ?
Đây là Luận giả phái Ứng Lý sắp muốn đưa ra vấn nạn để xác định lại
tông chỉ của phái Phân Biệt biểu hiện trái với chánh nghĩa.
Trả lời không phải như vậy, là Luận giả phái Phân Biệt ngăn chặn
câu hỏi của phái Ứng Lý để hiển bày về nghĩa không có gì trái ngược.
Hỏi: Vì sao người Dự lưu không dấy khởi ái này?
Đáp: Bởi vì nẽo kia là ngu muội; mà Thánh thì có trí; bởi vì nẽo
kia là dị sinh, mà Thánh chẳng phải là dị sinh; bởi vì nẽo kia vui với ác
ý, mà ý Thánh thì vui với thiện pháp; bởi vì nẽo kia có nhiều ác nghiệp
phá giới, mà Thánh giả thì thành tựu  giới pháp thanh tịnh. Lại nữa, tất
cả Thánh giả đạt được Phi trạch điệt của các nẽo, cho nên không thích
sinh đến nơi ấy.
Hỏi: Thánh giả đối với nẽo ác đều không dấy khởi ái chăng?
Đáp: Tuy không thích sinh đến nơi ấy nhưng mà có yêu thích tiền
của vật dùng, như Thiên Đế thích cũng yêu thích Dược-xoa Thiết chi
áo xanh, Long vương Ai- la-phiệt-noa, Long vương Thiện Trú… Các bậc
Dự lưu nghe các bậc cha mẹ đọa trong nẽo ác cũng sinh khởi ý niệm
yêu thương, nay ngăn chặn phát sinh ni ệm ái cho nên trả lời là không
phải như vậy.
Tùy theo điều tôi đã nói nếu ái dị thục của địa ngục – bày sinh và
ngạ quỷ chỉ do tu mà đoạn, những người Dự lưu chưa đoạn ái này, thì
phải nói là người Dự lưu khởi lên tâm niệm như vậy: Mình sẽ làm Long
vương Ai-la-phiệt-noa… Vậy thì không nên nói là ái dị thục của địa ngục
486 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
- bàng sinh - ngạ quỷ chỉ do tu mà đoạn, những người Dự lưu chưa đoạn
ái này. Đưa ra cách nói như vậy, đều không hợp lý. Đây là Luận giả
phái Ứng Lý trước sau đưa ra hai vấn đề thay đổi để tìm cách chất vấn,
vấn đề trước biểu hiện thuận với tông mà trái với nghĩa, vấn đề sau biểu
hiện thuận với nghĩa mà trái với tông, cả hai đều không thích hợp cho
nên tổng kết nói rằng: Đưa ra cách nói như vậy, đều không hợp lý. Luận
giả phái Ứng Lý với ý thứ nhất này nói: Như ái thuộc nẽo ác, Thánh giả
chưa đoạn mà không hiện rõ trước ma ét, Vô hữu ái cũng phải như vậy,
cho nên những vấn nạn ấy không thuận với chánh lý.
Các ông cũng nói bởi vì các năng triền - sở triền cho nên làm hại
mạng của cha mẹ, triền này chỉ do tu mà đoạn, những người Dự lưu
chưa đoạn triền này chăng? Đây là câu hỏi của Luận giả phái Ứng Lý,
còn lại như trước đã nói.
Trả lời đúng như vậy, là Luận giả pha ùi Phân Biệt trả lời, còn lại
nói như trước. Vì sao ông cần phải nói những người Dự lưu khởi lên
triền như vậy cho nên làm hạimạng của cha mẹ? Đây là Luận giả phái
Ứng Lý sắp muốn đưa ra vấn nạn để xác định lại tông chỉ của phái Phân
Biệt biểu hiện trái với chánh nghĩa.
Trả lời không phải như vậy, là Luận giả phái phân biệt ngăn chặn
câu hỏi của phái Ứng Lý để hiển bày về nghĩa không có gì trái ngược.
Hỏi: Vì sao người Dự lưu không khởi lên triền này?
Đáp: Nếu có người vui với ác ý thuộc phẩm Thượng thì có thể
khởi lên triền này, những người Dự lưu thì với ý vui trong thiện pháp.
Lại nữa, nếu có người không có tâm quý thuộc phẩm Thượng thì có thể
phát khởi triền này, mà những người D ự lưu thì có tâm quý. Lại nữa,
triền này do tà kiến mà trưởng dưỡng, nó phát khởi sau tà kiến, những
người Dự lưu đoạn trừ tà kiến cho nên không phát khởi trền này. Lại
nữa, những người Dự lưu đã cảm được tr iền này là Phi trạch diệt, cho
nên đến lúc cảm được nghiệp này thì không thực hiện ngăn chặn mà
hoàn toàn không phát khởi.
Tùy theo điều tôi đã nói nếu vì năng triền và sở triền mà làm hại
mạng của cha mẹ triền này chỉ do tu mà đoạn, những người Dư lưu chưa
đoạn triền này, thì phải nói là người  Dự lưu không phát khởi triền như
vậy mà làm hại mạng của ch a mẹ. Nếu người Dự lưu không phát khởi
triền như vậy mà làm hại mạng của cha mẹ, thì không nên nói là bởi vì
các năng triền - sở triền mà làm hại mạng của cha mẹ, triền này chỉ do
tu mà đoạn, những người Dự lưu chưa đoạn triền này. Đưa ra cách nói
như vậy, đều không hợp lý. Đây là Luận giả phái Ứng Lý trước sau đưa
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 27 487  
www.daitangkinh.org  
ra hai vấn đề thay đổi để tìm cách chất vấn, còn lại nói như  trước.
Trong này, ý của Luận giả phái Ứng Lý nói: Như triền sát hại này,
Thánh giả chưa đoạn mà không hiện rõ trước mắt, Vô hữu ái cũng phải
như vậy, cho nên những vấn nạn ấy không hợp với chánh lý.
Các ông cũng nói đối với  pháp do tu mà đoa ïn, không có mà lại
tham; tham này chỉ do tu mà đoạn, những người Dự lưu chưa đoạn tham-
này chăng? Đây là câu hỏi của Luận giả phái Ứng Lý, còn lại nói như
trước.
Trả lời đúng như vậy, là Luận giả pha ùi Phân Biệt trả lời, còn lại
nói như trước.
Trong này, pháp do tu mà đoạn, nghĩ a là pháp thiện hữu lậu. Vô
hữu, nghĩa là đoạn mất thiện căn a áy. Nếu đối với pháp này khởi lên
tham thì gọi là Vô hữu tham, đoạn mất thiện căn này là do tu mà đoạn,
cho nên duyên vào đây mà phát khởi ái? Đây là Luận giả phái Ứng Lý
sắp muốn đưa ra vấn nạn để xác định la ïi tông chỉ của phái Phân Biệt
biểu hiện trái với chánh nghĩa.
Trả lời không phải như vậy, là Luận giả phái Phân Biệt ngăn chặn
câu hỏi của phái Ứng Lý để hiển bày về nghĩa không có gì trái ngược.
Hỏi: Vì sao người Dự lưu không khởi lên ái này?
Đáp: Bởi vì bậc Thánh đối với pháp thiện luôn luôn vui với thành
tựu chứ không muốn rời xa, đoạn mất thiện căn này thì pháp thiện không
thành tựu làm cho xa rời thiện, vì vậy Thánh giả không duyên vào pháp
ấy mà khởi lên ái. Lại nữa, bậc Thánh đối với pháp thiện luôn luôn vui
thích tăng tiến, đoạn mất thiện căn này thì có thể làm cho pháp thiện
tổn giảm suy thoái, vì vậy Thánh giả không duyên vào pháp ấy mà khởi
lên ái. Lại nữa, pháp thiện Vô hữu ái này là do tà kiến đã trưởng dưỡng,
phát khởi sau tà kiến; những người Dự lưu đã đoạn trừ tà kiến, cho nên
không có ái này. Lại nữa, Thánh giả đối với pháp này đã đạt Phi trạch
diệt, cho nên chắc chắn không phát khởi.
Tùy theo điều tôi đã nói xấu đối với pháp này do tu mà đoạn,
không có mà lại tham; tham này chỉ do tu mà đoạn, những người Dự
lưu chưa đoạn tham này, thì phải  nói là người Dự lưu duyên vào pháp
này mà khởi lên ái. Nếu người Dự lưu không duyên vào pháp này mà
khởi lên ái; thì không nên nói với pháp do tu mà đoạn, không có mà lại
tham; tham này chỉ do tu mà đoạn, những người Dự lưu chưa đoạn tham
này. Đưa ra cách nói như vậy, đều không hợp lý. Đây là Luận giả phái
Ứng Lý trước sau đưa ra hai vấn đề thay đổi để tìm cách chất vấn, còn
lại nói như trước. Ý sau này của Luận giả phái Ứng Lý nói: Như  pháp
488 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
thiện Vô hữu ái, bậc Thánh tuy chưa đoạn mà không hiện rõ trước mắt,
Vô hữu ái cũng phải như vậy, cho nên những vấn nạn ấy không thuận
với chánh lý.
Pháp kia đã hợp lý thì pháp này cũng thuận theo như vậy. Đây
là Luận giả phái Ứng Lý tổng quát đưa ra kết luận về ba vấn đề ấy để
thành lập nghĩa lý của mình, nghĩa là ba vấn đề đầu - giữa - sau đã nói
đến trước đây, đã hợp với chánh lý thì lý mà tôi đã nói trước kia cũng
thuận theo như  vậy, không đáng kể chất vấn.
Hỏi: Vô hữu là gọi cho pháp nào?
Đáp: Ba cõi đều vô thường.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì khiến cho người nghi ngờ có được quyết định đúng
đắn. Nghĩa là hoặc có người nghi ngờ người soạn ra luận này chỉ giải
thích thuận theo nghĩa của kinh, chứ không giải thích thuận theo nghĩa
chân thật. Vì muốn làm cho mối nghi ngờ này được quyết định rõ ràng,
biểu hiện luận này từ trước đến nay thành lập thuận theo nghĩa trong
kinh đã nói là Vô hữu ái chỉ do tu mà đoạn, nay thuận theo nghĩa chân
thật biểu hiện Vô hữu ái bao gồm cả do kiến - tu mà đoạn, bởi vì ba
cõi đều vô thường gồm cả do kiến - tu mà đoạn. Lại nữa, Luận giả phái
Phân Biệt hỏi Luận giả phái Ư Ùng Lý rằng: Ông t ừ trước đến nay tuy
dùng ngôn từ biện giải để thuyết phục tôi, mà đối với lý chân thật hãy
còn chưa thẩm định rõ ràng,nay cần phải nói chắc chắn vô hữu là gì mà
nói ái này chỉ do tu mà đoạn? Luận giả  phái Ứng Lý trả lời Luận gải
phái phân biệt rằng: Tôi từ tr ước đến nay tuy dùng ngôn từ biện giải
pháp để thuyết phục ông thành lập thuận theo nghĩa trong kinh, bởi vì
ba cõi đều vô thường gồm cả do kiến - tu mà đoạn. Có người nói như
vậy: Từ trước đến nay nói về ái, nay nói đến Vô hữu, là muốn biểu hiện
cả hai loại này đều do tu mà đoạn. Trong này đã nói ba cõi đều thường,
là chỉ nói đến chúng đồng phần diệt cả ba cõi, chứ không nói đến tất
cả.
Lời bình: Như cách nói trước là hợp lý, bởi vì ba cõi đều vô thường
là nói không có chọn lựa, duyên với pháp thiện đoạn mất hãy còn có ái
dấy khởi, duyên với các pháp vô thường do kiến mà đoạn lẽ nào không
dấy khởi ái hay sao? Bởi vì đoạn kiến thì chấp toàn bộ đối với năm Bộ
là Ngã và Ngã sở đoạn diệt trong vị lai, sau đó thuận theo mà khởi ái,
tuy không duyên với toàn bộ mà duyên với mỗi nên Bộ riêng biệt dấy
khởi ái, đối với lý mà sai lầm?
Hỏi: Các pháp vô lậu cũng có vô thường, vì sao trong này chỉ nói
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 27 489  
www.daitangkinh.org  
đến ba cõi?
Đáp: Nếu tướng vô thường là sở d uyên của ái, thì trong này nói
đến điều ấy; vô thường của vô lậu không phải là sở duyên của ái, cho
nên ở đây không nói đến. Lại nữa, nếu tướng vô thường do ái mà tùy
tăng, thì trong này nói đến điều ấy; vô thường của vô lậu không phải là
tùy tăng của ái; cho nên không nói đến.
Như Đức Thế Tôn nói: “Tâm giải thoát tham - sân - si …” Cho đến
nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp:Bởi vì cần phải phân biệt nghĩa lý trong kinh. Nghĩa là trong
kinh nói: “ Tâm giải thoát tham - sân - si.” Trong kinh tuy nói như vậy
nhưng không phân biệt rộng ra, như thế nào là tâm giải thoát, tâm giải
thoát là có tham - sân - si, hay là tâm giải thoát lìa tham - sân - si? Kinh
là căn bản của luận này, những điều trong kinh không phân biệt, thì nay
cần phải nói đến. Lại nữa, bởi vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để
hiển bày chánh nghĩa, nghĩa là hoặc có người chấp tâm tánh vốn thanh
tịnh. Như Luận giả phái Phân Biệt, họ nói rằng tâm vốn là thanh tịnh do
khách trần phiền não mà nhiễm ô, cho nên tướng là không thanh tịnh.
Vì ngăn chặn cái chấp kia để biể u hiện rõ ràng tâm tánh chẳng phải
vốn là thanh tịnh do khách trần phiền não mà nhiễm ô cho nên tướng là
không thanh tịnh, thì sao không phải là khách trần phiền não vốn là tánh
nhiễm ô tương ưng với tâm vốn là tánh thanh tịnh , cho nên tướng của nó
là thanh tịnh? Nếu khách trần phiền nãovốn là tánh nhiễm ô, tuy tương
ưng với tâm vốn là tánh thanh tịnh, không bởi vì khách trần phiền não
làm cho tướng của nó không thanh tị nh, bởi vì nghĩa tương tự. Vả lại,
tâm này vốn là tánh thanh tịnh, sinh ra trước khách trần phiền não hay
là cùng lúc sinh ra? Nếu sinh ra trước  thì phải là tâm sinh rồi dừng lại
đợi chờ phiền não, nếu như vậy thì phải dừng lại trải qua hai sát - ma, sẽ
có lỗi trái với tông chỉ. Nếu cùng lúc sinh ra, thì làm sao có thể nói tâm
tánh vốn là thanh tịnh? Tông chỉ của ông không nói là tâm vị lai có thể
nói vốn là tánh thanh tịnh . Vì ngăn chặn cái chấp sai khác trong tông
chỉ của người ta như vậy, và hiển bày về lý không có gì điên đảo trong
tông của mình, cho nên soạn ra luận này.
Hỏi: Như Đức Thế Tôn nói: “Tâm giải thoát tham - sân - si.” Như
thế nào là tâm được giải thoát, tâm có tham - sân - si hay là tâm lìa tham
- sân - si?
Đáp:Tâm lìa tham - sân - si được giải thoát.
Hỏi: Tâm lìa tham - sân - si  thì giải thoát xưa nay, vì sao lại  nói
490 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
là được giải thoát?
Đáp: Tuy dựa theo phiền não thì giải thoát xưa nay, nhưng không
dự vào đời kiếp lưu chuyển (Hành thế) và đang còn nối tiếp nhau, nay
đã được giải thoát. Nghĩa là nếu phiền não trong thân chưa đoạn - tâm
chưa lưu chuyển theo đời kiếp th ì không còn nối tiếp nhau, bởi vì tâm
không có thể tự tại lưu chuyển theo đời kiếp đang nối tiếp nhau, cho nên
không gọi là giải thoát. Nếu những phiền não trong tự thân đoạn trừ, thì
lúc bấy giờ tâm này tự tại lưu chuyển theo đời kiếp đang nối tiếp nhau,
cho nên gọi là được giải thoát. Có người nói như vậy: Tâm tương ưng
với tham - sân - si được giải thoát.
Hỏi: Ai đưa ra cách nói này?
Đáp: Luận giả phái Phân Biệt, họ nói tâm nhiễm ô và không
nhiễm ô, thể của nó không có gì khác nhau. Nghĩa là nếu tương ưng
với phiền não chưa đoạn thì gọi là tâm nhiễm ô, nếu lúc tương ưng với
phiền não đã đoạn thì gọi la ø tâm không nhiễm ô. Như những đồ dùng
bằng đồng, lúc chưa trừ bỏ dơ bẩn, tâm cũng như vậy. Họ không nên nói
như vậy, nếu đưa ra cách nói như vậy thì lý sẽ trái ngược nhau. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì không phải là tâm này cùng với tham - sân - si lẫn
tạp - thích ứng - hòa hợp với nhau, mà vì tham sân si chưa đoạn thì tâm
không giải thoát, tham sân si đoạn th ì tâm liền giải thoát. Trong này ý
nói tâm và phiền não nấu tương ưng thì không có nghĩa giải thoát, bởi
vì đối trị giống nhau. Nếu lúc chưa đoạn, thì bởi vì chưa đoạn cho nên
không gọi là giải thoát; nếu bị đoạn rồi thì cả hai đều không thành tựu,
không gọi là giải thoát.Các pháp tương ưng không có thể làm cho tánh
đồng bạn xa lìa chúng thì hãy còn không gọi là đoạn, huống hồ gọi là
giải thoát ư? Vì vậy, tâm tâm giải thoát nhất định không có phiền não,
vốn là nghĩa tương ưng.
Để chứng minh cho nghĩa này, lại dẫn trong kinh: “Đức Thế Tôn
cũng nói: Tỳ kheo nên biết! Mặt trời - mặt trăng này do năm thứ che
phủ mà lu mờ, không sáng tỏ - không soi chiếu - không tỏa rộng - không
thanh tịnh. Những gì là năm thứ? Đó là:
1. Mây.
2. Khói.
3. Bụi.
4. Sương mù.
5. Tay của A-tố-lạc Hạt-la-hô.”
Trong này, mây là như lúc giữa mù a Hạ có nên ít mây cuộn lên,
trong chốc lát tăng lên che khắp cả bầu trời hư không, che kín mặt trời
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 27 491  
www.daitangkinh.org  
- mặt trăng đều khiến cho không hiện rõ ra. Khói là như đốt cháy cỏ
cây trong rừng núi - đồng rộng, trong c hốc lát khói cuộn lên che khắp
bầu hư không, che kín mặt trời - mặt trăng đều khiến cho không hiện rõ
ra. Bụi là như lúc hạn hán, gió mạnh xoáy tròn cuốn hết bụi đất, trong
chốc lát cuộn lên che lắp bầu hư không, che kín mặt trời - mặt trăng
đều khiến cho không hiện rõ ra. Sương mù là như mùa Thu - mùa Đông,
sương mù giăng khắp trên núi dưới sông; lại nghe ở nước ngoài lúc mưa
mới tạnh, mặt trời tỏa chiếu khắp nơi núi non sông suối; hơi đất bốc lên
ngùn ngụt, mù mịt khắp nơi bao trùm cả bầu hư không, che kín mặt trời
- mặt trăng đèu khiến cho không hiện rõ ra. Tay của A-tố-lạc Hạt-la-
hô, nghĩa là lúc A-tố-lạc đánh nhau với  trời, trời dùng mặt trời - mặt
trăng để làm cờ xí, nhờ vào uy lực của mặt trời - mặt trăng cho nên trời
luôn thắng A-tố-lạc; lúc ấy A-tố-la ïc Hạt-la-hô vương rất tức giận đối
mặt với mặt trời - mặt trăng mà muốn hủy diệt, nhưng bởi vì sức mạnh
tăng thượng do nghiệp của các hữu tình, cho nên tất cả trí tuệ và pháp
thuật của A-tố-lạc không thể nào hủy diệt được, liền dùng tay che khuất
khiến cho tạm thời ẩn mất.
Như trong kinh nói: “Tỳ kheo nên biết! Không có thân hình nào to
lớn đoan nghiêm rất tuyệt  vời như A-tố-lạc Hạ t-la-hồ.” Đây là nói về
thân biến hóa, chứ không phải là nói đến thân thật. Như mặt trời - mặt
trăng không lẫn tạp - không thích ứng - không hòa hợp cùng với năm thứ
che phủ, những thứ che phủ kia chưa lìa ra  thì mặt trời - mặt trăng này
không sáng tỏ - không soi chiếu - không tỏa rộng - không thanh tịnh,
những thứ che phủ kia nếu lìa xa mặt trời - mặt trăng này sẽ sáng tỏ
- soi chiếu - tỏa rộng và thanh tịnh. Như vậy,không phải là tâm này lẫn
tạp - thích ứng - hòa hợp cùng với tham - sân - si, mà vì tham - sân - si
chưa đoạn thì tâm không giải thoát. Trong này nói: Như mặt trời - mặt
trăng không phải là lẫn tạp - thíc h ứng cùng với năm thứ ngăn che từ
xưa đến nay, về sau lúc lìa khỏi chúng thì mặt trời - mặt trăng sẽ sáng
tỏ - soi chiếu - tỏa rộng - thanh tịnh; tâm cũng như vậy, không phải là từ
vô thì lẫn tạp - thích ứng cùng với tham - sân - si, sau lúc lìa khỏi chúng
thì gọi là được giải thoát. Vì vậy, cần phải sau khi lìa tâm tham - sân
- si, lúc đoạn trừ tham - sân - si thì gọi là được giải thoát, lúc ấy đã được
quyết định.
Như thế nào là tâm giải thoát, quá khứ vị lai hay hiện tại? Cho
đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày chánh
492 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nghĩa. Nghĩa là người không phân biệt r õ ràng đối với ba đời, bác bỏ
không có các pháp quá khứ - vị lai. Vì  ngăn chặn các chấp ấy mà cần
phải hiển bày thất có quá khứ - vị lai. Hoặc lại có người chấp, không
có lúc đang sinh và lúc đang diệt. Như phái Thí Dụ, họ nói thời gian chỉ
có hai loại:
1. Đã sinh.
2. Chưa sinh.
Lại có hai loại:
1. Đã diệt.
2. Chưa diệt.
Ngoài hai loại này ra thì không có gì đang sinh và đang diệt. Vì
ngăn chặn cái chấp ấy mà cần phải hiển bày thật có phần vị đang sinh
và đang diệt. Lại nữa, trước đây nói tâm lìa tham - sân - si thì được giải
thoát, mà chưa nói đến tâm nào là ở đời - giải thoát đối với điều gì? Nay
muốn nói đến điều ấy, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Như thế nào là tâm giải thoát tất cả chướng ngại. Nói vị lai,
tức là ngăn chặn cái chấp bác bỏ không có pháp thật có thuộc quá khứ
- vị lai. Tâm vô học, hiển bày tâm Vô học gọi là được giải thoát. Lúc
sinh, hiển bày có lúc đang sinh - đang diệt để ngăn chặn cái chấp của
phái Thí Dụ. Giải thoát tất cả chướng ngại, hiển bày với tất cả chướng
ngại đều được giải thoát. Nghĩa là lúc lìa phiền não thuộc phẩm Hạ Hạ
của Phi tưởng phi phi tưởng xứ do tu mà đoạn, bởi vì biết tất cả các Tập,
đối với chướng ngại vật thuộc năm B ộ của ba cõi đều được giải thoát,
lúc bấy giờ đạt được toàn bộ các pháp vô vi.
Hỏi: Lúc bấy giờ tất  cả các tâm vị lai được giải thoát, vì sao chỉ
nói đến lúc vị lai sinh?
Đáp: Tạm thời đưa ra lúc vị lai sinh làm Môn, tương tự hiển bày
tất cả đều được giải thoát, bởi vì lúc bấy giờ đều được tự tại đối với thân
lưu chuyển theo đời kiếp. Lại nữa, bởi vì tâm lúc sinh là đạo giải thoát,
tâm này là đứng đầu lìa tất cả chư ớng ngại. Bởi vì tâm vị lai này đều
được giải thoát, cho nên chỉ nói về nó.
Lại nữa, giải thoát có hai loại:
1. Giải thoát lưu chuyển theo đời kiếp.
2. Giải thoát nối tiếp nhau.
Tâm lúc đang sinh có đủ hai loại giải thoát, cho nên chỉ nói về nó;
tâm vị lai khác tuy có giải thoát  nối tiếp nhau mà không có giải thoát
lưu chuyển theo đời kiếp, cho nên không nói đến.
Hỏi: Lúc bấy giờ năm uẩn đều được giải thoát, vì sao chỉ nói đến
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 27 493  
www.daitangkinh.org  
tâm giải thoát?
Đáp: Nêu ra tâm làm Môn, tương tự hiển bày tất cả năm uẩn vị
lai đều được giải thoát. Lại nữa, bởi  vì dựa vào hơn hẳn mà nói, nghĩa
là trong năm uẩn thì tâm là hơn hẳn, nói tâm giải thoát tức là nói tất cả.
Như nói nhà vua đến, tức là nói tất cả quan lại - thê thiếp. Lại nữa, lúc
bấy giờ tuy có những tâm sở pháp mà đều dựa vào tâm, cho nên chỉ nói
đến tâm ấy. Bởi vì tâm to lớn cho nên tâm sở gọi là tất cả Đại địa, nhờ
vào tâm sở mà phát khởi tùy chuyển sắc - bất tương ưng hành, dựa vào
các tâm mà sinh cho nên chỉ nói đến tâm chứ không nói đến uẩn khác.
Lại nữa, bởi vì tâm là chúa tể, nếu tâm thanh tịnh thì uẩn khác cũng như
vậy, cho nên chỉ nói đến tâm. Lại nữa, lúc tu Tha tâm thông thì đaọ vô
gián chỉ duyên vào tâm, cho nên trong này chỉ nói đến tâm.Vấn đề này
như phẩm thứ nhất đã nói rông ra.
Hỏi: Tâm học và tâm phi học cũng được giải thoát, vì sao chỉ nói
đến tâm vô học?
Đáp: Bởi vì dựa vào hơn hẳn ma ø nói, nghĩa là nếu nói đến pháp
hơn hẳn, thì pháp Vô học hơn hẳn c hứ không phải là pháp Học…; nếu
nói đến hữu tình hơn hẳn, thì hữu tì nh Vô học hơn hẳn chứ không phải
là hữu tình Học…; cho nên trong này ch ỉ nói đến Vô học. Lại nữa,bởi
vì tâm Vô học có nhiều giải t hoát, có công đức hơn hẳn, mà không có
những lỗi lầm, cho nên tâm này nói đến Vô học; tâm khác thì không như
vậy. Vì vậy, Tôn giả Diệu Âm nói rằng: “Bởi vì nhiều - vì hơn hẳn - vì
không có những lỗi lầm, cho nên chỉ nói tâm Vô học gọi là giải thoát.”
Lại nữa, bởi vì tâm Vô học có đủ hai loại giải thoát, đó là tự tánh giải
thoát và tương tục giải thoát, cho nên chỉ nói đến Vô học, tâm khác thì
không như vậy.
Vì vậy, trong này nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có tâm là tự đánh giải thoát mà không phải là tương tục giải
thoát, nghĩa là tâm Học vô lậu.
2. Có tâm là tương tục giải thoát  mà không phải là tự tánh giải
thoát, nghĩa là tâm Vô học vô lậu.
3. Có tâm là tự tánh giải thoát ma ø cũng là tương tục giải thoát,
nghĩa là tâm Vô học vô lậu.
4. Có tâm chẳng phải là tự tánh giải thoát cũng không phải là
tương tục giải thoát, cho nên chỉ nói đến Vô học, tâm khác thì không
như vậy.
Vì vậy, trong này nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có tâm là tự tánh giải thoát mà không phải là tương tục giải
494 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
thoát, nghĩa là tâm Học vô lậu.
2. Có tâm là tương tục giải thoát  mà không phải là tự tánh giải
thoát, nghĩa là tâm vô Học vô lậu.
3. Có tâm là tự tánh gải thoát ma ø cũng là tương tục giải thoát,
nghĩa là tâm Vô học vô lậu.
4. Có tâm chẳng phải là tự tánh gi ải thoát cũng chẳng phải là
tương tục giải thoát, nghĩa là tâm Học hữu lậu và tâm dị sinh.
Lại nữa, nếu tâm giải thoát toàn phần, thì trong này nói đến; tâm
Học chỉ có giải thoát nên phần, tâm Phi học phi vô học hoặc là toàn phần
không giải thoát - hoặc là nên phần không giải thoát, cho nên không nói
đến. Lại nữa, nếu tâm chỉ có giải thoát - chỉ có không ràng buộc, chỉ có
trí chứ không có vô trí, thì trong này nói đến; tâm khác thì không như
vậy, cho nên không nói đến. Lại nữa, nếu tâm giải thoát chướng ngại
của năm Bộ và sở duyên của năm Bộ, thì trong này nói đến; tâm khác
thì không như vậy, cho nên không nói đến. Lại nữa, nếu tâm có chánh
giải thoát chứ không có tà giải thoát, có chánh trí chứ không có tà trí và
không có oán địch, thì trong này nói  đến; tâm khác thì không như vậy.
Lại nữa, nếu tâm không bị tám loại tà làm cho khuất phục, thì trong này
nói đến; tâm khác thì không như vậy.
Tâm Học tuy là xa lìa tám loại tà mà hãy còn bị chướng ngại, cho
nên cũng gọi khuất phục. Lại nữa, nếu tâm hoàn toàn có năng lực đoạn
dứt quả báo của vị lai và đạt được Phi trạch diệt của tất cả các cõi, thì
trong này nói đến; tâm khác thì không như vậy. Lại nữa, nếu tâm giải
thoát hoàn toàn viên mãn, thì trong này nói đến; tâm khác thì không như
vậy. Lại nữa, nếu tâm chỉ thuộc về giải thoát giống như Ma-lỗ-đa yêu
thích trong sự nối tiếp nhau, thì tr ong này nói đến; tam khác thì không
như vậy. Lại nữa, nếu tâm hoàn toàn cắt bỏ các phiền não của ba cõi
giống như cắt bỏ râu tóc, thì trong này nói đến. Lại nữa, nếu tâm đã
đoạn đảnh phiền não dựa vào Hữu t hứ nhất, thì trong này nói đến. Lại
nữa, nếu tâm tương ưng có niềm vui khinh an rộng lớn vi diệu, thì trong
này nói đến.
Tâm Học tuy là có niềm vui khinh an, mà tâm ấy hãy còn có oán
địch phiền não chưa vĩnh viễn cha ám dứt, cho nên không có thể gọi là
rộng lớn vi diệu; ví như Quốc vương c hưa trừ hết oán địch, hoặc tuy là
đã hết mà các nước lân cận chưa đến triều cống, lúc bấy giờ chưa được
hưởng thụ niềm vui sướng to lớn. Tâm Học hãy còn phiền não chưa trừ
hết, thiện căn của ba cõi chưa tụ tập toàn bộ, cho nên niềm vui khinh
an kia không có thể gọi là rộng lớn vi diệu. Lại nữa, nếu tâm tương ưng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 27 495  
www.daitangkinh.org  
có niềm vui khinh an, đã buông bỏ gánh nặng, không bởi vì phiền não,
ý nghĩa và lời nói đã điều phục gọi là vắng lặng, thì trong này nói đến.
Lại nữa, nếu tâm rời bỏ dựa vào phiền não - nhất định dựa vào thiện
căn, rời bỏ uẩn tạp nhiễm - đạt được uẩn thanh tịnh, rời bỏ tụ hữu tình
ô nhiễm ô - đạt được tụ hữu tình thanh tịnh, vĩnh viễn vắng lặng trong ý
nghĩ và lời nói tịch tĩnh viên mãn, thì trong này nói đến. Tâm Học còn
có phiền não, chưa hòa vào trong s ố phước điền của thắng nghĩa, như
kệ nói:
Tham dục làm hủy hoại chúng sinh, như ruộng có cỏ dại sinh sôi,
Người bố thí không có tham dục, được quả tốt đẹp không nghi
ngờ.
Lại nữa, nếu làm hại mạng sống người  kia thì mắc tội vô gián,
trong này nói đến điều ấy. Lại nữa, nếu công đức và lỗi lầm không thực
hành xen lẫn nhau, thì trong này nói đến điều ấy. Lại nữa, nếu đoạn trừ
những vướng mắc, phá vỡ những bờ ngăn, loại bỏ những chứng ngại, thì
trong này nói đến điều ấy. Lại nữa, nếu đoạn trừ bốn cách ăn, phá tan
bốn ma oán, xa lìa bốn thức trú cuối  cùng vượt qua chín nơi chốn của
hữu tình, cắt đứt những đường sinh, tận cùng giới hạn của nẽo sinh - lão
- bệnh - tử, thì trong này nói đến điều ấy. Lại nữa, trong này không cần
phải vặn hỏi người soạn luận, bởi vì người soạn luận dựa vào kinh để
soạn luận, kinh nói tâm Vô học được giải thoát chứ không phải là Hữu
học…, cho nên chỉ nói đến Vô học.
Hỏi: Lúc Trận trí tu thiện căn c ủa ba cõi, cũng giải thoát hay
không?
Đáp: Cũng được giải thoát, bởi vì vĩnh viễn lìa bỏ chướng ngại.
Hỏi: Quả A-la-hán lui sụt rồi vẫn đạt được, lúc bấy giờ tâm nào
cũng gọi là được giải thoát, là tâm quá khứ hay là tâm vị lai?
Đáp: Chỉ riêng tâm vị lai gọi là được giải thoát, chứ không phải
là tâm quá khứ, bởi vì không còn thuộc về thân và lưu chuyển theo đời
kiếp, bởi vì đã giải thoát, cho nên nay tuy trở lại đạt được mà không gọi
là giải thoát.


„
496 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA