A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 28

Việt dịch

QUYỂN 28

LUẬN VỀ BỔ-ĐẶC-GIÀ-LA (Phần 6)

Hỏi: Sự việc ấy như thế nào?
Đáp: như Kim cang dụ định của đạo vô gián sắp diệt và Tận trí
của đạo giải thoát sắp sinh. Nếu Kim cang dụ định của đạo vô gián đang
diệt, Tận trí của đạo giải thoát đang sinh, thì lúc bấy giờ gọi là lúc sinh
tâm Vô học vị lai giải thoát ta át cả chướng ngại. Trong này, Kim cang
dụ định sắp diệt, nghĩa là lúc sử dụng tướng sinh; Tận trí sắp sinh, nghĩa
là sắp đến tướng sinh; lúc bấy giờ vẫn còn gọi là chưa được giải thoát,
bởi vì chưa nhất định lưu chuyển theo đời kiếp đang nối tiếp nhau. Kim
cang dụ định đang diệt, nghĩa là lúc sử dụng tướng diệt; Tận trí đang
sinh, nghĩa là đang sử sụng tướng sinh; lúc bấy giờ mới gọi là nay được
giải thoát, bởi vì chắc chắn có năng lực lưu chuyển theo đời kiếp đang
nối tiếp nhau. Nếu Kim cang dụ định đã diệt và Tận trí đã sinh, thì lúc
bấy giờ gọi là đã được giải thoát, trong này tạm thời nêu ra phần vị sắp
giải thoát để hiển bày phần vị đang giải thoát.
Hỏi: Vì sao gọi là Kim cang dụ định?
Đáp: Bởi vì không có phiền não gì mà không đoạn trừ không phá
tan - không xuyên thủng - không vỡ nát, ví như kim cang không có vật
gì mà không đoạn trừ - không phá tan không xuyên thủng không vỡ
nát, hoặc là ngà - hoặc là ngọc - hoặc là đá…, vì vậy Định này gọi là
Kim cang dụ. Giả sử trong thân hữu tình có đủ mọi phiền não mà có thể
phát khởi Định này, thì lúc bấy giờ có thể nhanh chóng đoạn trừ tất cả
phiền não của ba cõi. Làm thế nào bi ết được như vậy? Bởi vì lúc Kim
cang dụ định hiện rõ trước mắt, thì nhanh chóng chứng được pháp đoạn
phiền não do kiến - tu mà đoạn của ba cõi.
Hỏi: Dạo vô gián anỳ lấy bốn uẩn - năm uẩn làm tụ tánh, vì sao
chỉ nói về Định vậy?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 28 497  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Bởi vì chỉ tăng về Định. N hư Kiến đạo lấy năm uẩn làm tự
tánh, bởi vì chỉ tăng về kiến cho nên cho nên chỉ gọi là Kiến đạo. Như
trí thế tục hiện quán biên lấy bốn uẩn - năm uẩn làm tự tánh, bởi vì chỉ
tăng về Trí cho nên chỉ gọi là Trí. Như bốn Thông hạnh lấy bốn uẩn
- năm uẩn làm tự tánh, bởi vì chỉ tăng về Thông tuệ cho nên chỉ gọi là
Thông hạnh. Như vậy, đạo này tuy lấy bốn uẩn - năm uẩn làm tự tánh
mà chỉ tăng về Định, cho nên cchỉ gọi là Kim cang dụ định.
Hỏi: Vì sao đạo này chỉ tăng về Định?
Đáp: Bởi vì phiền não thuộc phẩm  Hạ Hạ của Phi tưởng xứ rất
khó đoạn trừ - khó phá bỏ và rất khó vượt qua, cần phải dùng Định
kiên cố làm nơi nương tựa, phát khởi tinh tiến mạnh mẽ mới có thể trừ
bỏ được. Ví như có người muốn giết hại Hương tượng (voi chúa), trước
tiên phải đặt chân vững vàng rồi sa u đó mới phát ra sức mạnh, thì có
thể thành tựu sự giết hại Hương tượng; cho nên đạo này chỉ tăng về tác
dụng của Định. Lại nữa, phiền não thuộc phẩm Hạ Hạ của Phi tưởng phi
phi tưởng xứ vô cùng vi tế chứ không rõ ràng - không hiện bày, khó có
thể nhận biết được, cần phải dựa vào Định thù thắng khiến cho tâm lắng
sâu tường tận thì mới có thể đoạn trừ được. Như người bắn giỏi muốn
bắn trúng nảy lông, dựa vào phương pháp thuận tiện khéo léo khiến cho
tâm lắng sâu tường tận thì mũi tên phát ra mới trúng đích; cho nên đạo
này chỉ tăng về tác dụng của Định.
Hỏi: Kim cang dụ Định này có mấy trí?
Đáp: Có sáu trí, đó là bốn Loại trí và Diệt - Đạo pháp trí. Trong
này, hoặc có lúc dùng Khổ loại tr í tư duy về các hành của Phi tưởng
phi phi tưởng xứ, làm hành tướng Vô thường - Khổ - Không - Vô ngã,
đạt được quả A-la-hán.  Hoặc có lúc dùng Tập loại trí tư duy về các
hành Nhân của phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm hành tướng nhân Tập
sinh duyên, đạt được quả A-la-hán. Hoặc có lúc dùng Diệt pháp trí tư
duy về các hành Diệt của cõi Dục , làm hành tướng Diệt tĩnh diệu ly,
đạt được quả A-la-ha ùn. Hoặc có lúc dùng Đạ o pháp trí tư duy về các
hành Đạo của cõi Dục , làm hành tướng Đạo như hành xuất, đạt được
quả A-la-hán. Hoặc có lúc dùng Diệt loại trí, hoặc tư duy về các hành
Diệt của Tĩnh lự thứ nhất, cho đến hoặc tư duy về các hành Diệt của
Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm hành tướng Diệt tĩnh diệu ly, đạt được
quả A-la-hán. Hoặc có lúc dùng Đạo loại trí , tư duy về phẩm đạo thuộc
Loại trí của chín địa, làm hành tướng Đạo như hành xuất, đạt được quả
A-la-hán. Như vậy đều gọi là Kim ca ng dụ định. Đây gọi là Tỳ-bà-sa
tóm lược ở nơi này.
498 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Kim cang dụ định này dựa vào địa nào, có mấy hành tướng?
Đáp: Có người đưa ra cách nói như  vậy: Dựa vào vị chí định có
năm mươi hai hành tướng, nghĩa là dựa vào Vị chí định, hoặc có lúc
dùng Khổ loại trí, tư duy về các hành của Phi tưởng phi phi tưởng xứ,
làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả
A-la-hán; hoặc có lúc dùng Tập loại trí, tư duy về các hành Nhân của
Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm bố n hành tướng và tùy theo nên hành
tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán; hoặc có lúc dùng Diệt pháp trí,
tư duy về các hành Diệt của cõi Dục, làm bốn hành tướng và tùy theo
nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán; hoặc có lúc dùng Đạo
pháp trí, tư duy về các hành Đạo của  cõi Dục, làm bốn hành tướng và
tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán. Như vậy, bốn
trí có mười sáu hành tướng.
Hoặc có lúc dùng Diệt loại trí, hoặc tư duy về các hành Diệt của
Tĩnh lự thứ nhất, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong
đó, đạt được quả A-la-hán; cho đến hoặc tư duy về các hành Diệt của
Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành
tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán. Như vậy, tám trí có ba mươi hai
hành tướng, đủ mười sáu hành tướng trước thành ra bốn mươi tám hành
tướng.
Hoặc có lúc dùng Đạo loại trí, tư duy về phẩm đạo thuộc Loại
trí của chín địa, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong
đó, đạt được quả A-la-hán. Như vậy, nên trí có bốn hành tướng, đủ bốn
mươi tám hành tướng trước thành ra năm mươi hai hành tướng của Kim
cang dụ Định. Như dựa vào Vị chí định, cho đến dựa vào Tĩnh lự thứ tư
cũng như vậy.
Dựa vào Không vô biên xứ có hai mươi tám hành tướng, nghĩa là
dựa vào Không vô biên xứ, hoặc có lúc dùng Khổ loại trí, tư duy về các
hành của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo
nên hành tướng trong đó, để đạt được quả A-la-hán; hoặc có lúc dùng
Tập loại trí, tư duy về các hành Nhân của Phi tưởng phi phi tưởng xứ,
làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả
A-la-hán. Như vậy, hai trí có tám hành tướng. Hoặc lúc dùng Diệt loại
trí, hoặc tư duy về các hành Diệt của Không vô biên xứ, làm bốn hành
tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán; cho
đến hoặc tư duy về các hành Diệt c ủa Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm
bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-
la-hán. Như vậy, bốn trí có mười sáu hành tướng, đủ tám hành tướng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 28 499  
www.daitangkinh.org  
trước thành ra hai mươi bốn hành tướng. Hoặc có lúc dùng Đạo loại trí,
tư duy về phẩm đạo thuộc Loại trí của chín địa, làm bốn hành tướng và
tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán. Như vậy, nên
trí có bốn hành tướng, đủ hai mươi bốn hành tướng trước thành ra hai
mươi tám hành tướng của Kim cang dụ Định.
Dựa vào Thức vô biên xứ có ha i mươi bốn hành tướng của Kim
cang dụ Định, nghĩa là trừ ra bốn hành tướng tư duy về các hành Diệt
của Không vô biên xứ, còn lại như nói dự vào Không vô biên xứ. Dựa
vào Vô sở hữu xứ có hai mươi hành tướng của Kim cang dụ Định, nghĩa
là trừ ra bốn hành tướng tư duy về các hành Diệt của Thức vô biên xứ,
còn lại như nói dựa vào Thức vô biên xứ.
Có Sư khác nói: Dựa vào Vị ch í định, hoặc có lúc dùng Khổ loại
trí, tư duy về các hành của Ph i tưởng phi phi tưởng xứ, làm bốn hành
tướng và tùy theo môt hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán;
hoặc có lúc dùng Tập loại trí, tư  duy về các hành Nhân của Phi tưởng
phi phi tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong
đó, đạt được quả A-la-hán; hoặc c ó lúc dùng Diệt pháp trí, tư duy về
các hành Diệt của cõi Dục, la øm bốn hành tướng và tùy theo nên hành
tướng trong đó, đạt đựoc quả A-la-hán; hoặc có lúc dùng Đạo pháp trí,
tư duy về các hành Đạo của cõi D ục, làm bốn hành tướng và tùy theo
nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la- hán. Như vậy, bốn trí có
mười sáu hành tướng.
Hoặc có lúc dùng Diệt loại trí, hoặc tư duy về các hành Diệt của
Tĩnh lự thứ nhất, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng, trong
đó, đạt được quả A-la-hán; cho đến hoặc tư duy về các hành Diệt của
Phi tưởng phi phi tưởng, làm bốn hành tướng và tuy theo nên hành
tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán. Như vậy, tám trí có ba mươi hai
hành tướng, đủ mười sáu hành tướng trước thành ra bốn mươi tám hành
tướng.
Hoặc có lúc dùng Đạo loại trí, hoa ëc tư duy về các hành Đạo của
Tĩnh lự thứ nhất, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong
đó, đạt được quả A-la-hán; cho đến hoặc tư duy về các hành Đạo của
Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành
tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán. Như vậy, tám trí có ba mươi hai
hành tướng, đủ bốn mươi tám hành tướng trước thành ra tám mươi hành
tướng của Kim cang dụ Định. Như dựa vào Vị chí định, cho đến dựa vào
Tĩnh lự thứ tư cũng như vậy.
Dựa vào Không vô biên xứ có bốn mươi hành tướng của Kim cang
500 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
dụ Định. Nghĩa là dựa vào Không vô biên xứ, hoặc có lúc dùng Khổ loại
trí; tư duy về các hành của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm bốn hành
tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán; hoặc
có lúc dùng Tập loại trí, tư duy về các hành Nhân của Phi tưởng phi phi
tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt
được quả A-la-hán. Như vậy, hai trí có tám hành tướng. Hoặc có lúc
dùng Diệt loại trí, hoặc tư duy về các hành Diệt của Không vô biên xứ,
làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả
A-la-hán. Như vậy, bốn trí có mười sáu hành tướng, đủ tám hành tướng
trước thành ra hai mươi bốn hành tướng. Hoặc có lúc dùng Đạo loại
trí, hoặc tư duy về các hành Đạo của Không vô biên xứ, làm bốn hành
tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán; cho
đến hoặc tư duy về các hành Đạo c ủa Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm
bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-
la-hán. Như vậy, bốn trí có mười sáu hành tướng, đủ hai mươi bốn hành
tướng trước thành ra bốn mươi hành tướng của Kim cang dụ Định.
Dựa vào Thức vô biên xứ có ba mươi hai hành tướng của Kim
cang dụ Định, nghĩa là trừ ra tám hành tướng tư duy về các hành   Diệt
- Đạo của Không vô biên xứ, còn lại như dựa vào Không vô biên xứ đã
nói. Dựa vào Vô sở hữu xứ có hai mươi bốn hành tướng của Kim cang
dụ Định, nghĩa là trừ ra tám hành tướng tư duy về các hành Diệt - Đạo
của Thức vô biên xứ, còn lại như  dựa vào Thức vô biên xứ đã nói.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: “ Dựa vào Vị chí định
có mười ba hành tướng của Kim cang dụ Định, nghĩa là trong Kiến đạo
có bốn Loại trí nhẫn, trong Tu đạo lìa nhiễm của Phi tưởng phi phi tưởng
xứ do tu mà đoạn có chín đạo vô gián, đó gọi là mười ba hành tướng của
Kim cang dụ Định. Như dựa vào Vị chí định, cho đến dựa vào Tĩnh lự
thứ tư cũng như vậy. Dựa vào Không vô biên xứ cho đến Vô sở hữu xứ,
đều chỉ có chín hành tướng của Kim cang dụ Định, nghĩa là trừ ra bốn
Loại trí nhẫn, còn lại như dựa vào Vị chí định đã trình bày.”
Nói như vậy thì dựa vào Vị chí định có nên trăm sáu mươi bốn
hành tướng của Kim cang dụ Định. Nghĩa là dựa vào Vị chí Định, hoặc
có lúc dùng Khổ loại trí, tư duy về các hành của Phi tuởng phi phi tưởng
xứ, làm bốn hành tướng và tùy th eo nên nên hành tướng trong đó đạt
được quả A-la-hán; hoặc có lúc dù ng Tập loại trí, tư duy về các hành
Nhân của Phi tưởng phi phi t ưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo
môt hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán; hoặc có lúc dùng Diệt
pháp trí, tư duy về các hành Diệt của Cõi Dục, làm bốn hành tướng và
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 28 501  
www.daitangkinh.org  
tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán; hoặc có lúc
dùng Đạo pháp trí, tư duy về các hành đạo của cõi Dục, làm bốn hành
tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán. Như
vậy, bốn trí có mười sáu hành tướng.
Hoặc có lúc dùng Diệt loại trí, hoặc tư duy về các hành Diệt của
Tĩnh lự thứ nhất, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong
đó, đạt được quả A-la-hán; cho đến hoặc tư duy về các hành Diệt của
Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm bố n hành tướng và tùy theo nên hành
tướng trong đó, đạt được quả A-la-h án. Như vậy, bốn nhân tám thành
ra ba mươi hai hành tướng, đủ mười sáu hành tướng trước thành ra bốn
mươi tám hành tướng. Như vậy, hoặc tư  duy về các hành Diệt của của
Tĩnh lự thứ nhất - thứ hai, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ
hai - thứ ba, hoặc tư duy về các hành Di ệt của Tĩnh lự thứ ba - thứ tư,
hoặc tư duy về các hành Diệt của  Tĩnh lự thứ tư và Không vô biên xứ,
hoặc tư duy về các hành Diệt của  Không vô biên xứ và Thức vô biên
xứ, hoặc tư duy về các hành Diệt của  Thức vô biên xứ và Vô sở hữu
xứ, hoặc tư duy về các hành Diệt của Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi
tưởng xứ, đều làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó,
đạt được quả A-la-hán. Như vậy, bốn nhân bảy thành ra hai mươi tám
hành tướng trước thành ra bảy mươi sáu hành tướng.
Như vậy, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ nhất - thứ
hai - thứ ba, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ hai - thứ   ba
- thứ tư, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ ba - thứ tư và
Không vô biên xứ, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ tư -
Không vô biên xứ và Thức vô biên xứ, hoặc là tư duy về các hành Diệt
của Thức vô biên xứ - Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ, đều
làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả
A-la-hán. Như vậy, bốn nhân sáu thành ra hai mươi bốn hành tướng, đủ
bảy mươi sáu hành tướng trước thành ra nên trăm hành tướng.
Như vậy, hoặc tư duy về các hành Diệt của bốn Tĩnh lự, hoặc tư
duy về các hành Diệt của Tĩnh l ự thứ hai cho đến Không vô biên xứ,
hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ ba cho đến Thức vô biên
xứ, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ tư cho đến Vô sở hữu
xứ, hoặc tư duy về các hành Diệt của Không vô biên xứ cho đến Phi
tưởng phi phi tưởng xứ, đều làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành
tướng trong đó, đạt được quả A-la-h án. Như vậy, bốn nhân năm thành
ra hai mươi hành tướng, đủ nên trăm hành tướng trước thành ra nên trăm
hai mươi hành tướng.
502 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Như vậy, hoặc tư duy về các hành Diệt của bốn Tĩnh lự và Không
vô biên xứ, hoặc tư duy về các hành Di ệt của Tĩnh lự thứ hai cho đến
Thức vô biên xứ, hoặc tư duy về các ha ønh Diệt của Tĩnh lự thứ ba cho
đến Vô sở hữu xứ, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ tư cho
đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ, đều làm bốn hành tướn và tùy theo nên
hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán. Như vậy, bốn nhân bốn
thành ra mười sáu hành tướng, đủ n ên trăm hai mươi hành tướng trước
thành ra nên trăm ba mươi sáu hành tướng.
Như vậy, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ nhất cho
đến Thức vô biên xứ, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ hai
cho đến Vô sở hữu xứ, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ
ba cho đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ, đều làm bốn hành tướng và tùy
theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán. Như vậy, ba nhân
bốn thành ra mười hai hành tướng, đủ nên trăm ba mươi sáu hành tướng
trước thành ra nên trăm bốn mươi tám hành tướng.
Như vậy, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ nhất cho
đến Vô sở hữu xứ, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ hai cho
đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ, đều làm bốn hành tướng và tùy theo
nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán. Như vậy, hai nhân bốn
thành ra tám hành tướng, đủ nên tr ăm bốn mươi tám hành tướng trước
thành ra nên trăm năm mươi sáu hành tướng.
Như vậy, hoặc tư duy về các hành Diệt của Tĩnh lự thứ nhất cho
đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm  bốn hành tướng và tùy theo nên
hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán. Bốn hành tướng này đủ
nên trăm năm mươi sáu hành tướng trước thành ra nên trăm sáu mươi
hành tướng.
Hoặc có lúc dùng Đạo loại trí, tư duy về phẩm đạo thuộc Loại
trí của chín địa, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trước
thành ra nên trăm sáu mươi bốn hành tướng của Kim cang dụ Định. Như
vậy dựa vào Vị chí định, cho đến dựa vào Tĩnh lự thứ tư cũng như vậy.
Dựa vào Không vô biên xứ, có năm mươi hai hành tướng của Kim
cang dụ Định. Nghĩa là dựa vào Không vô biên xứ, hoặc có lúc dùng
Khổ loại trí, tư duy về các hành của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm bốn
hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán;
hoặc có lúc dùng Tập loại trí, tư  duy về các hành Nhân của Phi tưởng
phi phi tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong
đó, đạt được quả A-la-hán. Như vậy, hai trí có tám hành tướng. Hoặc có
lúc dùng Diệt loại trí, hoặc tư duy về các hành Diệt của Không vô biên
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 28 503  
www.daitangkinh.org  
xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được
quả A-la-hán; cho đến hoặc tư duy về các hành Diệt của Phi tưởng phi
phi tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó,
đạt được quả A-la-hán. Như vậy, bốn nhân bốn thành ra mười sáu hành
tướng, đủ tám hành tướng trước thành ra hai mươi bốn hành tướng.
Như vậy, hoặc tư duy về các hành Diệt của Không vô biên xứ và
Thức vô biên xứ, hoặc tư duy về các hành Diệt của Thức vô biên xứ và
Vô sở hữu xứ, hoặc tư duy về các hành Diệt của Vô sở hữu xứ và Phi
tưởng phi phi tưởng xứ, đều làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành
tướng trong đó, đạt được quả A-la-h án. Như vậy, ba nhân bốn thành
ra mười hai hành tướng, đủ hai mươi bốn hành tướng trước thành ra ba
mươi sáu hành tướng. Như vậy, hoặc tư duy về các hành Diệt của Không
vô biên xứ - Thức vô biên xứ và Vô sở hữu xứ, hoặc tư duy về các hành
Diệt của Thức vô biên xứ - Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ,
đều làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được
quả A-la-hán. Như vậy, hai nhân b ốn thành ra tám hành tướng, đủ ba
mươi sáu hành tướng trước thành ra bốn mươi bốn hành tướng. Như vậy,
hoặc tư duy về các hành Diệt của Không vô biên xứ cho đến Phi tưởng
phi phi tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong
đó, đạt được quả A-la-hán. Bốn hành tướng này đủ bốn mươi bốn hành
tướng trước thành ra bốn mươi tám hành tướng.
Hoặc có lúc dùng Đạo loại tr í; tư duy về phẩm đạo thuộc Loại
trí của chín địa, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong
đó, đạt được quả A-la-hán.Bốn hành tướng này đủ bốn mươi tám hành
tướng trước thành ra năm mươi hai hành tuớng của Kim cang dụ Định.
Dựa vào Thức vô biên xứ, có ba  mươi sáu hành tướng của Kim
cang dụ Định. Nghĩa là dựa vào Thức vô biên xứ, hoặc có lúc dùng Khổ
loại trí, tư duy về các hành Phi tưởng phi phi t ưởng xứ,làm bốn hành
tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la-hán; hoặc
có lúc dùng Tập loại trí, tư duy về các hành Nhân của Phi tưởng phi phi
tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt
được quả A-la-hán. Như vậy, hai trí có tám hành tướng. Hoặc có lúc
dùng Diệt loại trí, hoặc tư duy về các hành Diệt của Không vô biên xứ,
làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng đó, đạt được quả A-la-
hán; cho đến hoặc tư duy về các hành Diệt của Phi tưởng phi phi tưởng
xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được
quả A-la-hán. Như vậy, ba nhân bốn thành ra mười hai hành tướng, đủ
tám hành tướng trước thành ra hai mươi tám hành tướng. Như vậy, hoặc
504 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
tư duy về các hành Diệt của Thức vô biên xứ và Vô sở hữu xứ, hoặc tư
duy về các hành Diệt của Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ,
đều làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đã được
quả A-la-hán. Như vậy, hai nhân b ốn thành ra tám hành tướng, đủ hai
mươi hành tướng trước thành ra hai mươi tám hành tướng. Như vậy,
hoặc tư duy về các hành Diệt của  Thức vô biên xứ cho đến Phi tưởng
của phi phi tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng
trong đó, đạt được quả A-la-hán. Bốn hành tướng này đủ hai mươi tám
hành tướng trước thành ra ba mươi hai hành tướng.
Hoặc có lúc dùng Đạo loại trí, tư duy về phẩm đạo thuộc Loại trí
của chín địa, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó,
đạt được quả A-la-hán. Bốn hành tướng này đủ ba mươi hai hành tướng
trước thành ra ba  mươi sáu hành tướng của Kim cang dụ Định.
Dựa vào vô sở hữu xứ, có hai mươi bốn hành tướng của Kim cang
dụ Định. Nghĩa là dự vào Vô sở hữu xứ, hoặc có lúc dùng Khổ loại trí,
tư duy về các hành của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, làm bốn hành tướng
và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt  được quả A-la-hán; hoặc có
lúc dùng Tập loại trí, tư duy về các hành Nhân của Ph i tưởng phi phi
tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt
được quả A-la-hán. Như vậy, hai trí có tám hành tướng. Hoặc có lúc
dùng Diệt loại trí, hoặc tư duy về các hành Diệt của Vô sở hữu xứ, làm
bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-
la -hán; hoặc tư duy về các hành Diệt của Phi tưởng phi phi tưởng, làm
bón hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó, đạt được quả A-la
-hán; hoặc tư duy về các hành Diệt của Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi
phi tưởng xứ, làm bốn hành tướng và tùy theo nên hành tướng trong đó,
đạt được quảA-la-hán. Như vậy, ba nhân bốn tha ønh ra mười hai hành
tướng, đủ đám hành tướng trước thành ra hai mươi hành tướng.
Hoặc có lúc dùng Đạo loại trí, tư duy về phẩm đạo thuộc Loại trí
của chín địa, làm bốn hành tướn và tùy theo nên hành tướng trong đó,
đạt được quả A-la-hán. Bốn ha ønh tướng này đủ hai mươi hành tướng
trước thành ra hai mươi bốn hành tướng của Kim cang dụ Định.
Trong này, dựa vào định Vô sắc, không phát khởi pháp trí, cũng
Không duyên với Khổ-Tập và Diệt của địa dưới, bởi vì định Vô sắc chỉ
duyên với địa mình và địa trên. Từ trước đến đây đã nói về Kim cang
dụ Định của người sinh ở cõi Dục, sinh ở hai cõi trên, như thích hợp
nên biết đã phát Khởi nhiều ít. Nghĩa là sinh vào hai cõi trên chắc chắn
không phát khởi Pháp trí, bởi vì cõi ấy chán ngán Khổ - Tập đế của cõi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 28 505  
www.daitangkinh.org  
dứơi cho nên không muốn quán lại nữa; đã Không quán về Khổ - Tập
của cõi dưới, cũng không quán đến Diệt - Đạo trí lấy Khổ - Tập trí làm
đầu tiên. Nếu sinh vào địa trên không dựa vào địa dưới mà lìa bõ những
phiền não còn lại, thì bởi vì địa trên tự nhiên cố định hẵn hơn cả địa
dưới; ngoại trừ sinh vào Phi tưởng phi phi tưởng xứ, bởi vì nơi ấy không
cố định vô lậu của địa mình, nhất định phải dựa vào Vô sở hữu xứ bên
dưới mà phát khởi định vô lậu để lìa bỏ những phiền não còn lại. Nếu
sinh vào Tĩnh lự của địa trên, thì nhất định không duyên với Khổ - Tập
và Diệt ở Tĩnh lự của địa dưới, bởi vì chán ngán Khổ - Tập của địa ấy,
như đã nói về Pháp trí.
Hỏi: Tâm chưa giải thoát, nên nói là giải thoát; tâm đã giải thoát,
nên nói là giải thoát chăng?
Đáp: Tâm đã giải thoát, nên nói là giải thoát.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì trước đây tuy nói đến tâm giải thoát tham - sân - si,
lại nói về lúc tâm Vô học  vị lai sinh khỏi thì giải thoát tất cả chướng
ngại,mà chưa nói đến tâm chưa giải thoát nên nói là giải thoát, tâm đạ
giải thoát nên nói là giải thoát , any cần phải nói về điều ấy cho nên
soạn ra phần luận này.
Hỏi: Sao nói là tâm này gọi là đã giải thoát?
Đáp: Bởi vì tánh vốn có giải thoát đối vối tham - sân - si.
Hỏi: Nếu như đã giải t hoát đối với tham - sân - si, thì tại sao lại
nói là nay được giải thoát?
Đáp: Bởi vì dựa vào phiền não cho nên gọi là đã giải thoát; nếu
dựa vào sự lưu chuyển theo đời kiếp đang nối tiếp nhau thì gọi là nay
được giải thoát, bởi vì nay trong phần vị này mới có thể lưu chuyển theo
đời kiếp đang nối tiếp nhau. Đối với  nghĩa như vậy, vì chưa thông đạt
mà đưa ra lời chất vấn này: Nếu đã giải thoát thì không nên nói là giải
thoát, nếu như giải thoát thì không nên nói là đã giải thoát, tâm đã gải
thoát mà nói là giải thoát thì không hợp với chánh lý. Tuy dựa vào nghĩa
trước thì vấn nạn này đã loại bỏ, mà nay lại dẫn ra sự việc khác để giải
thích về điều ấy. Như trong kinh nói: “Đại Vương bây giờ từ nơi nào
đến?” Nhà vua ấy tuy đã đến mà nói  nay đến, ở đây cũng thuận theo
như vậy, không cần phải vặn hỏi làm gì! Trong này, Luận chủ vì biểu
hiện về nghĩa này, lại dẫn ra kinh khá c để hỏi vặn lại người chất vấn.
Nay cần phải hỏi về điều ấy, như Đức Thế Tôn nói:
“Nếu đoạn ái không còn sát lại, như hoa sen mọc ở trong nước,
Tùy theo rời bỏ cả hai bên, như rắn lột bỏ tấm da.”
506 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Ông thừa nhận cách nói này là cách nói thích hợp chăng? Người
chất vấn trả lời đúng như vậy. Vì sao ông phải cho rằng đã rời bỏ hay
chưa rời bỏ nói là rời bỏ? Người chất vấn trả lời đã rời bỏ thì nói là rời
bỏ. Tùy theo điều tôi đã nói: Nếu đã rời bỏ thì không nên nói là rời bỏ,
nếu rời bỏ thì không nên nói là đã rời bỏ, đã rời bỏ mà nói là rời bỏ, thì
không hợp với chánh lý.
Trong này, Luận chủ hỏi vặn la ïi người chất vấn làm cho người
ấy tự hiểu, là với cách giải thích của họ như cách hiểu của họ mà giải
thích thông suốt. Nhưng trong bài tu ïng này, hai câu trước biểu hiện về
nghĩa đã rời bỏ, vì đã đoạn trừ phiền não ở giữa thế gian, tâm không
có gì vướng mắc giống như hoa sen; hai câu sau biểu hiện về nghĩa nay
đang rời bỏ, không trú vào sáu căn - sáu trần bên này hay bên kia, bởi gì
giống như rắn lột bỏ da cũ không có gì lưu luyến. Đó là đối với chuyện
xưa mà nói âm là Nay, như vậy không có gì sai. Ở đây cũng thuận theo
như vậy, tuy đã giải thoát mà nói nay đang giải thoát, vẫn không có gì
lỗi lầm. Để chứng minh về nghĩa này, la ïi dẫn ra kinh khác để vặn hỏi
người chất vấn, như Đức Thế Tôn nói:
“Đoạn trừ mạn tự mình khéo định, tâm khéo léo cởi bỏ tất cả,
Luôn luôn vắng lặng không phóng túng, vượt cái chết đến bờ giải
thoát.”
Ông thừ nhận cách nói này là cách nói thích hợp chăng? Người
chất vấn trả lời đúng như vậy. Ông muốn thế nào, là đã đến thì nói là
đến hay là chưa đến thì nói là đến? Người chất vấn trả lời đã đến thì nói
là đến. Tùy theo điều tôi đã nói: Nếu đã đến thì không nên nói là đến,
nếu đến thì không nên nói là đã đến, đa õ đến mà nói là đến, thì không
hợp với chánh lý.
Đây là giải thích về vấn nạn, ý như trước nên biết. Nghĩa là trong
bài tụng này, hai câu trước biểu hiện về nghĩa đã đến, hai câu sau biểu
hiện về nghĩa nay đang đến. Đó là đối  với chuyện xưa mà nói âm là
Nay, như vậy không có gì sai. Ở đây cũng thuận theo như vậy, cho nên
tổng kết nói rằng: Pháp kia đã hợp lý thì pháp này cũng thuận theo
như vậy. Tức là biểu hiện trong này sử dụng cách giải thích giống như
người ta, khuyên người chất vấn ấy đối với các kinh cần phải khéo léo
phân biệt về Liễu nghĩa và Bất liễu nghĩa. Lại đưa ra cách nói này: Do
đó, đối với các kinh cần phải phân biệt về nghĩa lý. Như Đức Thế Tôn
nói:
“Thú quay về rừng núi, chim về với hư không, Thánh về với Niết
- bàn, pháp quay về phân biệt.”
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 28 507  
www.daitangkinh.org  
Bốn loại như vậy đến nơi quay về của mình mới được an lạc, vì
vậy người trí cần phải khéo phân biệt nghĩa lý đối với Kinh, không nên
như lời nói mà vội vàng đưa ra kiến giải. Nếu như lời nói mà hiểu, thì
làm cho Thánh giáo trước - sau trái ngược nhau, cũng khiến cho tâm
mình khởi lên chấp trước điên đảo. Như Đức Thế Tôn nói: “Tỳ kheo
nên biết! Dựa vào chán ngán mà lìa nhiễm, dựa vào lìa nhiễm mà giải
thoát , dựa vào giải thoát mà đến cảnh giới Niết - bàn…”
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này? Đáp: Bởi vì phân biệt rộng về
nghĩa trong kính. Nghĩa là trong Kinh nó i: “Dựa vào chá n ngán mà lià
nhiễm…” Tuy nói như vậy mà không biện giải rộng ra, thế nào là dựa
vào chán ngán mà lìa nhiễm, cho đến thế nào là dựa vào giải thoát mà
đến cảnh gới Niết - bàn? Kinh là nơi  nương tựa căn bản của luận này,
điều gì trong kinh không nói thì nay cần phải phân biệt, cho nênsoạn ra
phần luận này. Như Đức Thế Tôn nói: “Tỳ kheo nên biết! Dựa vào chán
ngán mà lìa nhiễm, dựa vào lìa nhiễm mà giải thoát, dựa vào giải thoát
mà đến cảnh giới Niết - bàn.”
Hỏi: Trong nên tập hợp của tâm th ì có đủ chán ngán - lìa nhiễm
và giải thoát, vì sao chỉ nói dựa vào chán ngán mà lìa nhiễm - dựa vào
lìa nhiễm mà giải thoát, chứ không nói dựa vào giải thoát mà lìa nhiễm
- dựa vào lìa nhiễm mà chán ngán?
Đáp: Bởi vì phát sinh tùy thuận với hơn hẳn. Nghĩa là ba pháp này
tuy là cùng phát sinh, nhưng mà chán ngán đối với lìa nhiễm phát sinh
tùy thuận hơn hẳn, lìa nhiễm đối với chán ngán phát sinh tùy thuận kém
hơn; lìa nhiễm đối với giải thoát phát sinh tùy thuận hơn hẳn, giải thoát
đối với lìa nhiễm phát sinh tùy thua än kém hơn. Như xúc và Thọ tuy là
cùng phát sinh, mà nói là lúc duyên Thọ, chứ không nói là Thọ duyên
lúc; ở đây cũng như vậy. Trong này, dựa vào có hai loại:
1. Năng sinh.
2. Năng đắc.
Năng sinh, đó là dựa vào chán ng án mà lìa nhiễm, dựa vào lìa
nhiễm mà giải thoát. Năng đắc, nghĩa là dựa vào giải thoát mà đến
cảnh giới Niết - bàn. Vì vậy, ở trong này đưa ra thuận với câu sau.
Hỏi: Nếu là nương tựa thì cũng là duyên vào chăng?
Đáp: Nếu là duyên vào thì đó cũn g là nương tựa. Hoặc có lúc là
nương tựa mà không phải là duyên vào, nghĩa là dựa vào giải thoát mà
đến cảnh giới Niết - bàn. Lại nữa, đưa vào có hai loại:
1. Thuận nhau.
2. Giống nhau.
508 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Thuận nhau, nghĩa là dựa vào ch án ngán mà lìa nhiễm, dựa vào
lìa nhiễm mà giải thoát. Giống nhau, nghĩa là dựa vào giải thoát mà đến
cảnh giới Niết - bàn.
Hỏi: Thế nào là chán ngán?
Đáp: Nếu đối với các hành Vô học mà chán ngán - ghét bỏ - trái
ngược thì gọi là chán ngán.
Hỏi: Chán ngán cũng gồm cả Học và Phi học phi vô học, vì sao
trong này chỉ nói đến Vô học?
Đáp: Cũng cần phải nói đến H ọc và Phi học phi vô học, nhưng
mà không nói đến thì nên biết  là nghĩa này có kha ùc. Lại nữa, bởi vì
trong này dựa vào hơn hẳn mà nói, nghĩa là nếu nói đến pháp hơn hẳn,
thì pháp Vô học là hơn hẳn; nếu nói đến hữu tình hơn hẳn;thì hữu tình
Vô học là hơn hẳn; cho nên chỉ nói đến Vô học. Lại nữa, nếu nói đến
cứu cánh thì nên biết là cũng nói  đến đầu và giữa, cho nên không nói
cả hai. Lại nữa, pháp Vô học là căn bản của pháp thiện, cho nên chỉ
nói đến Vô học, nghĩa là các pháp thiện đều dựa vào Vô học mà được
sinh trưởng. Lại nữa, nếu có chán nga ùn mà không có vui thích, có lìa
nhiễm mà không có nhiễm trước, có giải thoát mà không có ràng buộc,
có trí tuệ mà không có ngu dốt, thì trong này nói đến. Lại nữa, nếu có
chán ngán mà không trở lại chán ngán, có lìa nhiễm mà không trở lại
lìa nhiễm, có giải thoát mà không trở lại giải thoát, thì trong này nói
đến. Lại nữa, nếu đối với chán ngán… mà tụ tạp trọn vẹn, thì trong này
nói đến.
Tôn giả Diệu Âm nói như vậy: “B ởi vì pháp Vô học có nhiều thù
thắng chứ không có lỗi lầm, cho nên chỉ nói đến Vô học.” Đại đức nói
rằng: “ Nếu cõi - nẽo - sinh và lão - bệnh - tử đều không còn, thì trong
này nói đến; Học… thì không như  vậy, cho nên không nói đến.”
Hỏi: Chán ngán lấy gì làm tự tánh, là Tuệ hay là Vô tham? Giả sử
như vậy thì có gì sai? Nếu là Tuệ thì những gì đã nói sau đây nên không
hiểu thế nào? Như nói: “Thế nào là dựa vào chán ngán mà lìa nhiễm?
Trả lời: Nếu chán ngán tương ưng với thiện căn không có tham
- không có cùng tham, không có sân - không có cùng sân, không có   si
- không có cùng si, thì gọi là dựa vào chán ngán mà lìa nhiễm.”
Hỏi: Trong này, không có tham - không có sân thì có thể như vậy,
nhưng không có si thì thế nào? Bởi vì không có si chính là Tuệ, lẽ nào
Tuệ và Tuệ có nghĩa tương ưng, mà nói chán ngán tương ưng với thiện
căn không có si hay sao? Nếu là không có tham thì những gì đã nói sau
đây nên thông hiểu thế nào? Như nói: “Thế nào là dựa vào chán  ngán
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 28 509  
www.daitangkinh.org  
mà lìa nhiễm?
Trả lời: Nếu chán ngán tương ưng với thiện căn không có tham
- không có cùng tham, cho đến nói rộng ra.”
Hỏi: Trong này, không có sân - không có si thì có thể nói như vậy,
nhưng không có tham thì thế nào? Nếu chán ngán là không có tham, thì
tại sao nói không có tham tương ứng chán ngán? Bởi vì tự tánh và tự
tánh không có ý nghĩa tương ưng, cho nên trong chương Kiên Uẩn đã
nói lại làm sao thông hiểu? Như nói: “ Có sự việc có thể chán ngán chứ
không phải chứ không phải là có thể xa lìa, đó là Khổ - Tập nhẫn trí
không đoạn các phiền não; có sự việc có thể chán ngán mà cũng có thể
xa lìa, đó là Khổ - Tập nhẫn trí đoạn các phiền não.” Nhẫn trí là Tuệ
chứ không phải là tánh của không có tham, làm sao lấy chán ngán lấy
không có tham làm thể?
Đáp: Có người đưa ra cách nói như vậy: Chán ngán lấy Tuệ làm
tư tánh.
Hỏi: Nếu như vậy thì những gì đã nói sau đây nên thông hiểu thế
nào? Như nói: “Thế nào là dựa vào chán ngán mà lìa nhiễm?
Trả lời: Nếu chán ngán tương ưng với thiện căn không có tham -
không có cùng tham, cho đến nói rộng ra.” Văn này chỉ cần nói Không
có tham - không có sân, chứ không cần nói là không có si, người đọc lời
văn dễ dàng mà nhân tiện đưa ra cách nói này. Có Sư khác nói: Chán
ngán lấy không cí tham làm tự tánh.
Hỏi: Nếu như vậy thì những gì đã nói sau đây nên thông hiểu thế
nào? Như nói: “ Thế nào là dựa vào chán ngán mà lài nhiễm,” cho đến
nói rộng ra.
Đáp: Văn này chỉ cần nói Không có tham - không có sân, chứ
không cần nói là không có si, nhưng nói không có tham là biểu hiện rõ
ràng về nơi nương tựa, nghĩa là hoặc có lúc dựa vào thiện căn không có
tham cho nên tâm giải thoát đối với tham, hoặc có lúc dựa vào thiện căn
không có sân cho nên tâm giải thoát đối với sân, hoặc có lúc dựa vào
thiện căn không có si cho nên tâm giải thoát đối với si; hoặc có lúc dựa
vào thiện căn không có tham cho nên tâm giải thoát đối với hai loại, cho
đến hoặc có lúc dựa vào thiện căn không có si cho nên tâm giải thoát
đối với hai loại; hoặc có lúc dựa vào thiện căn không có tham cho nên
tâm giải thoát đối với ba loại, cho đến hoặc có lúc dựa vào thiện căn
không có si cho nêntâm giải thoát đối với ba loại. Trong này, biểu hiện
rõ ràng dựa vào thiện căn không có tham cho nên tâm giải thoát đối với
ba loại, do đó nói là nếu chán ngán tương ưng với thiện căn không   có
510 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
tham - không có cùng tham, cho đến nói rộng ra, chứ không nói là có
thiện căn Không có tham riêng biệt tương ưng với chán ngán.
Hỏi: Trong chương Kiến Uẩn đã nói lại thông hiểu thế nào?
Đáp: Chán ngán không phải là Nhẫn trí tương ưng với Nhẫn trí mà
thiết lập tên gọi Nhẫn trí, trong chương Kiến Uẩn dựa vào sự lẫn tạp với
nhau để nói về tánh có thể chán ngán.
Lời bình: Có pháp riêng biệt gọi là chán ngán mà không phải là
Tuệ - Không phải là không có tham, là tâm sở pháp cùng với tâm tương
ưng, vấn đề này nói ở phần sau. La ïi có những pháp khác tương tự các
tâm sở pháp cùng với tâm t ương ưng như vậy. Nhưng trong chương
Kiến Uẩn nói Khổ - Tập nhẫn trí gọi là có thể chán ngán, bởi vì Nhẫn
trí ấy tương ứng với chán ngán, cho nên gọi là có thể chán ngán, chứ
không phải là tự tánh của  chán ngán. Trong này đã nói là chán ngán
thuộc vô lậu. Chán ngán thuộc hữu la äu, nghĩa là quán bất tịnh, trì tức
niệm, ba nghĩa về niệm trú. Quán ba ûy xứ thiện tương ưng với Nõan -
Đảnh - Nhẫn - Thế đệ nhất pháp, tùy theo sự thích hợp của pháp ấy; và
tương ưng với Thế tục trí Hiện quán biên, tùy theo sự thích hợp của trí
ấy; cùng với những Tĩnh lự hữu lậu khác, Vô sắc - Vô lượng - Giải thoát
- Thắng xứ - Biến xứ, như bệnh tật - như ung nhọt - như tên nhọn…, tùy
theo tướng thô biểu hiện rõ ràng phần ít, nếu biểu hiện rõ ràng rộng ra
thì vượt quá bốn biển rộng.
Hỏi: Nếu sự việc chủ động chán ngán thì sự việc ấy là thụ động
chán ngán ư?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có sự việc chủ động chán ngán mà không phải là thụ động chán
ngán, đó là chán ngán thuộc vô lậu.
2. Có sự việc thụ động chán nga ùn mà không phải là chủ động
chán ngán, đó là trừ ra chán ngán thuộc hữu lậu, còn lại cú pháp hữu
lậu.
3. Có sự việc chủ động chán ngán cũng là thụ động chán ngán, đó
là chán ngán thuộc hữu lậu.
4. Có sự việc không phải là chủ động chán ngán cũng không phải
là thụ động chán ngán, đó là trừ ra chán ngán thuộc vô lậu, còn lại các
pháp vô lậu.
Duyên với hành tướng Vô ngã của tất các các pháp, tuy cũng
duyên với sự việc thụ động chán nga ùn, mà là hành tướng vui thích,
không tương ưng với chán ngán, như trước đã nói.
Hỏi: Thế  nào là dựa vào chán nágn mà lìa nhiễm?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 28 511  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Nếu chán ngán tương ưng với thiện căn không có tham -
không có cùng tham, không có sân - không có cùng sân, không có si -
không có cùng si, thì gọi là dựa vào chán ngán mà lìa nhiễm. Trong này
chữ cùng (đẳng) là biểu hiện rõ ràng về thế mạnh thuộc phẩm Thượng,
bởi vì rộng khắp cho nên nói là cùng.
Lại nữa, nếu tùy theo những gì thích hợp mà duyên với tất cả các
cảnh thì gọi là cùng. Lại nữa, tham - sân - si là duyên với những trí hữu
tình, tham tất cả là duyên với tr í phi hữu tình, là pháp giống nhau cho
nên gọi là Cùng. Có người nói như vậy: Trong này chỉ cần đến thiện căn
không có tham, bởi vì thiện căn này là pháp đối trị gần với tham nhiễm,
cho nên gọi là lìa nhiễm; thiện căn không có sân - không có si, là người
có thể đọc thông thạo nhân tiện mà đọc ra. Có Sư khác nói: Không có
sân - không có si tuy không phải là đí ch thực lìa nhiễm, mà là tự giúp
lìa nhiễm, cho nên cũng nói đến. Hoặc có người nói: Chữ Nhiễm là nói
chung cho tất cả phiền não, nói lìa nhiễm là thâu nhiếp chung tất cả
pháp thiện hữu vi, nay tùy theo thế mạnh cho nên chỉ nói đến không có
tham - không có cùng tham…
Hỏi: Thế nào là dựa vào lìa nhiễm mà giải thoát?
Đáp: Nếu lìa nhiễm tương ưng với tâm, đã thắng giải - đang thắng
giải và sẽ thắng giải, thì gọi là dựa vào lìa nhiễm mà giải thoát. Trong
này, giải thoát là trong tất cả tâm sở pháp thuộc đại địa lấy thắng giải
làm tự tánh. Nhưng trong tất cả các pháp có hai loại giải thoát:
1. Vô vi, gọi là Trạch diệt.
2. Hữu vi, gọi là Thắng giải.
Thắng giải này lại có hai loại:
1. Nhiễm ô, gọi là Thắng giải tà.
2. Không nhiễm ô, gọi là Thắng giải chánh.
Thắng giải chánh lại có hai loại:
1. Hữu lậu, đó là những pháp tương ưng với quán bất tịnh, trì tức
niệm….
2. Vô lậu, đó là những pháp tương ưng với Khổ pháp trí nhẫn…
Vô lậu lại có hai loại:
1. Hữu học, nghĩa là phát khởi tr ong sự nối tiếp nhau của bốn
Hướng, ba Quả và bảy Bổ-đặc-già-la.
2. Vô học, nghĩa là phát khởi trong s ự nối tiếp nhau của quả A-
la-hán.
Vô học lại có hai loại:
1. Thời tâm giải thoát, nghĩa là phát khởi trong sự nối tiếp   nhau
512 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
của năm chủng tánh trước.
2. Thời tâm giải thoát, nghĩa là phát khởi trong sự nối tiếp nhau
của tánh Bất động.
Vô học giải thoát lại có hai loại:
1. Tâm giải thoát, nghĩa là lìa tham.
2. Tuệ giải thoát, nghĩa là lìa vô minh.
Hỏi: Nếu giải thoát này lấy tha éng giải làm thể, thì lậu Thi Thiết
nói nên thông hiểu thế nào? Như nói: “Thế nào là lìa tham mà tâm giải
thoát? Nghĩa là thiện căn không có tham đối trị với tham dục. Thế nào
làlìa vô minh mà tuệ giải thoát? Nghi ã là thiện căn không có si đối trị
với ngu si.” Thắng giải không phải là do ba thiện căn thâu nhiếp, làm
sao có thể nói tâm - tuệ giải thoát là hai thiện căn?
Đáp: Văn ấy nên nói: Thế nào là lìa tham mà tâm giải thoát?
Nghĩa là thiện căn không có tham t ương ưng với tâm giải thoát. Thế
nào là lìa vô minh mà tuệ giải thoát? Nghĩa là thiện căn không có si
tương ưng giải thoát. Nhưng mà không nói đến, thì nênbiết văn ấy là
có cách nói khác. Lại nữa, tâm - tuệ giải thoát thật ra không phải là
thiện căn, mà bởi vì tương ưng với thiện căn cho nên lấy tên gọi thiện
căn để nói. Lại nữa, trong này biểu hiện rõ ràng nơi nương tựa của giải
thoát, nghĩa là tâm giải thoát dựa vào thiện căn không có tham mà được
sinh trưởng, dùng thiện căn không có tham đối trị với tham dục cho nên
tâm được giải thoát; tuệ giải thoát  dựa vào thiện căn không có si mà
được sinh trưởng, dùng thiện căn không có si đối trị với ngu si cho nên
tuệ được giải thoát. Đây là đối với sở y mà nói về Thể năng y, cho nên
không trái ngược nhau.
Hỏi: Thế nào là dựa vào giải thoát mà đến cảnh giới Niết - bàn?
Đáp: Nếu tham vĩnh viễn đoạn - sân vĩnh viễn đoạn - si vĩnh viễn
đoạn, tất cả phiền não vĩnh viễn đoạn, thì gọi là dựa vào giải thoát mà
đến cảnh giới Niết - bàn.
Hỏi: Hữu thân kiến … tùy theo nên pháp đoạn đều là Niết - bàn, vì
sao trong này là tham vĩnh viễn đoạn cho đến tất cả vĩnh viễn đoạn?
Đáp: Tuy mỗi nên pháp đoạn đều là Niết - bàn, mà trong này chỉ
nói đến Niết - bàn viên mãn, cho nên không cần vặn hỏi. Lại nữa, tên
gọi của Niết - bàn chỉ thuộc về Vo â học, phần vị học chưa trọn vẹn thì
không gọi là Niết - bàn cho nên nói như vậy.
Hỏi: Vì nghĩa gì mà gọi là Niết - bàn?
Đáp: Phiền não diệt cho nên gọi là Niết - bàn. Lại nữa, ba thứ lửa
chấm dứt cho nên gọi là Niết - ba øn. Lại nữa, ba tướng vắng lặng cho
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 28 513  
www.daitangkinh.org  
nên gọi là Niết - bàn. Lại nữa, lìa các nẽo cho nên gọi là Niết - bàn. Lại
nữa Bàn gọi là rừng rậm Niết gọi la ø ra khỏi, ra khỏi rình rậm che kín
nêngọi là Niết - bàn. Lại nữa, Bàn gọi là đan dệt, Niết gọi là không, bởi
vì không đan dệt cho nên gọi là Niết - bàn. Như có sợi tơ thì có những
vật được đang dệt, không có sợi tơ thì không như vậy. Như nếu có ng-
hiệp phiền não thì sẽ đan dệt ra sinh tử, Vô học không có nghiệp phiền
não cho nên không dệt thành sinh tử, vì vậy gọi là Niết - bàn. Lại nữa,
Bàn gọi là hậu hữu, Niết gọi là không có hậu hữu cho nên gọi là Niết -
bàn. Lại nữa, bàn gọi là ràng buộc, Niết gọi là xa lìa ràng buộc cho nên
gọi là Niết - bàn. Lại nữa, bàn gọi là tất cả khổ nạn của sinh tử, Niết gọi
là vượt qua, tất cả khổ nạn, củ sinh tử cho nên gọi là Niết - bàn.
Hỏi: Chán ngán và lìa nhiễm gặp giải thoát gặp Niết - bàn có gì
sai biệt?
Đáp: Chán ngán điều ác - điều trái ngược gọi là chán ngán; không
có gì mong cầu gọi là lìa nhiễm tâm không còn cấu uế, gọi là giải thoát,
vĩnh viễn rời bỏ gánh nặng, gọi là Niết  - bàn. Lại nữ a, hủy bỏ phiền
não, gọi là chán ngán, hủy bỏ át hành gọi là lìa nhiễm; đối với duyên xa
lìa ràng buột, gọi là giải thoát; các uẩn vĩnh viễn vắng lặng, gọi là Niết
- bàn. Lại nữa, chê bỏ cõi Dục gọi là chán ngán; xa lìa cõi Sắt, gọi là lìa
nhiễm; thoát khỏi cõi Vô sắc, gọi là giải thoát, chứng được sự vắng lặng
vĩnh viễn, gọi là Niết - bàn. Lại nữa, chán ngán do kiến mà đoạn, gọi là
chán ngán, xa lìa do tu mà đoạn, gọi  là lìa nhiễm, đến cõi Vô học, gọi
là giải thoát, chứng được vắng lặng vĩnh viễn gọi là Niết - bàn.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: “Chán ngán gọi là Bạc
địa, lìa nhiễm gọi là Ly dục địa, giải thoát gọi là Vô học địa, Niết - bàn
gọi là quả của các địa. “Tôn giả Ca-đa- diễn-mi-tử tùy thuận với nghĩa
kinh nói như vậy: “Căn luật nghi - Giới luật nghi - Vô hối - Hoan hỷ - An
lạc - Đẳng trì là tu hành địa, trí ki ến như thật là kiến địa, chán ngán là
Bạc địa, lìa nhiễm là Ly dục địa, giải thoát là Vô học địa, Niết - bàn là
quả của các địa.” Đó là sự sai biệt giữa bốn loại chán ngán - lìa nhiễm
- giải thoát và Niết - bàn.


„
514 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA