A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 37

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 37 663  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 37

LUẬN VỀ TÀM QUÝ (Phần 4)

Các tâm thuộc quá khứ thì tâm ấy có biến đổi và hư hại   chăng?
Cho đến nói rộng…
Hỏi : Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp : Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác mà hiển bày về chánh
nghĩa. Nghĩa là hoặc có người chấp:  Quá khứ và vị lai không phải là
Thể thật có, hiện tại và vô vi. H ọ ngu si mê hoặc không hiểu rõ về ba
đời mà dấy lên cái chấp như vậy, vì ngăn chặn cái chấp ấy mà cần phải
hiện bày quá khứ và vị lai là có thậ t, hiện tại là pháp hữu vi. Lại nữa,
có các ngoại đạo chấp là lúc pháp hữu vi hiện hành ở thế gian thì tánh
tướng của vật thay đổi. Có các ngoại đạo chấp là lúc pháp hữu vi hiện
hành ở thế gian thì tánh tướng của vật nương về với nhau. Vì ngăn chặn
những cái chấp ấy mà hiển bày pháp hữu vi trước diệt-sau sinh, cho nên
soạn ra phần luận này.
Các pháp biến đổi hư hoại, sơ lược có hai loại:
1. Thời gian biến đổi hư hoại.
2. Lý biến đổi hư hoại. Thời gian bi ến đổi hư hoại, nghĩa là đời
quá khứ, bởi vì hiện tại biến đổi hư hoại cho nên gọi là quá khứ. Lý biến
đổi hư hoại, nghĩa là pháp nhiễm ô,  bởi vì các pháp nhiễm ô đều trái
với lý. Tâm nhiễm ô thuộc quá khứ có đủ hai loại biến đổi hư hoại, tâm
không nhiễm ô chỉ có thời gian biến đổi hư hoại; tâm nhiễm ô thuộc vị
lai hiện tại chỉ có lý biến đổi hư hoại, tâm không nhiễm ô thì không gọi
là biến đổi hư hoại. Đây gọi là Tỳ-bà-sa giản lược ở nơi này.
Hỏi: Các tâm thuộc quá khứ thì tâm ấy có biến đổi và hư hoại
chăng?
Đáp: Các tâm thuộc quá khứ thì tâm ấy đều biến đổi và hư hoại.
Nghĩa là tâm nhiễm ô có đủ hai loại biến đổi và hư hoại, cho nên   gọi
664 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
là tâm biến đổi và hư hoại; tâm k hông nhiễm ô chỉ có thời gian biến
đổi hư hoại, cho nên gọi là tâm biến đổi hư hoại. Có tâm biến đổi hư
hoại mà tâm ấy phải là quá khứ, nghĩa là tâm tương ứng với tham-sân
của hiện tại và vị lai, tâm ấy ch ỉ do lý biến đổi hư hoại cho nên gọi là
tâm biến đổi hư hoại. Để chứng minh c ho nghĩa này lại dẫn lời trong
kinh: “Như Đức Thế Tôn nói: Tỳ kheo các ông! Nếu bị giặc thù cưa xẻ
thân thể của các ông, hoặc là cắt lìa các phần thân thể, các ông đối với
giặc thù đừng khởi tâm biến đổi hư hoại, cũng phải giữ gìn miệng đừng
phát ra lời nói dữ dằn. N ếu tâm biến đổi hư hoại va ø phát ra lời nói dữ
dằn, thì thật là chướng ngại đối với những mong cầu của mình”. Đây là
chứng minh cho tâm sân gọi là biến đổi hư hoại. Oán nghĩa là oán đối,
tặc nghĩa là trộm cướp.
Hỏi: Vì sao chỉ nói cưa xẻ các phần thân thể?
Đáp: Bởi vì muốn hiển bày về nhân có thể gây ra nhiều đau khổ,
nghĩa là các vật như dao sắc-giáo nhọn… lúc gây tổn hại cho thân thể,
có lúc đưa vào thì khổ, lúc kéo ra thì không khổ, có lúc kéo ra thì khổ,
lúc đưa vào thì không khổ, nếu dùng cưa để cắt xẻ thì đưa vào kéo ra
đều khổ, đối với sự đau khổ cùng cực này hãy còn không nên sân hận,
huống hồ đối với nỗi khổ bình thường mà phải sân hận hay sao? Những
mong cầu của mình là cố gắng hướng đến Niết- bàn.
Lại nữa, Đức Thế Tôn nói: “T ỳ kheo các ông đối với cảnh ham
muốn tuyệt diệu không nên phát khởi tâm ý  biến đổi hư hoại”. Đây là
chứng minh cho tâm tham gọi là biến đổi hư hoại. Cảnh ham muốn tuyệt
diệu, nghĩa là năm thứ ham muốn tuyệt  diệu. Tâm biến đổi hư hoại,
nghĩa là tâm dâm dục.
Hỏi: Nếu từ hiện tại đến quá khứ nói là pháp quá khứ, gọi là
thời gian biến đổi hư hoại, thì từ vị lai đến hiện tại vì sao pháp hiện tại
không gọi là thời gian biến đổi hư hoại?
Đáp: Nếu biến đổi hư hoại rồi không còn biến đổi hư hoại nữa thì
gọi là thời gian biến đổi hư hoại, hiện tại biến đổi hư hoại lại phải biến
đổi hư hoại, cho nên không nói là thời  gian biến đổi hư hoại. Lại nữa,
nếu thời gian có đủ thời gian biến đổi và tác dụng hư hoại thì gọi là thời
gian biến đổi hư hoại, hiện tại tuy có thời gian biến đổi mà không có tác
dụng hư hoại, bởi vì pháp hiện tại có tác dụng cho nên không gọi là thời
gian biến đổi hư hoại. Lại nữa, thế gian cùng chấp nhận đối với pháp đã
tàn tạ và diệt mất thì gọi là thời gian biến đổi hư hoại chứ không nói đến
hiện tại, vì vậy hiện tại không phải là thời gian biến đổi hư hoại.
Hỏi: Tất cả phiền não không có loại nào không trái với lý, đều
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 37 665  
www.daitangkinh.org  
phải gọi là lý biến đổi hư hoại, vì sao chỉ nói đến hai tâm tham-sân gọi
là biến đổi hư hoại?
Đáp: Là ý của người soạn luận muốn như vậy, cho đến nói rộng
ra. Có người nói trong này cũng nên nói đến tâm tương ứng với những
phiền não khác gọi là biến đổi hư hoại, nhưng mà không nói thì nên
biết rằng nghĩa này có khác. Có người  nói không cần phải vặn hỏi  về
ý của người soạn luận. Bởi vì người soạn luận dựa vào kinh mà soạn
luận, trong kinh chỉ nói tâm tương ứng với tham-sân thì gọi là biến đổi
hư hoại, chứ không phải là những phi ền não khác, cho nên không nói
đến.
Hỏi: Gác lại vấn đề về người soạn luận, vì sao Đức Thế Tôn chỉ
nói đến tâm tương ứng với tham-sân thì gọi là biến đổi hư hoại, chứ
không nói đến tâm khác?
Đáp: Đức Phật quán sát hữu tình đã được giáo hóa cần phải nghe
về tâm tương ứng với tham-sân thì gọi là biến đổi hư hoại, mà được hiểu
biết rõ ràng để hoàn thành những việc đã làm, cho nên nói đến hai loại
này chứ không phải là những phiền não kh ác. Lại nữa, Đức Phật quán
sát về sở y và cảnh sở duyên của hai loại biến đổi hư hoại này, cho nên
chỉ nói đến chúng. Sở y của tham biến đổi hư hoại, nếu tham hiện rõ
trước mắt thì thân diệu dàng- thoải mái và vui vẻ; sở duyên biến đổi hư
hoại, nếu vào lúc cảnh mà mình yêu thích hiện rõ trước mắt, tâm-tâm
sở pháp đắm nhiễm say mê đối với cảnh ấy thì sở y trống rỗng như vật
vô tình, đối với cảnh thô lậu cấu nhi ễm mà thấy là trong sạch tuyệt
diệu. Sở y của sân biến đổi hư hoại, nếu sân hiện rõ trước mắt thì thân
thô lỗ ngang ngược-nặng nề, bực bộ i; sở duyên biến đổi hư hoại, nếu
lúc cảnh mà mình chán ghét hiện rõ trước mắt, tâm-tâm sở pháp chán
ghét ngao ngán đối với cảnh ấy, thì không muốn đối diện huống hồ có
thể nhìn đến cảnh ấy hay sao, ở trong cảnh đẹp đẽ tuyệt vời cho là xấu
xí hèn hạ.
Lại nữa, Đức Phật quán sát hình sắc của hai loại biến đổi hư hoại
này, cho nên chỉ nói đến chúng. Sắc của tham biến đổi hư hoại, nếu
tham hiện rõ trước mắt thì làm cho thân sở y biến đổi thành ra màu
vàng; hình biến đổi hư hoại, nếu tham tăng thượng luôn luôn hiện khởi,
thì hình thể người nam ẩn đi, hình t hể người nữ xuất hiện. Sắc của sân
biến đổi hư hoại, nếu sân hiện rõ trước mắt thì làm cho thân sở y biến
đổi thành ra màu sắc thái; hình biến đổi hư hoại, nếu sân tăng thượng
luôn luôn hiện khởi, thì hình tướng con người diệt mất, hình tướng loài
rắn sinh ra. Từng nghe có nên ngoại đạo Ly hệ (Ni-kiền-tử), tuy    theo
666 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Phật xuất gia mà không rời bỏ kiến chấp vốn có, nghe đệ tử Phật nói
đến các loại sai lầm trong pháp ấy, sinh tâm sân giận sâu nặng, bởi vì
sân giận cho nên biến làm rắn độc.
Lại nữa, Đức Phật quán sát phần vị và chúng đồng phần của hai
loại biến đổi hư hoại này, cho nên chỉ nói đến chúng. Phần vị của tham
biến đổi hư hoại, do sức mạnh của  tham cho nên nói về những sai biệt
giữa nam-nữ, tuổi thơ-tuổi trẻ- trưởng thành và già nua; chúng đồng
phần biến đổi hư hoại, như Đức Thế Tôn nói: “Có trời cõi Dục tên gọi
là Hý Vong, vị trời ấy đam mê vui đùa làm cho thân vô cùng mệt mỏi,
tâm liền quên mất ý niệm, bởi vì quên mất ý niệm mà chết đi”. Phần
vị của sân biến đổi hư hoại, do s ức mạnh của sân cho nên cũng nói về
những sai biệt giữa nam-nữ, tuổii thơ- tuổi trẻ- trưởng thành và già nua;
chúng đồng phần biến đổi hư hoại, như Đức Thế Tôn nói: “Có trời cõi
Dục tên là Ý Phẫn, vị trời ấy giận dữ cho nên liếc mắt nhìn nhau, bởi vì
nhìn nhau như vậy cho nên sự giận giữ càng tăng lên, như vậy trải qua
thời gian dài mà chết đi”.
Lại nữa, Đức Phật quán sát về thân mình-thân người khác và các
vật dụng của hai loại biến đổi hư hoại này, vượt quá những phiền não
khác, cho nên chỉ nói đến chúng. Lại nữa , Đức Phật quán sát hai loại
này có thể phát sinh các loại sai lầm trái-thuận, vượt quá những phiền
não khác, cho nên chỉ nói đến chúng. Lại  nữa, Đức Phật quán sát hai
loại này là nguồn gốc của sự đấu tranh, vượt qua những phiền não khác,
cho nên chỉ nói đến chúng. Lại nữa, các loại sai lầm sâu nặng của thế
gian, phần nhiều do yêu-ghét, cho nên chỉ nói đến chúng. Lại nữa, hai
loại tùy miên này có mặt khắp sa ùu thức, đều dấy khởi sức mạnh của
mình, cho nên chỉ nói đến chúng. Lại nữa, hai loại tùy miên này là
phiền não căn bản của những vui buồn, lại có thể sinh trưởng dựa vào
các loại sai lầm tai hại và mọi nỗi  khổ não của các thân tâm, cho nên
chỉ nói đến chúng.
Các tâm nhiễm trước thì tâm ấy biến đổi hư hoại chăng? Cho đến
nói rộng…
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước đây nói đối với cảnh ham muốn tuyệt diệu, không nên
khởi tâm tham; đối với sự cắt xẻ chi phần của cơ thể, không nên khởi
tâm sân, đừng cho rằng chỉ có tham-sân của cõi Dục do tu mà đoạn thì
gọi là biến đổi hư hoại, muốn hiển bày về tham của ba cõi và tham-sân
thuộc năm bộ đều gọi là biến đổi hư hoại, cho nên soạn ra phần luận
này.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 37 667  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Các tâm nhiễm trước thì tâm ấy biến đổi hư hoại chăng?
Đáp: “Các tâm nhiễm trước thì tâm ấy đều biến đổi hư hoại, nghĩa
là quá khứ thì do thời gian và lý bi ến đổi hư hoại cho nên gọi là tâm
biến đổi hư hoại, vị lai và hiện tại thì chỉ do lý biến đổi hư hoại cho
nên gọi là tâm biến đổi hư hoại. C ó tâm biến đổi hư hoại nhưng tâm
ấy không phải là nhiễm trước, nghĩ a là tâm không tương ứng với tham
của quá khứ. Nếu nhiễm ô thì do hai loại biến đổi hư hoại cho nên gọi
là tâm biến đổi hư hoại, không nhiễm ô thì chỉ do thời gian biến đổi hư
hoại cho nên gọi là tâm biến đổi hư hoại; và tâm tương ứng với sân của
hiện tại-vị lai, tâm này chỉ do lý biến đổi hư hoại nên gọi là tâm biến
đổi hư hoại. Để chứng minh cho nghĩa này lại dẫn lời trong kinh: “Như
Đức Thế Tôn nói: Tỳ kheo các ông! Nếu bị giặc thù…” nói rộng cho đến
“Thật là chướng ngại đối với  những mong cầu của mình”. Trong này
giản lược cho nên chỉ nói về lý nhi ễm trước, cũng cần phải nói là có
tâm chán ghét.
Hỏi: Các tâm chán ghét thì tâm ấy biến đổi hư hoại chăng?
Đáp: Các tâm chán ghét thì tâm ấy đều biến đổi hư hoại, nghĩa là
quá khứ thì do hai loại biến đổi hư hoại cho nên gọi là tâm biến đổi hư
hoại, vị lai và hiện tại thì chỉ do lý biến đổi hư hoại cho nên gọi là tâm
biến đổi hư hoại. Có tâm biến đổ i hư hoại nhưng tâm ấy không phải
là chán ghét, nghĩa là tâm không tương ứng với sân của quá khứ. Nếu
nhiễm ô thì do hai loại biến đổi hư hoại cho nên gọi là tâm biến đổi hư
hoại, không nhiễm ô thì chỉ do thời gian biến đổi hư hoại cho nên gọi
là tâm biến đổi hư hoại; và tâm tương ứng với tham của hiện tại-vị lai,
tâm này chỉ do lý biến đổi hư hoại cho nên gọi là tâm biến đổi hư hoại.
Để chứng minh cho nghĩa này cũng cần phải dẫn lời trong kinh: “Như
Đức Thế Tôn nói: Tỳ kheo các ông đối với cảnh ham muốn tuyệt diệu
không nên phát khởi tâm lý biến đổi hư hoại”. Tuy các tâm nhiễm ô
đều gọi là biến đổi hư hoại, nhưng bởi vì như trước đã nói, cho nên chỉ
nói đến hai loại.
Thế nào là tùy miên? Cho đến nói rộng ra…
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn làm cho người nghi ngờ có được quyết định rõ
ràng. Nghĩa là Đức Thế Tôn nói: “Tùy miên và ác tác hợp lại tạo thành
nên cái”. Hoặc có người sinh nghi ngờ là lìa tùy miên ra không có ác
tác, lìa ác tác ra không có tùy miên chăng? Bởi vì muốn làm cho người
nghi ngờ này có được quyết định rõ ràng, hiển bày lìa tùy miên ra có ác
tác, lìa ác tác ra có tùy miên, cho nên soạn ra phần luận này.
668 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi : Thế nào là tùy miên?
Đáp: Những tâm không vắng lặng -không dừng lại, tùy tiện nóng
nảy, tâm tùy miên-tánh nóng vội, đó gọi là tùy miên. Trong này, Luận
chủ đối với danh-nghĩa đối với danh nghĩa khác biệt có sự khéo léo
tài tình, cho nên đưa ra nhiều cách gi ải thích, văn tuy sai biệt mà Thể
không có gì khác nhau.
Hỏi: Thế nào là ác tác?
Đáp: Những tâm bồn chồn lo lắng-a ùo não-biến đổi, tâm ác tác-
tánh hối tiếc, đó gọi là ác tác. Những danh-nghĩa như vậy, như trứơc đã
nói.
Hỏi: Những tâm có tùy miên th ì tâm ấy tương ưng với ác tác
chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt, bởi vì hai loại này đều có
nghĩa rộng và hẹp:
1. Có tâm có tùy miên mà không phải là tương ưng với ác tác,
nghĩa là không có tâm ác tác mà c ó tánh nóng vội, tức là tâm nhiễm ô
thuộc năm bộ của cõi sắc-Vô sa éc, tâm thuộc bốn bộ do kiến mà đoạn
và năm thức nhiễm ô do tu mà đoạn của cõi Dục, ác tác không tương
ưng với ý thức nhiễm ô.
2. Có tâm có ác tác mà không phải là tương ưng với tùy miên,
nghĩa là không có tâm nhiễm ô mà co ù tánh hối tiếc, tức là những Tỳ
kheo giữ gìn học xứ phần nhiều có ta âm này, như cần phải thu dọn các
vật dụng là giường ghế… mà không thu dọn, và cần phải đóng cửa mà
lại không đóng… Dựa vào phước và ch ẳng phải là phước, cũng có tâm
này.
Trong này, ác tác tổng quát có bốn câu phân biệt:
1. Có ác tác là thiện khởi lên từ nơi bất thiện.
2. Có ác tác là bất thiện khởi lên từ nơi thiện.
3. Có ác tác là khởi thiện lên từ nơi thiện.
4. Có ác tác là bất thiện khởi lên từ nơi bất thiện.
Câu thứ nhất, nghĩa là như có nên người làm điều ác rồi tâm sinh
ra hối tiếc. Điều mình đã làm không pha ûi là việc làm tốt đẹp, vì sao
làm điều bất thiện này? Như các tỳ kheo giữ gìn học xứ đều có những
vi phạm vượt quá liền sinh ra hối hận.
Câu thứ hai, nghĩa là như có nên người làm điều thiện rồi tâm sinh
ra hối tiếc. Điều mình đã làm không phải là việc làm tốt đẹp, vì sao làm
điều vô dụng này? Như trưởng giả Thắng Gia bố thí thức ăn cho vị Độc
giác rồi tâm sinh ra hối tiếc: Ta thà đem thức ăn này cho những  người
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 37 669  
www.daitangkinh.org  
tôi tớ làm việc còn hơn, vì sao lại bố thí cho Sa-môn đầu trọc kia?
Câu thứ ba, nghĩa là như có nên người làm chút điều thiện rồi
tâm sinh ra hối tiếc. Điều mình đã làm không phải là làm vì thiện, sao
không làm nhiều điều thiện này vậy? Như Tôn giả Vô Diệt nói: “Nếu
mình biết người ấy có uy đức này thì cần phải bố thí nhiều hơn nữa, sao
quá ít như vậy?”
Câu thứ tư, nghĩa là như có nên người  làm chút điều ác rồi tâm
sinh ra hối tiếc. Điều mình đã làm không phải là làm vì  điều tốt, sao
không làm nhiều điều như vậy chứ? Như những người giết mổ làm chút
điều ác rồi hối tiếc không làm nhiều hơn nữa.
Trong bốn câu này, câu thứ nhất-câu t hứ ba gọi là có ác tác mà
không phải là tâm tương ưng với tùy miên.
3. Có tâm có tùy miên cũng tương ưn g với ác tác, nghĩa là tâm
nhiễm ô có tánh hối tiếc, tức là ca âu thứ hai-thứ tư trong bốn câu trước
đã nói chính là câu này.
Hỏi: Trong này tại sao không nói là có tâm nóng vội-có tánh hối
tiếc, mà chỉ nói là tâm nhiễm ô có tánh hối tiếc?
Đáp: Chỉ vì tâm nhiễm ô nhất định là có nóng vội, tuy không nói
mà tự nhiên thành tựu. Nếu nói là có tâm nóng vội, thì nghi là trong tâm
nhiễm ô có lúc không có nóng vội, cho nên chỉ nói đến tâm nhiễm ô, tức
là vì điều này mà câu thứ hai tr ước đây nói không có tâm nhiễm ô mà
có tánh hối tiếc, nghĩa không có nóng vội cũng không nói mà tự nhiên
thành tựu. Nếu nói không có tâm nóng vội mà có tánh hối tiếc, thì nghi
là không có tâm nhiễm ô, hoặc là có lúc nóng vội, cho nên trước chỉ nói
là không có tâm nhiễm ô.
4. Có tâm không có tùy miên cũng không phải là tương ưng với ác
tác, nghĩa là trừ ra những tướng trước. Những tên gọi trong này dùng âm
Tướng mà nói, nóu pháp đã lập nên, tên gọi đã phù hợp với cách nói thì
làm thành ba câu trước; chưa lập nên, tên gọi chưa phù hợp với cách nói
thì làm thành câu thứ tư, cho nên nói là trừ ra những tướng trước. Điều
này lại nói thế nào? Nghĩa là trong Thức uẩn làm thành bốn câu phân
biệt này: Câu thứ nhất chọn lấy không c ó ác tác mà có tâm tùy miên,
câu thứ hai chọn lấy không có tùy miên mà có tâm ác tác, câu thứ ba
chọn lấy tùy miên cũng có tâm ác tác, trừ những điều này ra còn lại tâm
không có tùy miên và tâm không có ác tác làm thành câu thứ tư.
Thế nào là hôn trầm? Cho đến nói rộng ra…
Hỏi : Vì sao soạn ra phần luận này?
Vì làm cho người nghi ngờ có được rõ ràng, như Đức Thế Tôn nói:
670 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
“Hôn trầm và thụy miên hợp lại làm thành nên cái”. Hoặc có người
sinh nghi ngờ là lìa hôn trầm có thụy miên, lìa thụy miên ra không có
hôn trầm chăng? Bởi vì muốn làm cho nghi ngờ này có được quyết định
rõ ràng, hiển bày lìa hôn trầm ra có thụy miên, lìa thụy miên ra có hôn
trầm, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là hôn trầm?
Đáp: Những thân có tánh nặng nề, tâm có tánh nặng nề, thân
không điều hòa, tâm không điều hòa, thân lờ mờ, tâm lờ mờ, thân mê
muội, tâm mê muội, tâm mờ mịt có tánh nặng nề, đó gọi là hôn trầm.
Trong này, Luận chủ đối với danh-nghĩa khác biệt có được sự khéo léo
tài tình, cho nên đưa ra nhiều cách gi ải thích, văn tuy sai biệt mà Thể
không có gì khác nhau.
Thân có tánh nặng nề là hi ển bày hôn trầm tương ưng với năm
thức. Tâm có tánh nặng nề là hiển bày hôn trầm tương ưng với ý thức.
Do đó, những câu còn lại nên biết cũng như vậy. Tâm mờ mịt có tánh
nặng nề là hiển bày những loại này đều là tánh của tâm sở pháp.
Hỏi: Thế nào là thụy miên?
Đáp: Những tâm thụy miên mờ mịt yếu ớt mà chuyển đổi, tâm mê
muội với tánh hời hợt, đó gọi là tâm thụy miên. Thụy miên là hiển bày
loại này chỉ tương ưng với ý thức. Mờ mịt yếu ớt mà chuyển đổi là hiển
bày lúc tỉnh ngủ khác nhau và không có tâm yên định. Tâm mê muội
với tánh hời hợt, hiển bày tự tánh này là tâm sở pháp, nghĩa là hời hợt
tất là lượt bỏ sự tương ưng với năm thức, mê muội lượt bỏ các Định và
ý phân biệt?
Hỏi: Những tâm có hôn trầm thì tâm ấy tương ưng với thụy miên
chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt, bởi vì hai loại này cùng
có nghĩa rộng và hẹp:
1. Có tâm có hôn trầm mà không phải là tương ưng với thụy miên,
nghĩa là không có tâm thụy miên mà có tánh hôn trầm, tất là tất cả tâm
nhiễm ô của cõi Sắc-Vô sắc, và cá c tâm nhiễm ô lúc tỉnh ngủ của cõi
Dục.
2. Có tâm có thụy miên mà không phải là tương ưng với hôn trầm,
nghĩa là không có tâm nhiễm ô mà có tánh thụy miên, tức là thụy miên
thiện-vô phú vô ký của cõi Dục tương ưng với ý thức.
3. Có tâm có hôn trầm mà cũng tương ưng với thụy miên, nghĩa là
tâm nhiễm ô có tánh thụy mi ên, tất là thụy miên nhiễm ô của cõi Dục
tương ưng với ý thức; trong này hỏi-đáp như nói trong phần tùy miên-ác
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 37 671  
www.daitangkinh.org  
tác trước đây.
4. Có tâm không có hôn trầm c ũng không phải là tương ưng với
thụy miên nghĩa là trừ ra những tướng trước.
Trong này, những tên gọi dùng âm Tướng mà nói, nếu pháp đã
lập nên, tên gọi đã phù hợp với cách nói thì làm thành ba câu trước;
chưa lập nên, tên gọi chưa phù hợp với  cách nói thì làm thành câu thứ
tư, cho nên nói là trừ ra những tướng tr ước. Điều này lại nói thế nào?
Nghĩa là trong Thức vẫn làm thành bốn câu phân biệt này: câu thứ nhất
chọn lấy có hôn trầm mà không có tâm thụy miên, câu thứ hai chọn lấy
có thụy miên mà không có tâm hôn tr ầm, câu thứ ba chọn lấy có hôn
trầm cũng có tâm thụy miên trừ những điều này ra còn lại tâm không có
hôn trầm và tâm không có thụy miên làm thành câu thứ tư.
Thụy miên nên nói là thiện chăng? Cho đến nói rộng ra…
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: trước đây nói tâm thụy miên lấy mê muội hời hợt làm tánh,
nhưng chưa nói đó là thiện-là bất thiện hay vô kiến, nay cần phải nói
đến điều ấy, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thụy miên nên nói là thiện, là bất bất thiện hay vô lý?
Đáp: Thụy miên nên nói hoặc là thiện, hoặc là bất thiện, hoặc là
vô lý, nghĩa là lúc thụy miên thì tâm - tâm sở pháp vốn có ba loại. Thế
nào là thiện? Nghĩa là tâm thiện thụy miên mờ mịt yếu ớt mà chuyển
đổi, tâm mê muội với tánh hời hợt. Bởi vì lúc tỉnh ngủ thì tâm ấy thích
thật hành đối với những điều thiện, do thói quen huân tập cho nên trong
giấc ngủ mộng thấy cũng loại chuyển theo. Như hiện tại vốn có ưa thích
thực hành đối với những điều thiện, do thói quen huân tập mà người ấy
ở trong trạng thái đã chết hoặc trong trạng thái Trung Hữu cũng loại
chuyển theo. Ở đây cũng như vậy.
Hỏi: Pháp thiện này trong giấc ngủ thấy mà phát khởi là gia hạnh
thiện hay là sinh đắc thiện.
Đáp: Chỉ là sinh đắc thiện bởi vì mờ mịt yếu ớt. Có sư khác nói:
Cũng là gia hạnh thiện, bởi vì đối với văn nghĩa cũng vốn có sự chọn
lựa.
Thế nào là bất thiện? Nghĩa la ø tâm bất thiện thụy miên mờ mịt
yếu ớt mà chuyển đổi, đam mê muội với ta ùnh hời hợt. Bởi vì lúc tỉnh
ngủ thì tâm ấy thích thực hành đối  với những điều bất thiện, do thói
quen huân tập cho nên trong giấc ngủ mộng thấy cũng lại chuyển theo.
Như hiện tại vốn có ưa thích thực hành đối với những điều bất thiện, do
thói quen huân tập mà người ấy ở trong trạng thái đã chết hoặc    trong
672 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
trạng thái Trung Hữu cũng lại chuyển theo. Ở đây cũng như vậy.
Hỏi: Pháp bất thiện này tr ong giấc ngủ mộng thấy mà phát khởi
là do kiến mà đoạn, hay là do tu mà đoạn?
Đáp: Gồm cả hai loại do kiến-tu mà đoạn.
Thế nào là vô ký? Nghĩa là tâm vô ký thụy miên mờ mịt yếu ớt
mà chuyển, tâm mê muội với  tánh hời hợt. Bởi vì  lúc tỉnh ngủ thì tâm
ấy thích thực hành đối với những điều vô ký, do thói quen huân tập cho
nên trong giấc ngủ mộng thấy cũng lại  chuyển theo. Như hiện tại vốn
có ưa thích thực hành đối với nhữn g điều vô ký, do thói quen huân tập
mà người ấy ở trong trạng thái đã chết hoặc trong trạng thái Trung Hữu
cũng lại chuyển theo. Ở đây cũng như vậy.
Hỏi: Pháp vô ký này trong giấc ngủ mộng thấy mà phát khởi là
hữu phú hay là vô phú?
Đáp: Cả hai loại đều có. Hữu phú vô ký, nghĩa là Thân kiến-Biên
kiến của cõi Dục tương ưng với thụy miên. Vô phú vô ký, nghĩa là Oai
nghi lộ-Công xảo xứ-Dị thục si nh chứ không phải là Thông quả. Oai
nghi lộ, là như trong giấc ngủ mộng thấy tự cho là những việc làm của
mình. Dị thục sinh, là như trong giấc ngủ mộng thấy, trừ ra những điều
đã nói ở trước, còn lại vô ký chuyển biến. Có Sư khác nói: chỉ riêng
dị thục sinh là vô phú vô ký trong thụy miên, bởi vì tâm mờ mịt yếu ớt
không phát khởi thân-ngữ, cho nên không có tánh của oai nghi và công
xảo.
Trong giấc mộng nên nói là phước  tăng trưởng chăng? Cho đến
nói rộng ra…
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước đây nói thụy miên gồm cả  thiện bất thiện và vô ký,
như chưa nói trong giấc mộng có phước tăng trưởng…, nay cần phải nói
đến điều ấy cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Trong giấc mộng nên nói là phước tăng trưởng, là chẳng phải
phước tăng trưởng, hay là chẳng phải phước-không phải là chẳng phải
phước tăng trưởng?
Đáp: Trong giấc mộng nên nói hoặc là phước tăng trưởng, hoặc
là chẳng phải phước tăng trưởng, hoặc chẳng phải phước-không phải là
chẳng phải phước tăng trưởng. Có nơi nói Đắc gọi là tăng trưởng. Có
nơi nói Sinh gọi là tăng trưởng. Nơi nào nói Đắc gọi là tăng trưởng? Như
trong chương Định uẩn nói: “Vì sao lúc dị sinh lui sụt thì kiết do kiến-tu
mà đoạn lại tăng trưởng? Đệ tử của Đ ức Thế Tôn lúc lui sụt thì chỉ có
kiết do tu mà đoạn còn tăng trưởng”. Nơi ấy nói Đắc gọi là tăng trưởng.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 37 673  
www.daitangkinh.org  
Nơi nào nói Sinh gọi là tăng trưởng? Như luận Thi Thiết nói: “Lúc dị
sinh dấy khởi tùy miên dục tham thì chắc chắn dấy khởi năm pháp:
1. Tùy miên dục tham.
2. Tùy miên dục tham tăng trưởng sinh.
3. Tùy miên vô tăng trưởng.
Trong này nói Tư có thể gi ữ lấy quả yêu thích-chẳng yêu thích…
gọi là tăng trưởng, bởi vì Tư này có thể giữ lấy quả như sự thích ứng.
Phước tăng trưởng, là như có người trong giấc mộng bố thí làm
phước thọ trì trai giới, hoặc thua än theo nên phước khác nối tiếp nhau
mà chuyển. Sự việc ấy như thế nào? Nghĩa là người ấy thuận theo lực
thắng giải của thiện lúc tỉnh ngủ, trong giấc mộng vẫn chuyển tựa như
điều thiện ấy, cho nên như lúc tỉn h ngủ có thể giữ lấy quả yêu thích,
nói là tăng trưởng. Nghĩa là nếu lúc  tỉnh ngủ thích thật hành bố thí,
hoặc dùng đồ ăn thức uống, hoặc dùng áo quần-đồ nằm-thuốc than-
nhà cửa…, cung cấp giúp đỡ cho người khác, nhờ vào lực thắng giải của
thói quen huân tập này, cho nên tr ong giấc mộng vẫn chuyển tựa như
những việc đã làm này. Nếu vào lúc tỉnh ngủ thích làm phước nghiệp,
hoặc chịu khó tu sửa đường xá-cầu cống-vườn rừng-hoa quả-ao hồ-nhà
cửa phước thiện- thờ kính Phật Pháp Tăng, hoặc vui vẻ chăm sóc người
bệnh-cung cấp hầu hạ người có đức  hạnh, hoặc tìm cách làm phước
thiện như tổ chức pháp hội lớn mỗi năm năm, nhờ vào lực thắng giải
của thói quen huân tập này, cho nên trong giấc mộng vẫn chuyển tựa
như những việc đã làm này. Nếu là lúc tỉnh ngủ thọ trì tám trai giới và
các giới cấm, nghĩa là luật nghi của bảy chúng như Tỳ kheo…, nhờ vào
lực thắng giải của thói quen huân tập này, cho nên trong giấc mộng vẫn
chuyển tựa như những việc đã làm này. Nếu vào lúc tỉnh ngủ vui thích
đọc tụng-lắng nghe thuyết giảng, trao truyền tư duy, chọn lựa văn nghĩa
trong ba Tạng, nhờ vào lựa thắng giải của thói quen huân tập này. Nếu
vào lúc tỉnh ngủ tu pháp quán Bất  tịnh, hoặc các môn quán hành như
Trì tức niệm-bốn Niệm trú…, nhờ vào lực thắng giải của thói quen huân
tập này, cho nên trong giấc mộng vẫn chuyển tựa như những điều đã tu
này. Nhờ vào lực thắng giải của những điều như vậy, cho nên trong giấc
mộng mà phước nghiệp vẫn được tăng trưởng.
Chẳng phải phước tăng trưởng, la ø như có người trong giấc mộng
làm hại mạng sống, lấy vật không cho, tà hạnh dâm dục, cố tình vọng
ngữ uống các thứ rượu, hoặc thuận theo nên điều chẳng phải phước khác
nối tiếp nhau mà chuyển. Sự việc ấy như thế nào? Người ấy thuận theo
lực thắng giải của điều ác lúc tỉnh ngủ, trong giấc mộng vẫn chuyển tựa
674 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
như những điều ác kia. Như lúc tỉnh ngủ chọn lấy quả chẳng yêu thích,
nói là tăng trưởng. Nghĩa là nếu lúc  tỉnh ngủ thích làm hại mạng sống
loài khác như giết mổ trâu, dê…, hoặ c lấy vật không cho như trộm cắp-
cướp giật…, hoặc tà hạnh dâm dục như kẻ gian dâm sai trái, hoặc cố tình
vọng ngữ như giả dối chứng đắc, hoặc uống các thứ rượu như người mê
rựơu, hoặc làm những điều khác nh ư đánh đập-chưởi mắng-dèm siểm
chia rẻ đôi bên, làm trò mua vui-ca hát ngâm nga-uống rượu ăn thịt,
tham đắc năm thứ dục lạc, ghét bỏ Tam bảo-Kiêu mạn-tà kiến-ganh
ghét…, vì lực thắng giải của thói quen huân tập này, cho nên trong giấc
mộng vẫn chuyển tựa như những điều đã làm  kia. Vì vậy ở trong giấc
mộng mà các nghiệp chẳng phải phước cũng nhất định tăng trưởng.
Chẳng phải phước-không phải là chẳng phải phước tăng trưởng, là
như có người trong giấc mộng chẳng phải phước và không phải là chẳng
phải phước nối tiếp nhau mà chuyển. Sự việc ấy như thế nào? Người ấy
thuận theo lực thắng giải chẳng phải  thiện-chẳng phải ác lúc tỉnh ngủ,
cho nên trong giấc mộng vẫn tựa như việc làm ấy mà chuyển. Như lúc
tỉnh ngủ có thể chọn lấy quả chẳng yêu thích-không phải là quả chẳng
yêu thích, nói là tăng trưởng. Nghĩa là nếu lúc tỉnh ngủ làm nên oai nghi
lộ hoặc là công xảo xứ, hoặc là như những việc gieo trồng-gánh gồng…,
do lực thắng giải của thói quen huân tập này, cho nên trong giấc mộng
vẫn chuyển tựa như những việc đã la øm kia. Vì vậy ở trong giấc mộng
mà các nghiệp chẳng phải phước- không phải là chẳng phải phước cũng
nhất định tăng trưởng.
Hỏi: Nếu ở trong giấc mộng mà phước tăng trưởng thì tại sao Đức
Phật nói người ngu si lúc ngủ không có quả dị thục?
Đáp: Như người lúc tỉnh ngủ có thể làm các loại việc làm như
gieo trồng…, lúc ngủ thì không thể nào làm được. Như vậy, lúc tỉnh ngủ
có thể tu các loại nghiệp thù thắng thiện, nghĩa là có thể đọc tụng-lắng
nghe thuyết giảng-trao chuyền chọn l ựa văn nghĩa, tu các pháp quán
Bất tịnh- Trì tứt niệm…, tách biệt và tổng quát về Niệm trú-Thuận quyết
trạch phần, tiến vào quyết định chính xác, đạt được quả Dự lưu cho đến
có thể đạt được quả A-la-hán; hoặc lại có thể tu nghiệp tốt đẹp của trời-
người. Lúc ngủ đối với những điều na øy đều không thể nào thành tựu,
cho nên nói là lúc ngủ không có quả dị thục. Vì vậy, Tôn giả Thế Hữu
nói rằng: “Quả của ng hiệp phước đã làm lúc ngủ rất ít cho nên nói là
không có quả, chứ không phải là nói hoàn toàn không có”.
Hỏi: Nếu ở trong giấc mộng mà chẳng phải phước tăng trưởng thì
tại sao Đức Phật nói là ngủ say chứ đừng khởi lên hiểu biết xấu ác?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 37 675  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Như người lúc tỉnh ngủ liên t ục khởi lên các loại hiểu biết
xấu ác tăng thượng, lúc ngủ thì không có, cho nên nói ra như vậy, chứ
không phải là nói rằng trong giấc mộng thì tất cả những điều chẳng phải
phước đều không tăng trưởng.
Hỏi: Trong giấc mộng thì việc thiện-bất thiện có thể dẫn dắt chúng
đồng phần hay không?
Đáp: Không thể nào, bởi vì nghiệp rõ ràng thì có năng lực dẫn dắt
chúng đồng phần, mà nghiệp trong giấc mộng thì mê muội yếu kém. Có
người nói cũng có thể nghĩa là nghiệp, trong giấc mộng có thể dẫn dắt
chúng đồng phần tối tâm yếu kém của các loại sâu bọ-côn trùng…, chứ
không phải là những loài mạnh mẽ nào khác.
Lời bình: Nói như vậy thì không nên đưa ra cách nói như thế, như
cách nói trước là thích hợp. Lúc ngủ chỉ có thể tạo ngiệp viên mãn chứ
không phải là nghiệp dẫn dắt, bời vì tùy theo sức mạnh khác mà chuyển
đổi tánh mê muội yếu kém vốn có.
Như vậy cảm được dị thục năm uẩn của cõi dục, thì mộng gọi cho
pháp gì?
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước tuy nói về tác dụng c ủa giấc mộng mà chưa nói đến
tự tánh của giấc mộng, nay cần phải nói đến điều ấy. Lại nữa, vì ngăn
chặn tông chỉ của người khác để hi ểm bày tránh nghĩa. Nghĩa là hoặc
có người chấp: Giấc mộng không phải là có thực như phái thí dụ, họ đưa
ra cách nói này: Trong giấc mộng tự thấy mình ăn uống no đủ-các căn
thỏa mãn vui vẻ, tỉnh giấc rồi vẫn đói khát-sức lực thân thể trống rỗng
yếu đuối; trong giấc mộng tự thấy quyến thuộc vay tròn trổi lên năm
loại âm nhạc, thích thú cảm nhận niềm vui, tỉnh giấc rồi đều không có
gì mà chỉ nên mình ở nơi tàn tạ, buồn hiu; trong giấc mộng tự thấy bốn
loại binh lính vây quanh, tìm cách chạy trốn khắp nơi, tỉnh giấc rồi, yên
lành vô sự. Vì vậy, nên biết rằng giấc mộng không phải là có thực.
Để ngăn chặn cái chấp ấy mà hiển bày giấc mộng là có thực, nấu
giấc mộng không có thực, thì trái với Kinh. Như trong Kinh nói: “Lúc ta
làm Bồ-tát, ở trong nên đêm thấy năm giấc mộng lớn”. Lại trong Kinh
nói: “Đại vương Thắng Hoa ở trong nên đêm thấy mười giấc mộng
lớn”. Trong Tỳ-nại-da nói: “Vua Hất-lực-kê ở trong nên đêm thấy mười
bốn giấc mộng”. Lại trong kinh nói: “Mẹ củA-nan-địa-ca đến thưa với
Đức Phật rằng: Chồng của con pha ïm giới đã mạng chung rồi, vào ban
đêm hiện rõ trong giấc mộng, thân hình lúc trước đến nói với con rằng:
Bà là vợ tôi có thể làm chuyện xưa kia chăng? Thưa Đức Thế Tôn! Lúc
676 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
ấy còn hoàn toàn không có ý tưởng gì khác, từng không có nên ý niệm
tùy thuận với tâm của ông ấy. Đức Thế Tôn bảo rằng: Lành thay! Lành
thay! Bà là người thuộc quả Bất hoàn, lẽ nào lại nhiễm sự việc của dục
tình ấy hay sao”? Lại trong kinh nói: “Các ông nên đoạn trừ pháp như
mộng. Pháp này là gì? Đó là năm  Thủ uẩn”. Lại trong kệ nói: “Như
người đã gặp trong giấc mộng, tỉnh giấc rồi thì không thấy nữa, chết rồi
đối với điều yêu thích, không còn thấy cũng lại như vậy”.
Nếu giấc mộng không phải là thực thì cùng với những điều đã nói
ở đây sẽ trái ngược với nhau, bởi vì nhân duyên này cho nên soạn ra
phần luận này.
Hỏi: Mộng là gọi cho pháp gì?
Đáp: Các tâm- tâm sử pháp lúc ngủ say chuyển đổi theo sở duyên,
người ấy tỉnh ngủ rồi tùy theo sự nghi nhớ có thể nói  cho người khác
biết rằng mình đã mộng thấy sự việc như vậy và như vậy, đó là mộng.
Hỏi: Nếu trong giấc mộng đã thấy, tỉnh giấc rồi không nhớ   nữa,
giả sự còn nhớ nhưng không thể nào nói cho người khác biết, thì có phải
là, mộng hay không?
Đáp: Điều này cũng là mộng nhưng không trọn vẹn, nếu trọn vẹn
thì ở đây đã nói.
Hỏi: Mộng lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Chính là lấy tâm-sự pháp lúc mộng để làm tự tánh. Có người
nói như vậy: Lấy ý làm tự tánh, nhờ vào thế lực của ý mà các tâm sở
chuyển đổi chọn lấy cảnh trong mộng. Có sư khác nói: Lấy niệm làm
tự tánh, nhờ vào thế lực của niệm mà tỉnh giấc rồi tùy theo sự ghi nhớ
để nói cho người khác biết hoặc có người nói: Lấy năm Thủ uẩn làm tự
tánh, bởi vì lúc mộng thì các uẩn lần lượt chuyển tiếp giúp cho nhau làm
thành sự việc trong mộng. Lại có người nói lấy tất cả pháp làm tự tánh
của mộng, bởi vì đều là sự việc sở duyên của tâm mộng.
Lời bình: Những cách nói như vậy tuy đều có ý nghĩa nhưng mà
cách nói đầu tiên đối với lý là thích hợp nhất, bởi vì trong này nói các
tâm-sở pháp lúc ngủ say chuyển đổi theo sở duyên. Đây là hiển bày lúc
ngủ, lúc tâm-sở pháp đối với cảnh sở duyên rõ ràng mà chuyển thì nói
là mộng chứ không nói là điều gì khác.
Hỏi: Mộng thuộc về ý địa chứ không pha ûi là năm thức thân, làm
sao trong mộng có thể thấy được sắc…?
Đáp: Có người nói mộng là tướng tốt lành hay không tốt lành mà
các quỷ thần chỉ rõ trước cho người ấy biết, tuy thuộc về ý địa nhưng
chuyên với sắc… Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: “Trong
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 37 677  
www.daitangkinh.org  
mộng thì pháp vốn như vậy có thể th ây được tướng tốt lành hay không
tốt lành ở tương lai”. Thông đạt sự việc trong mộng mà soạn ra cách
nói về mộng, các Tiên nhân đều đưa ra cách nói như vậy. Đại đức nói
rằng: “Trong mộng tuy không có năm thức như Nhãn…Có thể thấy được
sắc…, nhưng nhờ vào ý địa mà su thế của giấc ngũ yếu đi để cho mộng
thấy sắc. Như mẹ củA-nan-địa-ca đã thấy sự việc trong mộng”. Tôn giả
Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy. “Do năm nhân duyên mà thấy sự việc
trong mộng, như tụng ấy nói: Do thói quen huân tập nghi-lo, phân biệt
đã từng nhớ nghỉ lại. Cũng do loài phi nhân dẫn dắt năm duyên dẫn đến
mộng nên biết”.
Sách Thọ-phệ-đà đưa ra cách nói như vậy: “Do bảy nhân duyên
mà mộng thấy các sắc…, như tụng ấy nói: Bởi vì: Đã từng thấy-nghe-
nhận, hy vọng cầu mong cũng phân biệt. Những điều sẽ có và các bệnh,
bảy duyên dẫn đến mộng nên biết”.
Cần phải nói về năm duyên mà thấy sự việc trong mộng: 1. Do
người khác dẫn dắt, nghĩa là hoặc chư thiên-chư Tiên, thần quỹ-chú
thực-cỏ thuốc do gần gũi tốt đẹp mà nghĩ đến, và do các bậc Thánh hiền
dẫn dắt cho nên mộng thấy.
2. Do đã từng trải qua, nghĩa là trước đây thấy-nghe và hiểu biết
sự việc này, hoặc đã từng luyện tập thông thảo các loại sự nghiệp, nay
vẫn mộng thấy như vậy.
3. Do những điều sẽ có, nghĩa là nếu sẽ có sự việc tốt lành hay
không tốt lành, thì pháp vốn như vậy sẽ thấy tướng ấy trong mộng.
4. Do phân biệt, nghĩa là nếu tư duy, huy vọng mong cầu, nghi
ngờ, lo lắng thì sẽ mộng thấy.
5. Do các bệnh tật, nghĩa là l úc các Đại chủng không điều hòa
thích hợp, thì tùy theo những yếu tố tăng giảm của các Đại chủng mà
mộng thấy chủng loại ấy.
Hỏi: Cõi nào-nẽo nào-nơi nào có mộng này?
Đáp: Cõi dục có mộng chứ không phải  là cõi Sắc- vô sắc, bởi vì
hai cõi ấy không ngủ, chỉ ở trong cõi Dục là có ngủ. Có người đưa ra
cách nói như vậy: Bốn nẽo có mộng, chỉ trừ ra địa ngục, nẽo ấy vì khổ
đau Bất bách cho nên không có ngủ nghỉ.
Cần phải nói là địa ngục cũng có thể có mộng, như luận Thi Thiết
nói: “Trong địa ngục Đẳng hoạt tuy bị lửa nóng bất bách làm cho xương
thịt cháy khô tan nát, mà có lúc gió  lạnh thổi qua, hoặc bởi vì ngục tốt
nói to rằng Sống, thì tội nhân liền sống lại và xương thịt lại sinh ra, cảm
thọ đau khổ tạm thời dần lại, lập tức phát sinh đôi chút vui xướng”.  Vì
678 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
vậy cho nên biết cũng có ngủ nghỉ, nhờ đó mà có mộng.
Hỏi: Những Bộ-đặc-già-la nào có mộng?
Đáp: Dị sinh và Thành giả đều có thể có mộng. Trong hàng Thánh
giả từ quả Dự lưu cho đến A-la-hán, Độc giác cũng đều có mộng, chỉ trừ
Đức Thế Tôn. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì mộng tựa như điên đảo mà
Đức Phật với tất cả tập khí điên đảo đều đã đoạn trừ hết sạch, cho nên
không còn có mộng. Như vào lúc tỉ nh ngủ thì tâm-tâm sở pháp không
còn chuyển đổi điên đảo, lúc ngủ nghỉ cũng như vậy.
Hỏi: Đức Phật cũng có thụy miên chăng?
Đáp: Có. Làm thế nào biết như va äy? Bởi vì trong Kinh nói. Như
trong Kinh nói: “Những người Ly hệ đến nơi Đức Phật đưa ra câu hỏi
như vậy: Kiều-đáp-ma Tôn kính c ó thuận miên hay không? Đức Thế
Tôn bảo rằng: Những người thờ lửa nên biết, lúc Ta rất nóng nực thì
cũng tạm thởi ngủ nghỉ để giải trừ trạng thái nóng nực khó chịu. Họ lại
thưa với Đức Phật: Thế gian có nên loại Sa-môn, Phạm-chí nói như vậy:
người có ngủ nghỉ tức là ngu si, Kiều-đáp-ma tôn Kính sẽ không có điều
này chăng? Đức Thế Tôn bảo rằng:  Nếu như có các lậu tạp nhiễm-có
thân đời sau-có quả đau khổ của si nh lão bệnh tử, chưa đoạn trừ-chưa
biết khắp mà ham ngủ nghỉ thì có thể gọi là ngu si. Phật đối với các lậu
tạp nhiễm và quả đau khổ của sinh lão bệnh tử trong thân đời sau đã
đoạn trừ-đã biết khắp, cho nên t uy có ngủ nghỉ mà không gọi là ngu
si”.
Nhưng mà các thụy miên tóm lượt có hai loại:
1. Nhiễm ô.
2. Không nhiễm ô.
Các nhiễm ô thì Phật và Độc giá c A-la-hán đều đã đoạn trừ-đã
biết khắp. Các thụy miên không nhiễm ô la ø bởi vì điều hòa thân tâm,
cho đến chư Phật cũng hiển rõ tr ước mắt, huống hồ người khác mà
không lấy khỏi hay sao? Vì vậy biết rằng chư Phật cũng có thụy miên.
Do đó, thụy miên có ở tất cả năm nẻo, Trung hữu cũng có; ở trong thai-
trứng khi các căn của thân phần đã đày đủ thì cũng có thụy miên.
Hỏi: Sự việc đã thấy trong giấ c mộng là đã từng trải qua, hay
không phải là đã từng trải qua? Giả s ử như vậy thì có gì sai? Nếu đã
từng trải qua thì tại sao mộng lại thấy người có sừng, lẻ nào đã từng thấy
có lúc thấy người có sừng hay sao? Trong Kinh đã nói sẽ thông hiểu thế
nào? Như nói: “Bồ-tát ở trong nên đêm thấy năm giấc mộng lớn:
1. Mộng thấy thân mình nằm trên mặt đất, đầu kê lên núi chúa
Diệu Cao, tay phải tung nước trong biển lớn, phía Tây, tay trái   khoáy
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 37 679  
www.daitangkinh.org  
nước trong biển lớn phía Đông, hai chân quẫy nước phía Nam.
2. Mộng thấy có loài cỏ tốt lành tên gọi là kiên Cố, mọc ra từ
trong rốn, cao dần lên- lớn dần lên che khắp cả bầu hư không.
3. Mộng thấy có các loài chim thân trắng-đầu đen, bám vào chân
Bồ-tát, cao ngất đến đầu gối thì vòng trở lại tiếp tục lùi xuống phía
dưới.
4. Mộng thấy có loài chim bốn màu từ bốn phía bay đến bên cạnh
Bồ-tát và đều trở thành nên màu.
5. Mộng thấy trên núi rác rưởi hôi thối, kinh hành qua lại mà
không bị vấy bẩn”. Bồ- tát đã từng tr ải qua sự việc này ở nơi nào mà
mộng thấy? Nếu sự việc đã mộng tha áy không phải là đã từng trải qua
thì Bồ-tát vì sao không phải là điên đảo?
Đáp: Có người đưa ra cách nói như vậy: Sự việc đã thấy trong giấc
mộng đều là sự việc đã từng trải qua.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao mộng thấy người có sừng, lẽ nào đã
từng có lúc thấy người có sừng hay sao?
Đáp: Người ấy vào lúc tỉnh ngủ thấy người ở nới khác, thấy sừng
ở nơi khác, trong giấc mộng lờ mờ hổn loạn mà thấy cùng nên nơi, cho
nên không có gì sai. Lại nữa, ở trong biển lớn có loài vật tựa như con
người, trên đầu có sừng, người ấy đã từng thấy loài vật đó, nay lại mộng
thấy; bởi vì khắp nơi trong biển lớn có hình dạng và chủng loại của tất
cả hữu tình, cho nên gọi là biển lớn.
Hỏi: Năm giấc mộng của Bồ-tát la ïi thông hiểu thế nào? Lẽ nào
Bồ-tát đã từng trải qua sự việc như vậy chăng?
Đáp: Đã từng trải qua có hai loại:
1. Đã từng thấy.
2. Đã từng nghe.
Lúc xưa kia Bồ-tát tuy chưa từng thấy mà đã từng nghe cho nên
nay mộng thấy điều đó.
Hỏi: Bồ-tát nghe đến sự việc như vậy vào lúc nào?
Đáp: Đã từng thấy trong pháp của  chư Phật đời quá khứ tu tập
phạm hạnh, chư Phật đời quá khứ cũng đã từng mộng thấy sự việc này
mà thuyết giảng cho đệ tử biết, được nghe từ chư Phật đời quá khứ cho
nên nay lại mộng thấy. Có người lại nói như vậy: Con người ở thời gian
bắt đầu của kiếp thành cũng có người mộng thấy sự việc như vậy, từ đó
chuyền nhau thuật lại Bồ-tát được nghe, vì vậy đến lúc này lại mộng
thấy điều đó. Lại có người nói: Sự việc đã thấy trong giấc mộng không
nhất định là phải đã từng trải qua.
680 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao Bồ-tát không phải là điên đảo?
Đáp: Bởi vì đây là điểm báo tr ước của quả vị vô Thượng Chánh
đẳng Bồ đề, cho nên không phải là điên đảo.
Hỏi: Những sách đoán mộng do ai soạn ra?
Đáp: Do Tiên nhân soạn ra, các vị tiên nhờ vào sức mạnh của trí
Túc tùy niệm nhớ lại sự việc lúc trước mà soạn ra sách này.
Hỏi: Trí ấy không có năng lực quán  sát cảnh vị lai mà quán sát
cảnh vị lai chính là Nguyễn trí, cá c vị Tiên Không có nguyễn trí, làm
sao có thể soạn ra sách đoán mộng bói xem sự việc của vị lai?
Đáp: Các vị Tiên nhờ vào sự so sánh mà biết sự việc trong mộng
của vị lai, nghĩa là thấy trong quá khứ mộng như vậy thì có quả như vậy,
hiện tại cũng như vậy, từ đó so sánh biết rằng trong vị lai mộng thấy như
vậy thì cũng sẽ có quả như vậy. Do đó, các vị Tiên có thể soạn ra các
loại sách đoán mộng. Có người nói cá c vị Tiên cũng có vị đạt Nguyễn
trí vi diệu, có thể soạn ra sách này để cho các hữu tì nh tránh khỏi ách
nạn
Hỏi: Cảnh trong mộng và cảnh trong trí Túc trú tùy niệm, cảnh
nào là nhiều.
Đáp: Cảnh trong mộng nhiều hơn, chứ không phải là cảnh trong
trí Túc trú tùy niệm của Tĩnh lự th ứ tư. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì trí
Túc trú tùy niệm của Tĩnh lự thứ tư chỉ có năng lực nhớ lại sự việc của
ba vô số kiếp, mộng thì có thể biết được vô số sự việc của vô số Đại
kiếp. Có người hỏi rằng: Có thể có người không tiến vào Tĩnh lự không
thoát khởi Thông tuệ mà có thể biết được vô số sự việc trong vô số Đại
kiếp hay không?
Đáp: Có, đó là mộng.
Hỏi: Như Đức Thế Tôn nói: “Cá c ông cần phải đoạn trừ các pháp
như mộng. Pháp này là gì? Đó là năm Thủ uẩn”. Vì sao thủ uẩn lại nói
là như mộng?
Đáp: Bởi vì tánh là sát-na, vì không tồn tại lâu dài, vì lừa dối hữu
tình, vốn là pháp hoại diệt, vốn là ta ùnh giả tạo không thật, vốn là khó
thỏa mãn, cho nên nói năm Thủ uẩn là pháp như mộng.


„