A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 38

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 38 681  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 38

LUẬN VỀ VÔ TÀM QUÝ (Phần 5)

Như trong kinh nói: “Có năm Cái”, là năm Cái thâu nhiếp các
Cái, hay là các Cái thâu nhiếp năm cái? Cho đến nói rộng ra…
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì muốn làm cho người nghi ngờ có được quyết định rõ
ràng. Như trong kinh nói: “Có năm Cái:
1. Cái tham dục.
2. Cái sân hận.
3. Cái hôn trầm thụy miên.
4. Cái tùy miên ác tác.
5. Cái nghi”.
Có lẽ có người sinh nghi là Cái  chỉ có năm loại, Vô minh không
phải là cái chăng? Bởi vì muốn làm cho mối nghi này có được quyết
định rõ ràng, mà hiển bày ngoài năm ca ùi ra còn có cái thứ sáu riêng
biệt, đó là cái vô minh. Vì nhân duyên này cho nên soạn ra phần luận
này.
Hỏi: Là năm Cái thâu nhiếp các Cái, hay là các Cái thâu nhiếp
năm Cái?
Đáp: Các Cái thâu nhiếp năm cái, không có phải là năm cái thâu
nhiếp các cái. Không thâu nhiếp những lo ại nào? Đó là Cái vô minh,
bởi vì các Cái nhiều hơn cho nên có thể thâu nhiếp năm Cái, năm cái ít
hơn cho nên không thâu nhiếp hết các Cái. Như đồ đựng to lớn có thể
úp trên đồ đựng nhỏ bé, đồ đựng nhỏ bé không thể nào che hết đồ đựng
to lớn. Tùy miên Vô minh tuy cũng là Cái, nhưng bởi vì nặng nề không
nói là ở trong năm cái. Đức Thế Tôn thiết lập riêng biệt làm cái thứ sáu,
nghĩa là thế lực của năm cái trước đều bằng nhau, chỉ riêng Vô minh là
nặng nề cho nên nói tách biệt. Để chứng minh cho nghĩa này, lại dẫn lời
682 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
trong kinh, như Đức Thế Tôn nói:
“Bởi vì cái Vô minh che phủ, bị kiết ái luôn luôn ràng buộc. Người
ngu-người trí đều cảm được, có nhận thức về bản thân như vậy”.
Hỏi: Vô minh là Cái c ũng là kiết ái là kiế t cũng có Cái, vì sao
trong này nói Vô minh chỉ là cái, nhưng mà không nói thì nên biết điều
này là có cách nói khác. Lại nữa,  bởi vì muốn hiển bày các loại văn-
các loại giải thích, nếu dùng các loại văn, các loại giải thích thì nghĩa dễ
dàng hiểu được-dễ dàng có thể thọ trì, ngoài ra thì sẽ phức tạp lổn sổn
thêm. Lại nữa, bởi vì muốn hiển bày hai Môn, cho đến nói rộng ra. Như
Vô minh nói là Cái, thì Ái cũng phải như vậy. Như Ái nói là kiết thì Vô
minh cũng phải như vậy. Để hiển bày hai Môn, cho đến nói rộng ra, vì
vậy Vô minh chỉ nói là Cái, Ái chỉ gọi là kiết. Lại nữa, Vô minh nhiều
nghĩa về Cái mà ít nghĩa về kiết cho nên chỉ nói là Cái; Ái nhiều nghĩa
về kiết mà ít nghĩa về Cái, cho nên chỉ nói là kiết. Lại nữa, Vô minh
thì nghĩa về Cái là nặng mà nghĩa về kiết là nhẹ cho nên chỉ nói là Cái;
Ái thì nghĩa về kiết là nặng mà nghĩa về Cái là nhẹ, cho nên chỉ nói về
kiết, lại nữa, nghĩa về che phủ là nghĩa của Cái, trong các phiền não
lại không có phiền não thứ hai có thể che phủ Tuệ nhãn của hữu tình
như Vô minh, cho nên nói là Cái. Nghĩa về ràng buộc là nghĩa của kiết,
trong các phiền não lại không có phiền não thứ hai ràng buộc hữu tình
ở lâu dài ở trong sinh tử nhưng tham Ái , cho nên nói là kiết. Các loài
hữu tình bị Cái vô minh làm cho mù lòa, bị kiết Ái làm cho vướng chặt,
không thể nào rời bỏ sinh tử để hướng về Niết-bàn được. Ví như có
người gặp phải hai tên giặc thù, nên tên trói chặt tay chân người ấy, nên
tên lấy vải bịt mắt người ấy, người na øy bị trói chặt mà mắt lại không
thấy gì cả, không thể nào chạy trốn đến nơi yên ổn được. Hữu tình cũng
như vậy, bị Vô minh che phủ, bị tham ái trói chặt, không thể nào rời bỏ
sinh tử để hướng đến Niết-bàn được. Trong  này cần phải nói thí dụ về
hai tên giặc thù. Xưa có hai tên giặc, nên gọi là Y-lợi, nên gọi là Xả-sa,
luôn luôn cùng nhau giao du đi lại thân thiết. Nếu gặp người có của cải
thì nên tên trói chặt chân tay, nên tên bôi đất vào mắt người ta, lấy hết
của cải mà đi. Người ấy bị trói chặt, mắt ka ïi không trông thấy gì nữa,
thế là ở nơi đó chịu khốn khổ đến chết. Hữu tình cũng như vậy, bị Vô
minh-ham ái làm cho che mờ vướng chặt và đắm chìm trong sinh tử.
Vì vậy Tôn giả Diệu Âm nói: “Các loài hữu tình bị vô minh làm
cho mù lòa bị tham ái làm cho vướng ch ặt ở mãi trong sinh tử mà tăng
trưởng phát ác”. Vì vậy, vô minh chỉ nói là Cái, Ái chỉ gọi là kiết, nghĩa
ấy đã thiết lập chính xác. Nhưng mà thế lực hoạt dụng của Cái Vô minh
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 38 683  
www.daitangkinh.org  
nặng nề hơn hẳn, nên mình nó mạnh hơn năm Cái trước, cho nên Đức
Phật không nói ở trong năm Cái, bởi vì  thế lực của năm cái đều bằng
nhau.
Các Cái thì đó là sự che phủ chăng?
Đáp: Trước đây dựa vào nghĩa lý trong kinh chỉ ở ngoài năm Cái
thiết lập riêng biệt Vô minh làm Ca ùi thứ sáu, nay cần phải dựa vào
nghĩa lý đối chỉ mà nói tất cả phiền não không có loại nào không phải
là Cái, bởi vì nghĩa về che phủ ngăn cách là nghĩa của Cái tất cả phiền
não đều có thể che phủ nga ên cách Thánh Đạo và căn Thiện gia hạnh
của thánh đạo, cho nên đều gọi là Cái, bởi vì nhân duyên này mà tiếp
tục soạn ra phần luận này.
Hỏi: Các Cái thì đó là sự che phủ chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân  biệt, trong này cái là dựa vào
tánh tướng mà nói đến năm loại như tham dục… hoặc là quá khứ, hoặc là
vị lai, hoặc là hiện tại, không có loại nào không phải là tánh tướng của
Cái đã được thiết lập trong năm loại, cho nên đều gọi là cái. Trong này,
sự che phủ (phú) là dựa vào tác dụng mà nói, tất cả phiền não ở thời
gian hiện tại có tác dụng của sự che phủ nên gọi là phú, quá khứ và vị
lai không có tác dụng của sự che phủ cho nên không gọi là phú. Bởi vì
hai loại này cùng có rộng-hẹp, cho nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc là Cái mà không phải là phú, đó là năm Cái thuộc quá
khứ-vị lai, loại này có tánh tướng của Cái cho nên gọi là Cái, nhưng mà
không có tác dụng của sự che phủ cho nên không gọi là phú, bởi vì quá
khứ thì tác dụng đã dừng lại, mà vị lai thì chưa có tác dụng.
Hỏi: Cái của quá khứ che phủ sự tương tục của quá khứ, Cái của
vị lai che phủ sự tương tục của vị lai, Cái của hiện tại che phủ sự tương
tục của hiện tại, vì sao nay lại nói quá khứ-vị lai là Cái chứ không phải
là phú?
Đáp: Nếu dựa vào tự tánh của  các pháp mà nói thì phú gồm cả
ba đời, bởi vì tự tánh của các pháp  nối thông của ba đời. Nếu dựa vào
Bổ-đặc-già-la mà nói thì phú chỉ thuộc về hiện tại bởi vì Bổ-đặc-già-la
chỉ có hiện tại, nghĩa là chỉ đối với pháp Uẩn-Giới-Xứ của hiện tại mà
thiết lập Bổ-đặc-già-la chứ không phải là đối với quá khứ vị lai, bởi vì
điều ấy thuộc về pháp số chứ không pha øi là hữu tình. Nay chỉ dựa vào
Bổ-đặc-già-la kia để kiến lập về n ghĩa của phú, cho nên chỉ có ở hiện
tại. Vả lại, trước đây đã nói phú dựa vào tác dụng mà thiết lập cho nên
không cần phải chất vấn làm gì.
2. Có lúc là phú mà không phải là Cái đó là trừ ra năm cái, còn lại
684 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
các phiền não hiện rõ trước mắt. Điều này lại nói thế nào? Nghĩa là tất
cả phiền não của cõi Sắc-Vô sa éc, kiến-mạng-vô minh và năm cái của
cõi dục vốn không thâu nhiếp các Triền (ràng buộc) hiện rõ trước mắt,
đó gọi là phú chứ không phải là Cái.
Hỏi: Chỉ sao chỉ nói phiền não hiện tại là phú chứ không phải là
thời gian khác?
Đáp: Nếu nói đến hiện tại thì nên biết rằng cũng nói đến quá khứ
và vị lai, bởi vì tánh tướng giống nhau, nhưng mà đời hiện tại có tác
dụng của phú hiển bày, cho nên chỉ nói đến hiện tại. Lại nữa, phiền
não hiện tại che phủ ngăn cách Tha ùnh đạo và căn thiện gia hạnh của
thánh đạo đối với sự tương tục của mình, quá khứ và vị lai vì thì không
như vậy, cho nên chỉ nói hiện tại. Lại nữa, phiền não hiện tại phát khỏi
các nghiệp đối với sự tương tục của mình, quá khứ vị lai thì không như
vậy, cho nên chỉ nói hiện tại. Lại nữa, phiền não hiện tại Thủ quả và
Dự quả đối với sự tương tục của  mình, quá khứ và vị lai thì không như
vậy, cho nên chỉ nói hiện tại. Lại nữa, phiển não hiện tại có thể là nhân
đồng loại-nhân biến hành-nhân dị t hục và tiếp nhận quả đẳng lưu-quả
dị thục đối với sự tương tục c ủa mình, quá khứ và vị lai thì không như
vậy, cho nên chỉ nói hiện tại. Lại nữa, phiền não hiện tại có thể làm
nhiễm ô-hiện tại có thể chỉ trích khiến cho chìm vào bùn lầy-rơi vào
chỗ phi lý đối với sự tương tục của mình, quá khứ và vị lai thì không như
vậy, cho nên chỉ nói hiện tại. Lại nữa, phiền não hiện tại gây ra điều
nhiệt não-gây ra sự tổn hại đối với sự tương tục của mình, quá khứ và vị
lai thì không như vậy, cho nên chỉ nói hiện tại. Lại nữa, phiền não hiện
tại làm ngu tự tánh và làm ngu sở duyên đối với sự tương tục của mình,
quá khứ và vị lai thì không như vậy, c ho nên chỉ nói hiện tại. Lại nữa,
phiền não tự tại ngu muội về pháp ba đời và pháp lìa thế gian đối với sự
tương tục của mình, quá khứ và vị lai thì không như vậy, cho nên chỉ nói
hiện tại. Lại nữa, phiền não hiện tại làm chướng ngại đến hành tướng sở
duyên-sở y khiến cho không giải thoát được, quá khứ và vị lai thì không
như vậy, cho nên chỉ nói đến hiện tại. Bởi vì các loại nhân duyên như
vậy, cho nên chỉ nói phiền não hiện tại gọi là Phú.
3. Có lúc là Cái mà cũng là P hú, đó là năm Cái thuận theo nên
Cái hiện rõ trước mắt. Nghĩa là lúc Cái tham dục hiện rõ trước mắt, thì
phần vị tỉnh ngủ có ba Cái hiện rõ trước mắt, đó là ba Cái trước và thụy
miên. Như Cái tham dục, Cái sân hận-ác tác-nghi cũng như vậy.
Nếu lúc Cái hôn trầm hiện rõ trước mắt, thì phần vị tỉnh ngủ chắc
chắn có hai Cái hiện rõ trước mắt, đó là hai Cái trước và thụy miên. Như
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 38 685  
www.daitangkinh.org  
Cái hôn trầm, Cái tùy miên cũng như vậy.
Nếu lúc Cái thụy miên hiện rõ trướ c mắt, thì nhất định có ba cái
hiện rõ trước mắt, đó là thụy miên-hôn trầm và tùy miên. Như vậy, lúc
năm Cái hịên rõ trước mắt, cũng gọi là Cái bởi vì có tánh tướng của Cái,
cũng gọi là Phú bởi vì có tác dụng của sự che phủ.
4. Có lúc không phải là Cái cũng không phải là Phú, đó là trừ ra
những tướng trước.
Những tên gọi trong này dùng âm Tướng mà nói. Nếu pháp đã
thuyết lập tên gọi đã phù hợp với cách  nói thì làm thành ba câu trước;
chưa thuyết lập tên gọi chưa phù hợp với cách nói thì làm thành câu thứ
tư, cho nên nói là trừ ra những tướng tr ước. Điều này lại nói thế nào?
Nghĩa là trong Hành uẩn làm thành bốn câu phân biệt: Năm Cái thuộc
quá khứ và vị lai thuộc câu thứ nhất; trừ ra năm cái, còn lại các phiền
não hiện tại là câu thứ hai; năm Cái c ủa hiện tại là câu thứ ba; còn lại
Hành uẩn tương ưng và bất tương ư ng, cùng với bốn uẩn toàn phần và
ba vô vi là câu thứ tư.
Các tùy miên Vô minh hệ thuộc cõi Dục, thì tất cả các loại ấyđều
là bất thiện chăng? Cho đến nói rộng ra…
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước đây hiển bày vô minh cũng là tánh của Cái, nhưng
chưa hiển bày về bất thiện, nay cần hiển bày về điều đó. Lại nữa, vì
ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày chánh nghĩa. Nghĩa là
hoặc có người chấp tất cả phiền não đều là bất thiện. Như phái Thí Dụ,
họ đưa ra cách nói như vậy: Tất cả phiền não không do tuệ phương tiện
khéo léo thâu nhiếp giữ gìn đều là bất thiện. Vì ngăn chặn cái chấp ấy
để hiển bày các phiền não có loại là bất thiện, có loại là vô ký.
Hỏi: Tất cả phiền não không do tuệ phương tiện khéo léo thâu
nhiếp giữ gìn mà thuận theo đều là bất  thiện, làm sao cũng nói là có
loại thuộc về vô ký vậy?
Đáp: Bởi vì cảm quả không yêu thích cho nên gọi là bất thiện, chứ
không phải là không do tuệ phương tiện khéo léo thâu nhiếp giữ gìn.
Nếu không như vậy thì vô phú vô ký, phải có loại bất thiện, trong tánh
của nó cũng có lúc không phương tiện khéo léo.
Hoặc lại có người chấp của cõi Dục đều là bất thiện, tất cả phiền
não của cõi Sắc-Vô sắc đều là vô ký. Vì ngăn chặn cái chấp ấy để hiển
bày Thân kiến-Biên kiến của cõi  Dục và vô mong tương ưng với nó
cũng là vô ký. Bởi vì nhân duyên này cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Các tùy miên vô minh hệ thuộc cõi Dục, thì tất cả các loại ấy
686 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
đều là bất thiện chăng?
Đáp: Các tùy miên Vô minh bất thiện đều thuộc về cõi Dục. Có
tùy miênVô minh hệ thuộc cõi Dục  mà không phải là bất thiện, đó
là Hữu thân kiến-Biên chấp kiến h ệ thuộc cõi Dục tương ưng với vô
minh.
Hỏi: Vì sao thân kiến-biên kiến của cõi Dục và các pháp câu hữu
tương ưng với nó không phải là bất thiện?
Đáp: Nếu hệ của pháp là không có Tàm-không có Quý, hoặc
tương ưng với nó, hoặc cùng có với nó, hoặc do nó mà sinh ra thì đều
là bất thiện; các pháp như Thân kiến… cùng với nó trái ngược nhau, cho
nên không phải là bất thiện. Phần còn lại giải thích rộng hơn như phẩm
Bất Thiện trong chương Kiết Uẩn ở sau.
Các tùy miên Vô minh hệ thuộc cõi Sắc-Vô sắc, thì tất cả các loại
ấy đều là vô ký chăng? Cho đến nói rộng ra…
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước đây hiển bày về Vô mi nh có loại là tánh bất thiện,
nhưng chưa hiển bày cũng là vô ký, nay cần phải hiển bày về điều đó,
cho nên tiếp tục soạn ra phần luận này.
Hỏi: Các tùy miên Vô minh hệ thuộc cõi Sắc-Vô sắc, thì tất cả các
loại ấy đều là vô ký chăng?
Đáp: Các tùy miên Vô minh hệ thu ộc cõi Sắc-Vô sắc đều là vô
ký. Có tùy miên Vô minh là vô k ý nhưng không phải là hệ thuộc cõi
Sắc-Vô sắc đó là Hữu thân kiến-Biên chấp kiến, hệ thuộc cõi dục tương
ưng với Vô minh.
Hỏi: Vì sao phiền não hệ thuộc cõi  Sắc-Vô sắc, và các pháp câu
hữu tương ưng với nó không phải là bất thiện?
Đáp: Nếu Thể của pháp là không có Tàm-không có Quý, hoặc
tương ưng với nó, hoặc cùng với nó, hoặc do nó mà sinh ra thì đều là
bất thiện; các pháp như phiền não hệ thuộc hai cõi trên, cùng với nó
trái ngược nhau cho nên không phải là bất thiện. Phần còn lại giải thích
rộng hơn như phẩm Bất Thiện trong chương Kiết Uẩn ở sau.
Các tùy miên Vô minh do kiến Khổ-Tập mà đoạn thì các loại ấy
đều là biến hành chăng? Cho đến nói rông ra…
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước đây nói Vô minh là bất thiện hoặc là vô ký, mà chưa
nói nó là biến hành hay không phải là biến hành, nay cần phải nói đến
điều đó, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Các tùy miên Vô minh do kiến Khổ-Tập mà đoạn, thì các
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 38 687  
www.daitangkinh.org  
loại ấy đều là biến hành chăng?
Đáp: Các tùy miên Vô minh la ø biến hành đều do kiến Khổ-Tập
mà đoạn. Có tùy miên Vô minh do kiến Khổ-Tập mà đoạn nhưng không
phải là kiến hành, đó là tùy miên chẳng phải là biến hành do kiến Khổ-
Tập mà đoạn tương ưng với Vô minh, ta át là tùy miên tham-sân-mạng
tương ưng với Vô minh do kiến Khổ-Tập  mà đoạn.
Hỏi: Các tùy miên Vô minh do ki ến Diệt-Đạo mà đoạn, thì các
loại ấy đều chẳng phải là biến hành chăng?
Đáp: Các tùy miên Vô minh do kiến Diết-Đạo mà đoạn đều chẳng
phải là biến hành. Có tùy miên Vô minh chẳng phải là biến hành nhưng
không phải là do kiến Diệt-Đạo mà đoạn, đó là tùy miên chẳng phải là
biến hành tương ưng với Vô minh do kiến Khổ-Tập mà đoạn, tức là tùy
miên tham-sân-mạng tương ưng với vô minh do kiến Khổ-Tập mà đoạn.
Trong này, nghĩa về biến hành và chẳng phải là biến hành, nơi khác đã
nói nhiều cho nên không biểu hiện rõ ràng.
Thế nào là tùy miên Vô minh bất cộng? Cho đến nói rộng ra…
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: trước đây nói Vô minh cũng là tánh của Cái, là bất thiện
hoặc là vô ký, là biến ha ønh và chẳng phải là biến hành, mà chưa nói
vô minh là bất cộng hay chẳng phải là bất cộng, nay cần phải nói đến
điều đó. Lại nữa, trước đây nói phiền não tương ưng với Vô minh, nhưng
chưa nói phiền não không tương ưng với Vô minh, nay cần phải nói đến
điều đó cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là tùy miên Vô minh bất cộng?
Đáp: Các Vô minh đối với khổ không hiểu rõ, đối với Tập-Diệt-
Đạo không hiểu rõ. Trong này, không hiểu rõ là hiển bày về nghĩa
không muốn chấp nhận, nghĩa là bởi vì  Vô minh mê mờ che phủ tâm
tư, không mong muốn-không chấp nhận đối với bốn Thánh đế, cho nên
gọi là không hiểu rõ, chứ không phải chỉ là không sáng suốt. Như người
nghèo hèn đã ăn thức ăn dở vào trong bụng, tuy gặp được thức ăn ngon
mà vẫn không muốn ăn; dị sinh cũng như vậy, Vô minh che phủ tâm
tư, tuy nghe bốn Thánh đế mà cũng không mong muốn và cũng không
chấp nhận.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao không gọi là tà kiến?
Đáp: Không có hành tướng chuyển đổi thì nói là tà kiến, ở đây chỉ
là không mong muốn chứ không phải là không có hành tướng, cho nên
không phải là tà kiến. Lại nữa, hủy bán vật thật có thì gọi là tà kiến, ở
đây chỉ là không chấp nhận, cho nên không phải là tà kiến.
688 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Trong này đã nói không hiểu rõ, thì đó là hiển bày về tự tánh
là hiển bày về hành tướng, hay là hiển bày về sở duyên?
Đáp: Có người nói như vậy: Đây là hiển bày về tự tánh của Vô
minh.
Hỏi: Như vậy hành tướng của Vô minh thế nào?
Đáp: Không biết gì-tối tăm mờ mịt và ngu si thì đây là hành tướng
của Vô minh.
Hỏi: Như vậy sở duyên của Vô minh thế nào?
Đáp: Tức là bốn Thánh đế. Có sư  khác nói: Đây là hiển bày về
hành tướng của Vô minh, nghĩa là V ô minh này chỉ chuyển đổi hành
tướng không hiểu rõ đối với bốn Thánh đế.
Hỏi: Nếu như vậy thì Phẩm Loại T úc đã nói phải thông hiểu thế
nào? Như nói: “Thế nào là tùy tăng của tùy miên Vô minh bất cộng? Đó
là không biết gì-tối tăm mờ mịt và ngu si”.
Đáp: Cần phải biết rằng luận ấy là có cách nói khác, luận ấy nói
hành tướng của Vô minh là không cùng tận, nghĩa là Vô minh này lại
có hành tướng không hiểu rõ. Có người nói: Không hiểu rõ tức là không
biết gì-tối tăm mờ mịt và ngu si, cho nên không có lỗi trái ngược nhau.
Hỏi: Như vậy tự tánh của Vô minh thế nào.
Đáp: Tự thể và tự tướng chính là tự tánh của Vô minh như nói:
Tự tánh của các pháp chính là tự tướng của các pháp, tánh đồng loại là
cộng tướng.
Hỏi: Như vậy sở duyên của Vô minh thế nào?
Đáp: Tức là bốn Thánh đế. Lại có người nói: Đây là hiển bày về
sở duyên của Vô minh, nghĩa là đối  với khổ không hiểu rõ thì nói là
duyên với khổ đế, đối với Tập-Diệt-Đạo không hiểu rõ thì nói là duyên
với Tập-Diệt-Đạo đế. Tự tánh và hành tướng đều nói như  trước.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Như vậy Vô minh đối với bốn
Thánh đế, luôn luôn là ngu si chậm chạp, luôn luôn là tối tăm mê muội,
luôn luôn không hiểu rõ ràng, luôn luôn không quyết đoán chọn lựa, lấy
đó làm tự tánh của nó.
Đã nói về tự tánh, nguyên cớ nay sẽ nói:
Hỏi: Như vậy Vô minh vì sao gọi là bất cộng, bất cộng nghĩa    là
gì?
Đáp: Như vậy Vô minh do tự lực  mà dấy khởi, chứ không phải
tương ưng với tùy miên khác mà dấy khởi, cho nên gọi là bất cộng;
không phải là như tham… tương ưng với Vô minh và tha lực mà dấy khởi.
Có người nói như vậy: Như vậy Vô minh không phải là lẫn tạp với tùy
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 38 689  
www.daitangkinh.org  
miên khác mà dấy khởi, cho nên gọi là bất cộng. Có sư khác nói: Như
vậy Vô minh và tùy miên khác không cùng chung ý thích, cho nên gọi
là bất cộng. Hoặc có người nói: Như vậy Vô minh và tùy miên khác do
tạo tác khác nhau, cho nên gọi là ba át cộng. Lại có người nói: Như vậy
Vô minh mê mờ bốn Thánh đế, không tương ưng với tùy miên mà dấy
khởi, cho nên gọi là bất cộng. Hoặc lại có người nói: Vô minh không
tương ưng với tùy miên, chỉ là do dị sinh mà dấy khởi, cho nên gọi là bất
cộng. Có người khác lại nói: Như va äy Vô minh đối với phiền não dấy
khởi gọi là đứng đầu và cao nhất, cho nên gọi là bất cộng.
Hỏi: Vô minh bất cộng là chỉ do kiến mà đoạn, hay là gồm cả năm
bộ? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu chỉ do kiến mà đoạn thì luận thức
thân nói phải không hiểu thế nào? Như nói: “Vô minh bất cộng tương
ưng với tâm, Vô minh ấy là do tu  mà đoạn”. Nếu gồm cả năm bộ, thì
văn của bản luận này vì sao không nói mà chỉ nói là đối với khổ không
hiểu rõ, đối với Tập-Diệt-Đạo không hiểu rõ vậy?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Như vậy Vô minh chỉ do kiến mà
đoạn.

nào?
Hỏi: Nếu như vậy thì luận Thức thân nói phải thông hiểu thế
Đáp: Văn của luận ấy nên nói  như vậy: Vô minh tương ưng với
tâm mà không tương ưng với tùy miên, vô minh ấy là do tu mà đoạn.
Không nên nói là Vô minh bất cộng tương ưng với tâm, vô minh ấy là
do tu mà đoạn.
Hỏi: Nói rằng Vô minh bất cộng tương ưng với tâm, và nói Vô
minh tương ưng với tâm và không tương ưng với tùy miên, nghĩa có gì
khác nhau?
Đáp: Vô minh do tu mà đoạn có lẽ có tùy miên không tương ưng,
mà không gọi là bất cộng. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nhờ tha lực mà
dấy khởi, nghĩa là nếu Vô minh do tự lực mà dấy khởi, chứ không phải
là tương ưng với tùy miên khác mà da áy khởi thì gọi là bất cộng; Vô
minh do tu mà đoạn tuy có lúc không tương ưng với tùy miên mà dấy
khởi, nhưng không phải là do tự lực mà dấy khởi, là do tự lực của phẫn
hận… mà dấy khởi, cho nên không gọi la ø bất cộng. Có người nói như
vậy: Vô minh bất cộng đều có ở năm bộ.
Hỏi: Nếu như vậy thì văn của bản luận này vì sao không nói?
Đáp: Trong luận này chỉ nói đến Vô minh bất luận do kiến Đạo
mà đoạn, bởi vì Vô minh na øy mê mờ bốn Thánh đế, không tương ưng
với tùy miên mà dấy khởi; do tu mà đoạn thì tuy không phải là tương
690 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
ưng với tùy miên mà dấy khởi, nhưng không mê mờ đối với Đế, cho nên
không nói đến. Lại nữa, trong luận này chỉ nói là chỉ có dị sinh dấy khởi
Vô minh bất động; do tu mà đoạn thì Thánh giả cũng dấy khởi, cho nên
không nói đến. Lại nữa, trong này chỉ nói Vô minh bất cộng duyên với
tất cả hữu lậu-vô lậu-hữu vi và vô vi; do tu mà đoạn chỉ duyên với hữu
lậu-hữu vi, vho nên không nói đến. Lại nữa, trong này chỉ nói Vô minh
bất cộng do tự lực mà dấy khởi; do tu mà đoạn nhờ vào tha lực mới dấy
khởi, cho nên không nói đến.
Hỏi: Vô minh bất cộng do tu mà đoạn này có trong tăng nào?
Đáp: Nếu là cõi Dục thì mười tiểu phiền não địa pháp (mười tâm
sở) đều có thể có trong tâm; tĩnh lự thứ nhất thì dua nịnh-lừa dối-kiêu
mạn đều có thể có trong tâm; tĩnh lự thứ hai trở lên các địa trên, thì chỉ
có thể có trong tâm tương ưng với kiêu mạng.
Hỏi: Vô minh bất cộng đã nói trong này hiện khởi ở phần vị
nào?
Đáp: Nếu các dị sinh do lực thắng giải mà phát khởi chánh  kiến,
hoặc khởi lên tà kiến, lúc tâm mệt mỏi thì nhiều lần dấy khởi không
liên tục; Vô minh bất cộng mê mờ đối với bốn thánh đế, nghĩa là duyên
với hành tướng của bốn đế mà không mong muốn-không chấp nhận và
không hiểu rõ.
Hỏi: Trong tất cả các tâm đều có Ba ùt-nhã, vì sao nay lại nói vô
minh bất cộng không hiểu rõ đối với đế?
Đáp: Tuệ bị Vô minh làm cho mờ khuất, cho nên không sáng suốt-
không thanh tịnh, đối với bốn Thánh đế cũng không có thể hiểu rõ. Lại
nữa, trong này chỉ nói Vô minh bất cộng không hiểu rõ đối với đế, chứ
không nói đến Bát-nhã, cho nên không cần phải vặn.
Hỏi: Có thể tùy miên không tương ưng với tùy miên chăng?
Đáp: Có, tức là Vô minh bất cộng và tùy miên Vô minh cùng dấy
khởi như phẫn… do tu mà đoạn đã nói trước đây.
Hỏi: Có thể có tùy miên mà không gọi là có tùy miên chăng?
Đáp: Có, tức là Vô minh bất cộng và tùy miên vô minh cùng dấy
khởi như phẫn… do tu mà đoạn duyên với tùy miên ấy đã đoạn hết, trước
đây đã nói.
Hỏi: Có thể có tùy miên không t ùy tăng đối với các tùy miên
chăng?
Đáp: Có, tức là trước đây đã nói vô minh bất cộng duyên với  vô
lậu.
Hỏi: Có thể có tùy miên chẳng phải là do các tùy miên mà là tùy
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 38 691  
www.daitangkinh.org  
tăng chăng?
Đáp: Có, đó là các tủy miên đã lìa bỏ hệ thuộc.
Hỏi: Như có tùy miên không tương ưng với tùy miên mà dấy khởi,
có thể có tùy miên không tương ưng với Triền để dấy khởi chăng?
Đáp: Không có, bởi vì các tùy miên đều cùng dấy khởi với hôn
trầm và tùy miên.
Hỏi: Như có tùy miên không tương ưng với tùy miên mà dấy
khởi, có thể cũng có Triền mà khôn g tương ưng với Triền để dấy khởi
chăng?
Đáp: Không có, bởi vì các tâm nhiểm ô đều cùng dấy khởi với hôn
trầm và tùy miên.
Hỏi: Như có tùy miên không tương ưng với tùy miên mà dấy
khởi, có thể cũng có Triền không tương ưng với tùy miên mà dấy khởi
chăng?
Đáp: Không có, bởi vì các Triền cần phải tương ưng với thụy miên
Vô minh mà dấy khởi.
Hỏi: Thế nào là Tùy miên-Triền bất cọng?
Đáp: Không có Tùy miên-Triền bất cọng.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Bởi vì làm cho người nghi ngờ có được quyết định rõ ràng.
Nghĩa là Vô minh và Tùy miên đều gồm cả sáu thức-năm bộ và ba cõi,
bát thiên và vô ký đều có mặt khắp tất cả các tâm nhiễm ô. Hoặc có
người sinh nghi như Vô minh và bất cộng, thì Tùy miên cũng như vậy.
Muốn làm cho mối nghi này được quyết định rõ ràng, để hiển bày Tùy
miên và Triền không có bất cọng.
Hỏi: Hôn trầm-Tùy miên đều cùng có với tất cả các tâm nhiểm ô,
vì sao trong này chỉ nói Tùy miên chứ không phải là Hôn trầm?
Đáp: Là ý của người soạn lua än muốn như vậy, c ho đến nói rộng
ra. Lại nữa, cũng cần phải nói đến Hôn trầm mà không nói thì nên biết
có cách nói khác. Lại nữa, Hôn trầm và Tùy miên luôn luôn tương ưng
với nhau, cho nên trong này nói nên loại thì đã nói đến loại còn lại. Lại
nữa, bởi vì Tùy miên-Triền tùy thua än với phóng dật gây ra nhiều sai
lầm với tính chất kiên cố và mạnh liệt, Hôn trầm thì không như vậy, cho
nên chỉ nói đến Tùy miên.
Dựa vào kinh này chỉ thiết lập Tùy miên ở trong môn năm kiết
thuận phần Thượng, luận phẩm Loại Túc chỉ nói Tùy miên ở trong mười
phiền não Đại địa pháp, trong luận thi Thiết chỉ nói Tùy miên ở trong
năm pháp: “Lúc dị sinh lấy khỏi thụy miên dục tham thì chắc chắn khởi
692 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
lên năm pháp…
1. Tùy miên dục tham.
2. Tùy miên dục tham tăng trưởng sinh.
3. Tùy miên vô minh.
4. Tùy miên vô minh tăng trưởng sinh.
5. Tùy miên”.
Những nơi như vậy đều bởi vì Tùy miên có nhiều sai lầm, cho nên
chỉ nói đến nó chứ không phải là loại khác, trong này cũng như vậy. Lại
nữa, bởi vì Tùy miên-Triền liên tục hoạt động mạnh liệt gây rối loạn
cho bốn chi-năm chi Tĩnh lự, cho nên chỉ nói đến nó; Hôn trầm ngu độn
tùy thuận với Đẳng trì tựa như Định mà chuyển biến, Hôn trầm hiện rõ
trước mắt thì nhanh chóng tiến vào Định, sai lầm nhẹ hơn cho nên trong
này không nói về nó. Lại nữa, bởi vì Tùy miên-Triền làm hủy hoại
phẩm thiện khiến cho không có thể chuyên chú vào cảnh Định, Hôn
trầm thì không như vậy, cho nên chỉ nói đến Tùy miên. Lại nữa, bởi vì
Tùy miên-Triền gây ra rối loạn c ho phẩm tâm, đối với các pháp thiện
không muốn chịu khó tu tập, giả sử có muốn chịu khó tu tập thì nhanh
chống trở lại buôn rơi bỏ dỡ; Hôn trầm thì không như vậy, cho nên chỉ
nói đến Tùy miên. Lại nữa, bởi vì hôn trầm ấy chuyển biến tựa như Vô
minh, ở trước đã nói nhiều; tùy miên Vô minh thì đã nói về nó, cho nên
không nói đến nữa. Lại nữa, bởi vì T ùy miên-Triền mạnh liệt và kiên
cố gây ra nhiều sai lầm; hoặc co ù người nói là Tùy miên giống như tùy
miên cũng có bất cọng, cho nên chỏi nói đến Tùy miên thì không có
bất cộng.

-----------------------
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 38 693  
www.daitangkinh.org  
CHƯƠNG I:  TẠP UẨN

Phẩm Thứ Sáu : LUẬN VỀ TƯỚNG
LUẬN VỀ TƯỚNG (Phần 1)
Sắc pháp sinh-lão-trú-vô thường nên nói là sắc hay là phi sắc?
Như vậy các chương giải thích về nghĩa từng chương đã lãnh hội rồi,
tiếp đến cần phải giải thích rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì phân biệt rộng về nghĩ a trong kinh. Như trong kinh nói :
“Đức Phật bảo với Tỳ kheo: pháp có hai loại, nên là hữu vi, hai là vô
vi, pháp hữu vi khởi lên tiếng cũng có thể biết rõ, tận là trú - dị cũng có
thể biết rõ. Pháp vô vi không có khởi  lên mà có thể biết rõ, không có
tận - trú - dị mà có thể biết rõ”.
Các Sư đối với nghĩa lý của kinh này, không biết đúng như thật
mà khởi lên các loại chấp. Nghĩa là hoặc có người chấp: Các tướng hữu
vi không phải là thể thật có. Như pha ùi thí dụ, họ đưa ra cách nói này:
Các tướng hữu vi là do Hành uẩn bất tương ưng thâu nhiếp, mà Hành
uẩn bất tương ưng thì thể không có thật, cho nên các tướng hữu vi không
phải là thể thật có. Vì ngăn chặn cái chấp ấy để hiển bày tự thể thật có
của tướng hữu vi. Hoặc lại có người chấp: Các tướng hữu vi đều là  vô
vi. Như luận giả phái phân biệt, họ đưa ra cách nói này : Nếu thể của
tướng hữu vi là tánh hữu vi yếu kém, thì sẽ không có thể là sinh pháp-
trú pháp-dị pháp và diệt pháp; bởi vì thể của tướng hữu vi là đánh vô vi
mạnh mẽ, cho nên sẽ có thể là sinh pháp cho đến diệt pháp. Hoặc lại có
người chấp: Ba tướng trước là hữu vi, tướng diệt là vô vi. Như Pháp Mật
Bộ, họ đưa ra cách nói này: Nếu thể của tướng vô thường là tánh hữu vi
yếu kém, thì không có thể là diệt pháp, bởi vì là tánh vô vi mạnh cho
nên sẽ có thể là diệt pháp. Vì ngăn chặn cái chấp ấy để hiển bày tướng
hữu vi đều là hữu vi. Hoặc lại có người chấp: Tướng và tướng phụ thuộc
của nó (sở tướng), tất cả đều tương tự. Như Sa-môn tương tự - tương tục,
họ đưa ra cách nói này: Thể của sắc pháp sinh-trú-lão-vô thường vẫn là
sắc, cho đến thể của thức pháp si nh-lão-trú-vô thường vẫn là thức. Vì
ngăn chặn cái chấp ấy để hiển bày  tướng hữu vi chỉ do Hành uẩn bất
tương ưng thâu nhiếp. Hoặc lại có người chấp: Năm uẩn như sắc, lúc
ra khỏi thai thì gọi là sinh, lúc nối tiếp nhau thì gọi là trú, lúc suy sụp
biến đổi thì gọi là Dị, lúc mạng sống chấm dứt thì gọi là Diệt. Như các
694 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Sư thuộc phái Kinh Bộ đã chấp. Vì ngăn chặn cái chấp ấy để hiển này
năm uẩn chỉ là tướng của chúng đồng phần chứ không phải là tướng hữu
vi, mà tướng hữu vi là các pháp hữu vi trong mỗi nên sát-na đều có đủ
bốn tướng.
Lại nữa, vì làm cho người nghi  ngờ có được quyết định rõ ràng,
như trong chưng Định Uẩn nói: “Pháp quá khứ đạt được hoặc là quá khứ
- hoặc là vị lai - hoặc là hiện tại, ph áp vị lai - hiện tại đạt được cũng
như vậy. “Hoặc có người sinh nghi : như đạt được và pháp có loại cùng
thời gian, có loại khác thời gian; tướng và tướng phụ thuộc của nó cũng
phải như vậy. Vì làm cho mối nghi kia được quyết định rõ ràng, để hiển
bày tướng và pháp không có thời gian  khác nhau. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì đạt được những gì đạt được (sở đắc) không cùng chung nên quả,
không nhất định cùng hiện hành, không pha ûi là nhân câu hữu, hoặc là
thời gian khác nhau; tướng và t ướng phụ thuộc của nó thì cùng chung
nên quả, quyết định cùng hiện hành, là nhân câu hữu cho nên chắc chắn
cùng nên thời gian.
Vì ngăn chặn các loại tông chỉ kỳ lạ đã nói ở trước, và để loại bỏ
nghi ngờ cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Sắc pháp sinh - trú - lão - vô thường nên nói là sắc hay là phi
sắc?
Đáp: Nên nói là phi sắc. Trong này, sắc pháp nghĩa là mười   sắc
xứ và phần ít của pháp xứ. Tướng hữu vi  kia chỉ là phi sắc, chỉ riêng
pháp xứ thâu nhiếp, đây chính là c hủng loại sai khác của năng tướng
và sở tướng.
Hỏi: Phi sắc pháp sinh - trú - lão - vô thường nên nói là phi sắc
hay là sắc?
Đáp: Nên nói là phi sắc. Trong  này, phi sắc pháp nghĩa là ý xứ
và phần ít của pháp xứ. Tướng hữu vi kia như trước đã nói, đây chính là
chủng loại giống nhau của sở tướng và năng tướng.
Hỏi: Pháp hữu kiến sinh-trú-lão-vô thường nên nói là hữu kiến
hay là vô kiến?
Đáp : Nên nói là vô kiến. Trong này, pháp hữu kiến nghĩa là sắc.
Tướng hữu vi kia chỉ là vô kiến, chỉ riêng pháp xứ thâu nhiếp. Đây
chính là chủng loại sai khác của năng tướng và sở tướng.
Hỏi: Pháp vô kiến sinh-trú-lão-vô thường nên nói là vô kiến hay
là hữu kiến?
Đáp: Nên nói là vô kiến. Trong này, pháp vô kiến nghĩa là mười
nên xứ, trừ ra sắc xứ. Tướng hữu vi kia như trước đã nói, đây chính   là
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 38 695  
www.daitangkinh.org  
chủng loại giống nhau của sở tướng và năng tướng.
Hỏi: Pháp hữu đối sinh-trú-lão-vô thường nên nói là hữu đối hay
là vô đối?
Đáp: Nên nói là vô đối. Trong này, pháp hữu đối nghĩa là mười
sắc xứ. Tướng hữu vi kia chỉ là vô đối, chỉ riêng pháp xứ thâu nhiếp.
Đây chính là chủng loại sai khác của năng tướng và sở tướng.
Hỏi: Pháp vô đối sinh-trú-lão-vô thường nên nói là vô đối hay là
hữu đối?
Đáp: Nên nói là vô đối. Trong này, pháp vô đối nghĩa là ý xứ và
pháp xứ. Tướng hữu vi kia như trước đa õ nói. Đây chính là chủng loại
giống nhau của sở tướng và năng tướng.
Hỏi: Pháp hữu lậu sinh-trú-lão-vô thường nên nói là hữu lậu hay
là vô lậu?
Đáp: Nên nói là hữu lậu. Trong này, pháp hữu lậu nghĩa là mười
sắc xứ và phần ít của hai xứ. Tướng hữu vi kia chỉ là hữu lậu, chỉ riêng
pháp xứ thâu nhiếp. Từ đây về sau các môn năng tướng và sở tướng đều
là chủng loại giống nhau.
Hỏi: Pháp vô lậu sinh-trú-lão-vô thường nên nói là vô lậu hay là
hữu lậu?
Đáp: Nên nói là vô lậu. Trong này, pháp vô lậu nghĩa là ý xứ và
phần ít của pháp xứ. Tướng hữu vi kia chỉ là vô lậu, chỉ riêng pháp xứ
thâu nhiếp.
Hỏi: Pháp hữu vi sinh-trú-lão-vô thường nên nói là hữu vi hay là
vô vi?
Đáp: Nên nói là hữu vi. Trong này, pháp hữu vi nghĩa là mười nên
xứ và phần ít của pháp xứ. Tướng hữu vi kia chỉ là hữu vi, chỉ riêng pháp
xứ thâu nhiếp.
Hỏi: Pháp vô vi sinh-trú-lão-vô thường nên nói là vô vi hay là hữu
vi?
Đáp: Nên nói là vô vi. Bởi  vì pháp không có sinh-trú-lão-vô
thường. Trong này, pháp vô vi nghĩa là phần ít của pháp xứ, là vô vi cho
nên không có tướng hữu vi.
Trên đây đã nói về năm loại ha i môn của năng tướng-sở tướng
có giống nhau và có khác nhau, sau này nói đến năm loại ba môn của
năng tướng-sở tướng, tất cả đều gi ống nhau. Như thuận theo nên biết
thâu nhiếp xứ nhiều ít, và tùy theo sự thích hợp để ngăn chặn những
cái chấp sai khác trước đây. Nghĩa là nói về năng tướng-sở tướng cùng
chung thời gian, tức là ngăn chặn bốn tướng có thời gian sai khác   của
696 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
phái Kinh Bộ; nói những tướng như sắc… do những phi sắc thâu nhiếp;
tức là ngăn chặn Sa-môn phái tương tự. Tương tục, nói những tướng như
sắc… vẫn do sắc… thâu nhiếp; nói những tướng như sinh… đều là hữu vi,
tức là ngăn chặn luận giả phái Phân Biệt và pháp Mật Bộ nói những
tướng như sinh… là pháp vô vi; mười môn phân biệt về các tướng như
sinh…, tất cả đều ngăn chặn phái Thí Dụ nói thể của các tướng như sinh…
không phải là thật có, pháp không phải là thật có như cái bình-cái áo…
thì không cần phải phân biệt nhiều như vậy.
Thế nào là lão? Cho đến nói rộng ra…
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước đã dựa vào đạo lý Thánh Hiền để hiển bày các tướng
hữu vi, nay cần phải dựa va øo đạo lý thế tục để hiển bày về tướng hữu
vi; trước đã dựa vào ngôn thuyết của Thánh Hiền để hiển bày về tướng
hữu vi, nay cần phải dựa vào ngôn thuyết  của thế tục để hiển bày về
tướng hữu vi; trước đã dựa vào thắng nghĩa đế để hiển bày về tướng hữu
vi, nay cần phải dựa vào thế tục đế để hiển bày tướng hữu vi. Lại nữa,
trước đã hiển bày về tướng hữu vi vi tế, nay cần phải hiển bày về tướng
hữu vi thô thiển, trước đã hiển bày về tướng hữu vi do giác tuệ thấy
hiện rõ, nay cần phải hiển bày về tướng hữu vi do sắc căn thấy hiện rõ;
trước đã hiển bày về tướng hữu vi trong sát-na, nay cần phải hiển bày
về tướng hữu vi trong tương tục; trước đã hiển bày về tướng hữu vi liên
tục ràng buộc, nay cần phải hiển bày về phần vị của tướng hữu vi, cho
nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Vì sao trong này không hỏi về Sinh?
Đáp: Là ý của người soạn lua än muốn như vậy, c ho đến nói rộng
ra. Lại nữa, cũng cần phải hỏi mà không hỏi đến thì nên biết trong này
là có cách nói khác. Lại nữa, nếu làm cho các pháp tổn giảm và tán
hoại thì trong này nói đến điều a áy, Sinh làm cho các pháp tăng trưởng
hưng thịnh, vì vậy không nói đến. Lại nữa, nếu làm cho các pháp suy
thoái và ly tán thì tr ong này nói đến điều ấy,  Sinh làm cho các pháp
tăng mạnh và hòa hợp, vì vậy không nói đến.
Hỏi: Thế nào là lão?
Đáp: Tướng của các hành hướng về rời bỏ-chín muồi và biến đổi,
đó gọi là lão. Trong kinh nói : “Tóc chưa dần-tóc bạc đi, da chùng lại-da
nhăn nheo, sắc lực suy tổn, thân cong-lưng gù, hơi thở hổn hển gấp gáp,
hình hài ốm yếu tàn tạ, bước đi ch ậm chạp yếu ớt, nhờ vào gậy chống
để đi lại, thân thể nổi nhiều chấm đen, giống như bức tranh nhiều màu,
các căn mê muội chín muồi, từng bộ phận cơ thể biến đổi hư hoại, toàn
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 38 697  
www.daitangkinh.org  
thân run rẩy, rên rỉ mỗi khi chuyển động, các hành suy sụp hư hao, đó
gọi là lão.”
Trong A-tỳ-đạt-ma hoặc nói là Uẩn chín muồi, hoặc như tướng
của lão đã nói trong này. Các ha ønh hướng về, là hướng đến cửa của
cái chết. Các hành rời bỏ, là rời bỏ tuổi trẻ mạnh khỏe. Các hành chín
muồi, là các căn mê muội chín muồi. Các hành biến đổi, là thân lực suy
sụp biến đổi.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Các hành tổn hoại cho
nên gọi là Lão, như những chiếc áo cũ. Các hành cũ kỹ hư hoại cho nên
gọi là Lão, như những chiếc xe hỏng. Các hành suy yếu cho nên gọi là
Lão, như những căn nhà mục nát. Các hành suy sụp tàn tạ cho nên gọi
là Lão, như những đóa hoa khô héo. Các  hành kéo dài chậm chạp cho
nên gọi là Lão, như các loại nhạc khí . “Đại đức nói rằng: “Đã sinh ra
các hành giảm sút nhiều dẫn đến suy sụp, cho nên gọi là Lão.”
Hỏi: Thế nào là tử?
Đáp: Các loại hữu tình kia từ chúng đồng phần các loại hữu tình
kia di chuyển-hư hoại mất đi, rời  bỏ hơi ấm của thọ mạng, mạng căn
diệt mất, vất bỏ các Uẩn, thân chôn vùi, đó gọi là tử. Trong kinh nói về
tử cùng với tướng này giống nhau, câu văn tuy nhiều mà nghĩa không
có gì khác biệt, bởi vì cùng hiển bày về cái chết.
Hỏi: Thế nào là vô thường ?
Đáp: Các hành rời rạc hư hoại-tan vỡ-mất đi-sụt lui, đó gọi là vô
thường. Trong này, câu văn tuy có nhiều loại mà nghĩa cũng không có
gì khác biệt, bởi vì đều cùng hiển bày rõ ràng về nghĩa vô thường.
Hỏi: Thế nào là vô thường làm rời rạc hư hoại các hành?
Đáp: Không giống như tung vãi hủy hoại những vật như lúa-đậu…,
nhưng làm cho các hành không có tác dụng nữa, cho nên gọi là rời rạc
hư hoại. Nghĩa là việc làm của nên sát-na đã làm xong, đến sát-na thứ
hai không còn có thể làm được nữa.
Hỏi: Tử và Vô thường có gì sai biệt?
Đáp: Những cái chết là vô thường. Có lúc vô thường nhưng không
phải là tử, đó là trừ ra tử, còn lại các hành diệt đi.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Thế gian cho rằng việc vô thường và tử không có gì khác
nhau, cần phải hiển bày về sự sai bi ệt ấy cho nên soạn ra phần luận
này. Nghĩa là chết chỉ có bên trong, chỉ có trí hữu tình, chỉ có căn tâm;
vô thường bao gồm cả trong-ngoài, trí hữu tình-vô tình, có căn-không có
căn, có tâm-không có tâm. Đó gọi là sai biệt giữa tử và vô thường.
698 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Thế nào là tử cũng là vô thường? Thế nào là vô thường mà
không phải là tử?
Đáp: Mạng căn diệt cuối cùng th ì gọi là tử cũng là vô thường,
mạng căn diệt ở thời gian khác thì gọi là vô thường chứ không phải là
tử. Lại nữa, các uẩn diệt cuối c ùng thì gọi là tử cũng là vô thường, các
uẩn diệt ở thời gian khác thì gọi là vô thường chứ không phải là tử. Lại
nữa, các uẩn diệt bên trong thì gọi là tử cũng là vô thường, các uẩn diệt
bên ngoài thì gọi là vô thường chứ không phải là tử. Như trong-ngoài,
trí hữu tình-trí vô tình, có căn-không có căn, có tâm-không có tâm, nên
biết cũng như vậy.
Hỏi: Lực của nghiệp mạnh hay là lực của vô thường mạnh hơn?
Đáp: Nghiệp lực mạnh hơn chứ không phải là lực của vô thường.
Trong này thánh đạo dùng âm Nghiệp mà nói. Vô thường thì nghĩa là
tướng diệt. Đức Phật đối với thánh đạo, hoặc nói là Thọ, hoặc nói là
Tưởng, hoặc nói là Tư hoặc nói là Ý, hoặc nói là ngọn đèn, hoặc nói
là Tín-Tinh tiến-Niệm-Định-Tuệ, hoặc nói là thuyền-bè-núi-đá-nước-
hoa, hoặc nói là Từ-Bi-Hỷ-Xả. Nh ư vậy, mỗi nên loại giải thích riêng
biệt như trong kinh. Trong này, thánh đạo nói tên gọi là nghiệp, cho nên
lực của nghiệp mạnh chứ không phải là lực của vô thường.
Có người đưa ra cách nói này: Lực của vô thường mạnh chứ không
phải là lực của nghiệp. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nghiệp này cũng vô
thường. Như người có thể giết nên ngàn người đối địch thì người này
gọi là hơn hẳn nên ngàn người đối địch. Nghĩa này cũng như vậy, cho
nên lực của vô thường mạnh chứ không phải là lực của nghiệp. Ở trong
nghĩa này lực của nghiệp mạnh chứ không phải là lực của vô thường.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nghiệp có thể diệt mất các hành của ba đời,
vô thường chỉ diệt mất các hành của hi ện tại. Nghĩa là lực của thánh
đạo diệt mất các hành của ba đời, đoạn trừ các hành ấy, đạt được trạch
diệt; vô thường chỉ có thể diệt mất các hành của hiện tại, làm cho nó
không còn có tác dụng. Lại nữa, lực của nghiệp thánh đạo có thể diệt
mất các hành có thể sinh và không thể sinh, làm cho đạt được trạch diệt;
vô thường chỉ có thể diệt mất các hành của hiện tại, làm cho nó không
còn có tác dụng. Lại nữa, lực của nghiệp thánh đạo có thể diệt mất các
hành có thể sinh và không thể sinh, làm cho đạt được trạch diệt; cũng
khiến cho các hành ở đời vị lai hoàn toàn không sinh mà đạt được phi
trạch diệt; vô thường chỉ có thể diệt mất các hành có thể sinh chứ không
phải là các hành không có thể sinh, cho nên lực của nghiệp mạnh hơn.
Có người đưa ra cách nói này: Trong này, nghiệp thì có năng  lực
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 38 699  
www.daitangkinh.org  
dẫn đến nghiệp chúng đồng phần của năm nẽo, vô thường thì nghĩa là
tướng diệt, cho nên lực của nghiệp mạnh chứ không phải là lực của vô
thường. Có người nói: Lực của vô thường mạnh chứ không phải là lực
của nghiệp. Nguyên cớ thế nào? B ởi vì nghiệp này cũng vô thường.
Ở trong nghĩa này lực của nghiệp mạnh chứ không phải là lực của vô
thường. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì sự hòa hợp thì khó mà biệt ly rất dễ.
Như làm ra đồ dùng thì khó nhưng hủy hoa ïi đồ dùng thì rất dễ. Nghĩa
này cũng như vậy, cho nên lực của nghiệp mạnh hơn.
Lại có người nói: Trong này, lực của nghiệp có nghĩa là tất cả các
loại nghiệp của thân-ngữ và ý, lực của vô thường thì nghĩa là tướng của
vô thường, cho nên lực của nghiệp mạnh chứ không phải là lực của vô
thường. Có người nói: Lực của vô thường mạnh chứ không phải là lực
của nghiệp. Nguyên cớ thế nào? Bởi  vì nghiệp này cũng vô thường. Ở
trong nghĩa này thì lực của nghiệp mạnh chứ không phải là lực của vô
thường. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì lực của nghiệp có năng lực cảm đến
tất cả các quả của pháp, vô thường chỉ có thể diệt mất pháp sinh khởi.


„
700 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA