A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 39

Việt dịch

QUYỂN 39

LUẬN VỀ TƯỚNG (Phần 2)

Như Đức Thế Tôn nói: Có tướng h ữu vi của ba loại hữu vi, pháp
hữu vi khởi lên cũng có thể biết rõ, ta än và trú-dị cũng có thể biết rõ.
Trong nên sát-na thế nào là khởi?
Đáp: Sinh.
Thế nào là tận?
Đáp: Vô thường.
Thế nào là trú-dị?
Đáp: Lão.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì cần phải phân biệt về nghia trong kinh. Nghĩa là trong
kinh nói có tướng hữu vi của ba loại hữu vi, cho đến nói rộng ra. Tuy
nói ra như vậy mà không biểu hiện rõ ràng thế nào là khởi-tận, thế nào
là trú-dị?
Kinh là nơi nương tựa căn bản cu ûa luận này, những điều trong
kinh không nói thì nay cần phải nói đến. Lại nữa, vì ngăn chặn tông chỉ
của người khác để hiển bày chánh nghĩa. Nghĩa là hoặc có người chấp:
Ba tướng hữu vi không phải là trong nên sát-na. Như phái Thí Dụ, họ
đưa ra cách nói này: Nếu trong nên sa ùt-na có ba tướng hữu vi, thì phải
cùng nên pháp-cùng nên lúc cũng  sinh-cũng lão-cũng diệt, nhưng mà
không có lý này cho nên trái ngược lẫn nhau, cần phải nói là các pháp
bắt đầu khởi thì gọi là sinh, sau tận  thì gọi là diệt, khoảng giữa chín
muồi thì gọi là lão. Vì ngăn chặn cái chấp ấy mà hiển bày trong nên
sát-na có đầy đủ ba tướng.
Hỏi: Nếu như vậy thì phải là cùng nên pháp-cùng nên lúc cũng
sinh-cũng lão-cũng diệt chăng?
Đáp: Lúc tác dụng khác nh au, cho nên không trái ngược nhau.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 39 701  
www.daitangkinh.org  
Nghĩa là lúc pháp sinh thì sinh có tác dụng, lúc pháp diệt thì lão-diệt
mới có tác dụng. Thể tuy cùng nên lúc  mà dụng thì có trước-sau, nên
pháp sinh-diệt có tác dụng trọn ve ïn thì gọi là nên sát-na. Do nhân
duyên như vậy cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Tự tánh của các hành có chuyển biến hay không ? Giả sử như
vậy thì có gì sai? Nếu có chuyển biến thì sao nói là các pháp không rời
bỏ tự tánh? Nếu không có chuyển biến th ì tại sao trong này nói là có
trú-dị?
Đáp : Nên nói là tự tánh của các hành không có chuyển biến.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao trong này nói là có trú-dị?
Đáp: Trong này nói đến trú dị là tên gọi khác của lão, chứ không
phải là nói đến chuyển biến. Như sinh gọi là khởi, vô thường gọi là tận,
lão gọi là trú-dị, nên biết cũng như vậy. Lại nữa, có nhân duyên cho nên
nói là không có chuyển biến, có nhân duyên cho nên nói là có chuyển
biến. Có nhân duyên cho nên nói là không có chuyển biến, nghĩa là tất
cả các pháp đều trú trong tự thể, tự ngã-tự vật-tự tánh-tự tướng không
có gì chuyển biến. Có nhân duyên cho nên nói là có chuyển biến, nghĩa
là pháp hữu vi lúc có được thế mạnh thì sinh ra, lúc không còn thế mạnh
thì diệt đi; lúc có được sức mạnh thì sinh ra, lúc không còn sức mạnh thì
diệt đi; lúc có được Sĩ dụng thì sinh ra, lúc không còn Sĩ dụng thì diệt đi;
lúc có được Tăng thượng thì sinh ra, lúc không còn Tăng thượng thì diệt
đi; lúc có được công năng thì sinh ra, lúc không còn công năng thì diệt
đi; lúc phát triển thì sinh ra, lúc khô héo thì diệt đi; lúc tăng tiến thì sinh
ra, lúc suy thoái thì diệt đi; lúc hưng thịnh thì sinh ra, lúc sa sút thì diệt
đi; lúc mạnh mẽ nhanh nhạy thì sinh ra, lúc chậm chạp nặng nề thì diệt
đi; lúc tốt tươi thì sinh ra, lúc khô tàn thì diệt đi; lúc hòa hợp thì sinh ra,
lúc ly tán thì diệt đi; cho nên có chuyển biến.
Lại nữa, chuyển biến có hai loại:
1. Tự thể chuyển biến.
2. Tác dụng chuyển biến.
Nếu dựa vào tự thể chuyển biến mà nói; thì nên nói các hành
không có chuyển biến, bởi vì tự thể của nó không có thay đổi. Nếu dựa
vào tác dụng chuyển biến mà nói, thì nên nói các hành cũng có chuyển
biến, nghĩa là pháp vị lai chưa có tác dụng, nếu đến hiện tại thì sẽ có
tác dụng, nếu tiến vào quá khứ thì ta ùc dụng đã chấm dứt, cho nên có
chuyển biến.
Lại nữa, chuyển biến có hai loại:
1. Tự thể chuyển biến.
702 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
2. Công năng chuyển biến.
Nếu dựa vào tự thể chuyển biến mà nói, thì nên nói các hành
không có chuyển biến, bởi vì tự thể của nó không có thay đổi. Nếu
dựa vào công năng chuyển biến mà nói, thì nên nói các hành cũng có
chuyển biến, nghĩa là đời vị lai có công năng như sinh…, đời hiện tại có
công năng như diệt…, đời quá khứ có công năng mang lại quả, cho nên
có chuyển biến.
Lại nữa, chuyển biến có hai loại:
1. Vật chuyển biến.
2. Đời chuyển biến.
Nếu dựa vào vật chuyển biến mà nói, thì nên nói các hành không
có chuyển biến, bởi vì vật luôn luôn không có sự thay đổi. Nếu dựa vào
đời chuyển biến mà nói, thì nên nói  các hành cũng có chuyển biến,
nghĩa là đời vị lai-hiện tại-quá khứ thay đổi, đã có chuyển biến thì nói
có tướng khác nhau cũng không có lỗi trái với lí.
Hỏi: Các tướng hữu vi đối với pha ùp hữu vi, là chính tự tướng hay
là cọng tướng? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu như là tự tướng thì tại
sao nên pháp mà có bốn tướng? Nếu như là cọng tướng thì tại sao tất cả
các pháp hữu vi đều có bốn tướng khác nhau?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Đây là tự tướng.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao nên pháp mà có bốn tướng?
Đáp: Nên pháp có bốn tướng cũng không có sai lầm. Như nên sắc
pháp có nhiều loại tướng, đó là như bệnh tật-như ung nhọt-như mũi tên,
cho đến nói rộng ra là nên trăm bốn mươi tướng. Nhưng tự tướng này
không giống như tướng cứng-ướt-nóng-động của bốn Đại chủng, chỉ bởi
vì mỗi nên pháp đều có sinh-trú-dị-di ệt khác nhau, cho nên gọi là tự
tướng.
Lại nữa, tự tướng có hai loại :
1. Tự tướng của chủ.
2. Tự tướng của khách.
Tướng hữu vi này là tự tướng thuộ c khách của pháp hữu vi chứ
không phải là tự tướng của c hủ, cho nên nên pháp có bốn tướng cũng
không có sai lầm.
Lại nữa, tự tướng có hai loại:
1. Tự tướng của tánh vốn có.
2. Tự tướng kết hợp với tướng khác.
Tướng hữu vi này là tự tướng kết hợp với tướng khác của pháp hữu
vi chứ không phải là tự tướng của tánh vốn có, cho nên nên pháp có bốn
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 39 703  
www.daitangkinh.org  
tướng cũng không có gì sai. Có Sư khác nói: Đây là cọng tướng.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao tất  cả các pháp hữu vi đều có bốn
tướng khác nhau?
Đáp: Bởi vì tương tự cho nên gọi là cọng tướng. Như trên nên
pháp có bốn tướng như sinh…, pháp khác cũng như vậy chứ không giống
như nên sợi tơ xuyên vào nhiều đóa hoa, cho nên gọi là cọng tướng.
Lại có người nói: Đây không phải là tự tướng cũng không phải là
cọng tướng, bởi vì danh và nghĩa về sinh-trú-dị-diệt của pháp hữu vi thì
giống nhau mà thể khác nhau. Nhưng các tướng như sinh… này là pháp
tiêu biểu, nếu có dấu hiệu này thì biết là hữu vi; như tướng Đại sĩ đối
với Đại sĩ ấy, không gọi là tự tướng cũng chẳng gọi là cọng tướng mà
chỉ là dấu hiệu tiêu biểu, nếu có dấu hiệu này thì biết là Đại sĩ. Các
tướng như sinh… cũng như vậy.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Đây là cọng tướng. Nhưng
cọng tướng có hai loại :
1. Cọng tướng tự thể, đó là mỗi nên pháp hữu vi thì tự thể đều có
bốn nghĩa như sinh…,
2. Cọng tướng của hòa hợp, đó là mỗi nên pháp hữu vi đều hòa
hợp với bốn tướng như sinh…, bốn tướng này chỉ là cọng tướng của sự
hòa hợp.
Hỏi: Tướng sinh lại có tướng sinh  khác hay không? Giả sử như
vậy thì có gì sai? Nếu có thì t ướng này còn có tướng khác, tướng này
còn có tướng khác như vậy lần lượt chuyển tiếp phải trở thành vô cùng
tận? Nếu không có thì cái gì sinh ra tướng sinh này mà tướng khác tiếp
tục sinh ra?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này : Tướng sinh còn có tướng sinh.
Hỏi: Nếu như vậy thì tướng sinh phải trở thành vô cùng tận hay
sao?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Chấp nhận điều này là không
cùng tận cũng không có gì sai, bởi vì  ba đời bao la rộng lớn lẽ nào
không có nơi an trú hay sao? Bởi  vì nhân duyên này mà sinh tử khó
đoạn trừ-khó phá bỏ-khó vượt qua, những khổ đau sinh trưởng làm cho
nối liền nhau không cùng tận, lại cùng trong nên sát-na cho nên không
có lỗi vì không cùng tận. Có Sư khác  nói: Lúc các hành sinh ra thì ba
pháp cùng dấy khởi :
1. Pháp.
2. Sinh.
3. Sinh sinh.
704 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Trong này, sinh có năng lực sinh ra hai pháp, đó là pháp và sinh
sinh; sinh sinh chỉ sinh ra nên pháp, đó là sinh. Do đạo lý này cho nên
không có lỗi vì không cùng tận.
Hỏi: Vì sao sinh có năng lực sinh ra hai pháp, mà sinh sinh chỉ có
sinh ra sinh?
Đáp: Bởi vì pháp tánh vốn như vậy, cho nên không cần phải chất
vấn làm gì. Như những người nữ, có người sinh ra hai con, có người sinh
chỉ nên con, lẽ nào phải lấy làm thắc mắc hay sao?
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: L úc các hành sinh ra thì có
chín pháp cùng dấy khởi:
1. Pháp.
2. Sinh.
3. Sinh sinh.
4. Trú.
5. Trú trú.
6. Dị.
7. Dị dị.
8. Diệt.
9. Diệt diệt.
Trong này, sinh có năng lực sinh ra tám pháp, đó là pháp và bốn
tùy tướng của ba tướng; sinh sinh chỉ sinh ra nên pháp, đó là sinh. Do
đạo lý này cho nên không có lỗi vì không cùng tận.
Hỏi: Vì sao sinh có năng lực sinh ra tám pháp, mà sinh sinh chỉ
sinh ra sinh?
Đáp: Bởi vì pháp tánh vốn như vậy, cho nên không cần phải chất
vấn làm gì. Như các loài gà-chó…, c ó con sinh ra tám con, có con sinh
chỉ nên con, lẽ nào phải lấy làm thắ c mắc hay sao? Như sinh và sinh
sinh; trú và trú trú, dị và dị dị, diệt và diệt diệt, nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Lúc các hành dấy khởi, trừ ra tự tánh của nó, các pháp hữu
vi khác đều có tác dụng, có năng lực sinh ra pháp này, vì sao chỉ nói là
sinh có năng lực sinh ra pháp này?
Đáp: Lúc các hành dấy khởi thì sinh chính thức có năng lực sinh
ra, pháp khác chỉ là hỗ trợ cho nên chỉ nói sinh có năng lực sinh ra pháp
này. Như lúc người nữ sinh con, tuy có những người nữ khác nhưng chỉ
là hỗ trợ cho người mẹ đang sinh, vì vậy người mẹ đang sinh mới gọi là
người sinh đẻ.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Cần phải có sinh
cho nên pháp này được sinh ra, vì vậy chỉ nói là sinh có năng lực   sinh
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 39 705  
www.daitangkinh.org  
ra pháp này. “Nghĩa này có khác , bởi vì cũng cần đến duyên khác thì
pháp này mới sinh ra. Lại đưa ra cách nói này: “Nếu không có sinh thì
pháp này không sinh ra, cho nên chỉ nói là sinh có năng lực sinh ra pháp
này. “Nghĩa này cũng có khác, bởi vì nếu không có duyên khác thì
pháp sẽ không sinh ra. Đại đức nói rằng: “Bởi vì tướng sinh thù thắng,
cho nên nói sinh có năng lực sinh ra . Nghĩa là lúc pháp dấy khởi tuy
có duyên khác mà sinh là thù thắng nhất; như lúc ca múa-viết chữ-vẽ
tranh-nhuộm áo… tuy có duyên khác, nhưng chỉ nói đến người thực hiện
là hơn hẳn. “Như chỉ nói đến sinh có năng lực sinh ra pháp này cho nên
gọi là tướng sinh, tướng trú-dị-diệt nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Các pháp hữu vi có tướng trú hay không? Giả sử như vậy thì
có gì sai? Nếu như có thì trong tướng hữu vi tại sao không nói đến? Như
Đức Thế Tôn nói có tướng hữu vi của  ba loại hữu vi, chứ không nói là
có bốn? Vả lại, trong kinh nói phải  thông hiểu thế nào? Như nói: “Sắc
pháp sinh-trú-lão-vô thường nên nói là sắc hay là phi sắc? Cho đến nói
rộng ra… “Trong luận phẩm loại Túc  nói phải thông hiểu thế nào? Như
nói : “Thế nào là sinh? Đó là các ha ønh dấy khởi. Thế nào là trú? Đó là
các hành sinh rồi không hủy hoại. Thế nào là lão? Đó là cách hành chín
muồi. Thế nào là vô  thường? Đó là các hành sinh đã hủy hoại.”
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Pháp hữu vi có tướng trú.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong tướng hữu vi tại sao không nói đến?
Đáp: Trong kinh nên nói có tướng hữu vi của bốn loại hữu vi,
nhưng không nói đến thì nên biết rằng điều ấy là có cách nói khác. Lại
nữa, các pháp hữu vi thật có tướng trú, tựa như vô vi cho nên Đức Phật
không nói ở trong tướng hữu vi. Lại nữa, nếu như pháp có thể làm cho
hành tổn giảm, thì Đức Thế Tôn nói ở trong tướng hữu vi; bởi vì tướng
trú có thể làm cho các hành tăng thêm, vì vậy không nói ở trong tướng
hữu vi.
Hỏi: Sinh cũng có thể làm cho cá c hành tăng thêm, tại sao nói ở
trong tướng hữu vi?
Đáp: Sinh có năng lực làm cho các hành tổn giảm nhất chứ không
phải là lão-vô thường. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu sinh không dẫn
dắt khiến cho tiến vào hiện tại, thì lão do đâu mà suy sụp, vô thường lẽ
nào diệt đi? Bởi vì sinh dẫn dắt các hành tiến làm cho tiến vào hiện tại,
cho nên lão có thể suy sụp, vô thường có thể diệt đi, vì vậy sinh có năng
lực làm cho các hành tổn giảm nhất. Ví như có người ẩn kín trong rừng
rậm, có ba kẻ oán địch muốn tìm cách để gây tổn hại, nên kẻ lôi người
ấy ra từ trong rừng rậm, nên kẻ làm t ổn hại sức lực người ấy, nên kẻ
706 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
đoạn mất tính mạng của người ấy. Nếu nên kẻ không từ trong rừng rậm
kéo người ấy ra, thì hai kẻ còn lại đâu làm cho tổn hại được? Ba tướng
đối với hành nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, nếu như pháp có thể làm cho các hành hòa hợp và làm
cho rời rã hư hoại, thì Đức Thế Tôn nói ở trong tướng hữu vi; tướng sinh
có thể làm cho các hành hòa hợp, dị-diệt có thể làm cho các hành rời rã
hư hoại, tướng trú thì không như va äy, cho nên không nói ở trong tướng
hữu vi.
Lại nữa, nếu như pháp có thể làm cho các hành trải qua đời kiếp,
thì Đức Thế Tôn nói ở trong tướng hữu vi; tướng sinh làm cho các hành
từ đời vị lai tiến vào đời hiện tại, dị -diệt làm cho các hành từ đời hiện
tại tiến vào đời quá khứ, t ướng trú thì không như vậy, cho nên không
nói ở trong tướng hữu vi.
Lại nữa, nên tách biệt về hữu vi gọi là tướng hữu vi, tướng trú rơi
vào trong bộ vô vi, cho nên Đức Phật không nói đến tên gọi của tướng
hữu vi.
Có người nói kinh ấy cũng nói đến tướng trú. Như kinh ấy nói:
“Tận và trú-dị cũng có thể biết rõ.” Trú tức là tướng trú.
Hỏi: Vì sao chỉ nói có tướng hữu vi của ba loại hữu vi?
Đáp: Bởi vì trú-dị hợp lại th ành nên cho nên chỉ nói là ba; Đức
Thế Tôn muốn khiến cho chúng sinh chán ngán pháp hữu vi mà vui cầu
tịch diệt, cho nên ở kinh ấy kết hợp trú-dị để nói. Như nêu rõ Thất Lợi
cùng với Hắc Nhĩ, khiến cho các hữu tình đều xả bỏ trú-dị.
Hỏi: Trong kinh đã nói lại thông hiểu thế nào ? Như nói : “Này Tỳ
kheo! Các hành không dừng lại.”
Đáp: Bởi vì không dừng lại lâu cho nên nói là không dừng lại,
chứ không phải là nói hoàn toàn không c ó tướng trú trong sát-na. Tôn
giả Thế Hữu đưa ra lời giải thíc h như vậy: “Trong kinh chỉ ngăn chặn
về trú trong sát-na sau mà nói là không dừng lại, chứ không phải là nói
các hành không dừng lại trong sát-n a. Nếu hoàn toàn không dừng lại,
thì Đức Thế Tôn không cần phải kiến la äp-thi thiết về đời kiếp và sát-
na.” Lại đưa ra cách giải thích này: “Tướng trú trong sát-na vi tế khó
biết-khó có thể thi thiết, cho nên nói là không dừng lại. Nghĩa là lượng
sát-na chính là sự nhận biết của Đức Phật chứ không phải là cảnh giới
của các hàng Thanh văn-Độc giá c. Như nhờ vào thần thông chỉ trong
khoảng thời gian co duỗi cánh tay, Đức Phật từ nơi này ẩn đi đến cõi
Sắc cứu cánh, ở giữa khoảng cách ấy không phải là nối tiếp nhau, có
thể có nghĩa từ nơi này hướng đến nơi kia, cũng không phải là nên pháp
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 39 707  
www.daitangkinh.org  
di chuyển đến nơi kia; nhưng không có nghĩa từ nơi này vượt qua đến
nơi kia, cho nên quyết định sinh-diệt nối tiếp nhau từng sát-na nên. Từ
nơi này đến nơi kia, ở giữa khoảng cách ấy các sát-na vô cùng vi tế, chỉ
có Đức Phật mới có năng lực bi ết được, vì vậy cho nên nói các hành
không dừng lại. Đại đức giải thích rằng: “Các hành sinh rồi, tuy trú
trong thời gian ngắn mà lão-vô thường nhanh chóng làm cho tổn giảm,
cho nên nói là không dừng lại.” Có người đưa ra cách nói này: Pháp hữu
vi không có tướng trú.
Hỏi: Trước đây đã nói nên thông hiểu thế nào? Như nói: “Sắc
pháp sinh trú-lão-vô-thường, cho đến nói rộng ra…”
Đáp: “Trước đây nên nói là sắc pháp sinh-lão-vô thường, cho đến
nói rộng ra. Không cần phải nói đến trú mà nói đến trú, thì nên biết trú
này là tên gọi khác của lão. Như sinh gọi là khởi, vô thường gọi là tận,
lão gọi là trú nên biết cũng như vậy, cho nên trong ba tướng thì lão gọi
là trú-dị.
Hỏi: Trong luận phẩm Loại Túc nói lại thông hiểu như thế   nào?
Như nói: “Thế nào là trú? Đó là các hành sinh rồi không hủy hoại.”
Đáp: Luận ấy đã nói, tôi không có năng lực thông hiểu.
Lời bình: Đã không có năng lực thông hiểu thì cần phải tin là có
trú, do sức mạnh của tướng trú mà các hành sinh rồi có thể chọn lấy quả
của chính mình, có thể chọn lấy sở duyên; do sức mạnh của dị-diệt mà
sau nên sát-na không còn có tác dụng. Nếu không có tướng trú thì các
hành sẽ không có nhân quả nối tiếp nhau, tâm-tâm sở pháp sẽ không có
sở duyên, cho nên chắc chắn là có trú.
Hỏi: Nói đến tướng dị, vì là hoại diệt cho nên gọi là tướng dị, hay
vì chuyển biến cho nên gọi là tướng dị? Giả sử như vậy thì có gì sai?
Nếu vì hoại diệt cho nên gọi là tướng dị, hay vì chuyển biến cho nên gọi
là dị tướng? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu vì hoại diệt cho nên gọi là
tướng dị, thì phải giống như tông chỉ về chuyển biến của ngoại đạo?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Kh ông phải là vì hoại diệt mà vì
chuyển biến mà gọi là tướng dị, nhưng mà làm cho các hành có tác
dụng tổn hoại, tác dụng cũ nát, tác dụng gầy yếu, tác dụng suy tàn, tác
dụng chậm chạp kéo dài, cho nên gọi là tướng dị. Có người đưa ra cách
nói này: Làm chuyển biến cho nên gọi là tướng dị.
Hỏi: Nếu như vậy thì phải giống như nghĩa chuyển biến trong tông
chỉ đã lập của ngoại đạo?
Đáp: Đó là cái chấp về các hành nối tiếp nhau mà chuyển thì
phần vị trước không diệt, chuyển biến làm cho thành phần vị sau,  như
708 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
củi trở thành tro, sữa trở thành sữa đặc… Nay nói lúc các hành nối tiếp
nhau chuyển đổi thì trước diệt-sau sinh mà có chuyển biến. Nghĩa là
pháp hữu vi lúc sinh thì thế lực tràn đầy, lúc diệt thì thế lực suy sụp;
lúc sinh thì năng lực mạnh mẽ, lúc diệt  thì năng lực yếu kém; lúc sinh
thì gọi là mới, lúc diệt thì gọi là cũ; lúc sinh thì tươi tốt, lúc diệt thì khô
héo; lúc sinh thì hòa hợp, lúc diệt thì ly tán; lúc sinh thì phát triển, lúc
diệt thì sa sút; lúc sinh thì mạnh mẽ nhanh nhạy, lúc diệt thì chậm chạp
nặng nề; lúc sinh có được tác dụn g, lúc diệt thì không còn tác dụng;
lúc sinh thì được tăng thượng, lúc di ệt thì không còn tăng thượng; lúc
sinh thì có được công năng, lúc di ệt thì không còn công năng; lúc sinh
thì tràn đầy, lúc diệt thì khô cạn ; lúc  sinh thì tăng tiến, lúc diệt thì sụt
giảm; lúc sinh thì có được Sỹ dụng, lúc diệt thì không còn Sỹ dụng; lúc
sinh thì chưa chín muồi, lúc diệt thì đã chín muồi. Vì vậy gọi là chuyển
biến chứ không giống như ngoại đạo.
Hỏi: Các tướng hữu vi và pháp của tướng phụ thuộc, là giống nhau
hay là khác nhau? Giả sử như vậy th ì có gì sai? Nếu giống nhau thì tại
sao là bốn chứ không phải là nên, nên không phải là bốn? Nhưng chọn
lấy cùng nên lúc thì cần phải đưa ra bốn cách giải thích. Nếu khác nhau
thì tại sao không lấy tướng khác để làm tướng?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Tướng và tướng phụ thuộc
giống nhau.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao bốn không làm thành nên, nên không
làm thành bốn, và chọn lấy cùng nên l úc thì cần phải đưa ra bốn cách
giải thích?
Đáp: Tướng tuy có bốn mà thể ch ỉ là nên, bởi vì có nhiều tướng
ở nên tự thể; đối với nên sở duyên đưa  ra bốn cách giải thích, lý cũng
không có gì trái ngược, bởi vì như đối  với nên vật khởi lên nhiều hành
tướng như vô thường… Có Sư khác nói: Tướng và tướng phụ thuộc khác
nhau.
Hỏi:Nếu như vậy thì tại sao không lấy tướng khác để làm tướng?
Đáp: Không có sai lầm như vậy, bởi vì năng tướng và sở tướng từ
vô thỉ đến nay luôn luôn hòa hợp, không tách rời nhau, thường tùy theo
nhau, trú lẫn lộn với nhau.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói  như vậy: “Tướng và tướng phụ
thuộc khác nhau, nhưng các năng tướng dựa vào sở tướng mà dấy khởi,
như khói dựa vào lửa, vì vậy không lấy tướng khác để làm tướng.”
Lại nữa, năng tướng đã là tai họa lỗi lầm của sở tướng, tuy không
tách rời nhau mà tướng không giống nhau; như bệnh hoạn đã là tai họa
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 39 709  
www.daitangkinh.org  
lỗi lầm của con người, tuy không tách rời nhau mà tướng đều khác nhau.
Nếu tướng của bệnh hoạn và con người không khác nhau, thì bệnh ấy
nếu chữa lành thì con người cũng sẽ không có.
Đại đức nói rằng: “Đức Phật nói  Sinh… là tướng hữu vi, cho nên
biết hệ thuộc với nhau mà t ướng không giống nhau, như nhà cửa… hệ
thuộc vào con người mà tướng có khác nhau.”
Hỏi: Nếu tất cả sát-na đều có tướng lão thì tại sao đầu không mọc
tóc bạc trong tất cả mọi lúc?
Đáp: Vấn nạn này phi lý, bởi vì tướng lão và tóc bạc không gắn
liền với nhau, tóc bạc là sắc hữu kiến-hữu đối, tướng lão là phi sắc vô
kiến-vô đối, hai thể đã khác nhau thì làm sao chất vấn rằng có tướng lão
thì lập tức có tóc bạc? Lại nữa, lão và trẻ trung khỏe mạnh hoặc có trái
ngược nhau, hoặc không trái ngược nha u. Nếu trái ngược nhau thì đầu
mọc tóc bạc, không trái ngược nhau thì không mọc tóc bạc. Lại nữa, nếu
nhiều Đại chủng tăng thêm và ít Đại chủng suy giảm thì không mọc tóc
bạc, nếu nhiều Đại chủng suy giảm mà ít Đại chủng tăng thêm thì đầu
mọc tóc bạc. Lại nữa, khí thế mạnh  mẽ thì không mọc tóc bạc, khí thế
suy yếu thì đầu mọc tóc bạc. Lại nữa, tóc bạc không do tướng lão mà
mọc ra, chỉ là lúc chúng đồng phần sắp phải mất hết thì có tướng đáng
chán ngán của dị thục này phát khởi ; như lúc rượu-dầu… sắp phải cạn
hết thì pháp vốn như vậy từ trong cặn bã dơ bẩn phát sinh.
Hỏi: Cõi nào-nẽo nào-nơi nào có tóc bạc?
Đáp: Ở cõi Dục có chứ không phải  là ở cõi Sắc-Vô sắc; nẽo địa
ngục không có ; người ở ba châu có tóc bạc, trừ ra châu Bắc-câu-lô, bởi
vì châu đó không có tướng đáng cha ùn ngán như vậy, nhờ vào nghiệp
thuần tịnh mà sinh đến châu ấy; bởi  vì nghiệp uế tạp cho nên tóc bạc
mọc lên.
Hỏi: Như vậy thì tóc bạc có ở những loại người nào?
Đáp: Dị sinh và Thánh giả đều co ù tóc bạc. Trong các Thánh giả
thì từ quả Dự lưu cho đến Độc giác đều có tóc bạc, ch ỉ ngoại trừ Đức
Thế Tôn, bởi vì Phật không có những tướng đáng chán ngán này, bởi
vì tóc bạc đều là uế tạp. Chư Phật đều không có những nỗi khổ như tóc
thưa-tóc bạc-da xếp-da nhăn-âm thanh bị phá hoại-bộ phận cơ thể bị rời
rạc, cũng không có tâm rối loạn dần dần rời bỏ các căn, lúc nhập Niết-
bàn thì các căn nhanh chóng hoại diệt.
Hỏi: Đức Phật do nghiệp gì mà cảm được quả này?
Đáp: Trước kia, lúc làm vị Bồ-tát trải qua ba vô số kiếp tu tập các
loại khổ hạnh khó thực hành mà phát khởi nghiệp thiện, những  sát-na
710 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
sau chuyển đổi tăng lên càng thêm ma ïnh mẽ, tín và tuệ kiên cố dũng
mãnh đối với những công hạnh đã làm, không hề có sự ngừng nghỉ cạn
kiệt. Nhờ vào nghiệp thiện này làm nhân tương tự, nay nhận được quả
thù thắng tương tự như vậy, cho nên không có những sự việc như tóc
bạc-mặt nhăn…
Hỏi: Nếu tất cả sát-na đều c ó tướng vô thường, thì tại sao không
phải trong tất cả mọi lúc đều có tướng thi hài hiện rõ ra?
Đáp: Nếu có thân căn diệt-có thâ n căn sinh thì có tướng thi hài
hiện bày. Lại nữa, nếu có thân tâm  diệt-có thân tâm sinh thì không có
tướng thi hài hiện bày, nếu có thân tâm diệt mà không có thân tâm sinh
thì có tướng thi hài hiện bày. Lại nữa, nếu thân của trí hữu tình diệt-
thân của trí hữu tình sinh thì không có tướng thi hài hiện bày, nếu thân
của trí hữu tình diệt mà thân của trí vô tình sinh thì có tướng thi hài hiện
bày. Lại nữa, nếu thân có chấp thọ diệt-thân có chấp thọ sinh thì không
có tướng thi hài hiện bày, nếu thân có chấp thọ diệt mà thân không có
chấp thọ sinh thì có tướng thi hài hiện bày. Lại nữa, do lực tăng thượng
vì nghiệp của các hữu tình mà sau khi mạng chung có tướng thi hài hiện
bày, nghĩa là các hữu tình cần phải tiếp nhận để sử dụng những vật như
da thịt-gân xương-lông tóc-răng móng-võ sừng của chủng loại ấy; do
lực tăng thượng vì nghiệp của các hữu tình mà lúc còn sống chưa có
tướng thi hài hiện bày, nghĩa là tr ong nên ngày đêm có tổng cộng sáu
mươi bốn chín vạn chín ngàn chín tra êm tám mươi sát-na sinh diệt của
năm uẩn, nếu nên sát-na đều có tướng th i hài hiện bày thì thi hài của
nên hữu tình cả mặt đất không có nơi nào chứa đựng hết được, đã không
chôn vùi thì thật là đáng ghê sợ, các loại hữu tình không còn nơi nào để
chạy trốn. Do đó, dựa vào lực tăng thượng vì nghiệp của hữu tình mà lúc
còn sống chưa có tướng thi hài hiện bày.
Hỏi: Hữu tình hóa sinh sau khi mạng chung vì sao không có tướng
thi hài hiện bày?
Đáp: Bởi vì lúc hữu tình hóa sinh thọ sinh và mạng chung thì các
phần của thân căn nhanh chóng được rời bỏ; như người giữa dòng nước
thoắt nổi lên-thoắc chìm xuống, không thể nào biết được người ấy chìm
xuống đến nơi nào và nổi lên từ nơ i nào, vì vậy hữu tình hóa sinh sau
khi chết không có tướng thi hài hiện bày. Lại nữa, hữu tình hóa sinh có
thân thể nhẹ nhàng tuyệt vời, gi ống như ngọn lửa-mây mù-chớp điện
lóe lên rồi tắt ngấm không còn gì sót lại, cho nên không có tướng thi hài
hiện bày. Lại nữa, nhiều Đại chủng thì chết đi sẽ có thi hài, hữu tình hóa
sinh nhiều sắc đạo cho nên không có thi hài. Lại nữa, nhiều phi căn thì
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 39 711  
www.daitangkinh.org  
chết đi sẽ có thi hài, hữu tì nh hóa sinh nhiều căn pháp cho nên không
có thi hài. Lại nữa, nhiều pháp có thể rời bỏ như lông tóc-răng móng…
thì chết đi sẽ có thi hài, hữu tình hóa sinh ít pháp có thể rời bỏ cho nên
không có thi hài. Lại nữa, nhận lấy tinh huyết… để thành tựu thân mạng
thì chết đi sẽ có thi hài, hữu tình hóa sinh thì không như vậy cho nên
không có thi hài.
Hỏi: Lúc các pháp hữu vi phát sinh , vì thể là pháp sinh mà sinh,
hay là cùng với tướng sinh hòa hợp mà sinh? Giả sử như vậy thì có gì
sai? Nếu Thể là pháp sinh mà sinh, thì tướng sinh phải là vô dụng. Nếu
cùng với tướng sinh hòa hợp mà sinh, thì pháp vô vi cùng với tướng sinh
hòa hợp cho nên cũng thuận theo có thể sinh ra?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Thể là pháp sinh cho nên sinh ra.
Hỏi: Nếu như vậy thì tướng sinh phải là vô dụng hay sao?
Đáp: Tuy Thể là pháp sinh nhưng nếu không có tướng sinh hòa
hợp thì không thể nào sinh ra được, ch o nên lúc pháp sinh thì nhờ vào
tướng sinh hòa hợp; vì tướng sinh là nhân thù thắng của pháp sinh; như
pháp đáng phá bỏ thì nhân của phá  bỏ có thể phá bỏ, và pháp đáng
đoạn trừ thì nhân của đoạn trừ có thể đoạn trừ, cho nên pháp đáng sinh
ra thì tướng của sinh ra có thể sinh  ra. Có người đưa ra cách nói này:
Cùng với tướng sinh hòa hợp mà sinh ra.
Hỏi: Nếu như vậy thì pháp vô vi cùng với tướng sinh hòa hợp cho
nên cũng thuận theo có thể sinh ra?
Đáp: Pháp vô vi không có nghĩa cùng với tướng sinh hòa hợp cho
nên không có thể sinh ra; như hư không…, không có nhân phá bỏ hòa
hợp cho nên không thể nào phá bỏ, không có nhân đoạn trừ hòa hợp
cho nên không thể nào đoạn trừ; không có tướng sinh hòa hợp cho nên
không thể nào sinh, nên biết cũng như vậy, bởi vì tướng sinh và pháp
sinh chưa từng hòa hợp. Hai loại tướng Trú-Dị của pháp hữu vi, hỏi và
đáp nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Lúc các pháp hữu vi diệt mất, vì Thể là pháp vô thường mà
diệt, hay là cùng với tướng vô thường hòa hợp mà diệt? Giả sử như vậy
thì có gì sai? Nếu Thể là pháp vô  thường mà diệt thì tướng vô thường
phải trở thành vô dụng. Nếu cùng với tướng vô thường hòa hợp mà diệt,
thì pháp vô vi hòa hợp với vô thường c ho nên cũng thuận theo có thể
diệt mất?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này:  Thể là pháp vô thường cho nên
diệt mất.
Hỏi: Nếu như vậy thì tướng vô thường phải là vô dụng?
712 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Đáp: Tuy Thể là pháp vô thường, nhưng nếu không có tướng vô
thường hòa hợp thì không thể nào diệt mất, cho nên lúc pháp vô vi diệt
mất thì do vô thường hòa hợp; vì vô thường là nhân thù thắng của pháp
diệt, như pháp đáng sinh thì nhân của sinh có thể sinh, ở đây cũng như
vậy. Có người đưa ra cách nói này: Cùng với tướng vô thường hòa hợp
cho nên diệt mất.
Hỏi: Nếu như vậy thì vô vi cùng với vô thường hòa hợp cũng phải
có thể diệt mất?
Đáp: Vô vi không có nghĩa hòa hợp với vô thường cho nên không
có nghĩa diệt mất; như hư không…, không có tướng sinh hòa hợp cho nên
không thể nào sinh ra, ở đây cũng như vậy, bởi vì vô thường và pháp
vô vi chưa từng hòa hợp. Có Sư khác nói: Thể của hữu vi là sinh-trú-
dị-diệt, nếu không có bốn tướng thì không thể nào biết được; giống như
trong bóng tối có chiếc bình-cái á o…, nếu không có ngọn đèn soi sáng
thì không thể nào biết được. Ở đây cũng như vậy, cho nên tướng hữu vi
là liễu nhân của pháp vô vi.
Lời bình: Nên biết trong này, cách nói thứ nhất là hợp lý.
Hỏi: Như pháp hữu vi có tướng hữu vi, pháp vô vi cũng có tướng
vô vi chăng? Giả sử như vậy thì có gì  sai? Nếu có thì tại sao vô vi gọi
là pháp không phải tụ? Nếu không có thì luận phẩm Loại Túc nói phải
thông hiểu thế nào? Như nói: “Thế nào là pháp không sinh, không trú,
không diệt? Đó là tất cả các pháp vô vi.”
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Các pháp vô vi không có tướng vô
vi.
Hỏi: Nếu như vậy thì luận phẩm Loại Túc nói phải thông hiểu như
thế nào?
Đáp: Ngược lại đối với hữu vi cho nên đưa ra cách nói này, nghĩa
là pháp hữu vi có sinh-trú-diệt, vô vi khác với hữu vi cho nên nói là
không sinh… Như trong kinh nói: “Đức Ph ật bảo với Tỳ kheo: Các ông
có sinh-có lão-có tử-có ẩn-có hiện. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì các hành
của các ông giống như sự việc hu yễn ảo, như hơi nóng dưới ánh mặt
trời…”
Hỏi: Trong này đã nói sinh hiện ra-tử ẩn đi có gì sai biệt?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Không có gì sai biệt, sinh tức
là hiện ra-tử chính là ẩn đi, tất cả đều là tánh của sát-na. Tôn giả Thế
Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Lúc va øo thai mẹ thì gọi là sinh, lúc ra
khỏi thai mẹ thì gọi là xuất, lúc các uẩn chín muồi thì gọi là ẩn, lúc xả
bỏ các uẩn thì gọi là tử.” Hiếp Tôn giả nói: “Lúc có được các uẩn Trung
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 39 713  
www.daitangkinh.org  
Hữu thì gọi là hiện, lúc xả bỏ thì gọi là ẩn ; lúc có được các uẩn thuộc
phần sinh thì gọi là sinh, lúc xả bỏ thì gọi là tử.” Tôn giả Diệu Âm đưa
ra cách nói như vậy: “Lúc có được các uẩn thuộc thai-noãn-thấp sinh
thì gọi là sinh, bởi vì các căn dần dần sinh ra; lúc hủy hoại thì gọi là tử
bởi vì có thi hài khác.
Lúc các uẩn của hóa sinh dấy khởi thì gọi là hiện, bởi vì các căn
nhanh chóng xuất hiện; lúc hủy hoại th ì gọi là ẩn, bởi vì không có thi
hài nào khác.” Đại đức nói rằng: “Ở trong các nẽo, lúc bắt đầu thọ sinh
thì gọi là sinh, lúc mạng căn không còn thì gọi là tử; các uẩn trung gian,
lúc ở sát-na sinh thì gọi là hiện, lúc ở sát-na diệt thì gọi là ẩn.” Tôn giả
Giác Thiên đưa ra cách nói như vậy: “Hữu tình có sắc lúc sinh thì gọi là
sinh, lúc tử thì gọi là tử; hữu tình vô sa éc lúc sinh thì gọi là hiện, lúc tử
thì gọi là ẩn: Đó gọi là sự sai biệt giữa sinh hiện ra-tử ẩn đi.

-----------------------------
714 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
CHƯƠNG I: TẠP UẨN (Tiếp Theo)

Phẩm Thứ Bảy: LUẬN VỀ VÔ NGHĨA
LUẬN VỀ VÔ NGHĨA (Phần 1)
Như Đức Thế Tôn nói: “Tu các công hạnh khổ hạnh khác, nên
biết rằng đều là vô nghĩa, không có được lợi ích an vui, như khua mái
chèo trên mặt đất.”
Các chương như vậy và giải thích ý nghĩa của từng chương đã lãnh
hội rồi, tiếp theo cần phải giải thích rộng ra.
Hỏi : Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn phân biệt nghĩa lý tr ong kinh, tuy tất cả các luận
đều là giải thích về kinh, nhưng phẩm này giải thích nghĩa lý của nhiều
kinh. Nghĩa là trong kinh nói: “Đức Thế Tôn an trú dưới tán cây Bồ-
đề bên hồ Ô-lô-tần-loa cạnh sông Nê-lan-thiện-na, sau khi thành Phật
chưa lâu nói vắn tắt về pháp quan trọng cho các thanh văn, bảo với các
Tỳ kheo: Ta đã giải thoát cách tu khổ hạnh vô nghĩa, được giải thoát
điều ấy thật là tốt đẹp vô cùng, bởi vì từ nguyện lực chính đáng nhanh
chóng chứng đắc đạo quả Vô thường Bồ-đề. Lúc ấy, các Tỳ kheo nghe
lời Đức Phật đã nói; hoan hỷ hăng hái cung kính tôn trọng, thâu nhiếp
tâm tư tập trung lắng nghe tiếp nhận pháp quan trọng. Lúc bấy giờ ác
ma dấy lên ý niệm như vậy: Nay  Sa-môn dòng họ Kiều-đáp-ma kia,
ở dưới tán cây Bồ-đề nói pháp cho mọi người, các thanh văn ấy cung
kính lắng nghe tiếp nhận, bây giờ mình phải đến đó để gây ra những trở
ngại. Thế là ác ma tự hóa làm th ân Ma-nạp-bà (người tu phạm hạnh),
đi đến trước Đức Phật nói bài kệ rằng:
Nay Nhân giả rời bỏ khổ hạnh, là đạo chân tịnh của Cổ Tiên. Lại
tu theo đạo uế nhiễm khác, chắc chắn không đạt được thanh tịnh.
Nghĩa trong bài kệ này, là nói ác ma kia dấy lên ý tưởng thanh
tịnh chân thật đối với thân chư thiên, khởi lên ý tưởng có thể chứng được
đạo thanh tịnh chân thật đối với cách tu khổ hạnh của ngoại đạo xưa kia,
đến thưa với Đức Phật rằng: Nay Nhân giả vì sao rời bỏ đạo vi diệu khổ
hạnh thanh tịnh chân thật có thể đạt  được của các vị Tiên xưa kia, mà
tu theo đạo vui thú phóng túng uế tr ược thấp kém khác vậy? Đạo này
chắc chắn không thể nào đạt được thanh tịnh, hợp thời hãy nhanh chóng
rời bỏ! Vì vậy Đức Phật nói bài  tụng này cho người ấy rằng: “Tu các
công hạnh khổ hạnh khác…” Ý bài tụng này nói: Không phải là ta không
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 39 715  
www.daitangkinh.org  
có năng lực tu tập đối với pháp tu khổ hạnh của ngoại đạo kia mà cố ý
rời bỏ, nhưng Ta quán sát kỹ càng pha ùp tu khổ hạnh như vậy, rốt cuộc
không thể nào đoạn trừ các phiền não, đạt được lợi ích có ý nghĩa chân
thật, cho nên Ta rời bỏ mà trải qua tu tập công hạnh vi diệu trong xứ sở
chân thật, nhờ đó đã chứng được đạo quả Vô thường Bồ-đề, có năng lực
bạt trừ nỗi khổ dữ dội của chúng sinh trong dòng sinh tử.
Nghĩa của bài tụng này là các loại khổ hạnh mà ngoại đạo đã tu,
ở ngoài Chánh pháp cho nên nói là các công hạnh khổ hạnh khác.
Có người nói: Nên nói là khổ ha ïnh thấp hèn. Nghĩa là các khổ
hạnh tóm lại có hai loại:
1. Thù thắng, đó là tám thánh và quyến thuộc của Thánh đạo.
2. Hèn kém, đó là các khổ hạnh mà ngoại đạo đã tu, bởi vì xen lẫn
với chấp Ngã cho nên đặt tên gọi là hèn kém. Lại nữa, các khổ hạnh mà
ngoại đạo kia đã tu, là vì cầu mong quả khổ sinh tử của thế gian, bởi vì
quả thấp kém cho nên đặt tên gọi là hèn kém.
Có người nói: Nên nói là khổ hạnh Bất  tử. Nói là Bất tử, đó là
tên gọi khác của trời, tức là gọi Thiên ma với tên gọi là Bất tử. Ma tôn
sùng pháp tu khổ hạnh của ngoại đạo như vậy, cho nên ở đây gọi là khổ
hạnh bất tử. Lại nữa, các ngoại đạo đều mong cầu những dục lạc tuyệt
vời trong loài trời, mà tu pháp khổ hạnh ngày cho nên nói là khổ hạnh
bất tử.
Tiếp theo nói “Nên biết rằng đều là vô nghĩa”, tu các pháp khổ
hạnh ấy nên biết rằng có thể dẫn đến sự suy tổn từ đời này đến đời
khác, cho nên gọi là “Đều là vô nghĩa.” Lại nói “Không có được lợi ích
an vui”, là giải thích lại ý nghĩa của câu trước. Lợi nghĩa là lợi ích, an
nghĩa là an lạc. Các pháp khổ hạnh ấy không có năng lực đoạn trừ vĩnh
viễn các phiền não, không có năng lực  dẫn dắt sinh ra pháp thiện thù
thắng, không đạt được lợi ích an lạc đến mức cứu cánh. “Như khua mái
chèo trên mặt đất”, tuy uổn công vấc  vả mà cuối cùng không có gì vừa
ý; khổ hạnh của ngoại đạo nên biế t cũng như vậy, tuy chịu khó tu tập
mà không có được lợi ích an vui.” Lúc ấy, Thiên ma kia lại thưa thỉnh
Đức Phật rằng: Nếu pháp khổ hạn h này không có được lợi ích an vui
thì Phật tu theo đạo gì mà được thanh tịnh chân thật? Đức Thế Tôn bảo
rằng: Ta tu ba pháp Giới-Định-T uệ, ở trong đạo thanh tịnh chân thật.
Đạt được quả thanh tịnh cứu cánh, và đạo quả Vô thượng Bồ-đề.”
Trong kinh tuy nói như vậy nhưng không phân biệt về nghĩa ấy,
kinh là nơi nương tựa căn bản của  luận này, những điều trong kinh
không phân biệt thì nay cần phải phân biệt tất cả, cho nên soạn ra phần
716 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
luận này.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn đưa ra  cách nói như va äy: Tu các công
hạnh khổ hạnh khác đều là vô nghĩa?
Đáp: Bởi vì công hạnh ấy hướng về cái chết-gần với cái chết-đến
nơi cái chết, chứ không phải là khổ hạnh như vậy có năng lực vuợt lên
trên cái chết. Nghĩa là các hữu tình vì muốn vượt lên trên biển rộng lão
tử cho nên tu pháp khổ hạnh ấy, nhưng pháp khổ hạnh ấy từ nơi kiến
chấp mà dấy khởi gấp bội, làm ch o chìm đắm trong biển rộng lão tử,
cho nên Đức Phật nói tu những pháp ấy đều là vô nghĩa. Ba loại sinh-
lão-tử có mặt khắp các cõi, lão tử chính là do hữu tình chán ngán cái
chết, dấy khởi chán ngán quá mức cho nên ở đây chỉ nói đến điều ấy.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nó i như vậy: “Tất cả mọi sự lưu
chuyển đều gọi là vô nghĩa, tất cả mọi sự hoàn diệt đều gọi là có nghĩa.
Như vậy khổ hạnh là từ kiến chấp mà dấy khởi trái ngược với hoàn
diệt, tùy thuận với lưu chuyển, cho nên nói tu những pháp ấy đều là vô
nghĩa” Đại đức nói rằng: “Khổ đau trong ba nẽo ác đều gọi là vô nghĩa,
giải thoát của nẽo thiện đều gọi la ø có nghĩa. Như vậy khổ hạnh là dấy
lên tà phương tiện, trái với những nẽo thiện, thuận với nẽo ác khổ đau,
cho nên nói tu những pháp ấy đều là vô nghĩa.”
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Khổ hạnh như vậy có
thể làm cho chúng sinh rơi vào dòng sinh tử, luôn luôn nhận lấy mọi khổ
đau của các cõi-các nẽo-các đời-các chốn, cho nên nói tu những pháp
ấy đều là vô nghĩa.”
Vả lại, Đức Thế Tôn nói: “Ngồi kiết già, thân đoan nghiêm, chánh
nguyện trú vào niệm đối diện…”
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận na øy? Đáp: Vì cần phải phân biệt
nghĩa lý trong kinh. Như trong kinh  nói: “Có những Tỳ kheo, ở chốn
A-luyện-nhã, hoặc ở dưới tán cây, hoặc ở trong tịnh thất, mồi kiết già,
thân đoan nghiêm, chánh nguyện trú vào niệm đối diện…”. Tuy trong
kinh nói như vậy, mà không phân biệt  về nghĩa ấy, kinh là nơi nương
tựa căn bản của luận này, điều gì trong kinh không giải thích thì nay cần
phải giải thích, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Trong các oai nghi đều có thể tu thiện, vì sao chỉ nói đến ngồi
kiết già?
Đáp: Bởi vì đây là oai nghi thường ngày của Hiền Thánh, nghĩa
là vô lượng vô biên chư thật và đệ tử Phật trong quá khứ-vị lai đều trú
trong oai nghi này mà nhập định. La ïi nữa, oai nghi như vậy thuận với
phẩm thiện, nghĩa là nếu đi-đứng thì thân thể mau chóng mệt nhọc, nếu
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 39 717  
www.daitangkinh.org  
lúc ngồi dựa lưng hoặc nằm thì tăng thêm cảm giác ngủ vùi mơ màng,
chỉ có ngồi kiết già thì không có lỗi lầm ấy, cho nên có thể tu tập phẩm
thiện thù thắng. Lại nữa, bởi vì oa i nghi như vậy thì trái với pháp ác,
nghĩa là những ai oai nghi khác thì t huận với các pháp bất thiện như
dâm dục…, chỉ có ngồi kiết già mới có thể ngược với các pháp bất thiện.
Lại nữa, bởi vì oai nghi như vậy dẫn dắt hàng trời-người… đi vào Chánh
pháp, nghĩa là những oai nghi khác không có năng lực dẫn dắt người-
trời-rồng-qủy-A tố lạc… khiến cho tiến vào Phật pháp như oai nghi ngồi
kiết già. Lại nữa, bởi vì oai nghi như vậy làm nảy sinh tâm cung kính
tin tưởng của hàng người-trời…, nghĩa là những oai nghi khác không có
năng lực phát khởi tâm niệm cung kí nh tin tưởng của người-trời-rồng-
qủy-A tố lạc…, như oai nghi ngồi kiết gi à. Giả sử oai nghi này có nảy
sinh tầm-tứ ác để làm phát sinh điề u thiện cho người khác thì hãy còn
cần phải an trú, huống là tự mình t huận theo để phát sinh phẩm thiện
thù thắng hay sao? Lại nữa, bởi vì chỉ dựa vào oai nghi này mà chứng
được đạo quả Vô thường Bồ-đề, nghĩa là dựa vào những oai nghi khác
cũng có thể chứng được Bồ-đề của Nhị thừa, nhưng không có năng lực
chứng được Bồ-đề của Phật. Lại nữa , bởi vì trú trong oai nghi này thì
làm cho quân ma sợ hãi, nghĩa là xưa kia Đức Phật ngồi kiết già ở dưới
tán cây Bồ-đề phá tan hai loại quân ma, đó là Tự Tại Thiên và các
phiền não, làm cho chúng ma trông tha áy oai nghi này thì hết sức kinh
sợ, phần lớn đều rút lui tan tác. Lại nữa, bởi vì đây là pháp bất cọng đối
với ngoại đạo, nghĩa là những oai nghi khác thì ngoại đạo cũng có, chỉ
riêng oai nghi ngồi kiết già thì ngoại đạo không có. Lại nữa, bởi vì ngồi
kiết già thuận với tu Định, nghĩa là những pháp thiện tản mác trú trong
những oai nghi khác đều có thể tụ tập, nếu tu pháp thiện về Định thì chỉ
có ngồi kiết già là tùy thuận nhất. Bởi vì các loại nhân duyên như vậy,
cho nên chỉ nói đến oai nghi ngồi kiết già.
Hỏi: Nghĩa về ngồi kiết già là có ý nghĩa gì?
Đáp: Là nghĩa về tướng tròn trịa mà an tọa. Phái Thanh Luận nói:
“Dùng hai mu bàn chân đặt lên tr ên hai bắp vế, như rồng cuộn tròn,
ngồi thẳng tư duy, cho nên gọi là ngồi kiết già.” Hiếp Tôn giả nói : “Hai
chân chồng lên nhau, trái phải đan chéo nhau, chánh quán về cảnh giới,
gọi là ngồi kiết già, bởi vì chỉ c ó oai nghi này thuận với tu Định.” Đại
đức nói rằng: “Đây là cách ngồi cát tường của Hiền Thánh, cho nên gọi
là ngồi kiết già.”
Hỏi: Đoan thân là nghĩa gì?
Đáp: Là nghĩa về thân ngay thẳng mà an tọa.
718 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Chánh nguyện là nghĩa gì?
Đáp: Là nghĩa về thuận với phẩm thiện mà chú tâm.
Hỏi: Trú trong niệm đối diện là nghĩa gì?
Đáp: Diện là cảnh Định, đối là đang nhìn chăm chú, niệm này
khiến cho tâm đang nhìn chăm chú vào cảnh Định, rõ ràng không có gì
trái ngược, cho nên gọi là niệm đối diện. Lại nữa, diện là phiền não,
đối là đối trị, niệm này đối trị phiền não đứng đầu có thể làm thành sinh
tử, cho nên gọi là niệm đối diện. Lại nữa, diện là khuôn mặt của mình,
đối là hướng về nhìn chăm chú, niệm này khiến cho tâm hướng về nhìn
chăm chú khuôn mặt của mình, mà quán sát cảnh khác, cho nên gọi là
niệm đối diện.
Hỏi: Vì sao buộc niệm vào khuôn mặt của mình vậy?
Đáp: Bởi vì từ vô chỉ đến nay, nam vì sắc của nữ, nữ  vì sắc của
nam, phần lớn dựa vào khuôn mặt mà quán sát khuôn mặt của mình
để điều phục những phiền não. Lại nữa, tâm tham của hữu tình phần
lớn dựa vào mi-mắt-môi-răng-tai- mũi… trên khuôn mặt mà nảy sinh
chứ không phải là những phần thân t hể khác, cho nên quán sát khuôn
mặt của mình để điều phục loại bỏ tham dục. Lại nữa, khuôn mặt có
bảy lỗ thường chảy ra vật bất tịnh,  sinh tâm chán ngán lìa xa hơn hẳn
những phần thân khác, cho nên quán sa ùt khuôn mặt của mình mà tu
hạnh chán ngán lìa bỏ. Lại nữa, khuôn mặt của mình nhìn thấy mong
sẽ không khởi lên nhiều tham ái, cho nên buộc niệm ấy vào khuôn mặt
chứ không phải là nơi nào khác, nếu không nhìn vào thì tự mình không
trông thấy mình. Lại nữa, hành giả tu  quán thì phần lớn thích quán sát
về tướng của muời hai xứ, trên khuôn mặt luôn luôn có chín xứ sai biệt,
cho nên phải quán sát khuôn mặt.
Cũng có nơi nói trú trong niệm bối diện, hai nghĩa của đối và bối
đều hợp lý chứ không có gì trái ngược. N guyên cớ thế nào? Bởi vì lực
của niệm này rời bỏ tạp nhiễm, hướng về thanh tịnh; rời bỏ sinh tử,
hướng về Niết-bàn; rời bỏ lưu chuyển, hướng đến hoàn diệt; rời bỏ năm
dục, hướng đến cảnh Định ; rời bỏ Tát-ca-da kiến, hướng về Không giải
thoát môn; rời bỏ chấp Ngã, hướng về Vô ngã; rời bỏ tà pháp, hướng về
Chánh pháp. Vì vậy, đối và bối đều hợp lý chứ không có gì trái ngược.
An trú trong niệm này thì gọi là trú trong niệm đối diện.


„