A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 40

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 40 719  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 40

LUẬN VỀ VÔ NGHĨA (Phần 2)

Hỏi: Thế nào gọi là trú trong niệm đối diện?
Đáp: Hành giả tu quán buộc niệm ở giữa chặng mày, hoặc quán
bầm xanh, hoặc quán sình trướng, hoặc quán máu mủ thối rữa, hoặc
quán nát rã hư hoại, hoặc quán ma øu đỏ kỳ dị, hoặc quán bị thú ăn
thịt, hoặc quán phân chia rời xa, hoặc quán xương trắng, hoặc quán bộ
xương. Quán những tướng trạng này gọi là trú trong niệm đối diện.
Hỏi: Vì sao buộc niệm ở giữa chặng mày?
Đáp: Hành giả tu quán trước hết  dựa vào nơi này phát sinh niềm
vui của Hiền Thánh, sau đó dần da àn lan khắp thân thể, cho nên hành
giả buộc niệm ở giữa chặn mày. Như cảm thọ dục lạc thì nơi nam căn-
nữ căn phát sinh dục lạc trước tiên, sa u đó dần dần lan khắp thân thể,
Tu pháp quán này cũng như vậy.
Cũng có bản nói: Buộc niệm vào chổ sáng-tối, chỗ sáng nghĩa là
mắt, tức là nói buộc niệm ở giữa chót mũi. Lại có bản nói: Buộc niệm ở
bờ tóc. Hoặc có bản nói: Buộc niệm ở chót mũi. Có bản nói: Trú trong
niệm không có tham đi kèm; đây tức là nói: Trú trong niệm đi cùng Xa-
ma-tha. Hoặc có người nói: Trú trong niệm đi cùng với minh ; đây chính
là nói: Trú trong niệm đi cùng Tỳ-ba ùt-xá-na. Hành gi ả tu quán buộc
niệm ở chặn mày như vậy…, quán sát những tướng bầm xanh… của tử thi,
tức là quán Bất tịnh, trong luận này gọi là trú trong niệm đối diện.
Hỏi: Vì sao trong này chỉ nói về  quán Bất tịnh gọi là niệm đối
diện, chứ không phải là Trì tức niệm và quán Giới sai biệt?
Đáp: Trong này cũng cần phải nói đến Trì tức niệm và quán Giới
sai biệt gọi là niệm đối diện, nhưng mà không nói đến tức là có cách nói
khác. Lại nữa, nên biết trong này tạm thời nói đến quán thứ nhất, nghĩa
là quán Bất tịnh chính là đầu tiên trong những pháp quán, nên biết rằng
720 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nói về pháp quán thứ nhất tức là hiển bày pháp quán thứ hai và thứ ba.
Lại nữa, nên biết trong này dựa vào phần nhiều mà nói, nghĩa là người
tu quán phần nhiều dựa vào môn quán Bất tịnh để tiến vào Thánh đạo,
chứ không phải là Trì tức niệm và quán Giới sai biệt, cho nên chỉ nói
đến quán Bất tịnh. Tôn giả Diệu Âm đưa  ra cách nói như vậy: “Tất cả
niệm do tác ý như lý đã dẫn dắt đều gọi là niệm đối diện, chứ không
phải là chỉ riêng quán Ba át tịnh.” Nhưng mà Tôn gi ả Ca-đa-diễn-ni-tử
tùy thuận trong kinh, lại nói quán Bất tịnh gọi là niệm đối diện, nghĩa
là trong kinh nói: “Có những Tỳ kheo ở chốn A-luyện-nhã, hoặc ở dưới
tán cây, hoặc ở trong tịnh thất, ngồi kiết già, thân đoan nghiêm, chánh
nguyện trú trong niệm đối diện, vì đoạn tr ừ tham dục-lìa xa tham dục
cho nên tâm được an trú nhiều.” Như vì  đoạn trừ tham dục, như vậy vì
đoạn trừ sân hận-hôn trầm-thụy niên-tùy miên-ác tác và nghi, nên biết
cũng như vậy. Tham dục nặng nhất ở trong năm Cái, lại ở đầu tiên cho
nên chỉ nói đến thm dục. Pháp đối trị gần với tham dục, đó là quán Bất
tịnh, nếu đoạn trừ tham dục thì những Cái khác cũng đoạn trừ theo, cho
nên không nói riêng biệt. Pháp đối trị gần với tham dục gọi là niệm đối
diện.
Hỏi: Hành giả tu quán buộc niệm ở giữa chặng mày, lúc bấy giờ
nên nói là trú ở phần vị nào?
Đáp: Vượt lên trên phần vị tác  ý. Nhưng mà Sư Du-già tu quán
Bất tịnh, tổng quát có ba phần vị:
1. Phần vị bắt đầu tu tập.
2. Phần vị tu tập đã thành thục.
3. Phần vị vượt lên trên tác ý.
Người tu pháp quán này lại có ba loại:
1. Thích giản lược.
2. Thích mở rộng.
3. Thích mở rộng và giản lược.
Trong này, người chỉ thích giản l ược, nghĩa là hành giả tu pháp
quán ấy, trước hết đến nơi bãi tha ma quán sát những tướng bầm xanh…
của tử thi, khéo chọn lấy tướng rồi lui về ngồi ở nên chỗ quán lại tướng
ấy. Nếu tâm tán loạn không rõ ràng, thì lại đến nơi bãi tha ma, như
trước quán sát để khéo chọn lấy tướng ấy. Như vậy cho đến nếu có thể
rõ ràng, tâm không tán loạn thì nhanh chóng trở lại trú xứ, rửa chân rồi
đến chỗ ngồi mà ngồi kiết già, điều hòa thân tâm khiến cho lìa xa các
Cái, suy nghĩ nhớ và quán sát về tướng đã chọn lấy trước đây, dùng lực
thắng giải làm thay đổi thuộc về thân của mình. Bắt đầu từ bầm   xanh
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 40 721  
www.daitangkinh.org  
cho đến bộ xương rời rạc, ở trong bộ xương rời rạc, trước hết quán về
xương chân, tiếp theo quán về xương ma ét cá, tiếp theo quán về xương
ống chân, tiếp theo quán về xương đầu gối, tiếp theo quán về xương
đùi, tiếp theo quán về xương hông, ti ếp theo quán về xương lưng, tiếp
theo quán về xương sống, tiếp theo quán về xương sườn, tiếp theo quán
về xương vai, tiếp theo quán về xương cánh tay, tiếp theo quán về
xương khuỷu tay, tiếp theo quán về xương cổ tay, tiếp theo quán về
xương bàn tay, tiếp theo quán về xương bả vai, tiếp theo quán về xương
cổ, tiếp theo quán về xương hàm, tiếp theo quán về xương răng, cuối
cùng quán về xương đầu lâu. Lực thắng giải ấy quán sát về tướng bất
tịnh như vậy rồi, buộc niệm ở giữa chặng mày, sâu như vậy mà an trú.
Lại chuyển niệm này đưa vào thân niệm trú, lần lượt chuyển tiếp cho
đến tiến vào pháp niệm chú. Đó là hành giả tu quán thích giản lượt đã
thành tựu về quán Bất tịnh.
Người chỉ thích mở rộng, nghĩa là hành giả tu pháp quán ấy, trước
hết đến nơi bãi tha ma quán sát những tướng bầm sanh… của tử thi, như
trước nói rộng…, lần lượt chuyển tiếp cho đến buộc niệm ở giữa chặng
mày để dừng lại rồi; tiếp tục chuyể n niệm này, trước hết quán về đầu
lâu, tiếp theo quán về xương răng, lần lượt chuyển tiếp cho đến cuối
cùng quán về xương chân. Lực thắng giải ấy quán về xương của mình
rồi, lại quán về xương nơi khác ở bên cạnh xương của mình, dần dần
đầy khắp nên giường-nên phòng-nên chùa-nên khu vườn-nên thôn ấp-
nên thửa ruộng-nên thung lũng-nên đất  nước, lần lượt chuyển tiếp cho
đến bến bờ biển rộng, trùm khắp mặt đất, tâm mắt và nơi chốn chứa đầy
xương trắng rời rạc. Lại dần dần lượt bỏ, cho đến chỉ quán về bộ xương
rời rạc của chính mình, từ trong đó dần dần tiếp tục lược bỏ xương chân,
lần lượt chuyển tiếp cho đến cuối cùng quán về đầu lâu. Lực thắng giải
ấy quán sát về tướng bất tịnh như vậy rồi, buộc niệm ở giữa chặng mày,
có thể như vậy mà an trú, tiếp tục chuyển niệm này đưa vào thân niệm
trú, lần lượt chuyển tiếp cho đến đưa vào pháp niệm trú. Đó gọi là hành
giả tu quán thích mở rộng đã thành tựu về quán Bất tịnh.
Người thích mở rộng và giản lượt, nghĩa là hành giả tu pháp quán
ấy, trước hết đi đến bãi tha ma quán sát những tướng bầm xanh… của
tử thi, như trước nói rộng ra, la àn lượt chuyển tiếp cho đến bến bờ biển
rộng, trùm khắp mặt đất, tâm-mắt và nơi chốn chứa đầy xương trắng rời
rạc. Lại dần dần lượt bỏ, lần l ượt chuyển tiếp cho đến cuối cùng quán
về đầu lâu, buộc niệm ở giữa chặng mày dừng lại nên chút rồi, nhiều
lần tiếp tục mở rộng và giản lượt, quán sát như trước đến lúc thuần phục
722 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
rồi, buộc niệm ở giữa chặng mày, sa âu như vậy mà an trú. Lại chuyển
niệm này đưa vào thân niệm trú, lần lượt chuyển tiếp cho đến đưa vào
pháp niệm trú. Đó gọi là hành giả tu quán thích mở rộng và giản lượt đã
thành tựu về quán Bất tịnh.
Hỏi: Vì sao lúc tu pháp quán Bất tịnh này, liên tục mở rộng và
giản lược duyên với cảnh bất tịnh?
Đáp: Bởi vì muốn hiển bày tâm quán được tự tại, nghĩa là người
có được tự tại đối với cảnh giới, m ới có năng lực li ên tục mở rộng và
giản lược mà quán, nếu không tự tại thì không có năng lực này. Lại nữa,
Sư Du-già ấy dấy lên ý niệm như vậy: Mình từ vô thỉ sinh tử đến nay bởi
vì phiền não loạn tâm mà bất tịnh nói là thanh tịnh, nay quán sát đúng
như thật đối với bất tịnh, muốn khiến cho thuần thục thì phải nhiều lần
quán mở rộng và giản lược. Lại n ữa, bởi vì muốn hiển bày thế lực to
lớn của căn thiện, nghĩa nói rằng mình chọn lấy nên ít tướng bất tịnh thì
có thể dần dần mở rộng đầy khắp mặt đất, lại dần dần lược bỏ chỉ quán
phần ít, không phải là thế lực to lớn  đối với cảnh hay sao? Lại nữa, Sư
Du-già ấy tự hiển bày năng lực to  lớn, cho nên nhiều lần quán sát mở
rộng và giản lược đối với cảnh, đó là từ vô thỉ đến nay bị sức mạnh của
dục tham nắm giữ, đối với cảnh bất tịnh không thể nào tự tại để quán sát
mở rộng hay giản lược, nay chế phục dục tham mà được tự tại, cho nên
có thể nhiều lần quán sát mở rộng và giản lượt đối với cảnh bất tịnh.Vì
vậy, trong này nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc quán Bất tịnh mà sở duyên ít chứ không phải là tự tại ít,
đó là hành giả chỉ đôi với chính mình mà nhiều lần quán Bất tịnh.
2. Có lúc quán Bất tịnh mà tự tại ít chứ không phải là sở duyên ít,
đó là hành giả tạm thời khởi lên ý tưởng bất tịnh đối với khắp nơi mặt
đất, nhưng không có năng lực quán sát nhiều lần.
3. Có lúc quán Bất tịnh mà sở duyên ít và tự tại cũng ít, đó là hành
giả tạm thời khởi lên ý tưởng bất tịnh đối với chính mình, nhưng không
có năng lực quán sát nhiều lần.
4. Có lúc quán Bất tịnh chẳng phải là sở duyên ít cũng chẳng phải
là tự tại ít, đó là hành giả có năng lực quán sát nhiều lần về bất tịnh đối
với khắp nơi mặt đất.
Lại có bốn câu phân biệt :
1. Có lúc quán Bất tịnh mà sở duyên vô lượng chứ không phải là
tự tại vô lượng, đó chính là câu thứ hai trước đây.
2. Có lúc quán Bất tịnh mà tự ta ïi vô lượng chứ không phải là sở
duyên vô lượng, đó chính là câu thứ nhất trước đây.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 40 723  
www.daitangkinh.org  
3. Có lúc quán Bất tịnh mà sở duyên vô lượng cũng là tự tại vô
lượng, đó chính là câu thứ tư trước đây.
4. Có lúc quán Bất tịnh mà không phải là sở duyên vô lượng cũng
không phải là tự tại vô lượng, đó chính là câu thứ ba trước đây.
Hỏi: Lúc tu ba loại quán Bất tịnh này, ngang đâu thì gọi là phần vị
bắt đầu tu tập, ngang đâu thì gọi là phần vị tu tập đã thành thục, ngang
đâu thì gọi là phần vị vượt lên  trên tác ý?
Đáp: Chỉ có loại thích giản lượt , bắt đầu đi đến bãi tha ma quán
sát những tướng bầm xanh… của tử thi, nói rộng cho đến dùng lực thắng
giải làm thay đổi thuộc về thân c ủa mình; bắt đầu từ tướng bầm xanh
cho đến tướng xương trắng rời rạc, tất cả  đều gọi là phần vị bắt đầu tu
tập. Từ nơi xương trắng rời rạc, trước hết quán về xương chân, nói rộng
cho đến cuối cùng quán về đầu lâu; la ïi từ trong này loại trừ phần nữa-
quán sát phần nữa; tiếp tục loạ i trừ nên phần, chỉ quán sát nên phần,
tất cả đều gọi là phần vị tu tập đã thành thục. Dùng lực thắng giải quán
sát về tướng bất định như vậy rồi, buộc niệm ở giữa chặng mày, sâu
như vậy mà an trú, cho đến nói rộng ra , tất cả đều gọi là phần vị vượt
trên tác ý.
Người thích mở rộng và giản lược, bắt đầu đi đến bãi tha ma quán
sát những tướng bầm xanh… của tử th i, nói rộng cho đến nhiều lần tiếp
tục mở rộng và giản lược, quán sát như trước, trong đó cuối cùng lại dần
dần lượt bỏ, cho đến chỉ quán về bộ xương rời rạc của chính mình, tất
cả đều gọi là phần vị bắt đầu tu tập. Từ trong đó tiếp tục lược bỏ xương
chân, lần lượt chuyển tiếp cho đến cuối  cùng quán về đầu lâu ; lại từ
trong này loại bỏ phần nữa-quán sát phần nữa; tiếp t ục loại bỏ nên
phần, chỉ quán sát nên phần, tất cả đều gọi là phần vị tu tập đã thành
thục. Đến lúc thuần thục rồi, buộc niệm ở giữa chặng mày, sâu như vậy
mà an trú, cho đến nói rộng ra, tất cả đều gọi là phần vị vượt lên trên
tác ý.
Có người đưa ra cách nói này: Ngư ời chỉ thích giản lược, bắt đầu
đi đến bãi tha ma quán sát những tướng bầm xanh… của tử thi, nói rộng
cho đến dùng lực thắng giải làm thay đổi thuộc về thân của mình; bắt
đầu từ tướng bầm xanh cho đến bộ xương rời rạc, như vậy đều gọi là
phần vị bắt đầu tu tập đã thành thục . Dùng lực thắng giải quán sát về
tướng bất tịnh như vậy rồi, buộc ni ệm ở giữa chặng mày, sâu như vậy
mà an trú, cho đến nói rộng ra, nh ư vậy đều gọi là phần vị vượt lên
trên tác ý. Người chỉ thích mở rộng, bắt đầu đi đến bãi tha ma quán sát
những tướng bầm xanh… của tử thi, nói rộng cho đến buộc niệm ở giữa
724 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
chặng mày, dừng lại nên thời gian ngắn, như vậy đều gọi là phần vị bắt
đầu tu tập. Dừng lại nên lúc rồi , tiếp tục chuyển niệm mày trước hết
quán về đầu lâu, nói rộng cho đến cuối cùng quán về đầu lâu, như vậy
đều gọi là phần vị tu tập đã thành thục. Dùng lực thắng giải quán sát về
tướng bất tịnh như vậy rồi, buộc ni ệm ở giữa chặng mày, sâu như vậy
mà an trú, cho đến nói rộng ra, như vậy đều gọi là phần vị vượt lên trên
tác ý người thích mở rộng và giản lược, bắt đầu đi đến bãi tha ma quán
sát những tướng bầm xanh… của tử th i, nói rộng cho đến buộc niệm ở
giữa chặng mày, dừng lại nên thời gian ngắn, như vậy đều gọi là phần
vị bắt đầu tu tập. Dừng lại nên lúc  rồi, nhiều lần tiếp tục mở rộng và
giản lược, quán sát như trước, c ho đến thuần thục, như vậy đều gọi là
phần vị tu tập đã thành thục. Đến lúc tu tập thành thục rồi, buộc niệm ở
giữa chặng mày, có thể như vậy mà an trú, cho đến nói rộng ra, như vậy
đều gọi là phần vị vượt lên trên tác ý.
Có Sư khác nói: Trước nói đến ba loại tu pháp quán mày bắt đầu
đi đến bãi tha ma, nói rộng cho đến buộc niệm ở giữa chặng mày, sâu
như vậy mà an trú, đều bao gồm phần vị bắt đầu tu tập và phần vị tu tập
đã thành thục. Có sai biệt là phần vị bắt đầu tu tập, ở trong thời gian tu
tập pháp quán thì tâm có tán loạn; phần vị tu tập đã thành thục, ở trong
thời gian tu tập pháp quán thì tâm không còn tán loạn. Nếu chuyển
niệm mày lại quán về đầu lâu, hoặc bên trái-hoặc bên phải, hoặc sau-
hoặc trước, khởi lên ý tưởng bất tị nh đưa vào thân niệm chú, lần lượt
chuyển tiếp cho đến đưa vào pháp ni ệm trú, đến ngang chổ này gọi là
phần vị vuợt lên trên tác ý.
Lại có người nói: Ba loại như thích giản lược…, bắt đầu đi đến bãi
tha ma, nói rộng cho đến buộc niệm ở giữa chặng mày, sâu như vậy mà
an trú, đều bao gồm ba phần vị. Có sai bi ệt là phần vị bắt đầu tu tập
thì tâm có tán loạn cũng không rõ ra øng, phần vị tu tập đã thành thục
tuy không tán loạn mà chưa rõ ràng, phần vị vượt lên trên tác ý thì tâm
không tán loạn mà cũng được rõ ràng. Lại nữa, phần vị bắt đầu tu tập là
phẩm Hạ, cho nên thực hành tu quán chậm chạp và có nhiều trở ngại ;
phần vị tu tập đã thành thục là phẩm Trung, cho nên thực hành tu quán
có phần nhanh nhạy nhưng vẫn còn có tr ở ngại ; phần vị vượt lên trên
tác ý là phẩm Thượng, cho nên thực  hành tu quán nhanh chóng hoàn
toàn không có gì trở ngại. Đây gọi là sai biệt giữa ba phần vị.
Hỏi : Quán bất tịnh lấy gì làm tự tánh ? Đáp : Lấy căn thiện không
có tham làm tự tánh. Người tu Định thì nói : Lấy tuệ làm tự tánh. Nguyên
cớ thế nào ? Bởi vì lấy kinh để suy xét, như trong kinh nói : “Mắt thấy
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 40 725  
www.daitangkinh.org  
sắc rồi thuận theo quán về bất tịnh, tư duy đúng như lý…” Cho nên quán
là Tuệ. Có Sư khác nói : Lấy sự chán ngán làm tự tánh. Nguyên cớ thế
nào ? Bởi vì chán ngán sở duyên. Lời  bình : Quán bất tịnh này lấy căn
thiện vô tham làm tự tánh, chứ không phải là tuệ-không phải là chán
ngán. Nguyên cớ thế nào ? Bởi vì đối trị với tham.
Hỏi : Trong kinh nói trước đây nên thông hiểu thế nào ? Đáp : Bởi
vì tương ưng với tuệ cho nên nói là quán, mà thể này là căn thiện của
tham là pháp đối trị gần duyên với sắc tham. Nếu cùng với bốn uẩn-năm
uẩn quyến thuộc làm tự tánh của nó, th ì quán Bất tịnh này về Giới là
chỉ có cõi Dục-cõi Sắc, bởi vì cõi sắc không có quán Bất tịnh duyên với
sắc pháp ; về địa thì ở mười địa, đó là thuộc về cõi Dục-Tĩnh lự trung
gian và bốn Tĩnh lự-bốn cận phần ; về Sở y thì chỉ dựa vào thân của cõi
Dục, bởi vì thân của cõi Sắc-Vô sắc không khởi lên pháp quán này ; về
Hành tướng thì không phải là mười sáu hành tướng ; về Sở duyên thì chỉ
duyên với Sắc xứ của cõi Dục làm cảnh.
Hỏi: Pháp quán Bất tịnh này là duyên với tất cả Sắc xứ của cõi
Dục, hay là duyên với nên phần ít?
Đáp: Pháp quán này duyên với tất cả Sắc xứ của cõi Dục.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong kinh nói phải thông hiểu thế nào? Như
trong kinh nói: “Tôn giả Vô Diệt đang ngồi yên lặng dưới tán cây trong
nên khu rừng, đến giữa đêm khuya co ù bốn thiên nữ đều mang tên là
Duyệt Ý, đoan nghiêm xinh đẹp vô cùng, đi đến trước chỗ ngồi của Tôn
giả Vô Diệt, chắp tay cung kính đảnh lễ dưới hai chân, rồi lùi lại đứng
về nên phía, thưa với Tôn giả ra èng: Bốn Thiên nữ chúng con, có thể
biến hóa tự tại đối với bốn xứ:
1. Tùy ý muốn hóa hiện các loại sắc thân tuyệt diệu nhất với những
tướng yêu thích, chúng con đều có thể hầu hạ làm cho vui sướng.
2. Tùy ý muốn hóa hiện các loại y phục tuyệt vời nhất.
3. Tùy ý muốn hóa hiện các loại vật dụng trang nghiêm tuyệt vời
4. Tùy ý muốn hóa hiện các loại hương hoa-đồ ăn thức uống-châu
báu tuyệt vời nhất cùng với tất cả những dục lạc vốn có. Tôn giả có thể
tự mình cùng tiếp nhận hay không? Lúc  ấy Tôn giả Vô Diệt dấy lên
tư duy như vậy: Bốn thiên nữ này cố tình đến gặp để quấy nhiễu làm
phiền nhau, mình nên khởi lên quán Bất tịnh đối với họ. Đã tư duy rồi
tiến vào Tĩnh lự thứ nhất, nhưng không thể nào khởi lên quán Bất tịnh;
lần lượt chuyển tiếp liền tiế vào Tĩnh lự thứ tư, cũng không thể nào khởi
lên được, liền dấy lên nghĩ rằng: Bốn thiên nữ này có các loại sắc, cho
nên mình không thể nào quán thành bất tịnh được, nếu họ hoàn toàn là
726 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nên loại sắc thì mình nhất định có thể quán được. Liền bảo với họ rằng:
Các cô có thể tự mình đều vì tôi mà hiện ra thân màu xanh hay không?
Lúc ấy các Thiên nữ hiện ra thân màu xanh, nhưng Tôn giả không thể
nào quán thành bất tịnh được, khiến họ hiện ra màu vàng-đỏ nhưng vẫn
như cũ không thể nào quán được. Lại  khởi lên ý niệm rằng: Nếu hóa
thành màu trắng thì thuận với tưởng về hài cốt, nếu họ lại có thể hiện rõ
làm màu trắng, thì mình chắc chắn có thể quán bất tịnh đối với họ. Lập
tức bảo với họ rằng: Các cô lại vì tôi mà biến thân làm màu trắng! Các
Thiên nữ vì Tôn giả mà biến thành màu trắng, Tôn giả lại cũng không
thể nào quán thành bất tịnh được.”
Đáp: Bởi vì hình sắc của cá c Thiên nữ tươi sáng như ánh sáng
tuyệt diệu, khó mà khởi lên chán ngán vì bất tịnh.
Vì sao Tôn giả Vô Diệt khi ến các Thiên nữ chuyển thành bốn
màu sắc xanh-vàng-đỏ-trắng?
Đáp: Bởi vì muốn quán về tướng biến hoại của các màu sắc. Lại
nữa, bởi vì sắc tướng di chuyển dễ da øng khởi lên chán ngán. Lại nữa,
bởi vì màu xanh tùy thuận với tưởng và bầm xanh, màu vàng tùy thuận
với tưởng về máu mủ rửa nát, màu  đỏ tùy thuận với tưởng về màu đỏ
kỳ dị, màu trắng tùy thuận với tưởng về hài cốt. Lại nữa, xanh-vàng-đỏ-
trắng là gốc của mọi màu sắc, cũng không có tranh luận cho nên khiến
chuyển biến, trải qua thử nghiệm tự tâm có thể khởi lên chán ngán hay
không? Tôn giả Vô Diệt biết sắc chất tuyệt diệu của họ, không thể nào
quán sát để khởi lên tưởng về bất tịnh, liền vội nhắm mắt im lặng mà
ngồi. Các Thiên nữ biết Tôn giả ho àn toàn không có tâm ô nhiễm, hổ
thẹn mà lạy dưới chân rồi bỗng nhiên biến mất. Như hai lực sĩ lúc xoắn
tay vào nhau, biết sức lực đã như nhau thì buông ta y mà rút lui, Thiên
nữ và Vô Diệt nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Đã như vậy thì tại sao nói là quán Bất tịnh có thể duyên với
tất cả sắc của cõi Dục?
Đáp: Vô Diệt không thể nào khởi l ên tưởng bất tịnh đối với tất
cả Sắc xứ khắp nơi cõi Dục, nhưng người khác thì có năng lực, cho nên
không trái ngược nhau. Như Phật-Độc giác và thanh văn lợi căn như xá-
lợi-cử… đều có năng lực quán sát bất tịnh.
Hỏi: Có ai duyên với sắc thân của Phật mà khởi lên quán bất tịnh
hay không?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Không có ai có năng lực, bởi
vì sắc thân của Phật vi diệu, vô cùng tươi sáng như ánh sáng thanh tịnh,
cho nên không thể nào chán ngán. Có Sư khác nói: Phật có năng lực
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 40 727  
www.daitangkinh.org  
tự duyên với mình khởi lên quán bất tịnh, người khác không ai có năng
lực như vậy.
Hoặc có người nói: Quán bất tịnh có hai loại:
1. Duyên khởi do sắc.
2. Sai lầm do sắc, là có năng lực duyên với thân Phật. Sai lầm do
sắc, là không có năng lực duyên với Phật.
Lại có người nói : Quán bất tịnh có hai loại:
1. Cảnh của cọng tướng.
2. Cảnh của tự tướng.
Cảnh của cọng tướng là có năng lực duyên với thân Phật. Cảnh
của tự tướng là không có năng lực duyên với Phật.
Quán bất tịnh này, về Niệm trú thì đều là thân niệm trú. Có người
nói: Pháp quán này không phải Niệm trú căn bản, nhưng có thể là gia
hạnh của thân niệm trú. V ề trí thì cùng có thế t ục trí. Về Tam-ma-địa
thì không phải là cùng có Tam-ma-địa. Về căn tương ứng thì nói chung
chỉ tương ưng với ba căn, đó là Lạc-H ỷ và xả căn. Về quá khứ-vị lai-
hiện tại thì gồm cả ba đời, quá khứ duyên với quá khứ, hiện tại duyên
với hiện tại, pháp sinh ở vị lai duyên với vị lai, nếu pháp không sinh
thì duyên với ba đời. Về thiện-bất  thiện và vô ký, thì thiện duyên với
cả ba loại. Về hệ thuộc và không hệ thuộc, thì hệ thuộc cõi Dục-Sắc
duyên với hệ thuộc cõi Dục. Về học -vô học và phi học phi vô học, thì
phi học phi vô học duyên với phi học vi vô học. Về do kiến mà đoạn-do
tu mà đoạn và không đoạn, thì do tu mà đoạn duyên với do tu mà đoạn.
Về duyên với danh-duyên với nghĩa, thì chỉ duyên với nghĩa. Về duyên
với tự tương tục-tha tương tục va ø phi tương tục, thì duyên với tự tương
tục và tha tương tục. Về gia hạnh đắc - ly nhiễm đắc và sinh đắc, thì có
gia hạnh đắc và có ly nhiễm đắc, chứ không phải là sinh đắc. Ly nhiễm
đắc, nghĩa là lúc lìa nhiễm mà tu đạt được. Gia hạnh đắc, nghĩa là thực
hiện gia hạnh hiện ở trước mắt. Phật không có gia hạnh, Độc giác gia
hạnh bậc Hạ, thanh văn  hoặc là gia hạnh bậc  trung, hoặc là gia hạnh
bậc thượng, dị sinh gia hạnh bậc th ượng hiện ở trước mắt. Về từng đạt
được và chưa từng đạt được, thì gồm cả từng đạt được và chưa từng đạt
được. Thánh giả và dị sinh thân sau cuối của Bồ-tát gồm cả từng đạt
được và chưa từng đạt được, dị sinh khác chỉ là từng đạt được. Về văn-
tư-tu mà thành, thì gồm cả ba loại. Về ý địa và năm thức thân, thì chỉ
thuộc về ý địa.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong kinh nói phải thông hiểu thế nào? Như
trong kinh nói: “Mắt thấy sắc rồi thuận theo quán bất tịnh, tư duy đúng
728 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
như lý, cho đến nói rộng ra.”
Đáp: Năm thức là cửa ngõ dẫn dắt phát sinh ý thức khởi lên quán
bất tịnh, cho nên nói như vậy. Nhưng mà quán bất tịnh chỉ thuộc về ý
thức, như hành gần với ý chỉ thuộc về ý địa, bởi vì cũng do năm thức mà
dẫn dắt phát ra. Trong kinh cũng nói: “Mắt thấy sắc rồi, nói rộng cho
đến ý biết pháp rồi, khởi lên sáu ha ønh gần với ý là hỷ-ưu-xả.” Ở đây
cũng như vậy.
Hỏi: Pháp quán Bất tịnh này cũng duyên với thanh-hương-vị-xúc-
pháp hay không?
Đáp: Pháp quán này chỉ duyên với sắc chứ không duyên với năm
loại còn lại.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong kinh nói  phải thông hiểu thế nào?
Như trong kinh nói: “Mắt thấy sắc r ồi, nói rộng cho đến ý biết pháp
rồi, thuận theo quán bất tịnh, tư duy đúng như lý”.
Đáp: Do cửa ngõ của sáu thức dẫn dắt quán bất tịnh, cho nên nói
như vậy, nhưng mà quán bất tịnh duyên với sắc chứ không phải là loại
nào khác. Lại nữa, dựa vào pháp đối trị chung, cho nên nói như vậy,
nghĩa là quán bất tịnh tuy chỉ duyên với sắc, mà có thể đối trị duyên với
tham của sáu cảnh, như người bị tham sắc làm cho che kín, thì tu quán
bất tịnh mà loại bỏ tham sắc; bị tham thanh-hương… làm cho che kín,
thì tu pháp quán này mà loại bỏ lòng tham ấy, cho nên nói như vậy. Lại
nữa, trước hết khởi lên quán bất tịnh đối với Sắc xứ, chán ngán lo sợ các
sắc; sau đó dựa vào năm cảnh như sắc-thanh… cũng có thể chán ngán lo
sợ, chán ngán lo sợ sắc-thanh… tuy là pháp quán khác chứ không phải là
quán bất tịnh, nhưng mà do quán bất tịnh đã dẫn dắt sinh ra, cho nên gọi
là quán bất tịnh. Lại nữa, trước hết  duyên với Sắc xứ tu quán bất tịnh
đã được thuần thục, sau đó đối với cảnh khác cũng cần phải chán ngán
lo sợ, nếu có thể thì tốt, nếu không có thể thì trở lại duyên với Sắc xứ
khởi lên quán bất tịnh. Như lúc sắp đánh nhau, trước hết phải bố trí đồn
lũy doanh trại vững vàng, rồi sau đó mới xuất trận giao tranh, nếu thắng
trận thì tốt, nếu không thắng trận thì trở về dựa vào đồn lũy doanh trại.
Ở đây cũng như vậy, cho nên đưa ra  cách nói này, nhưng mà quán bất
tịnh chỉ duyên với sắc chứ không phải la ø loại nào khác. Lại nữa, trước
hết khởi lên quán bất tịnh đối với Sắc xứ, sau đó đối với thanh-hương…
khởi lên quán chán ngán khác, hành tướng chán ngán của quán này và
quán kia như nhau, cho nên cũng nói quán kia là quán bất tịnh. Lại nữa,
quán bất tịnh có hai loại:
1. Căn bản.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 40 729  
www.daitangkinh.org  
2. Đẳng lưu.
Nếu là căn bản thì chỉ duyên với Sắc xứ, nếu là đẳng lưu thì duyên
với tất cả thanh-hương…, cho đến tâm tâm sở pháp hữu lậu. A-tỳ-đạt-ma
chỉ nói về quán bất tịnh căn bản cho nên nói là duyên với Sắc xứ, còn
trong kinh nói gồm cả quán bất tịnh căn bản và đẳng lưu, cho nên nói
thấy sắc rồi, nói rộng cho đến ý biết pháp rồi, thuận theo quán bất tịnh,
tư duy đúng như lý.
Hỏi: Người nào có thể khởi lên pháp quán bất tịnh này?
Đáp: Thánh giả-dị sinh đều có thể hiện khởi, Thánh giả thì bao
gồm tất cả phần vị Học và Vô học.
Hỏi: Nơi nào khởi lên pháp quán bất tịnh này?
Đáp: Chỉ có người ở ba châu có thể bắt đầu hiện khởi, trong loài
trời không có những tướng bầm xanh…, cho nên sáu cõi trời Dục chỉ có
thể phát khởi sau. Có người nói: Bắt  đầu và sau cuối đều chỉ có ở nẽo
người, trong sáu cõi trời Dục không  có tướng bất tịnh như bầm xanh…,
cho nên cũng không hiện khởi.
Hỏi: Ở đây quán tất cả chẳng phải là bộ xương rời rạc…, trở thành
bộ xương rời rạc…, lẽ nào không phải là điên đảo hay sao?
Đáp: Bởi vì pháp quán này là thiện, vì tác ý đúng như lý mà dẫn
dắt phát sinh, vì lấy căn thiện vô th am làm tự tánh, vì dẫn dắt phát
sinh già hạnh thù thắng của tha ùnh đạo,vì điều phục phiền não, vì cảm
quả yêu thích, tuy không đúng như thật mà không phải là điên đảo. Có
người đưa ra cách nói này : Pháp quán bất tịnh này cũng gọi là điên đảo,
bởi vì đối với không phải là bất tịnh mà quán là bất tịnh.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao không phải là bất thiện?
Đáp: Bởi vì hai duyên cho nên gọi là bất thiện:
1. Sở duyên trái ngược.
2. Tự tánh trái ngược. Pháp quán bất tịnh này tuy sở duyên trái
ngược trái ngược mà không phải là tự tánh trái ngược, cho nên chẳng
phải là bất thiện.
Lại nữa, bởi vì hai duyên cho nên gọi là bất thiện:
1. Sở duyên trái ngược.
2. Ý thích trái ngược, cho nên chẳng phải là bất thiện.
Lại nữa, trong kinh nói: “Có năm đẳng chí hiện trông thấy. Thế
nào là năm? Đó là có Tỳ kheo quán sát tự thân đúng như thật, từ thân
đến đỉnh đầu chứa đầy các loại bất tịnh, nghĩa là lông-tóc-răng-móng-
bụi bẩn-da thịt-xương-tủy-gân-mạch, ga n-phổi-lá lách-thận-ruột già-
ruột non-bao tử-túi mật-sinh tạng-thục tạng-đàm-nhiệt-tim-bụng, nước
730 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
tiểu-phân-nước mũi-nước miếng-mồ hôi -nước mắt-máu-mủ-mỡ-não-
màng-mô. Ví như có người nhìn thấy bên trong kho lẫm, các loại tạp vật
như thóc lúa, đậu mè… chứa đầy trong đó. Ở đây cũng như vậy, đó gọi là
Đẳng chí hiện thấy thứ nhất. Lại có Tỳ kheo quán sát tự thân đúng như
thật, từ chân đến đỉnh đầu chứa đựng các loại bất tịnh, đó là lông-tóc…
nói rộng như trước, lại quán trừ bỏ da thịt-máu mủ… chỉ quán về hài cốt
và thức ở trong hành, đó là Đẳng hiện thấy thứ hai. Lại có Tỳ kheo quán
sát tự thân đúng như thật, từ chân đến đỉnh đầu chứa đầy các loại bất
tịnh, đó là lông-tóc… nói rộng như trước, lại quán trừ bỏ da thịt-máu mủ…
chỉ quán về hài cốt và thức ở trong hành, cũng trú vào đời này, cũng trú
vào đời sau, đó gọi là Đẳng chí hiệ n thấy thứ ba, Lại có Tỳ kheo quán
sát tự thân đúng như thật, từ chân đến đỉnh đầu chứa đầy các loại bất
tịnh, đó là lông-tóc… nói rộng như trước, lại quán trừ bỏ da thịt-máu mủ…
chỉ quán về hài cốt và thức ở trong hành, không trú vào đời này, chỉ trú
vào đời sau, đó gọi là Đẳng chí hiện thấy thứ tư. Lại có Tỳ kheo quán
sát tự thân đúng như thật, từ chân đến đỉnh đầu chứa đầy các loại bất
tịnh, đó là lông-tóc… nói rộng như trước, lại quán trừ bỏ da thịt-máu mủ…
chỉ quán về hài cốt và thức ở trong hành, không trú vào đời này, không
trú vào đời sau, đó gọi là Đẳng chí hiện thấy thứ năm.”
Hỏi: Như vậy, năm loại Đẳng chí hiện thấy lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Lấy tuệ làm tự tánh, bởi vì nói
quán sát đúng như thật. Có Sư khác  nói: Lấy Tam-ma-địa làm tự tánh,
bởi vì nói là Đẳng chí.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Lấy vô tham làm tự tánh, bởi
vì quán sát bất tịnh để đối trị với tham, nhưng mà nó quán sát và Đẳng
chí, đây là từ hai loại ấy sinh ra và sinh ra hai loại ấy, cũng cùng tương
ứng với Định-Tuệ. Đã nói về tự tánh, nguyên cớ nay sẽ nói.
Hỏi: Vì sao gọi là Đẳng chí hiện thấy?
Đáp: Hiện thấy nghĩa là mắt, do mắt  thấy sắc dẫn dắt phát sinh
Đẳng chí, cho nên lập thành tên gọi hi ện thấy; dựa vào Đẳng chí phát
sinh có thể phát sinh Đẳng, hoặc là hiện thấy tương ưng với Đẳng chí,
cho nên gọi là Đẳng chí.
Hỏi: Trong năm loại thì bốn loại sau cũng quán đối với thức, làm
sao có thể nói hiện thấy nghĩa là mắt?
Đáp: Bởi vì mắt hiện thấy các va ät bất tịnh, lần lượt thay đổi dẫn
dắt phát sinh năm loại Đẳng chí hiện thấy như vậy, trong năm loại thì
bốn loại sau cũng có thể duyên với thức, đối với lý không có gì trái
ngược.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 40 731  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Ai có năm loại Đẳng chí hiện thấy này?
Đáp: Đẳng chí thứ nhất-thứ hai th ì dị sinh và Thánh giả đều có
được, Đẳng chí thứ ba là người Dự lưu và người Nhất lai vốn có, Đẳng
chí thứ tư là người Bất hoàn vốn có, Đẳng chí thứ năm là A-la-hán vốn
có. Như trong kinh nói : “Xá-lợi-tử nói : Đức Thế Tôn đã phát khởi
Đẳng chí hiện thấy, bởi vì cảnh đã biết  thông đạt không còn sót lại gì,
cho nên nói là vô thượng. Các Sa-môn Bà-la-môn khác… đều không thể
nào sánh kịp.”
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn đạt được năm loại quán bất tịnh như vậy
mà gọi là vô thượng?
Đáp: Bởi vì có năng lực điều phục tất cả các cảnh sở duyên, cho
nên nói là Vô thượng. Có người đưa ra cách nói này: Bởi vì quán đúng
như thật cho nên nói là vô thượng, nghĩa là quán về tóc thì đúng là tóc,
quán về lông thì đúng là lông, cho đến nói rộng ra.
Lời bình: Người ấy không nên đưa ra cách nói này, nếu đưa ra
cách nói như vậy thì hiển bày Đức Thế Tôn quán nhiều cảnh theo pháp
quán bất tịnh, nhưng thật sự là quán ít cảnh bởi vì lông-tóc… chỉ thâu
nhiếp nên phần ít sắc của cõi Dục. Nên nói như vậy: Cách nói trước là
thích hợp, bởi vì có năng lực điều phục tất cả, cho nên gọi là Vô thượng.
Thanh văn-Độc giác không có năng lực điều phục toàn bộ, bởi vì tất cả
Sắc xứ đều là bất tịnh; Vô Diệt không có năng lực quán sắc của thiên
nữ là bất tịnh, cho nên ngoài Đức Phật ra thì không ai có năng lực quán
sắc thân của Phật là bất tịnh. Vả  lại, Đức Thế Tôn nói: Này Đại mục-
kiền-liên! Phạm thiên Để-ra không nói trú trong vô tướng thứ sáu ấy
chăng? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì phân biệt rộng về nghĩ a lý trong kinh. Nghĩa là trong
kinh nói: “Thời gian Đức Thế Tôn an trú trong vườn Cấp-cô-độc, rừng
Thệ-đa thuộc thành Thất-la-phiệt , vào giữa đêm khuya có ba Phạm
Thiên, tỏa ánh sáng chói l òa đi đến nơi Đức Phật, đến nơi rồi đãnh lễ
dưới hai chân của Đức Thế Tôn, sau đó lùi về đứng ở nên bên. Lúc đó
Phạm Tiên thứ nhất tiến lên thưa với Đức Phật rằng: Đại tiên nên biết!
Nhiều Tỳ-kheo Ni ở nước Sa-kế-đa trong đêm nay sẽ qua đời. Nói lời
này xong lùi lại đứng về nên bên. Phạm Thiên thứ hai lại tiến lên thưa
với Đức Phật: Đại tiên nên biết! nhiều Tỳ kheo ni trong chúng ấy có
người hữu dư y mà diệt độ. Nói lời  này xong lùi lại đứng qua nên bên.
Phạm Thiên vương thứ ba lại tiến lên thưa với Đức Phật: Đại tiên nên
biết! Nhiều Tỳ Kheo Ni trong chúng ấy có người nhập Niết-bàn Vô
732 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
dư y. Nói lời này xong lùi lại đứng về nên bên. Lúc ấy ba Phạm thiên
vương chắp tay cung kính đi ngang Đức  Phật ba vòng đảnh lễ dưới hai
chân Đức Phật rồi bỗng nhiên bi ến mất. Vào sáng sớm hôm sau, Đức
Thế Tôn đi đến chúng Tỳ kheo, trãi chỗ ngồi mà ngồi, bảo với chúng
Tỳ Kheo rằng. Vào giữa đêm khuya hôm qua, có ba Phạm thiên vương
tỏa sáng chói lòa đi đến chỗ Ta nói rộng cho đến biến mất. Lúc bấy giờ
Cụ Thọ Đại-mục-kiền-liên ở trong chúng Tỳ Kheo dấy lên ý niệm như
vậy: Những Phạm thiên nào có ý tr í kiến này, biết người nào trú trong
Hữu vô y và Vô dư y? Dấy lên ý niệm này rối vào Tam-ma-địa, như
khoảng thời gian co duỗi cánh tay của người tráng sĩ, từ rừng Thệ đa ẩn
đi mà đến nơi Phạm thế, cách chỗ ngồi của Phạm thiên Để-sa không xa
mà xuất hiện, từ Tam-ma-địa đứng lên, sửa sang lại y phục, đi đến chỗ
Phạm Thiên Để-sa, đưa ra câu hỏi này: Những Phạm thiên vương nào
có trí kiến này, biết người nào trú trong Hữu dư y và Vô dư y?”
Hỏi: Đại Mục-kiền-liên có kiến thù thắng, hơn hẳn Phạm thiên
Để-sa nhiều gấp bội, tại sao lại đến hỏi Phạm Thiên Để-sa?
Đáp: Đại Mục-kiền-liên biết mà cố tình hỏi như Đức Phật có lúc
biết mà cố ý hỏi.
Hỏi: Có Phạm Thiên khác hơn ha ún Phạm thiên vì sao chỉ hỏi
Phạm Thiên khác hơn hẳn Phạm Thiên Để-sa vì sao chỉ hỉ Phạm Thiên
Để-sa?
Đáp: Phạm thiên này vốn là đệ tử cọng trú với đại Mục-kiền-liên
qua hỏi thăm nhau mà hỏi. Lại nữa,Phạm thiên Để-sa ấy trú trong quả
vị Bất hoàn, những Phạm thiên khác có người không biết, muốn biểu
hiện phẩm đức của Phạm thiên ấy khiến cho những Phạm thiên khác
cung kính tôn trọng, cho nên chỉ hỏi vị ấy “Lúc ấy Phạm thiên Để-sa trả
lời Tôn Giả rằng: Chính là trời Phạm chúng có trí kiến này, biết người
nào trú trong Hữu dư y và Vô dư y. Đạ i Mục-kiền-liên lại hỏi vị ấy
rằng: Những trời Phạm chúng đều có trí kiến thù thắng như vậy chăng?
Phạm Thiên Để-sa đáp rằng: Không phải là họ đều có trí kiến thù thắng
này, nếu trời Phạm chúng đối với thọ mạng lâu dài - thân sắc tuyệt diệu
và danh dự của cõi trời không sinh tâm vui mừng vừa đủ, không biết
đúng như thật về sự xuất ly thù thắng thì không có trí kiến này: nếu trời
Phạm chúng đối với thọ mạng lâu dài - thân sắc tuyệt diệu và danh dự
của cõi trời có thể sinh tâm vui mừng vừa đủ, cũng biết đúng như y thật
về sự xuất ly thù thắng thì có trú kiến này. Tôn giả lại hỏi: Trời ấy làm
sao biết người nào trú trong Hữu dư y và Vô dư y? Để-sa đáp rằng: Nếu
có Tỳ kheo đạt được A-la-hán là Câu giải thoát thì trời Phạm chúng ấy
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 40 733  
www.daitangkinh.org  
dấy lên ý niệm như vậy: Nay Đại đức này là vị Câu giải thoát, cho đến
có thân thì người-trời đều thấy, thân hoại mạng chung cũng không có ai
thấy; nếu có Tỳ kheo đạt được A-la-h án không phải là Câu giải thoát
mà là Tuệ giải thoát, thì trời Ph ạm chúng ấy dấy lên ý niệm như vậy:
Nay Đại đức này là vị Tuệ giải thoát, cho đến có thân thì người-trời đều
thấy, thân mạng chung cũng không có ai thấy; nếu có Tỳ kheo không
phải là A-la-hán, không phải là vị Câu giải thoát, không phải là vị Tuệ
giải thoát, nhưng chính vị thân chứng, thì trời Phạm chúng ấy dấy  lên
ý niệm như vậy: Nay Đại Đức này là thân Vị Thân chứng, đang tu căn
thù thắng-thân cận bạn tốt, nếu được tùy thuận phòng ốc- vật dụng-
tiền của, thì nhất định sẽ không còn phiền não, chứng được tâm vô lậu
và Tuệ giải thoát ở trong pháp hiện ta ïi có năng lực tự mình thông đạt,
chứng trú đầy đủ, cũng tự mình biết rõ đời sống của mình đã hết phạm
hạnh đã lập, việc làm đã hoàn thành, không tiếp nhận thân đời sau; nếu
có Tỳ kheo tuy không phải là vị Thân chứng mà chính là vị Kiến chí, thì
trời Phạm chúng ấy dấy lên ý niệm như vậy: Nay Đại đức này là vị kiến
chí, đang tu căn Thù thắng, thân cận bạn tốt, nói rộng cho đến không
tiếp nhận thân đời sau; nếu có Ty ø kheo tuy không phải là vị Kiến chí
mà là vị Tín giải, thì trời Phạm chúng ấy dấy lên ý niệm như vậy: Nay
Đại đức này là vị Tín thắng giải đang tu căn thù thắng, nói rộng cho đến
không tiếp nhận thân đời sau. Phạm th iên Đẻ Sa nói lời này xong im
lặng mà đứng”
Hỏi: Phạm thiên Để-sa vì sao không nói đến Tùy tín hành và
Tùy pháp hành? Đáp: Nếu Bổ-đặc-già-la là người  ở cảnh giới ấy, thì
Phạm thiên Để-sa sẽ nói đến; Tùy tín hành và Tùy Pháp hành không
phải phải là cảnh giới của Ph ạm Thiên Để-sa, cho nên không nói đến.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu người có Tha tâm trí biết về Kiến đạo,
thì quyết định trước hết phát khởi pháp trí vô lậu, người sinh lên cõi trên
thì pháp trí vô lậu chắc chắn không hiện rõ trước mắt, cho nên Tùy tín
hành và Tùy Pháp hành không phải la ø cảnh giới của Phạm thiên Để-
sa. Lại nữa, nếu Bổ-đặc-già-la ở xứ sở của Phạm thiên nhưng không
có chủng loại ấy, thì Phạm thiên Đ ể-sa sẽ nói đến, Tùy tín hành ở xứ
sở của Phạm thiên nhưng không có chủng loại ấy, cho nên Phạm thiên
Để-sa không nói đến.
“Lúc bấy giờ Tôn giả Đại Mục-kiền-liên nghe Phạm thiên Để-sa
nói pháp ngữ rồi, hoan hỷ hăng hái thị hiện dạy dỗ, khen ngợi khuyến
khích chúc mừng, ân cần từ biệt tiến vào Tam-ma-địa, như khoảng thời
gian co duỗi cánh tay của người tráng sĩ, từ cõi Phạm thiên ẩn hình đến
734 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
trong chúng Tỳ kheo ở rừng Thệ đa bỗng nhiên mà xuất hiện, từ Tam-
ma-địa đứng lên tiến đến trước chỗ Đức  Phật, đảnh lễ dưới hai chân
của Đức Thế Tôn rồi lùi về ngồi nên bên, đem tất cả sự việc nói trên
mà thưa với Đức Thế Tôn. Đức Phật liền hỏi rằng: Này Đại Mục-kiền-
liên! Phạm thiên Để-sa không nói trú trong Vô tướng thứ sáu ấy chăng?
Mục-kiền-liên thưa rằng: Thưa Đức  Thế Tôn! Đúng như vậy. Nói lời
này rồi liền từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ dưới chân đức Phật, chấp
tay mà cung kính thưa với Đức Phậ t rằng: Nay chính lúc thích hợp xin
nguyện thuyết giảng về trú trong Vô tướng thứ sáu cho chúng hội nghe,
khiến cho các Tỳ kheo nghe rồi thọ tr ì! Đức Phật bảo với Mục-kiền-
liên: Lắng nghe cho kỹ càng, lằng nghe cho kỹ càng! Phải có gắng tác
ý, Ta sẽ nói cho ông! Khiến có Tỳ kheo, đối với tất cả các tướng, không
còn tư duy nữa, chứng được tâm Vô tướng, trú đầy đủ trong Tam-ma-
địa, đó gọi là trú trong Vô tướng thứ Sáu”
Trong kinh tuy đưa ra cách nói như vầy, mà không phân biệt về
nghĩa lý ấy, kinh là nơi nương tựa ca ên bản của Luận này, trong kinh
không giải thích thì nay cần giải thích. Lại nữa, có người đối với kinh ấy
không hiểu rõ nghĩa lý ấy liền chấp là duyên vời Diệt đế mà tiến vào
Chánh tánh ly sinh, bởi vì Kiến đạo gọi là trú trong Vô tướng, chỉ riêng
trong Diệt đế là không có các tướng. Vì ngăn chặn cái chấp ấy mà cần
phải hiển bày Kiến đạo không phải là chỉ duyên với Diệt, cho nên soạn
ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào gọi là trú trong Vô tướng thứ sáu?
Đáp: Tùy tín hành-Tùy pháp hành gọi là trú trong Vô tướng   thứ
sáu.
Hỏi: Vì sao biết được Tùy tín hành-Tùy pháp Phạm Thiên Để-sa
đã nói đến năm loại, chưa nói đến Tùy tín hành-Tùy pháp hành, cho
nên biết hai loại này hợp lại thành trú trong Vô tướng thứ sáu. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì hai loại Vô tướng này không có thể an lập, không có
thể thi thiết, ở nơi này hay ở nơi kia. Hoặc là khổ pháp trí nhẫn, hoặc là
Khổ pháp trí, nói rộng ra cho đến hoặc  là Đạo loại trí nhẫn, bởi vì Vô
tướng này không có thể an lập, không có thể thi thiết, ở nơi này hay ở
nơi kia, cho nên gọi là trú trong  Vô tướng thứ sáu.
Hỏi:Vì sao hai loại này hợp lại thành nên?
Đáp: Chính là đoạn văn này nói  hai loại này đều là Vô tướng
không có thể an lập, không có thể thi thiết. Lại nữa, bởi vì hai loại này
đều không dấy khởi tâm không tương tự, vì hai loại này đều có mười
lăm tâm, vì phẩm tâm của hai loại này hiện hành như nhau, vì hai loại
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 40 735  
www.daitangkinh.org  
này đều là tạo nhanh chóng, vì ý thíc h của hai loại pháp không có thể
an lập và thi thiết, vì hai loại na øy đều là đạo khó nhận biết, vì hai loại
này đều là không hiện thấy.
Hỏi: Hai loại này đối với tất cả đều không hiện thấy chăng?
Đáp: Không phải như vậy, bởi vì đối với thanh văn. Độc giác tuy
không hiện thấy, mà đối với Phật Thế Tôn thì hiện thấy. Lại nữa, hai
loại này thì địa như nhau. Đạo như nhau - phẩm như nhau - ly nhiễn như
nhau, cho nên hợp lại thành nên.
Hỏi: Năm loại trước đã không phải là vô tướng thâu nhiếp, vì sao
nói loại này gọi là trú vô tướng thứ sáu?
Đáp: Trú trong vô tướng là thánh giả thứ sáu trong hàng thánh giả,
cho nên gọi là trú trong vô tướng thứ sáu, chứ không phải là trú vô tướng
có tổng quát sáu loại, loại này gọi là thứ sáu: Như nơi khác nói giết hại
hổ thứ năm, không phải là bốn c on trước cũng gọi là hổ, nhưng pháp
làm hại tổng quát có năm loại, lo ại thứ năm gọi là hổ, trong này cũng
như vậy. Lại như nơi khác nói vua tăng thượng thứ sáu, không phải là
năm người trước cũng gọi là vua, nhưng pháp tăng thượng tổng quát có
sáu loại, vua tăng thượng là thứ sáu, ở đây cũng như vậy. Trú trong vô
tướng là thứ sáu, không phải là sáu loại đều gọi và trú vô tướng, nhưng
nói tâm vô tướng thì có nhiều loại nghĩa, đó là hoặc nói về không, hoặc
nói về vô tướng, hoặc nói về bất động tâm giải thoát, hoặc nói về phi
tưởng phi phi tưởng xứ. Giái thích rộng về nguyên cớ thì như chương Trí
vẫn nói rõ. Trong này, vô tướng chí nh là nói đến nghĩa kiến tạo, như
trước đã giải thích. Vả lại, bởi vì rất nhanh chóng khó mà biết rõ ràng,
nghĩa là tha tâm trí của thanh văn t hực hiện gia hạnh cao nhất chỉ biết
được hai tâm, đó là tâm tương ứng với  khổ pháp trí nhẫn và khổ pháp
trí; nếu muốn biết tâm thứ ba thì chính là biết tâm thứ mười sáu. Nếu tha
tâm trí của độc giác thực hiện gia hạnh cao nhất thì chỉ biết được bốn
tâm, đó là hai tâm đầu và tâm tương ứng với diệt loại trí nhẫn. Diệt loại
trí. Có người nói: Độc giác chỉ biết  được ba tâm, đó là hai tâm đầu và
tâm tương ứng với tập loại trí, chỉ riêng tha tâm trí của Phật có năng lực
biết tất cả theo thứ tự, cho nên kiến đạo gọi là vô tướng.


„
736 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA