A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 42

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 42 755  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 42

LUẬN VỀ VÔ NGHĨA (Phần 4)

Thế nào là khó thỏa mãn? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn phân biệt nghĩa là lý trong kinh, nghĩa là trong kinh
nói có loại khó thỏa mãn, có loại khó nuôi dưỡng. Trong kinh tuy nói ra
lời này mà không phân biệt về nghĩa a áy, kinh là nơi y cứ căn bản của
luận này, điều trong kinh không phải thíc h thì nay cần phải giải thích,
cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là khó thỏa mãn?
Đáp: Những người coi trọng thức ă n, coi trọng cho ăn, ăn nhiều,
nuốt nhiều, ăn to, nuốt to, không phải là ít mà có thể có ích, đó gọi là
khó thỏa mãn. Những loại coi trọng thức ăn... thì tên gọi tuy có khác mà
thể không có gì khác biệt, bởi vì đều là biểu hiện rõ ràng về nghĩa của
khó thỏa mãn.
Hỏi: Thế nào là khó nuôi dưỡng?
Đáp: Những loại ham ăn, rất ham ăn, tham lam, rất tham lam, đắm
say, rất đắm say, thèm muốn, rất thèm muốn, thích nhia nuố, thích nếm,
mút, chọn lựa mà ăn, chọn lựa mà nuốt, không có điều gì có thể có ích
được, đó gọi là khó nuôi dưỡng. Ham ăn, rất ham ăn... thì tên gọi tuy có
khác mà thể không có gì khác biệt, bởi vì đều là biểu hiện rõ ràng về
nghĩa của khó nuôi dưỡng.
Hỏi: Khó thỏa mãn và khó nuôi dưỡng có gì sai biệt?
Đáp: Ngay trước đây đã nói, đó gọi là sai biệt giữa hai loại ấy.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần này?
Đáp: Vì muốn làm cho người nghi ngờ có được quyết định rõ ràng.
Nghĩa là hai pháp này lần lượt chuyển tiếp tương t ự, thấy người khó
thỏa mãn thì người thế gian đều nói người này khó nuôi dưỡng, thấy
756 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
người khó nuôi dưỡng thì người thế gian đều nói người này là khó thỏa
mãn hoặc có người sinh nghi là hai pháp này chỉ là nên, vì làm cho mối
nghi ấy được quyết định, hiển bày hai loại này có nghĩa khác nhau, cho
nên soạn ra phần luận này. Nghĩa là ngay trước đây nói đến những loại
coi trọng ăn nuốt..., không phải là ít mà có thể có ích, đó gọi là khó thỏa
mãn; những loại ham ăn, rất ham ă n..., không có điều gì có thể có ích
được, đó gọi là khó nuôi dưỡng. Lại nữa, nhiều ham muốn mà khó thỏa
mãn, bởi vì mong cầu nhiều thức ăn; không vui đủ là khó nuôi dưỡng,
bởi vì chọn lựa mà ăn. Trong này, va ên tóm lược chỉ dựa theo thức ăn
mà nói, nên biết rằng áo quần...cũng có hai nghĩa, có bản không có hỏi,
đáp về sự sai biệt này.
Hỏi: Vì sao trong này không hỏi đến sự sai biệt?
Đáp: Nên hỏi mà không hỏi đến thì nên biết rằng nghĩa này có
khác. Lại nữa, trả lời không khác  với trước cho nên không hỏi lại nữa,
không giống như nhiều ham muốn và không vui đủ, cho nên trả lời khác
với trước.
Thế nào là dễ thỏa mãn? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn phân biệt nghĩa l ý trong kinh nghĩa là trong kinh
nói có loại dễ thỏa mãn, có lo ại dễ nuôi dưỡng. Trong kinh tuy nói ra
lời này mà không phân biệt về nghĩa ấy, kinh là nơi y cứ văn bản của
luận này, điều trong kinh không giải thíc h thì nay cần phải giải thích.
Lại nữa, trước nói đến khó thỏa mãn, khó nuôi dưỡng, nay muốn nói
đến pháp đối trị gần của chúng, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là dễ thỏa mãn?
Đáp: Những loại này không coi trọng thức ăn, không coi trọng cho
ăn, không ăn nhiều, không nuốt nhiều, không ăn to, không nuốt lớn, ít
mà có thể có ích thì gọi là dễ t hỏa mãn. Không coi trọng thức ăn... thì
tên gọi tuy có khác ma ø thể không có gì khác nhau, bởi vì đều là biểu
hiện rõ ràng về nghĩa của dễ thỏa mãn .
Hỏi: Thế nào là dễ nuôi dưỡng?
Đáp: Những loại không ham ăn, không quá ham ăn, không tham
lam, không quá tham lam, không đắm say, không quá đắm say, không
thèm muốn, không quá thèm muốn, không thích nahi nuốt, không thích
nếm mút, không chọn lựa mà ăn, k hông chọn lựa mà nuốt, hễ có được
thì đã có ích, đó gọi là dễ nuôi  dưỡng. Những loại không ham ăn... thì
tên gọi có khác mà thể không có gì khác nhau, bởi vì đều là biểu hiện
rõ ràng về nghĩa  của dễ nuôi dưỡng.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 42 757  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Dễ thỏa mãn và dễ nuôi dưỡng có gì sai biệt?
Đáp: Ngay trước đây đã nói, đó gọi là sai biệt giữa hai loại ấy.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn làm cho người nghi ngờ có được quyết định rõ ràng.
Nghĩa là hai pháp này lần lượt chuyển tiếp tương tự, thấy người dễù thỏa
mãn thì người thế gian cùng nói người này là dễ nuôi dưỡng, thấy người
dễ nuôi dưỡng thì người thế gian cùng nói người này là dễ thỏa mãn.
Hoặc có người sinh nghi hai pháp này chỉ là nên, vì làm cho mối nghi ấy
được quyết định, hiển bày về hai loại này có nghĩa khác nhau, cho nên
soạn ra phần luận này. Nghĩa là ngay trước đây nói không coi trọng thức
ăn.., ít mà có thể có ích, thì gọi là dễ thỏa mãn; những loại không ham
ăn..., hễ có được thì đã có ích, đó gọi là dễ nuôi dưỡng. Lại nữa, ít ham
muốn là dễ thỏa mãn, bởi vì không mong cầu thức ăn; vui vừa đủ là dễ
nuôi dưỡng, bởi vì không chọn lựa mà ăn. Trong này, văn tóm lược chỉ
dựa theo thức ăn mà nói, nên biết rằng áo quần... cũng có hai nghĩa, có
bản không có hỏi, đáp về sự sai biệt này.
Hỏi: Vì sao trong này không hỏi đến sự sai biệt?
Đáp: Cần phải hỏi mà không hỏi đến thì nên biết rằng nghĩa này
có khác. Lại nữa, trả lời không khác với trước cho nên không hỏi đến
nữa, không guống như ít ham muốn và vui vừa đủ, cho nên trả lời khác
với trước.
Nên biết trong này có lúc ăn ít  mà gọi là khó t hỏa mãn, như ăn
nên nắm cơm có thể no đủ, mà lại ăn hai nắm... có lúc ăn nhiều mà gọi
là dễ thõa mãn, như ăn nên hộc mới có thể no đủ, nhưng chỉ ăn những
gì có được chứ không ăn nhiều hơn nữa.
Xưa có con voi cái tên gọi là ma-đồ, từ phương khác chở Phật-đà-
đô đi vào nước Ca-thấp-di-la, nhờ phước lực ấy mà sau khi mạng chung
sinh vào cõi này được làm thương trượng phu, xuất gia tu đạo thành bậc
A-la-hán, vì sức mạnh của tập khí  kiếp trước mà mỗi ngày ăn nên hộc
mới được no đủ. Lúc sắp nhập Ni ết-bàn, tập hợp những tỳ kheo ni đã
từng cúng dường thân cận, nói rằng: to âi sẽ nói cho các cô về pháp thù
thắng của tôi. Ni chúng nói có vẻ tr ách móc: Tôn giả đã dễ thõa mãn,
quả thật có pháp thù thắng hay sao? A-la-hán nói: Các cô đừng tự mình
xem thường, tôi thật sự là dễ thõa mãn. Tỳ kheo ni nói: Ngay ăn nên
hộc, như thế nào là dễ thỏa mãn? A-la-hán nói: Các cô không biết trước
khi tôi sinh ở nơi này, đã từng làm con voi cái chở Phật-đà-đô đi vào
nước này, nhờ thiện nghiệp ấy nay được làm người xuất gia tu đạo thành
bậc A-la-hán, vì sức mạnh của tập khí còn lại cho nên mỗi ngày phải ăn
758 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nên hộc năm đấu cơm, luôn luôn tự mình hạn chế số lượng, chỉ ăn nên
hộc, dễ thỏa mãn như vậy không phải là tôi thì là ai? Lúc ấy tỳ kheo ni
đảnh lễ sám hối nhận lỗi của mình.
Lại nữa, vua Thắng quân nhờ sức  mạnh của phước đức mà mỗi
ngày có thể ăn cơm - uống nước mía, mỗi loại hai hộc lớn, nước và cơm
này nhờ vào nên cây mía và nên nhánh lúa mà sinh ra, nhưng tự mình
hạn chế số lượng đều ăn nên hộc.
Đây đều là ăn nhiều mà gọi là dễ thỏa mãn.
Có lúc chọn lựa để ăn mà gọi là khó nuôi dưỡng, như ăn thức ăn
sơ sài đủ để có thể no đủ, mà vì ha m ăn cho nên chọn lựa thức ăn để
ăn. Có lúc chọn lựa để ăn mà gọi  là dễ nuôi dưỡng, như ăn thức ăn sơ
sài không có thể suy trì được thân thể, chọn lựa để ăn thì mới có thể no
đủ, mà tâm không tham đắm đới với t hức ăn ngon. Có lúc tham nhiều
mà ăn ít, như quạ, diều hâu… có lúc ăn nhiều mà tham ít, như voi, ngựa…
có lúc tham và ăn đều nhiều, như c hó – mèo…có lúc tham và ăn đều ít
như rùa, cua.
Khó thỏa mãn và khó nuôi dưỡng đều là căn bất thiện tham, bao
gồm cả sáu thức thuộc cõi dục ; dễ thỏa mãn về dễ nuôi dưỡng đều là
căn thiện vô tham, bao gồm cả sáu thức, hệ thuộc ba cõi và không hệ
thuộc. Như trong kinh nói: : “Có bốn thánh chưng đều lấy vui vừa đủ
làm tự tánh của mình”. Bốn thánh  chủng này nói rộng ra như trong
phẩm luận về bất hoàn ở Chương Định Uẩn.

-----------------------------------
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 42 759  
www.daitangkinh.org  
CHƯƠNG I: TẠP UẨN (Tiếp Theo)

Phần Thứ Tám: LUẬN VỀ TƯ
LUẬN VỀ TƯ (Phần 1)
Thế nào là tư? Thế nào là Lự? Các chương như vậy và giải thích
về nghĩa từng chương đã lãnh hội rồi, tiếp đến cần phải giải thích rộng
ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về chánh
nghĩa. Nghĩa là hoặc có người chấp: Tư và Lự đều là tâm. Như phái thí
Dụ, họ nói Tư và Tự là sự sai biệt của tâm, không có thể riêng biệt. Vì
ngăn chặn cái chấp ấy để hiển bày Tư và Lự là tâm sở pháp, có tự thể
riêng biệt. Hoặc lại có người chấp : Âm của Tư và Lự tuy có khác mà
thể không có gì khác. Như phái Thanh luận, họ nói âm vận của Tư và
Lự tuy khác nhau mà thể không có gì khác. Vì ngăn chặn cái chấp ấy
để hiển bày tự thể của hai loại na øy cũng khác nhau, cho nên soạn ra
phần luận này.
Hỏi: Thế nào là Tư (suy nghĩ) ? Đáp : Những suy nghĩ, cùng suy
nghĩ, thâm suy nghĩ, tánh của suy nghĩa - chủng loại của suy nghĩ, tâm
hành, ý nghiệp, đó gọi là Tư. Luận sư của bản luận này có được sự
thiện xảo đối với danh nghĩa khác nhau, cho nên dùng các loại tên gọi
để biểu hiện rõ ràng về thể của tư, lời văn tuy có khác mà thể không
có gì khác biệt.
Hỏi: Tư trong này là nói đến những loại tư nào?
Đáp: Có người đưa ra cách nói na øy: Đây là nói về Tư dẫn dắt
chúng đồng phần. Có Sư khác nói: Đa ây là nói về Tư của chúng đồng
phân viên mãn.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Trong này nói tổng quát về tất
cả ý nghiệp, hoặc có thể là Tư dẫn  dắt chúng đồng pha àn, hoặc có thể
là Tư của chúng đồng phân viên mãn, hoặc là tư hữu lậu, hoặc là Tư vô
lậu, hoặc là Tư thuộc về ý địa, ho ặc là Tư thuộc về năm thức, đều tên
gọi là Tư, bởi vì tất cả đều có tướng tạo tác.
Hỏi: Thế nào là Lự (lo nghĩ).
Đáp: Nhưng lo nghĩ, cùng lo nghĩ , thêm lo nghĩ, cân nhắc, tính
toán, quán sát, đói gọi là Lự. Luận sư của bản luận này có được sự
thiện xảo đối với danh nghĩa khác nhau, cho nên dùng các loại tên gọi
760 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
để biểu hiện rõ ràng về thể của Lự, lời văn tuy có khác mà thể không
có gì khác biệt.
Hỏi: Lự trong này là nói đến những loại Lự nào?
Đáp: Có người đưa ra cách nói na øy: đây là nói về Lự thông đạt
của bốn thánh đế, nghĩa là kiến đa ïo… mà quán sát bốn tháng đế đúng
như thật. Có sư khác nói: Trong này đích thực nói về lự do tu là thành,
nghĩa là Noãn - Đảnh - Nhẫn và Thế đệ nhất pháp. Hoặc có người nói:
Trong này đích thực nói về Lự do tư mà thành, nghĩa là quán bất   tịnh
- trì lức niệm…, cho đến Niệm Trú. La ïi có người nói: Trong này đích
thực nói về Lự do Văn mà thành, nghĩa là phân biệt về tự tướng và cọng
tướng của các pháp, an lập trên tự tướng và cọng tướng của các pháp,
trừ tà các ngu về thể của vật và cái ngu về sở duyên, ở trong các pháp
không tăng, không giảm. Hoặc lại có người nói: Trong này đích thực nói
về Lự do sinh mà có được, nghĩa là đối vối mười hai phần giáo trong ba
tạng, thọ trì, chuyển đọc trọn vẹn và truyền bá khắp nơi.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Trong này nói tổng quát về tất
cả Bát-nhã, hoặc là do sinh mà có được, hoặc là do văn mà thành, hoặc
là do Tư mà thành, hoặc là do Tu mà thành, hoặc là thông đạt về đế,
hoặc là hữu lậu, hoặc là vô lậu, hoặc là thuộc về ý địa, hoặc là thuộc về
năm thức, đều nói tên gọi là Lự, bởi vì tất cả đều có tướng quán sát.
Tư và Lự có gì sai biệt ?
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn làm cho người nghi ngờ có được quyết định rõ ràng.
Nghĩa là hai pháp này lần lượt chuyển tiếp tương tự, thấy người tư nhiều
thì người thế gian cùng nói là người này lự nhiều, thấy người lự nhiều
thì người thế gian cùng nói là người này tư nhiều. Hoặc có người sinh
nghi hai pháp này là nên, vì làm cho mối nghi ấy được quyết định, hiển
bày hai loại này thì thể của nó đều khác biệt, cho bên soạn ra phần luận
này.
Hỏi: Tư và Lự có gì sai biệt?
Đáp: Tư là nghiệp. Lự là tuệ, đó gọi  là sai biệt, Lại nữa, Tư và
tướng tạo tác, Lự là tướng quán sát. La ïi nữa, có năng lực phân biệt về
quả thuộc ái, phi ái khiến cho không tạp loạn, là tướng thuộc về tư; có
năng lực phân biệt về tự tướng và cọng tướng của các pháp khiến cho
không có gì nghi hoặc, là tướng thuộc về lự.
Hỏi: Tất cả các pháp hữu lậu thiện. Bất thiện đều có thể cảm đến
quả dị thục thuộc ái và phi ái. Tại sao chỉ nói là Tư có năng lực phân
biệt về quả thuộc ái, phi ái chứ không phải là pháp khác?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 42 761  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Vì Tư là ưu việt nhất cho nên đưa ra cách nói như vậy, nghĩa
là tư có năng lực cảm được quả thuộc ái – phi ái với thế lực ưu việt nhất
cho nên chỉ nói về tư. Như Kệ-Thư-Nhiễm tuy có duyên khác nhưng bởi
vì con người là hơn hẳn, cho nên con người có được tên gọi ấy, ở đây
cũng như vậy.
Hỏi: Phân biệt về tự tướng và c ọng tướng của các pháp thì tâm -
tâm sở khác cũng có năng lực này, vì sao nói đây là tuệ chứ không phải
là pháp khác?
Đáp: Vì tuệ là ưu việt nhất cho nên đưa ra cách nói như vậy, nghĩa
là tuệ phân biệt về tự tướng và cọ ng tướng của các pháp nên cách ưu
việt nhất, cho nên chỉ nói về tuệ, dẫn chứng thí dụ như trước.
Hỏi: Những tuệ nào có năng lực phân biệt về tự tướng của các
pháp, những tuệ nào có năng lực pha ân biệt về cọng tướng của các
pháp?
Đáp: Phân biệt về tướng của nên vật, đó là phân biệt về tự tướng,
phân biệt về tướng của nhiều vật, đó là phân biệt về cọng tướng. Lại
nữa, phân biệt về mỗi nên uẩn…, đó là phân biệt về tự tướng; phân biệt
về hai uẩn, ba uẩn…, đó là phân biệt về cọng tướng. Lại nữa, do Văn -Tư
mà thành tuệ, phần nhiều phân biệt về tự tướng; do Tu mà thành tuệ,
phần nhiều phân biệt về cọng tướng. Lại nữa, tuệ không thâu nhiếp do
mười sáu hành tướng, phần nhiều phân biệt về tự tướng; tuệ thâu nhiếp
do mười sáu hành tướng chỉ phân biệt về cọng tướng. Lại nữa, tuệ lúc
thực hành đế, phần nhiều phân biệt về tự tướng, tuệ lúc hiện quán chỉ
phân biệt về cọng tướng. Lại nữa, tuệ quán riêng biệt các Đế thì gọi là
phân biệt về tự tướng, tuế quán tổng quát các đế thì gọi là phân biệt về
cọng tướng.
Hỏi: Hai loại tuệ này nên biết như thế nào?
Đáp: Như các loại đồ vật ở ga àn vật báu đế thanh, thì tự tướng
không hiện này, bởi vì đều giống như màu sắc của Vật báu ấy, tuệ phân
biệt về cọng tướng nên biết cũng như vậy, như các loại đồ vật cách xa
vật báu đế Thanh, thì màu sắc xanh, vàng… khác nhau hiện bày rõ ràng,
tuệ phân biệt về tự tiếng nên biết cũng như vậy. Lại nữa, như người cầm
đuốc. Lại nữa, như tấm gương xa soi chiếu thì tướng riêng biệt không
hiện này, tuệ phân biệt về cọng tướng nên biết cũng như vậy, như tấm
gương soi chiếu gần thì tướng riêng biệt đều rõ ràng, tuệ phân biệt về tự
tướng nên biết cũng như vậy. Lại nữa, như người từ xa nhìn những cảnh
vậy núi rừng…, tuệ phân biệt về cọng tướng nên biết cũng như vậy, như
người ở gần nhìn những cảnh vật núi rừng…, tuệ phân biệt về tự  tướng
762 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Trong này đã nói đến tuệ do Văn-Tư-Tu mà thành, thì tướng
ấy thế nào?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: “Nếu đối với người hai phần
giáo trong ba Tạng, thọ trì chuyển đọc trọn vẹn và truyền bá khắp nơi,
thì gọi là tuệ do văn mà thành, dựa  vào đây phát sinh tuệ do Tư mà
thành, dựa vào đây phát sinh tuệ do tu thành thành, từ đây đoạn trừ
phiền não chứng được Niết-bàn, như dựa vào quặng vàng sinh ra vàng,
dựa vào vàng sinh ra kim cương, từ đây có thể phá tan những vật như
núi đá….
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Nếu đối với người hai phần
giáo trong ba tạng, thọ trì… chuyển đọc trọn vẹn và truyền bá khắp nơi,
là tuệ do sinh mà có được, dựa vào đây phát sinh thuệ do văn mà thành,
dựa vào đây phát sinh tuệ do Tu ma ø thành, dựa vào đây phát sinh tuệ
do Tư và thành, dựa vào đây phát sinh tuệ do Tu mà thành, từ đây đoạn
trừ phiền não chứng được Niết-bàn; như dựa vào hạt giống sinh ra mầm
non, dựa vào mầm non sinh ra thân câu, dựa vào thân cây chuyển biến
sinh ra cành, lá, hoa, quả. Lại nữa, dựa vào văn sinh tuệ thì gọi là tuệ
do văn mà thành, dựa vào tư sinh tuệ thì gọi là tuệ do tư mà thành, dựa
vào tu sinh tuệ thì gọi là tuệ do tu mà thành. Lại nữa, do văn mà dẫn dắt
tuệ thì gọi là tuệ do văn mà thành, do tư mà dẫn dắt tuệ thì gọi là tuệ do
tư mà thành, do tu mà dẫn dắt tuệ thì gọi là tuệ do tu mà thành. Lại nữa,
tuệ phát khởi do lực của duyên thì gọi là tuệ do văn mà thành, tuệ phát
khởi do lực của nhân thì gọi là tuệ do tư mà thành, tuệ phát khởi do lực
của nhân và duyên thì gọi là tuệ do tu  mà thành. Lại nữa, tu phát khởi
do lực của nhân và duyên thì gọi là tuệ do tu ma ø thành. Lại nữa, tuệ
phát khởi do tha lực thì gọi là tuệ do văn mà thành, tuệ phát khởi do tự
lực thì gọi là tuệ do tư mà thành, tuệ phát khởi do tự lực mà tha lực thì
gọi là tuệ do tu mà thành. Lại nữa, tuệ phát khởi do lực của tư lương thì
gọi là tuệ do văn mà thành, tuệ phát khởi do lực của tự tánh thì gọi là
tuệ do tư mà thành, tuệ phát khởi do lực của tư lương và tự tánh thì gọi
là tuệ do tu mà thành. Lại nữa, tuệ phát khởi do ngoại lực thì gọi là tuệ
do văn mà thành, tuệ phát khởi do nội lực thì gọi là tuệ do tư mà thành,
tuệ phát khởi do ngoại lực và nội lực thì gọi là tuệ do tu mà thành. Lại
nữa, tuệ phát khởi do lực của giáo thì gọi là tuệ do văn mà thành, tuệ
phát khởi do lực của nghĩa thì gọi là tuệ do tư mà thành, tuệ phát khởi
do lực của định thì gọi là tuệ do tu mà thành.
Hỏi: Ba tuệ như vậy có gì sai biệt?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 42 763  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Tuệ do văn mà thành, đối với tất cả mọi lúc đều dựa vào
tên gọi mà hiểu rõ ý nghĩa, người tu hành dấy lên ý niệm như vậy: Tố-
đát-lãm, tỳ-nại-da và A-tỳ-đạt-ma đã nói là có ý nghĩa gì? Thân giáo
quỹ phạm và người cùng phạm hạnh đã nói là có ý nghĩa gì? Các luận
thuyết khác đã nói là có ý nghĩa gì? Tùy theo những ý niệm ấy đều có
năng lực hiểu rõ ràng. Tuệ do Tư mà thành, có lúc dựa vào tên gọi mà
hiểu rõ ý nghĩa, có lúc không dựa vào tên gọi mà hiểu rõ ý nghĩa. Tuệ
do tu mà thành, đối với tất cả mọi lúc không dựa vào tên gọi mà hiểu
rõ ý nghĩa.
Như có ba người bước vào hồ nước tắm gội, người thứ nhất chưa
học cách bơi, người thứ hai đã học nhưng bơi chưa thành thạo, người thứ
ba học bơi đã thành tha ïo. Người chưa học cách bơi , đối với tất cả mọi
lúc cần phải bám vào những lùm cỏ ven bờ, sau đó mới có thể tắm gội,
tuệ do văn mà thành, bên biết c ũng như vậy, người đã học nhưng bơi
chưa thành thạo, hoặc là bám vào lùm cỏ mà vẫn có thể tắm gội được,
tuệ do tư mà thành, nên biết cũng như vậy, người học bơi đã thành thạo,
đối với tất cả mọi lúc không cần bám vào chỗ nào mà cứ tự nhiên tắm
rửa, tuệ do tu mà thành, nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, tuệ do văn mà thành làm nhân của ba tuệ; tuệ do Tư mà
thành chỉ là nhân của tư tuệ chứ không phải là nhân của Văn tuệ, bởi vì
tư tuệ là yếu kém, không phải là nhân của tu tuệ bởi vì Tư tuệ ở cách
giới khác; tuệ do tu mà thành chỉ làm nhân của tu tuệ chứ không phải
là nhân của văn tuệ, bởi vì tu tuệ là yếu kém, không phải là nhân của
tư tuệ, bởi vì tu tuệ cũng yếu kém và ở cảnh giới khác. Lại nữa, tuệ do
văn mà thành chỉ là quả của văn tuệ chứ không phải là quả của hai tuệ
còn lại, bởi vì văn tuệ là hơn hẳn; tuệ do tư là thành là quả của hai tuệ
chứ không phải là quả của Tu tuệ, bởi vì tu tuệ là hơn hẳn ở cảnh giới
khác, tuệ do tu mà thành là quả của hai tuệ chứ không phải là quả của
tư tuệ, bởi vì tu tuệ của cảnh giới  khác. Lại nữa, tuệ do văn mà thành
lúc hiện rõ trước mắt thì chỉ tu văn tuệ, tuệ do tư mà thành lúc hiện rõ
trước mắt thì chỉ tu tư tuệ, tuệ do tu mà thành lúc hiện rõ trước mắt thì
có năng  lực tu cả ba tuệ.
Hỏi: Vì sao hai tuệ vào lúc hiện rõ trước mặt thì chỉ tu chủng loại
của mình, tuệ do tu mà thành lại có năng lực tu cả ba loại?
Đáp: Hai tuệ Văn-Tư không dựa vào định mà phát sinh, thế lực
thấp kém cho nên lúc hiện rõ trước ma ét chỉ tu chủng loại của mình và
chủng loại khác ở vị lai; tuệ do tu mà thành dựa vào Định phát sinh, thế
lực tăng mạnh cho nên lúc hiện rõ trước mắt thì có năng lực tu   chủng
764 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
loại của mình và tu chủng loại khác. Tu chủng loại của mình là hiện tại
tập tu thì vị lai có thể ty. Tu chủng loạ i khác là chỉ tu thuộc vị lai. Lại
nữa, tuệ do Văn-Tư mà thành, lúc sát ma thứ nhất hiện rõ trước mắt chỉ
thành tựu hiện tại, về sau lúc không khỏi lên thì chỉ thành tựu quá khứ,
tuệ do tu mà thành chưa từng đạt được , sát ma thứ nhất hiện rõ trước
mắt thì thành tựu vị la i, hiện tại, sát-na thứ hai về sau thành tựu cả ba
đời, về sau lúc không khỏi lên thì chỉ th ành tựu quá khứ vị  lai. Các sư
khác nói : Hai tuệ văn - Tư có luyện tập xuyên suốt tốt đẹp thì lúc hiện
rõ trước mắt, cũng tu pháp thiện thuộc chủng loại của mình ở vị lai. Đó
là nói đến thành tựu chứ không phải là như trước đã nói.
Ba tuệ như vậy, về giới thì cõi dục  có hai, đó là tuệ do văn mà
thành và tuệ do Tư mà thành, cõi sắc có hai, đó là tuệ mà thành và tuệ
do tu mà thành, cõi vô sắc chỉ có tuệ do tu mà thành.
Hỏi: Vì sao cõi dục không có tuệ do tu mà thành?
Đáp: Bởi vì cõi dục là cõi không nhất định, không phải là nơi của
tu, không phải là nơi của lìa nhiễm, nếu lúc muốn tu thì rơi vào trong
phạm vi của tư.
Hỏi: Vì sao cõi sắc, vô sắc không có tuệ do tư mà thành?
Đáp: Bởi vì cõi sắc, vô sắc là cõi của định, là nơi của tu, là nơi của
lìa nhiễm, nếu lúc sắp tư thì thuộc về trong phạm vi của tu.
Hỏi: Vì sao cõi vô sắc không có tuệ do văn mà thành.
Đáp: Bởi vì cõi ấy không c ó nhĩ căn để tùy ý nghe pháp, tuệ do
văn mà thành cần phải nhờ vào nhỉ căn để tùy ý nghe pháp, rồi lần lượt
chuyển đổi có thể dẫn dắt hiện rõ trước mắt.
Có người đưa ra cách nói này: Cõi  dục có đủ ba tuệ, cõi sắc, vô
sắc như trước đã nói. Tuệ do tu mà thành ở cõi dục, như thế tục trí hiện
quán biên, cùng các Tam-ma-địa không không, vô nguyện vô nguyện,
vô tướng, vô tướng, mà lúc tận trí đã tu căn thiện tương ứng của cõi dục.
Nhưng bởi vì rất ít cho nên các nơi không nói đến. Có sư khác nói: Cõi
dục và cõi sắc đều có đ ủ ba tuệ, cõi vô sắc chỉ có tuệ do tu mà thành.
Hoặc có người nói: Cõi dục và cõi sắc đều có đủ ba tuệ, cõi vô sắc có
hai loại, đó là tuệ do tư -tu mà thành. Lại c ó người nói: Ba cõi đều có
đủ ba tuệ.
Lời bình: Nên biết trong này, cách nói thứ nhất là hợp lý.
Về địa thì tuệ do văn mà thành thuộc về năm địa, đó là cõi dục và
bốn tỉnh lự. Có người nói: thuộc về sáu địa, đó là năm địa trước và tỉnh
lự trung gian, Có người nói: Thuộc về bảy địa, đó là sắc địa trước và vị
chí. Tuệ do tư mà thành chỉ thuộc về nên địa, đó là cõi dục. Tuệ do  tu
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 42 765  
www.daitangkinh.org  
mà thành. Hữu lậu thì thuộc về mười bảy địa, đó là bốn tĩnh lự - bốn cận
phần. Tĩnh lực trung gian - bốn vô sắc và bốn cận phần, vô lậu thì thuộc
về chín địa, đó là bốn tĩnh lự - vị chí - trung gian và ba vô sắc dưới.
Về sở y thì tuệ do Văn mà thành dựa vào thân của cõi dục và cõi
sắc, tuệ do tư mà thành dựa vào tha ân của cõi dục, tuệ do tu mà thành
dựa vào thân của ba cõi.
Về hành tướng, có người đưa ra cách nói này: Tuệ do Văn - Tư mà
thành không phải là mười sáu thành hướng, bởi vì là hữu lậu, tuệ do tu
mà thành thuộc về người sáu thành tướng, hoặc là hành tướng khác.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này; ba tuệ đều chung cho cả mười
sáu hành tướng và hành tướng khác, bởi vì mười sáu hành tướng bao
gồm cả hữu lậu và vô lậu.
Hỏi: Nếu ba tuệ đều chung cho cả mười sáu hành tướng và hành
tướng khác, như vậy ba tuệ có gì sai biệt?
Đáp: Như trước đã nói về các lo ại sai biệt, nhưng tuệ do văn-tư
mà thành, bởi vì tự lực cho nên không c ó tu thuộc vị lai, bởi vì tha lực
cho nên có tu thuộc vị lai; tuệ do tu mà thành, bởi vì tự lực cho nên có
tu thuộc vị lai, đó gọi là sai biệt.
Về sở duyên thì ba tuệ đều duyên với tất cả các pháp. Về niệm
trú thì ba tuệ đều bao gồm cả bốn niệm trú. Về trí thì tuệ do văn - tu mà
thành, chỉ là thế tục trí, tuệ do tu mà thành bao gồm cả mười trí. Về căn
tương ưng thì tuệ do văn - tu mà thành tương ưng với ba căn, đó là Lạc -
Hỷ và Xã, tuệ do tư mà thành tương ưng với hai căn, đó là hỷ và xả. Về
Tam-ma-địa cùng có, tuệ do văn - tư mà thành cùng có và không cùng
có với ba Tam-ma-địa. Về quá khứ vị lai hiện tại, ba tuệ này đều thuộc
về ba đời, duyên với ba đời và tách biệt  thời gian. Về thiện, bất thiện,
vô ký, ba tuệ này đều là thiện, duyên với ba loại. Về hệ thuộc và không
hệ thuộc cõi dục, tuệ do tu mà thành hệ thuộc cõi sắc, vô sắc và không
hệ thuộc, ba tuệ đều duyên với hệ thuộc ba cõi là không hệ thuộc. Về
học, vô học mà phi học phi vô học, tuệ do Văn - Tư mà thành chỉ  là
phi học phi vô học, tuệ do tu mà thành bao gồm cùa ba loại, ba tuệ đều
duyên với ba loại. Do kiến mà đoạn - do tu mà đoạn và không đoạn, thứ
tuệ do văn - tư mà thành chỉ do tu mà đoạn, tuệ do tu mà thành gồm cả
do tu mà đoạn và không đoạn, ba tuệ đều duyên với ba loại. Về duyên
với sanh - duyên với nghĩa, thì ba tuệ này đều duyên với ba loại. Thuộc
về ý địa - thuộc về năm thức phần, thì ba tuệ này chỉ thuộc về ý địa, bởi
vì trong năm thức không có gia hạnh thiện. Về gia hạnh đắc - ly nhiễm
đắc và sinh đắc, thì ba tuệ này đều bao gồm gia hạnh đắc và ly  nhiễm
766 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
đắc, chứ không phải là sinh đắc, tuệ do văn - tư mà thành và ly nhiễm
đắc, bởi vì lúc lìa nhiễm của Hữu Đảnh mà đạt được.
Có người nói: ba tuệ tuy là gia hạnh đắc mà cũng có thể nói là
sinh đắc, nơi bình từ địa trên mất đi, lúc sinh vào địa dưới cũng có đạt
được. Có sư khác nói: Tuệ do văn mà thành, ở cõi dục thì chỉ là gia hạnh
đắc, ở cõi sắc thì có thể nói là gia hạnh đắc, có thể nói là sinh đắc. Có
thể nói là gia hạnh đắc, nghĩa là ở c õi dục gia hạnh tu tập tuệ do văn
mà thành, quán sát tự tướng và cọng tướng của các pháp, người hết sức
thuần phục từ cõi dục mất  đi, sinh ra đến cõi sắc  mới có thể đạt được.
Có thể nói là sinh đắc, thì tuy ở cõi  dục gia hạng tu tập tuệ do văn mà
thành, quán sát tự tướng và cộng t ướng của các pháp, nến chưa thanh
thì lúc ấy hãy còn chưa có thể đa ït được, cần phải sinh đến cọi sắc thì
mới đạt được tuệ ấy. Tuệ do Tư mà thành chỉ là gia hạnh đắc, tuệ do tu
mà thành gồm cả ba loại đắc, bởi vì  lúc gia hạnh - lìa nhiễm - sinh ra
mà đạt được.
Hỏi: Ba tuệ như vậy thì thanh va ên - độc giác mà như lai vốn có
mấy loại?
Đáp: Tuy như lai có đủ ba tuệ, nhưng chính là tuệ do tu mà thành
đã hiển bày, nguyên cớ thế nào? Bởi vì tự nhiên giác ngộ vốn có công
đức tu tập của mười lực - bốn vô úy và đại bi… độc giác tuy vốn có ba
tuệ, nhưng chính là tuệ do tư là thành đã hiển bày. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì độc giác tuy tự nhiên giác ngộ, mà không có các công đức tu tập
của mười lực - bốn vô úy…, nhờ tư duy ngẫm nghĩ nhiều mà nhập đạo.
Thanh văn tuy vốn có ba tuệ, nhưng ch ính là tuệ do va ên mà thành đã
hiển bày. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì họ nghe pháp âm mà nhập đạo.
Lại nữa, ba tuệ như vậy đều có thể gọi là tuệ do văn mà thành,
như nói: Nhờ nghe nhiều mà có năng lực nhận biết pháp…; đều có thể
gọi là tuệ do tư mà thành, như trong này nói lo nghĩ tức là lo nghĩ thuộc
về tuệ, tựa như tư duy cho nên cũng gọi  là tư; đều có thể gọi là tuệ do
tu mà thành, như nói: Thế nào là phép nên tu? Đó là pháp hữu vi thiện.
Lại trong kinh nói: Có ba loại tuệ:
1. Tuệ của ngôn thuyết cứu cánh, tức là tuệ do văn mà thành nói
trong này.
2. Tuệ của tư lự cứu cánh, tức là tuệ do tư mà thành nói trong
này.
3. Tuệ của xuất ly cứu cánh, tức là tuệ do tu mà thành nói   trong
này. Tất cả gia hạnh thiện thuộc ta âm. Tâm sở đều thâu nhiếp vào ba
phẩm tuệ như vậy.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 42 767  
www.daitangkinh.org  
Thế nào là tầm? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của  người khác để hiển bày chánh
nghĩa. Nghĩa là hoặc có người chấp:  Tầm - Tứ chính là tâm. Như phái
thí dụ, vì ngăn chặn cái chấp ấy để hiển bày tầm và tứ là tâm sở pháp.
Hoặc lại có người chấp: Tầm-Tứ là giả tạm chứ không có thật. Vì ngăn
chặn cái chấp ấy để hiển bày hai loại này là pháp có thật, cho nên soạn
ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là tầm?
Đáp: Những tâm tìm kiếm - biện giải sáng tỏ biểu hiện rõ ràng
- suy đoán - phác họa– phân biệt về ta ùnh - phân biệt về loại, đó gọi là
tầm. Những tâm tìm kiếm… tuy tên gọi có khác mà thể không có gì sai
biệt, bởi vì đều là hiển bày rõ ràng tự tánh của tầm.
Hỏi: Thế nào là Tứ?
Đáp: Những tâm dò xét, quán sát , tùy hành, tùy chuyển, tùy lưu,
tùy thuộc, đó gọi là tứ. Những tâm dò xét, quán sát… tuy tên gọi có khác
mà thể không có gì sai biệt , bởi vì đều là hiển bày rõ ràng tự tánh của
tứ.
Hỏi: Tầm và Tứ có gì sai biệt?
Đáp: Tâm có thành thô gọi là ta àm, tâm có thánh tế gọi là tứ, đó
gọi là sai biệt giữa tầm và tứ.
Hỏi: Vì sao loại soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn là cho người nghi ngờ có được quyết định rõ ràng.
Nghĩa là hai pháp này lần lượt chuyển đổi tương tự, thấy người tầm
nhiều thì người thế gian cùng nói người này là tứ nhiều, thấy người
tứ nhiều thì người thế gian cùng nói người này là tầm nhiều. Hoặc có
người sinh nghi hai pháp này có thể là nên. Vì muốn là cho mối nghi ấy
được quyết định, để hiển bày tự thể của hai loại này khác nhau, cho nên
soạn ra phần luận này.
Hỏi: Trong này   đã nói về tâm có tánh thô tế là hiển bày   nghĩa
gì?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Đây là hiển bày về tánh  thô
- tánh tế của tâm. Nếu nói như vậy thì tầm-tứ phải lấy tâm làm tự tánh,
cũng không tương ưng với nên vật, bởi vì không cùng có thô-tế trong
nên vật. Có sư khác nói: Ở đây hiển bày lúc tâm thô thì có tánh của
tầm, lúc tâm tế thì có tánh của tứ. Nếu nói như vậy thì cần phải hiển
bày tầm và tứ không phải là cùng nên tâm, bởi vì lúc tâm thô - tế thì
sát-na khác nhau.
768 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Lời bình: nên đưa ra cách nói như va äy: trong này biểu hiện rõ
ràng ngay trong nên tâm thì thánh thô gọi là tầm, tánh tế gọi là tứ. Nếu
nói như vậy thì hển bày trong nên tâm có tầm có tứ, tầm khiến cho tâm
thô, tứ khiến cho tâm tế.
Hỏi: làm sao cùng nên tâm mà lại pháp thô-tế không trái ngược
lẫn nhau?
Đáp: Bởi vì những tạo tác khác nhau, tánh của tầm mạnh mẽ
nhanh nhạy, tánh của tứ chậm chạp không nhạy, vì cùng giúp cho nên
tâm, tuy thô-tế mà không trái với nhau
Hỏi: Tâm tứ thô tế thì tướng của chúng như thế nào?
Đáp: Như cây kim và lông chim bó lại thành nên bó, áp vào thân
sẽ sinh ra cảm nhận nhanh nhạy và chậm chạp, tầm và tứ cũng như vậy.
Lại như nước và rượu hòa vào nhau ngậm ở trong miệng, sẽ sinh ra cảm
giác nhanh nhạy và chậm chạp, tầm và tứ cũng như vậy. Lại như muối
và bột trộn vào nhau đặt vào trong miệng, sẽ sinh ra cảm giác nhanh
nhạy và chậm chạp, tầm và tứ cũng như vậy.
Luận Pháp uẩn nói: “Như trời nổi sấm sét chấn động, người thổi
tù và vang dội ban đầu to về sau nhỏ, tầm và tứ cũng như vậy”. Lại nói
như vậy: “Như chim bay giữa hư kh ông, lúc giương cánh bay lên, trước
thô-sau tế, tầm và tứ cũng như vậy”.
Những cách nói ấy đều hiển bày tầm tứ không c ùng lúc tăng
thêm tác dụng vì có trước-sau. Có người đưa ra cách nói này: như lấy
bơ chín đặt vào trong nước lạnh, ánh sáng mặt trời chiếu vào, bởi vì
nước và ánh mặt trời cho nên khô ng tan ra cũng không đông lại. Như
vậy nên tâm có tầm có tứ, hai l ực này tùy theo mà duy trì không phải
là thô cũng không phải là tế, cho nên tầm và tứ có thể tương ưng lẫn
nhau, tầm khiến cho tâm thô, tứ khiến cho tâm tế.
Trong này sơ lược có ba loại phân biệt:
1. Phân biệt về tự tánh, đó là tầm và tứ
2. Phân biệt về tùy niệm, đó là niệm tương ưng với ý thức
3. Phân biệt về suy đoán, đó lá ý địa không nhất định. Tuệ của cõi
dục thuộc năm thức thân chỉ có nên loại phân biệt về tự tánh, tuy cũng
có niệm mà không phải là phân biệt về tùy niệm, bởi vì không có thể
nhớ nghĩ, tuy cũng có tuệ mà không phải là phân biệt về suy đoán, bởi
vì không có năng lực suy đoán. Ý nghĩa của cõi dục có đủ ba loại phân
biệt. Ba thức thân của tĩnh lự thứ nha át chỉ có nên loại phân biệt về tự
tánh, tuy có niệm và tuệ mà không phải là hai loại phân biệt kia, nghĩa
như trước nói. Ý  địa của tỉnh tự thứ nhất, nếu là bất định thì có đủ   ba
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 42 769  
www.daitangkinh.org  
loại phân biệt, nếu thuộc về định thì có hai loại phân biệt, đó là tự tánh
và tùy niệm, tuy cũng có tuệ mà kh 6ng phải là phân biệt về suy đoán,
bởi vì nếu lúc suy đoán thì rời khỏi định. Tâm của tĩnh lự thứ hai, thứ ba,
thứ tư, nếu là bất định thì có hai loại phân biệt, đó là tùy niệm và suy
đoán, trừ ra tự tánh bởi vì nó không có tầm và tứ, nếu thuộc về định thì
chỉ có nên loại phân biệt về tùy niệm. Tâm của cõi vô sắc, nếu là bất
định thì có hai loại phân biệt, trừ ra tự tánh, nếu thuộc về định thì chỉ có
nên loại phân biệt về tùy niệm. Các tâm vô lậu tùy theo bất định mà có,
chỉ có phân biệt, nghĩa là trừ ra s uy đoán mà có, chỉ có nên phân biệt,
đó là tùy niệm, không có đủ ba loại là bởi vì không có bất định.
Thế nào là tùy miên? Cho đến nói rộng ra
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của  người khác để hiển bày chánh
nghĩa. Nghĩa là hoặc có người chấp: Tùy miên và tâm tán loạn không có
thể riêng biệt. Vì ngăn chặn cái chấp ấy và cần phải hiển bày thể của
hai loại này là khác nhau, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là tùy miên?
Đáp: Những tâm không vắng lặng-không dừng lại-nóng vội lăng
xăng, tánh nóng vội của tâm, đó gọi là tùy miên. Không vắng lặng… tuy
tên gọi có khác mà thể không có gì sai biệt, bởi vì đều là hiển bày rõ
ràng tự tánh của tùy miên.
Hỏi: Thế nào là tâm loạn
Đáp: Những tâm tán loạn… tuy tên gọi có khác mà thể không có gì
sai biệt, bởi vì đều là hiển bày rõ ràng tự tánh của tâm loạn.
Hỏi: Tùy miên và tâm loạn có gì sai biệt?
Đáp: Tướng không vắng lặng gọi là tùy miên, tướng không phải là
nên cảnh gọi là tâm loạn, đó gọi là sai biệt giữa hai loại.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì làm cho người nghi ngờ có được quyết định rõ ràng. Ng-
hĩa là hai pháp này lần lượt c huyển đổi tương tự, thấy người tùy miên
thì người thế gian cùng nói người này là tâm loạn, thấy người tâm loạn
thì người thế gian cùng nói người na øy là tùy miên. Hoặc có người sinh
nghi hai loại này chỉ là nên. Vì muốn làm cho mối nghi này được quyết
định, hiển bày thể của hai loại này là khác nhau, cho nên soạn ra phần
luận này.
Tướng không vắng lặng, nghĩa là khi ến cho tâm nóng vội làm
chướng ngại đến định của năm chi, bốn chi. Tướng không phải là nên
cảnh nghĩa là khiến cho tâm trôi nổi theo sắc thanh-hương vị xúc ở bên
770 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
ngoài.
Hỏi: Tùy miên và tâm loạn thì tướng ấy như thế nào?
Đáp: Như người đang ngồi trên gường bỗng nhiên vụt đứng lên,
tùy miên cũng như vậy, bởi vì tâm phát động, vừa thúc giục đã làm cho
hoạt dộng, tâm loạn cũng như vậy, bởi vì khiến cho tâm thường xuyên
di chuyển đối với cảnh. Lại như làm cho nước từ miệng suối phun ra, tùy
miên cũng như vậy, bởi vì làm cho tâm nóng vội, làm cho nước phun ra
rồi chảy tràn các ao hồ, tâm loạn cũng như vậy, bởi vì làm cho tâm tản
mác khắp nơi.
Hỏi: Tâm loạn lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Lấy Tam-ma-địa-nhiễm ô làm tự tánh có người đưa ra cách
nói này: Có tâm sở riêng biệt gọi là tâm loạn, chứ không phải là tam-
ma-địa.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này, cách nói trước là hợp lý, tức là
Tam-ma-địa tương ưng với phiền não, khiến cho tâm thường xuyên di
chuyển đối với cảnh, cho nên gọi là tâm loạn.
Tùy miên và tâm loạn tuy l uôn luôn tương ưng, nhưng dựa theo
tác dụng  tăng lên, cần phải làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc tâm gọi là có tùy miên nhưng không phải là có tâm loạn,
đó là lúc rất nóng vội đối với nên cảnh của tam-ma-địa.
2. Có lúc tâm gọi là có tâm loạn nhưng không phải là có tùy miên,
đó là lúc tâm không quá nóng vội đối với nhiều cảnh của tam-ma-địa.
3. Có lúc tâm gọi là có tùy miên mà cũng có tâm loạn, đó là lúc
rất nóng vội đối với tam-ma-địa ở nhiều cảnh.
4. Có lúc tâm không gọi là có tùy miên cũng không phải là có tâm
loạn, đó là lúc không quá nóng vội đối với tam-ma-địa ở nên cảnh.
Đại đức nói rằng: nếu tâm gọi là c ó tâm loạn thì cũng gọi là có
tùy miên, có tâm gọi là có tùy mi ên nhưng không phải là có tâm loạn,
đó là lúc rất nóng nội đối với tam-ma-địa ở nên cảnh, như đi nên đường
mà chạy băng băng không nghỉ.
Lại nữa, bởi vì trong này nói đến tâm sở, thuận theo nên nói đến
những pháp đại địa, nghĩa là pháp đại địa có mười loại:
1. Thọ.
2. Tưởng.
3. Tư.
4. Xúc.
5. Dục.
6. Tác ý.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 42 771  
www.daitangkinh.org  
7. Thắng giải.
8. Niệm.
9. Tam-ma-địa.
10. Tuệ.
Pháp đại phiền não địa cũng có mười loại:
1. Bất tín.
2. Giải đãi.
3. Phóng dật.
4. Tùy miên.
5. Vô minh.
6. Vong niệm.
7. Bất chánh tri.
8. Tâm loạn.
9. Phi lý tác ý.
10. Tà thắng giải.
Hai loại pháp đại địa này, tên gọi tuy là hai mươi loại mà thể chỉ
có mười lăm, nghĩa là trong pháp đại địa thì thọ tưởng-tư-xúc-dục, tên
gọi là năm-thể cũng là năm, trong pháp đại phiền não địa thì bất tín-giải
trí-phóng dật-tùy miên-vô minh, tên gọi cũng năm mà thể cũng là năm.
Mười pháp còn lại thì tên gọi tuy có mười mà thể chỉ có năm, nghĩa là
trong pháp đại phiền não địa thì vong niệm chính là niệm trong pháp đại
địa, bất chánh tri chính là tuệ trong pháp đại địa, tâm loạn, tà thắng giải
chính là thắng giải trong pháp đại đị a, bất chánh tri chính lá tuệ trong
pháp đạo địa, tâm loạn chính là tam- ma-địa trong pháp đại địa, phi lý
tác ý chính là tác ý trong pháp đại địa, tà thắng giải chính là thắng giải
trong pháp đại địa. Nhưng mà pháp đại địa gồm cả nhiễm ô và không
nhiễm ô, pháp đại phiền não địa chỉ có nhiễm ô, năm pháp như niệm…
thuận với phẩm thiện thù thắng, phần nhiều kiến lập ở trong các phẩm
thiện. Hoặc có người sinh nghi chỉ là không nhiễm ô, cho nên lại nói
ở trong phiền não địa. Có người nói: năm loại thuận với nhiễm ô cũng
hơn hẳn, cho nên nói lại lần nữa, hôn trầm thuận với định, còn lại không
nhiễm khắp nơi, cho nên không kiến lập ở trong pháp địa này. Nhưng ở
trong này nên làm thành bốn câu phân biệt.
1. Có lúc là pháp đại địa nhưng không phải là pháp đại phiền não
địa, đó là thọ-tưởng-tư-xúc-dục.
2. Có lúc là pháp đại phiền não địa nhưng không phải là pháp đại
địa, đó là bất tín-giải đãi-phóng dật-tùy miên-vô minh.
3. Có lúc là pháp đại địa mà cũng là pháp đại phiền não địa, đó là
772 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
vong niệm. Bất chánh tri, tâm loạn, phi lý tác ý, tà thắng giải.
4. Có lúc không phải là pháp đại địa cũng không phải là pháp đại
phiền não địa, đó là trừ ra những tướng trước.
Có nhưng người muốn cho tâm loạn không phải là tam-ma-địa, họ
nói hai loại pháp đại địa này, tên gọi có hai mươi. Thể có mười sáu, đã
làm thành bốn câu phân biệt so với trước có khác nhau. Nghĩa là câu thứ
nhất có sáu pháp tức là năm loại trước và tam-ma-địa, câu thứ hai cũng
có sáu pháp, đó là năm loại trước và tâm loạn, câu thứ ba có bốn pháp,
đó là trong năm loại trước trừ ra tâm loạn, câu thứ tư như trước đã nói.
Lời bình: Trong này các nói trước là hợp lý.
Pháp tiểu phiền não địa có mười loại:
1. Phẫn.
2. Hậu.
3. Phú.
4. Não.
5. Siểm.
6. Cuồng.
7. Riêng.
8. Kiêu.
9. Tật.
10. Hại.
Pháp đại thiện địa có mười loại:
1. Tín.
2. Tinh tiến.
3. Tàm.
4. Quý.
5. Vô tham.
6. Vô sân.
7. Khinh an.
8. Xả.
9. Bất phóng tật.
10. Bất hại.
Pháp đại bất thiện địa có năm loại:
1. Vô minh.
2. Hôn trầm.
3. Tùy miên.
4. Vô tàm.
5. Vô quý.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 42 773  
www.daitangkinh.org  
Pháp đạo hữu phú vô ký địa có ba loại:
1. Vô minh.
2. Hôn trầm.
3. Tùy miên.
Pháp đại vô phú vô lý địa có mười lo ại, tức là mười pháp đại địa
như thọ tưởng-tư... trước đây.
Hỏi: Những pháp đại địa có ý nghĩa gì?
Đáp: Nếu là pháp có thể đạt được trong tất cả các tâm thì gọi là
pháp đại địa, nghĩa là hoặc nhiễm ô - không nhiễm ô, hoặc hữu lậu -
vô lậu, hoặc thiện - bất thiện - vô ký, hoặc hệ thuộc ba cõi, không hệ
thuộc hoặc học-vô học-phi học phi vô học, hoặc do kiến mà đoạn-do tu
mà đoạn và không đoạn, hoặc thuộc về ý địa, hoặc thuộc về năm thức
thân, trong tất cả các tâm đều có thể đạt được cho nên gọi là pháp đại
địa. Nếu là pháp có thể đạt được tr ong tất cả các tâm nhiễm ô thì gọi
là pháp đại phiền não địa, nghĩa là hoặc bất thiện, hoặc vô ký, hoặc hệ
thuộc cõi dục, hoặc hệ thuộc cõi sắc, hoặc hệ thuộc cõi vô sắc, hoặc do
kiến mà đoạn, hoặc do tu mà đoạn, hoặc thuộc về ý địa, hoặc thuộc cõi
về năm thức thân, bởi vì lúc phiền não dấy khởi đều có thể đạt được cho
nên gọi là pháp đại phiền não địa.
Nên biết trong này năm loại như ba át tín... chỉ cùng có với tất cả
các tâm nhiễm ô, cho nên lập thành pha ùp đại phiền não địa, năm loại
như vong niệm..., như trước đã nói. Nếu la ø pháp có thể đạt được trong
phần ít tâm nhiễm ô thì gọi là pháp tiểu phiền não địa, nghĩa là bảy loại
như phãn-hận... chỉ là bất thiện, siển-c uồng-kiêu thì hoặc là bất thiện,
hoặc là vô ký. Lại bảy loại như phẫn-hận... chỉ hệ thuộc cõi dục, siểm-
cuồng hệ thuộc cõi dục và tĩnh lự thứ nhất, kiêu hệ thuộc cả ba cõi. Vả
lại, mười loại này chỉ do tu mà đoạn, chỉ thuộc về ý địa, nếu lúc nên loại
dấy khởi thì chắc chắn không có loại thứ hai, bởi vì trái ngược lẫn nhau,
cho nên gọi là pháp tiểu phiền não địa.
Nếu là pháp chỉ có thể đạt được ở trong tất cả các tâm thiện thì gọi
là pháp đại thiện địa, nghĩa là hoặc hữu lậu, hoặc vô lậu, hoặc sinh đắc
thiện, hoặc gia hạnh thiện, hoặc hệ thuộc ba cõi, hoặc không hệ thuộc,
hoặc học, hoặc vô học, hoặc phi học  phi vô học, hoặc thuộc về ý địa,
hoặc thuộc về năm thức thân, bởi vì tất cả các tâm thiện đều có thể đạt
được cho nên gọi là pháp Đại thiện đị a. Nếu là pháp có thể đạt được
trong tất cả các tâm bất thiện thì gọi  là pháp Đại bất thiện địa,  nghĩa
là hoặc do kiến khổ mà đoạn, hoặc do kiến tập mà đoạn, hoặc do kiến
Diệt mà đoạn, hoặc do kiến Đạo ma ø đoạn, hoặc do tu mà đoạn, hoặc
774 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
thuộc về năm thức thân, bởi vì đều có thể đạt được trong tất cả các tâm
bất thiện cho nên gọi là pháp Đại bất thiện địa.
Nên biết trong này thì Vô tâm - Vô quý, chỉ có thể đạt được ở
trong tất cả tâm hữu phú vô ký thì gọi là pháp Đại hữu vô ký địa, nghĩa
là hoặc tâm tương ứng với Tát-ca-da  kiến và biên chấp kiến thuộc cõi
Dục, hoặc tâm tương ứng với tất cả phiền não thuộc cõi Sắc - Vôâ sắc,
hoặc thuộc về ý địa , hoặc thuộc v ề năm thức thân, bởi vì đều có thể
đạt được trong tất cả tâm hữu phú vô ký, cho nên gọi là pháp Đại hữu
phú vô ký địa. Nên biết trong này không có tâm sở riêng biệt, chỉ là
tánh hữu phú vô ký thâu nhiếp, chỉ có vô minh - hôn trầm - tùy miên là
phiền não triền làm chướng ngại cho Chỉ - Quán mạnh nhất, hoặc là tùy
miên có thể đạt được ở trong tất cả tâm hữu phúc vô ký khắp nơi, cho
nên kiến lập trong hữu phú vô ký địa.
Nếu là pháp có thể đạt được trong tất cả tâm vô phú vô ký thì gọi
là pháp Đại vô phú vô ký địa, nghĩa là hoặc hệ thuộc cõi Dục, hoặc
hệ thuộc cõi Sắc, hoặc hệ thuộc cõi Vô sắc, hoặc thuộc về ý địa, hoặc
thuộc về năm thức thân, hoặc dị thục sinh, hoặc oai nghi lộ, hoặc công
xảo xứ, hoặc thông qua tâm, bởi vì đều có thể đạt được cho nên gọi là
pháp Đại vô phú vô ký địa. Nên biết trong này không có tâm sở riêng
biệt, chỉ là tánh vô phú vô ký thâu nhiếp, tức là mười loại như Thọ-
Tưởng... có thể đạt được ở trong tất cả tâm vô phú vô ký khắp nơi, cho
nên kiến lập trong vô phú vô ký địa.


„