A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 43

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 43 775  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 43

LUẬN VỀ TƯ (Phần 2)

Nên biết trong này có hai loại Tam-ma-địa:
1. Nhiễm ô.
2. Không nhiễm ô.
Nhiễm ô thì gọi là Tam-ma-địa , cũng gọi là tán loạn. Không
nhiễm ô thì gọi là Tam-ma-địa chứ không gọi là tán loạn. Tam-ma-địa
có mười hai câu:
1. Có Tam-ma-địa, nên sở duyên là tán loạn.
2. Có Tam-ma-địa, nên sở duyên không phải là tán loạn.
3. Có Tam-ma-địa, nên hành tướng là tán loạn.
4. Có Tam-ma-địa, nên hành tướng không phải là tán loạn.
5. Có Tam-ma-địa, nên sở duyên, nên hành tướng là tán loạn.
6. Có Tam-ma-địa, nên sở duyên, nên hành tướng không phải là
tán loạn.
7. Có Tam-ma-địa, nhiều sở duyên là tán loạn.
8. Có Tam-ma-địa, nhiều sở duyên không phải là tán loạn.
9. Có Tam-ma-địa, nhiều hành tướng là tán loạn.
10. Có Tam-ma-địa, nhiều hành tướng không phải là tán loạn.
11. Có Tam-ma-địa, nhiều sở duyên - nhiều hành tướng là tán
loạn.
12. Có Tam-ma-địa, nhiều sở duyên - nhiều   hành tướng   chẳng
phải là tán loạn.
Có Tam-ma-địa, nên sở duyên là tán loạn: Như có nên loại người,
thuận theo nên vật tư duy về bất định, tu chưa thuần thục, lại ngay nơi
vật này hoặc quán về bầm xanh, hoặ c quán về sình trướng, hoặc quán
về máu mủ nát rữa, hoặc quán về rã nát hư hoại, hoặc quán về máu đỏ
lạ lùng, hoặc quán về chim thú ăn thịt, hoặc quán về phân tán rời  rạc,
776 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
hoặc quán về xương trắng, hoặc quán về bộ xương khô. Tâm của họ tán
loạn, trôi nổi không dừng lại, không tập trung vào nên cảnh, bởi vì nhân
duyên này mà định trước lui sụt mất, định sau không tiến lên được.
Có Tam-ma-địa, nên sở duyên không phải là tán loạn: Như có nên
loại người, thuận theo nên vật tư duy về tư duy về bất định, tu đã thuần
thục, lại ngay nơi vật này hoặc quán về bầm xanh, nói rộng ra cho đến
hoặc quán về bộ xương khô, tâm không ta ùn loạn, không trôi nổi bập
bềnh, an trú giữ lấy nên cảnh, nhờ vào nhân duyên này mà định trước
không lạc mất, có năng lực tiến đến định sau.
Có Tam-ma-địa, nên hành tướng là tán loạn: Như có nên loại
người, tư duy về vô thường, tu chưa thuần thục, lại ngay nơi cách tu này,
hoặc quán về tăng giảm, hoặc quán về tạm thời, hoặc quán về chuyển
biến, hoặc quán về hoại diệt. Tâm người ấy tán loạn, trôi nổi không
dừng lại, không tập trung vào nên cảnh, bởi vì nhân duyên này mà định
trước lui sụt mất, định sau không tiến lên được.
Có Tam-ma-địa, nên hành tướng không phải là tán loạn: Như có
nên loại người , tư duy về vô thường, tu đã thuần thục, lại ngay nơi cách
tu này, hoặc quán về tăng giảm, nói rộng ra cho đến hoặc quán về hoại
diệt, tâm không tán loạn, không trôi nổi bập bềnh, an trú giữ lấy nên
cảnh, nhờ vào nhân duyên này mà định trước không lạc mất, có năng
lực tiến đến định sau.
Có Tam-ma-địa, nên sở duyên - nên hành tướng là tán loạn: Như
có nên loại người, tư duy về sắc vô thường, tu chưa thuần thục, lại ngay
nơi này dựa vào cách tu này, hoặc quán về tăng giảm, nói rộng ra cho
đến hoặc quán về hoại diệt. Tâm người ấy tán loạn, trôi nổi không dừng
lại, không tập trung vào nên cảnh, bởi vì nhân duyên này mà định trước,
lui sụt mất, định sau không tiến lên được.
Có Tam-ma-địa, nên sở duyên - nên hành tướng không phải là tán
loạn: Như có nên loại người, tư duy về sắc vô thường, tu đã thuần thục,
lại ngay nơi này dựa vào cách tu này, hoặc quán về tăng giảm, nói rộng
ra cho đến hoặc quán về hoại diệt, tâm không tán loạn, không trôi nổi
bập bềnh, an trú giữ lấy nên cảnh, nhờ vào nhân duyên này mà định
trước không lạc mất,  có năng lực tiến đến định sau.
Có Tam-ma-địa, nhiều sở duyên là tán loạn: Như có nên loại
người, đối với thân trú thuận theo quán về thân, tu chưa thuần thục, lại
đối với thọ trú thuận theo quán về thọ, đối với tâm trú thuận theo quán
về tâm, đối với pháp trú thuận theo quán về pháp. Tâm người ấy tán
loạn, trôi nổi không dừng lại, không tập trung vào nên cảnh, bởi vì nhân
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 43 777  
www.daitangkinh.org  
duyên này mà định trước, lui sụt mất, định sau không tiến lên được.
Có Tam-ma-địa, nhiều sở duyên không phải là tán loạn: Như có
nên loại người, đối với thân trú th uận theo quán về thân, tu đã thuần
thục, lại đối với thọ trú thuận theo quán về thọ, cho đến đối với pháp trú
thuận theo quán về pháp, tâm không tán loạn, không trôi nổi bập bềnh,
an trú giữ lấy nên cảnh, nhờ vào nhân duyên này mà định trước không
lạc mất,  có năng lực tiến đến định sau.
Có Tam-ma-địa, nhiều hành tướng là tán loạn: Như có nên loại
người, tư duy về vô thường, tu chưa thuần thục, lại tiếp tục hoặc quán
về Khổ, hoặc quán về không, hoặc quán về Vô ngã. Tâm người ấy tán
loạn, trôi nổi không dừng lại, không tập trung vào nên cảnh, bởi vì nhân
duyên này mà định trước lui sụt mất,  định sau không tiến lên được.
Có Tam-ma-địa, nhiều hành tướng không phải là tán loạn: Như
có nên loại người, tư duy về vô thường, tu đã thuần thục, lại tiếp tục
hoặc quán về Khổ, hoặc quán về không, hoặc quán về Vô ngã, tâm
không tán loạn, không trôi nổi bập bềnh, an trú giữ lấy nên cảnh, nhờ
vào nhân duyên này mà định trước không lạc mất, có năng lực tiến đến
định sau.
Có Tam-ma-địa, nhiều sở duyên - nhi ều hành tướng là tán loạn:
Như có nên loại người, tư duy về thân là vô thường, tu chưa thuần thục,
lại quán về thọ là khổ, tâm là không, pháp là vô ngã. Tâm người ấy tán
loạn , trôi nổi không dừng lại, không tập trung vào nên cảnh, bởi vì nhân
duyên này mà định trước lui sụt mất, định sau không tiến lên được.
Có Tam-ma-địa, nhiều sở duyên - nhiều hành tướng chẳng phải
là tán loạn: Như có nên loại người , tư duy về thân là vô thường, tu đã
thuần thục, lại quán về thọ là khổ, tâm là không, pháp là vô ngã, tâm
không tán loạn, không trôi nổi bập bềnh, an trú giữ lấy nên cảnh, nhờ
vào nhân duyên này mà định trước không lạc mất, có năng lực tiến đến
định sau.
Thế nào là vô minh? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì làm cho người nghi ngờ có được quyết định rõ ràng.
Nghĩa là trong Kinh nói: “Bởi vì không đạt, không hiểu rõ, không biết
tường tận, cho nên gọi là vô minh. K hông biết chính xác cũng lấy sự
nhận biết không tường tận làm tướng”. Hoặc có người sinh nghi vô minh
tức là tánh của sự nhận biết không ch ính xác, vậy thì thể của hai loại
này không có gì sai biệt. Muốn làm cho mối nghi ấy được quyết định,
để hiển bày thể của hai loại này la ø khác nhau, cho nên soạn ra phần
778 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
luận này.
Hỏi: Thế nào là Vô minh?
Đáp: Không có trí nhận biết về ba  cõi. Cách nói này là hợp lý.
Nghĩa là không có trí nhận biết hệ t huộc ba cõi thân nhiếp đầy đủ các
loại vô minh. Nếu đưa ra cách nói này:  Không biết về ba cõi thì gọi là
vô minh. Vậy thì không cần phải thâu nhiếp hai loại vô minh duyên với
Diệt - Đạo đế, bởi vì chúng không duyên với ba cõi.
Hỏi: Thế nào là Bất chánh tri?
Đáp: Tuệ do phi lý mà dẫn dắt.
Hỏi: Vì sao trong này hỏi ít mà trả lời nhiều? Nghĩa là Bất chánh
tri chỉ có tuệ nhiễm, tuệ do phi lý mà dẫn dắt gồm cả nhiễm ô và không
nhiễm ô. Làm sao biết như vậy? B ởi vì như chướng nghiệp uẩn nói:
“Những ác hành của ý đều là ý nghiệp do phi lý mà dẫn dắt; có lúc là
ý nghiệp do phi lý dẫn dắt nhưng không phải là ác hành của ý, đó là tất
cả nghiệp hữu phú vô ký, và nên phần ý nghiệp vô phú vô ký”. Vì vậy
biết tuệ do phi lý dẫn dắt thì gọi là gồm cả nhi ễm ô và không nhiễm
ô.
Đáp: Trong này, tuệ do phi lý dẫn dắt, nên biết là chỉ thâu nhiếp
các tuệ nhiễm ô. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì do phi lý dẫn dắt, sơ lược
có hai loại: 1. Thế tục; 2. Thắng nghĩa. Hay nói đến do phi lý dẫn dắt
thuộc về thắng nghĩa, cho nên biết là chỉ thâu nhiếp các tuệ nhiễm ô,
chỉ có pháp nhiễm ô mới gọi là do phi lý dẫn dắt thuộc về thắng nghĩa,
bởi vì vô phú vô ký chỉ dựa vào thế tục mà có được tên gọi ấy.
Dưới đây là Luận giả ứng lý và Luận giả phân biệt cùng nhau hỏi
đáp, chất vấn làm cho thông hiểu bày về bất chánh tri, tuy là thâu nhiếp
vào tuệ do phi lý dẫn dắt, nhưng có lúc chánh tri mà lại mang nghĩa
vọng ngữ.
Ông nói bất chánh tri là tuệ do phi lý dẫn dắt chăng? Đây là Luận
giả phân biệt hỏi, xác định lại tông chỉ trước đây, nếu không xác định
tông chỉ của người ta mà nói là họ sai lầm thì không hợp lý.
Trả lời: Đúng như vậy! Đây là Luận giải ứng lý trả lời, nghĩa là lý
lẽ đã thiết lập trước đây không có gì điên đảo, cho nên nói là đúng như
vậy. Sao ông cần phải cho rằng những người có chánh tri mà lại vọng
ngữ, họ đều là thất niệm vì bất chánh tri mà vọng ngữ chăng? Cũng là
luận giả phân biệt hỏi, nêu ra có vọng ngữ để thẩm định lại tông chỉ của
Luận Giả Ứng Lý.
Trả lời: Đúng như vậy, là Luận Giả Ứng Lý trả lời, nghĩa là Luận
giả phân biệt đã nói phù hợp với tông chỉ  của Luận giả Ứng Lý, cho
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 43 779  
www.daitangkinh.org  
nên nói là đúng như vậy.
Nhưng không sao cần phải cho rằ ng không có chánh tri mà lại
vong ngữ chăng? Đây là Luận giả pha ân biệt cần phải đưa ra vấn nạn
để xác định ngược lại tông chỉ của Luận giả ứng lý, hiển bày trái ngược
với chánh lý.
Trả lời: Không phải như vậy, là Luận giả Ứng Lý trả lời, ngăn
chặn câu hỏi của Luận giả phân biệt để hiển bày lý lẽ không có gì trái
ngược. Nghĩa là tuy bất chánh tri là tuệ do phi lý dẫn dắt, nhưng có
chánh tri mà mang nghĩa vọng ngữ chứ không phải là không có nghĩa
này, cho nên nói là không đúng như vậy.
Nên nghe tôi nói: nếu nói bất chánh tri là tuệ do phi lý dẫn dắt,
những người có chánh tri mà lại vọng ngữ, họ đều là thất niệm vì bất
chánh tri mà vọng ngữ, thì phải nói là không có chánh tri mà vọng ngữ.
Nếu không nói là không có chánh tri mà vọng ngữ, thì không nên nói
bất chánh tri là tuệ do phi lý dẫn dắt, những người có chánh tri mà lại
vọng ngữ, họ đều là thất niệm vì bất chánh tri mà vọng ngữ. Đưa ra
cách nói như vậy đều không hợp lý. Đây là luận giả phân biệt đưa ra
vấn nạn lặp đi lặp lại hai quan hệ trước sau, quan hệ trước hiển bày
thuận với tông chỉ mà trái với lý, quan hệ sau hiển bày thuận với lý mà
trái với tông chỉ, hai quan hệ đều không thích hợp cho nên tổng kết nói
rằng: Đưa ra cách nói như vậy đều không hợp lý.
Ý vấn nạn ấy nói: Nếu bất chánh tr i tức là tuệ do phi lý dẫn dắt,
thì những lời nói giả dối đều là tuệ do phi lý dẫn dắt, phát ra lời nói này
tức là từ bất chánh tri mà da áy khởi, nên nói là không có chánh tri mà
vọng ngữ. Nếu nói không phải là không có chánh tri mà vọng ngữ, thì
không nên nói những lời này đều từ bất ch ánh tri mà dấy khởi, bởi vì
trước thì trái với lý-sau lại trái với tông chỉ, tiến-lùi mở rộng để chứng
minh nhưng cả hai cách đều có khó khăn.
Luận giả Ứng lý về sau thông suố t ý nói rằng: Những lời nói giả
dối tuy chấp nhận đều từ bất chánh  tri mà dấy khởi, nhưng có thể nói
là chánh tri mà vọng ngữ. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì lời nói giả dối là
biết chính xác sự việc ấy nhưng mà nói xằng bậy, nghĩa là người ấy biết
chính xác những sự việc mình đã thấy mà lại nói trái ngược, vì vậy nói
là chánh tri mà vọng ngữ. Lại nữa, lời nói giả dối là bi ết chính xác ý
tưởng của mình mà lại nói xằng bậy, nghĩa là người ấy biết chính xác ý
tưởng của mình về những điều trông thấy mà lại nói trái ngược, vì vậy
nói là chánh tri mà vọng ngữ. Lại nữa, lời nói giả dối là biết chính xác
điều mình trông thấy mà lại nói xằng bậy, nghĩa là người ấy biết chính
780 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
xác cái thấy của mình về những điều trông thấy mà lại nói trái ngược,
vì vậy nói là chánh tri mà vọng ngữ. Lại nữa, lời nói giả dối là nên nói
theo cái biết chính xác mà lại  nói xằng bậy nghĩa là người ấy đứng
trước vua quan và mọi người khác nên nói  theo cái biết chính xác mà
lại nói trái ngược, vì vậy nói là chánh tri mà vọng ngữ. Do đó, lời nói
giả dối tuy chấp nhận đều từ bất chánh tri mà dấy khởi, nhưng có thể
nói là chánh tri mà vọng ngữ. Nếu lời nói này từ bất chánh tri mà dấy
khởi thì chỉ nói là bất chánh tri mà vọng ngữ chứ không phải là chánh tri
mà vọng ngữ, thì lời nói này cũng từ mười pháp đại địa... mà dấy khởi,
cũng phải nói là thọ-tưởng... mà vọng ngữ chứ không phải là chánh tri
mà vọng ngữ.
Luận giả Ứng Lý từ đây về sau lại phá bỏ ký lẽ của Luận giả phân
biệt để thông tỏ vấn nạn trước. Trong ba loại phá bỏ thì tương đương với
cách bỏ của luận giả phân biệt. Nghĩa về ba loại phá bỏ như trước đã
nói, nhưng đối với các pháp đại đị a như thọ-tưởng... lược bỏ phần đầu
và cuối, chỉ đưa ra vô minh ở phần giữa, hỏi vặn luận giả phân biệt để
thông tỏ vấn nạn trước đây, nên hỏi vặn luận giả ứng lý hỏi, thẩm định
lại tông chỉ của người ta, bởi vì nếu không xác định tông chỉ của người
ta mà nói là họ sai lầm thì không hợp lý.
Trả lời: Đúng như vậy, đây là luận giả phân biệt trả lời, bởi vì lý
của câu hỏi đã được quyết định, cho nên nói là đúng như vậy.
Sao ông cần phải cho rằng những người có chánh tri mà lại vọng
ngữ đây là ràng buộc do vô minh hướng đến vô minh, thất niệm vì bất
chánh tri mà vọng ngữ chăng? Đây cũng là Luận giả ứng lý hỏi, nêu ra
có vọng ngữ để thẩm định lại tông chỉ của luận giả phân biệt.
Trả lời: Đúng như vậy! Cũng là luận giả phân biệt trả lời, nghĩa là
lời nói này phù hợp với tông chỉ kia, cho nên nói là đúng như vậy.
Nhưng sao ông cần phải cho rằng không có chánh tri mà lại vọng
ngữ chăng? Đây là Luận giả ứng lý cần phải đưa ra vấn nạn, để xác
định ngược lại tông chỉ của Luận giả phân biệt, hiển bày trái ngược với
chánh lý.
Trả lời: không phải như vậy, đây là Luận giả phân biệt trả lời,
ngăn chặn câu hỏi của Luận giả ứng lý để hiển bày lý lẽ không có gì
trái ngược, nghĩa là các vô minh tuy đều tương ưng với bất chánh tri,
nhưng có chánh tri mà mang nghĩa vọng ngữ chứ không phải là không
có nghĩa này, cho nên nói là không phải như vậy.
Nên nghe tôi nói: Nếu nói tất cả vô minh đều tương ưng với bất
chánh tri, những người có chánh tri mà vọng ngữ, đều là ràng buộc  do
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 43 781  
www.daitangkinh.org  
vô minh hướng đến vô minh, thất niệm vì bất chánh tri mà vọng ngữ, thì
nên nói là không có chánh tri mà vọng ngữ.
Nếu không nói là không có chánh tri mà vọng ngữ, thì không
nên nói tất cả vô minh đều tương ưng với bất chánh tri, những người có
chánh tri mà vọng ngữ đều là ràng buộc do vô minh hướng đến vô minh,
thất niệm về bất chánh tri mà vọng ngữ. Đưa ra cách nói như vậy cũng
đều không hợp lý, đây là luận giả ứng lý đưa ra vấn nạn lặp đi lặp lại
hai quan hệ trước sau, quan hệ trước hiển bày thuận với tông chỉ mà trái
với lý, quan hệ sau hiển bày thuận với lý mà trái với tông chi, hai quan
hệ đều không thích hợp cho nên tổng kết nói rằng, đưa ra cách nói như
vậy cũng đều không hợp lý.
Ý vấn nạn này nói: nếu các vô minh đều tương ưng với bất chánh
tri, thì những lời nói giả dối đều là thất niệm vì bất chánh tri, phát ra lời
nói này tức là từ vô minh mà dấy khởi, nên nói là không có chánh tri
mà vọng ngữ. Nếu nói không phải la ø không có chánh tri mà vọng ngữ
thì không nên nói là những lời này đều từ vô minh mà dấy khởi, bởi vì
trước thì trái với lý-sau lại trái với tông chỉ, tiến-lùi mở rộng để chứng
minh nhưng cả hai cách đều có khó khăn.
Luận giả phân biệt theo lý thông suốt nên nói: Những lời nói giả
dối tuy chấp nhận đều từ vô minh mà dấy khởi, nhưng có thể nói là
chánh tri mà vọng ngữ, chứ không nói đó là vô minh mà vọng ngữ.
Luận giả ứng lý thuận theo nói với luận giả phân biệt rằng: Tông
chỉ của tôi cũng như vậy, những lời nói giả dối duy chấp nhận đều từ bất
chánh tri mà dấy khởi, nhưng có thể nói  là chánh tri mà vọng ngữ chứ
không phải là bất chánh tri, cho nên điều đó không cần phải chất vấn.
Thế Nào là kiêu? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này.
Đáp: Vì muốn phân biệt nghĩa lý trong kinh, nghĩa là trong kinh
nói: “Tâm kiêu, tâm mạn” trong kinh tuy nói như vậy mà không phân
biệt về nghĩa ấy, kinh là nơi y cứ căn bản của luận này, điều trong kinh
không giải thích thì nay cần phải giả i thích, cho nên soạn ra phần luận
này.
Hỏi: Thế nào là kiêu?
Đáp: Đối với kiêu say mê rất say mê, lặng lẽ rất lặng lẽ, tâm cao
ngạo quá mức, tâm tự nhiên chọn lấy, đó gọi là kiêu. Trong nay, tên gọi
về kiêu… tuy có khác mà thể không có gì khác biệt, bởi vì đều là hiển
bày rõ ràng về tự tánh của kiêu.
Hỏi: Thế nào là mạn?
782 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Đáp: Đối với mạn đa õ mạn, đang mạn, tâm nổi lên ỷ lại, tâm tự
nhiên chọn lấy, đó gọi là mạn. Trong này tên gọi về mạn… tuy có khác
mà thể không có gì khác biệt, vì đều là hiển bày rõ ràng về tự tánh của
mạn.
Kiêu và mạn có gì sai biệt?
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn làm cho người nghi ngờ có được quyết định rõ ràng.
Nghĩa là hai pháp này lần lượt chuyển đổi tương tự, thấy người kiêu
nhiều thì người thế gian đều nói người này là mạn nhiều, thấy người
mạn nhiều thì người Ngã kiến tụ tập ở nên nơi lần lượt xoay vòng hỏi,
đáp về tướng Ngã và Ngã kiến, vì vậy mà khỏi mạn, nói là Ngã kiến
của mình hơn hẳn Ngã kiến của người khác.
Lời bình: Nên nói như vậy: Không phải  là tất cả mạn đều cần
phải hướng về người khác mà dấy khởi, bởi vì sức mạnh luôn tập thường
xuyên từ vô thỉ đến nay, dựa vào sự t ương tục của mình thì mạn cũng
hiện hành. Như trong kinh nói: “Tôn giả Vô Diệt đi đến chỗ của Tôn
giả Xá-lợi-tử, nói lời như vậy: T ôi có thiên nhãn thanh tịnh vượt quá
mọi người, nhìn thấy ngàn thế giới không phải dùng nhiều sức lực. Xá-
lợi-tử nói: Đây là mạn của ông”. Mạn này chỉ dựa vào sự tương tục của
mình mà dấy khởi, nhưng nói các mạn hướng về người khác dấy khởi là
thuận theo phần nhiều mà nói, bởi vì phần nhiều hướng về người khác
mà khởi mạn.
Nếu khởi tăng thượng mạn: Tôi thấy khổ là khổ... cho đến nói
rộng ra .
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của  người khác để hiểu bằng chánh
nghĩa. Nghĩa là hoặc có người chấ p: Mạn không có sở duyên, hoặc lại
có người chấp: Mạn duyên với địa khác . Hoặc lại có người chấp: Mạn
duyên với vô lậu. Hoặc có người chấp: Mạn duyên với vô vi. Hoặc lại
có người chấp: Mạn duyên với bộ khác vì ngăn chặn các loại chấp kỳ
quái như vậy, hiển bày tất cả  các mạn đều có sở duyên, không duyên
với địa khác, không duyên với vô lậu, không duyên với vô vi, không
duyên với bộ khác nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Nếu khởi tăng thượng mạn cho rằng tôi thấy khổ đều là khổ,
hoặc thấy Tập đều là Tập, thì mạn này duyên với nơi nào?
Đáp: Như có nên loại người, thân cận với bậc thiện sĩ, lắng nghe
chánh pháp, tác ý đúng như lý, nhờ vào nhân duyên này đạt được Đế
thuận nhẫn. Hiện quán biên khổ, là đối với khổ nhẫn lạc biểu hiện   rõ
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 43 783  
www.daitangkinh.org  
ràng là khổ. Hiện quán biên Tập, là đối với Tập nhẫn lạc biểu hiện rõ
ràng là Tập. Người ấy do Nhẫn này mà tác ý giữ gìn, hoặc do trung gian
không tác ý cho nên kiến, nghi không hiện hành, giả sử hiện hành mà
không nhận biết, liến dấy lên ý niệm này: Mình đối với khổ thấy đều là
khổ, hoặc đối với Tập thấy đều là Tập. Từ nay khởi lên mạn, đã mạn và
mạn, tâm nổi lên ỷ lại, tâm tự nhiên chọn lấy, gọi là tăng thượng mạn.
Mạn này thì duyên với khổ, hoặc chính là duyên với Tập.
Trong này, như có nên loại người, nghĩa là người tu thuận quyết
trạch phần. Thân cận với bậc Thiện sĩ, nghĩa là thân cận với thiện hữu,
thiện hữu là Phật và đệ tử của Phật, khiến cho tu pháp thiện đạt được
lợi ích yên vui. Lắng nghe chánh pháp, là chê trách lưu chuyển, ca ngợi
hoàn diệt, giáo pháp dẫn dắt tha éng hạnh gọi là chánh pháp, người ấy
có thể tập trung lắng nghe không có gì  trái ngược. Tác ý đúng như lý,
nghĩa là chán ngán ghét bỏ lưu chuyển, sung sướng vui với hoàn diệt,
tư duy đúng đắn những điều đã nghe, hướng đến tu tập thắng hạnh. Nhờ
vào nhân duyên này, nghĩa là dựa vào ba duyên trước đây để làm gia
hạnh. Đạt được Đế thuận Nhẫn, nghĩa là Nhẫn trong căn thiện Thuận
quyết trạch phần, Nhẫn này tùy thuậnvới lý của bốn Thánh Đế, hoặc là
thuận với Thánh đạo, cho nên gọi là Đế thuận. Hiện quán biên khổ, là
đối với khổ nhẫn lạc biểu hiện rõ ràng là khổ, nghĩa là duyên với khổ
đế thuận nhẫn. Hiện quán biên Tập, là đối với Tập nhẫn lạc biểu hiện
rõ ràng là Tập, nghĩa là duyên với Ta äp đế thuận nhẫn. Nhẫn lạc biểu
hiện rõ ràng là tên gọi khác của Nhẫn, đều là biểu hiện rõ ràng quan
sát về pháp Nhẫn. Hiện quán nghĩa là kiến đạo, Nhẫn này gần với kiến
đạo cho nên gọi là Biên. Đây là tổ ng quát hiển bày về pháp tùy pháp
hành. Trong này hiển bày đầy đủ bốn chi dự lưu, nghĩa là thân cận với
bậc thiện sĩ, cho đến pháp tùy pha ùp hành, bởi vì hướng quả dự lưu thì
duyên này là trước tiên. Người ấy do Nhẫn này mà tác ý giữ gìn, nghĩa
là Sư Du-giàø ấy do Nhẫn quán Đế đối với cảnh tác ý giữ gìn văn thiện,
cho nên có thể khiến cho kiến, nghi tạm thời không hiện hành. Hoặc do
trung gian không tác ý, bởi vì đã rơ øi khỏi định trước mà chưa tiến vào
định sau, cho nên nói là trung gian. Tác ý phi lý gọi là không tác ý, hoặc
là ở đây hiển bày về không có tác ý đúng như lý, đây là hiển bày về sau
giả sử hiện hành mà không nhận bi ết kiến - nghi không hiện hành, là
do Nhẫn tác ý mà giữ gìn căn thiện. Trong này, kiến nghĩa là Hữu thân
kiến và Giới cấm thủ, Nghi có nghĩa là nghi ngờ. Có người nói: Kiến
nghĩa là hữu thân kiến - Biên kiến - Gi ới cấm thủ, chỉ trừ ra Tà kiến,
bởi vì đạt được Nhẫn mà không bác bỏ bốn Thánh đế. Sư Tây  phương
784 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nói: Chỉ riêng Giới cấm thủ, trong này gọi là kiến, bởi vì đạt được Nhẫn
thì không chấp Ngã.
Lời bình: Nên nói như vậy: Đó cũng là chấp Ngã, vì vậy trong này
cách nói thứ nhất là hợp lý, bởi vì tuy tạm thời chấp Ngã mà không chấp
Đoạn - thường, tuy tạm thời phân biệt vể tịnh mà không chấp làm hơn
hẳn. Nhưng các phiền não bởi vì na êm nhân duyên, tuy chưa vĩnh viễn
đoạn trừ mà không hiện hành:
1. Do lực của Xa-ma-tha.
2. Do lực của Tỳ-bát-xá-na.
3. Do lực của thầy, bạn tốt.
4. Do lực của nơi ở tốt lành.
5. Do lực của tánh ít phiền não. Trong này giản lược cho nên chỉ
nêu ra hai Nhẫn trước, đó la ø tác ý do Tỳ-bát-xá-na và Xa-ma-tha. Do
hai căn thiện này đã duy trì cho nên kiến - nghi không hiện hành, giả sử
hiện hành mà không nhận biết là bởi vì phiền não vi tế và tuệ nhận biết
yếu kém. Liền dấy lên ý niệm, cho đến nói rộng ra, nghĩa là người ấy
dùng Nhẫn hữu lậu quán về Khổ-Tập đế, li ền nói là đã đạt được chân
kiến vô lậu. Chưa đạt được mà nói là đạt được, đó gọi là tăng thượng
mạn. Bởi vì thấy khổ mà dấy khởi, là duyên với khổ làm sở duyên; bởi
vì thấy Tập mà dấy khởi, là duyên với Tập làm sở duyên. Nhẫn hữu
lậu ấy tuy có thể quán tổng quát và tách biệt về Khổ-Tập đế, mà tăng
thượng mạn thì chỉ duyên với pháp do kiến khổ mà đoạn của địa mình,
cho đến do tu mà đoạn thì chỉ duyên với  pháp do tu mà đoạn của địa
mình.
Hỏi: Tăng thượng mạn này cũng phải có thể duyên với tâm - tâm
sở pháp của phần Nhẫn thuộc Khổ -Tập, tại sao chỉ nói là duyên với
Khổ-Tập?
Đáp: Cũng cần phải nói điều ấy mà không nói đến, thì nên biết
trong này là có cách nói khác. La ïi nữa, duyên vơi phẩm Nhẫn thì chỉ
do tu mà đoạn, duyên với Khổ-Tập thì gồm chung cả mạn của năm bộ.
Trong này chỉ có thể duyên với tất cả, cho nên không nói duyên với
Nhẫn tăng thượng mạn. Lại nữa, pha åm Nhẫn hữu lậu cũng thâu nhiếp
Khổ-Tập, vì vậy trong này nói là duyên với Khổ-Tập là ngăn chặn cái
chấp cho rằng mạn này không có sở duyên, cũng ngăn chặn cái chấp về
mạn này có thể duyên với địa khác và bộ khác. Có Sư khác nói: Duyên
với Khổ-Tập là duyên với Nhẫn t huộc Khổ-Tập, chứ không phải là do
duyên với Khổ-Tập. Cách nói ấy phi l ý, bởi vì sau dựa vào trong tăng
thượng mạn, thuộc Diệt - Đạo không tức là duyên với Diệt hoặc   Đạo,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 43 785  
www.daitangkinh.org  
mà chính là duyên với Khổ-Tập, cho nên không trái với lý.
Hỏi: Nếu khởi thăng thượng mạn c ho rằng tôi thấy Diệt đều là
Diệt, hoặc thấy Đạo đều là Đạo, thì mạn này duyên với nơi nào?
Đáp: Như có nên loài người, thân cận với bậc thiện sĩ, lắng nghe
chánh Pháp, tác ý đúng như lý, nhờ vào nhân duyên này đạt được Đế
thuận nhẫn. Hiện quán biên Diệt thì đối với Diệt nhẫn lạc biểu hiện rõ
ràng là Đạo. Người ấy nhờ và Nhẫn này mà tác ý giữ gìn, hoặc do trung
gian không tác ý cho nên kiến - nghi không hiện hành, giả sử hiện hành
mà không nhận biết, liền dấy lên ý niệm này: Mình đối với Diệt thấy
đều là Diệt, hoặc đối với Đạo tha áy đều là Đạo. Từ đây khởi mạn - đã
mạn và đang mạn, tâm nổi lên ỷ lại, tâm tự nhiên chọn lấy, gọi là tăng
thượng mạn. Mạn này tức là duyên với tâm - tâm sở pháp kia.
Nghĩa về các câu trong này như tr ước đã nói. Mạn này tức là
duyên với tâm - tâm sở pháp kia, nghĩa là người ấy dùng Nhẫn hữu lậu
quán về Diệt - Đạo đế, liền nói là đã đạt được Chân kiến vô lậu. Chưa
đạt được mà nói là đạt được, đó gọi  là tăng thượng mạn. Bởi vì thấy
Diệt mà dấy khởi, là duyên với tâm - tâm sở pháp của phẩm Nhẫn hữu
lậu thuộc năng duyên là Diệt; bởi vì thấy Đạo mà dấy khởi, là duyên
với tâm - tâm sở pháp của pha åm Nhẫn hữu lậu thuộc năng duyên là
Đạo. Nhẫn hữu lậu ấy tuy duyên với Diệt - Đạo mà tăng thượng mạn chỉ
duyên với Tâm - Tâm sở pháp của phẩm Nhẫn, bởi vì Diệt - Đạo vắng
lặng không phải là cảnh của mạn. Nói duyên với tâm... là ngăn chặn cái
chấp cho rằng mạn này không có sở duyên cũng, ngăn chặn cái chấp về
mạn này có thể duyên với vô vi và vô lậu.
Hỏi: Tăng thượng mạn này là hệ thuộc  cõi Dục, hay là hệ thuộc
cõi Sắc vậy? Giả sử như vậy thì có gì sai? Nếu hệ thuộc cõi Dục thì cõi
Dục không có Nhẫn của thuận quyết  trạch phần, mạn này duyên với
nơi nào? Nếu hệ thuộc cõi Sắc thì Bổ-đặc-già-la chưa lìa nhiễm Dục sẽ
không có mạn này chăng?
Đáp: Có người nói như vậy: Mạn này là hệ thuộc cõi Sắc.
Hỏi: Nếu như vậy thì Bổ-đặc-già-la chưa lìa nhiễm Dục sẽ không
có mạn này chăng?
Đáp: Trong này nói tóm lược về người lìa nhiễm Dục. Có người
nói: Người chưa lìa nhiễm Dục cũng dấy khởi tăng thượng mạn của địa
vị chí. Người ấy không nên nói như va äy, bởi vì chưa lìa nhiễm của địa
dưới thì chắc chắn khống dấy khỏi phiền não cũa địa trên. Lại có người
nói: Mạn này cũng là hệ thuộc cõi Dục.
Hỏi: Nếu như vậy thì cõi Dục không có Nhẫn của Thuận quyết
786 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
trạch phần, mạn này duyên với nơi nào?
Đáp: Cõi Dục tuy không thuận quyết trạch phần, mà cũng có căn
thiện tương tự với phần ấy, tăng thượng mạn này duyên vào đó mà dấy
khởi, bởi vì cõi Dục có đủ tất cả các pháp tương tự với công đức.
Nếu khởi tăng thượng mạn cho rằng đời sống của mình đã hết, cho
đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Đoạn văn trước chỉ nói do dị sinh mà khởi tăng thượng mạn,
nay muốn nói chung về tăng thượng mạn do di sinh và Thánh giả mà
dấy khởi: Như dị sinh và Thánh gia ù, nên biết chưa Kiến Đế, đã Kiến
Đế, chưa hiện quán, đã hiện quán, bất định tụ, chánh định tụ, không có
Thánh đạo, có Thánh đạo cũng như vậy. Lại nữa, đoạn văn trước chỉ
nói về tăng thượng mạn của người chưa  đắc quả, nay muốn nói chung
về tăng thượng mạn của người  chưa đắc quả và đa õ đắc quả. Lại nữa,
đoạn văn trước chỉ nói dựa vào kiến đạo mà sinh khỡi tăng thượng mạn,
nay muốn nói chung về dựa vào kiến, tu đạo vô học mà sinh khởi tăng
thượng mạn. Lại nữa, đoạn văn trước chỉ nói dựa vào đạo Học mà sinh
khởi tăng thượng mạn, nay muốn nói c hung về dựa vào đạo Học - vô
học mà sinh khởi tăng thượng mạn. Lại nữa, đoạn văn trước chỉ nói tăng
thượng mạn của cõi Dục, Sắc, nay muốn nói chung về tăng thượng mạn
của cả ba cõi. Vì vậy mà soạn ra phần luận này.
Hỏi: Nếu khởi tăng thượng mạn c ho rằng đời sống của mình đã
hết, thì mạn này duyên với vơi nào?
Đáp: Như có nên loại người, dấy lên ý niệm như vậy: Đây là đạo,
đây là hạnh, mình dựa vào đạo này - hạnh này, đã biết tất cả khổ, đã
vĩnh viễn đoạn tập, đã chứng Diệt - đã tu đạo, đời sống của mình đã
hết. Từ đây khởi lên mạn, đã mạn và đang mạn, tâm nổi lên ỷ lại, tâm
tự nhiên chọn lấy, gọi là tăng thượng mạn. Mạn này chính là duyên với
Sinh. Trong này nói đây là đạo, đây là hạnh, là tùy vào nơi nào thì dấy
lên tưởng về đạo, hạnh ở nơi ấy; đã bi ết tất cả khổ cho đến đã tu Đạo,
là tùy vào sự việc gì thì dấy lên tưởng về Khổ-Tập-Diệt-Đạo ở sự việc
ấy; đời sống của mình đã hết, là tùy vào uẩn nào thì dấy lên tưởng về
sinh uẩn đó. Mạn này chính là duyên với Sinh, là duyên với Sinh đã hết,
chính là uẩn hữu lậu.
Hỏi: Tăng thượng mạn này cũng ph ải là mạn có thể duyên với
đạo, hạnh hữu lậu đã chấp, vì sao chỉ nói là duyên với Sinh đã hết?
Đáp: Cũng cần phải nói điều ấy mà không nói đến, thì nên biết
trong này là có cách nói khác. Lại nữa, duyên với đạo, hạnh thì chỉ  do
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 43 787  
www.daitangkinh.org  
tu mà đoạn, duyên với Sinh đã hết thì gồm chung cả mạn của năm bộ.
Trong này,chỉ nói đến mạn có thể duyên với  tất cả, Lại nữa, đạo hạnh
hữu lậu cũng là sinh thân nhiếp, c ho nên nói là duyên với sinh. Có sư
khác nói: Nói về đạo - hạnh đã chấp gọi là sinh. Cách nói ấy phi lý, bởi
vì mạn sau dựa vào phạm hạnh đã lập..., không nói là duyên với sinh,
cho nên mạn này duyên với sinh đã hết thì không trái với lý.
Hỏi: Nếu khởi tăng thượng mạn cho rằng phạm hạnh đã lập, thì
mạn này duyên với nơi nào?
Đáp: Như có nên loại người, dấy lên ý niệm như vậy: Đây là đạo
- đây là hạnh, mình dựa vào đạo này - hạnh này, đã biết tất cả khổ, đã
vĩnh viễn đoạn tập, đã chứng diệt - đã tu đạo, phạm hạnh của mình đã
lập. Từ đây khơi lên mạn, đã mạn và đang mạn, tâm nổi lên ý lại, tâm
tự nhiên chọn lấy, gọi là tăng như trước đã nói. Phạm hạnh của mình đã
lập, là thuận theo nơi nào thì dấy lên tưởng về phạm hạnh ở nơi ấy. Các
A-la-hán đối với đạo Học thì gọi là đã lập, đối với đạo vô học thì gọi là
đang lập. Mạn này chính là duyên với tâm - tâm sở pháp ấy, nghĩa là
tăng thượng mạn này duyên với đạo - hạnh hữu lập đã chấp ấy, bởi vì
phạm hạnh vô lậu không phải là cảnh của tăng thượng mạn.
Hỏi: Nếu khởi tăng thượng mạn cho rằng việc làm của mình đã
xong, thì mạn này duyên với nơi nào?
Đáp: Như có nên loại người, dấy lên ý niệm như vậy: Đây là đạo
- đây là hạnh, mình dựa vào đạo này, hạnh này, đã biết tất cả khổ, đã
vĩnh viễn đoạn tập, đã chứng diệt, đa õ tu Đạo, mình đã đoạn trừ tùy
miên, đã làm hại phiền não, đã loại bỏ kiết, đã không còn lậu, việc làm
đã xong. Từ đây khởi lên mạn, đã mạn và đang mạn, tâm nổi lên ý lại,
tâm tự nhiên chọn lấy, gọi là tăng thượng mạn. Mạn này chính là   tâm
- tâm sở pháp ấy. Nghĩa các câu trong này như trước đã nói. Đã đoạn
trừ tùy miên, nói rộng ra cho đến đã không còn lậu, nghĩa là luận sư của
bản luận này có được sự thiện xa ûo đối với danh nghĩa khác nhau. Cho
nên đưa ra nhiều loại để gi ải thích, lời văn tuy có khác mà thể không
có gì khác biệt, bởi vì đều là biểu hiện rõ ràng về sự diệt trừ phiền não.
Đoạn trừ - làm hại - loại bỏ - không còn đối với những tùy miên, kiến
lập đan xen lẫn nhau mà nghĩa hoàn toàn không có gì trái ngược; chính
là diệt trừ phiền não thì gọi là việc làm, chứng diệt đầy đủ cho nên gọi
là đã xong. Mạn này chính là duyên với tâm - tâm sở pháp ấy, nghĩa là
tăng thượng này duyên với đạo - hạnh hữu la äu đã chấp kia, bởi vì các
phiền não diệt trừ không phải là cảnh của tăng thượng mạn.
Nếu khởi tăng thượng mạn cho rằng mình không tiếp nhận   thân
788 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
đời sau...
Hỏi: Vì sao lại soạn ra phần luận này?
Đáp: Trước đây nói dựa vào thời  giải thoát mà khởi tăng thượng
mạn, nay muốn nói dựa vào bất thời giải thoát mà khởi tăng thượng
mạn. Lại nữa, trước đây nói dựa vào Tận trí mà khởi tăng thượng mạn,
nay muốn nói dựa vào vô sinh trí mà khởi tăng thượng mạn, cho nên
soạn ra phần luận này.
Hỏi: Nếu khởi tăng thượng ma ïn cho rằng mình không tiếp nhận
thân đời sau, thì mạn này duyên với nơi nào?
Đáp: Như có nên loại người, dấy lên ý niệm như vậy: Đây là đạo
- đây là hạnh, mình dựa vào đạo này - hạnh này, đã biết tất cả khổ, đã
vĩnh viên đoạn Tập, đã chứng Diệt- đã tu Đạo, đời sống của mình đã
hết, phạm hạnh đã lập, việc làm đã xong không tiếp nhận thân đời sau.
Từ đây khởi nên mạn, đã mạn và đang mạn, tâm nổi lên ỷ lại, tâm tự
nhiên chọn lấy, gọi là tăng thượng mạn. Mạn này chính là duyên với
Hữu. Nghĩa các câu trong này như trước  đã nói. Lại nói đến đời sống
của mình đã hết..., Là hiển bày vô sinh trí dựa vào tận trí mà phát khởi,
như trước đây tận trí dựa vào đạo - hạnh mà phát khởi cho nên nói là
đạo - hạnh. Không tiếp nhận thân đời sau, nghĩa là đạt được Vô sinh trí
cho nên không lùi sụt nhận lấy tha ân đời sau. Mạn này chính là duyên
với Hữu, nghĩa là tảng thượng mạn này đã duyên với Hữu không còn
tiếp nhận. Trong này hỏi, đáp như trước nên biết bởi vì nghĩa về Hữu và
Sinh tương tự với nhau. Có bản nói: Duyên với tâm - tâm sở pháp, bởi
vì hiển bày không tiếp nhận thân đời sau, tức là Diệt - Đạo.
Hỏi: Đời sống của mình đã hết, tại sao không phải như vậy?
Đáp: Điều ấy cũng thuận theo như vậy, nhưng dựa vào nhau   mà
nói.

Hỏi: Ai khởi lên mấy loại tăng thượng mạn?
Đáp: Có người nói dị sinh dấy khởi năm loại tăng thượng mạn, đó
là đối với căn thiện hữu lậu thuộc  phẩm thù thắng và bốn quả Sa-môn
như dự lưu...; Dự lưu khởi lên bốn loại, trừ ra loại thứ nhất; Nhất lai khởi
lên ba loại, trừ ra hai loại trước; Bất hoàn khởi lên hai loại, trừ ra ba loại
trước; A-la-hán không có tăng thượng mạn.
Hỏi: Hàng Dự lưu... vì sao đối với quả của mình mà khởi mạn, đó
là đối với căn thiện hữu lậu thuộc phẩm thù thắng đối với bốn hướng
- bốn Quả vô lậu; quả Dư lưu khởi lên bảy loại, trừ ra  hai loại trước;
hướng Nhất lai khởi lên sáu loại, trừ ra năm loại trước; quả bất hoàn
khởi lên ba loại, trừ ra sáu loại trước; hướng A-la-hán khởi lên hai loại,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 43 789  
www.daitangkinh.org  
trừ ba bảy loại trước; quả A-la-hán không có đăng thượng mạn. Hướng
lưu không có nghĩa khởi lên tăng thượng mạn.
Lời bình: Thánh giả cũng khởi lên tăng thượng mạn đối với thiện
hữu lậu thù thắng, cho nên sáu thá nh giá như trước mà dấy khởi đều
tăng thêm nên loại.
Hỏi: Dị sinh vì sao khởi lên tăng thượng mạn đối với A-la-hán?
Đáp: Dị sinh có hai loại:
1. Người ái hành.
2. Người kiến hành.
Nếu là người ái hành thì tu quá Bất tịnh, điều phục phiền não của
phẩm ái khiến cho không hiện hành, dtánh ấy không khởi lên phiền não
của phẩm kiến, liền tự cho rằng mình đạt được quả A-la-hán. Nếu là
người kiến hành thì tu tri tức niệm, điều phục phiền não của phẩm kiến
làm cho không hiện hành tánh ấy không khởi lên phiền não của phẩm
ái, liền tự cho rằng mình đạt được quả A-la-hán.
Hỏi: Tăng thượng mạn này chỉ dựa vào nơi có mà dấy khởi, hay là
cũng dựa vào nơi không có mà dấy khởi?
Đáp: Cùng dựa vào hai nơi mà da áy khởi, nghĩa là dị sinh đối với
thiện hữu lậu khởi lên tăng thượng mạn thì dựa vào nơi có mà dấy khởi,
đối với thiện vô lậu khởi lên tặng thượng mạn thì dựa vào nơi không có
mà dấy khởi, quả lưu đối với quả Dự lưu và thiện hữu lậu khởi lên tăng
thượng mạn thì dựa vào nơi dấy khởi đối với hướng Dự lưu cho đến quả
A-la-hán khởi lên tăng thượng mạn thì dựa vào nơi không có mà dấy
khởi; nói rộng ra cho đến hướng A-la -hán đối với hướng A-la-hán và
thiện hữu lậu khởi mạn thì dựa vào nơi không có mà dấy khởi.
Hỏi: Người chưa đạt được Định căn bản của cõi Sắc - vô sắc cũng
có thể khởi lên tăng thượng mạn của cõi ấy chăng?
Đáp: Có người nói không dấy khởi, bởi vì phiền não của cõi ấy hệ
thuộc vào Định căn bản địa ấy nê n nói là không nhất định, hoàn toàn
chưa đạt được thì chắc chắn không có thể dấy khởi, bởi vì chưa lìa nhiễm
của địa dưới cho nên phiền não của địa trên không hiện rõ trước mắt.
Nếu đã chứng được mà chưa khởi lên thì có thể dấy khởi mạn của cõi
ấy, bởi vì địa cận phần của cõi ấy cũng có các phiền não như mạn...
Thế nào là tự cho mình thấp kém mà khởi lên mạn? Cho đến nói
rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn làm cho người nghi  ngờ được quyết định rõ ràng.
Nghĩa là có người sinh nghi tự cao mà xúc phạm người khác thì có  thể
790 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
gọi là mạn, tự nhún mình tôn trọng người khác thì không nên gọi là
mạn. Vì làm cho mối nghi ấy được quyết định mà hiển bày có ti mạn - tự
nhún mình tôn trọng người khác, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là tự cho mình thấp kém mà khởi lên mạn?
Đáp: Như có nên loại người, thấy người khác hơn hẳn mình về
chủng tánh - tộc loại - tài sản - đị a vị - kỹ năng - ta øi nghệ và ruộng
vườn - nhà cửa..., dấy lên ý niệm như vậy: Người kia hơn mình chút ít,
mình thua người kia chút ít. Nhưng mà thua kém đối với người ta nhiều
gấp trăm - ngàn lần. Vì vậy khởi l ên mạn, đã mạn và đang mạn, tâm
nổi lên ỷ lại, tâm tự nhiên chọn lấy đó gọi là tự cho mình thấp kém mà
khởi lên mạn. Trong này, chủng nghĩa là hàng sát-đế-lợi, bà-la-môn...,
tánh nghĩa là những dòng họ Ca-diếp-ba, Kiều-đáp-na... tộc nghĩa là họ
tộc của cha - họ tộc của mẹ; loại nghĩa là màu da trắng-đen... tài nghĩa
là vàng bạc châu báu... vị nghĩ a là địa vị vương hầu khanh tướng...,
kỹ nghĩa là kỹ thuật tài tình khéo le ùo...; nghệ nghĩa là viết chép - tính
số... điền nghĩa là nơi sản sinh gieo trồng thóc lúa đậu mè; trạch nghĩa
là nơi ở của mọi người; đẳng nghĩa là tất cả những sự việc thông  minh
- biện tài... khác. Đối với mọi người sự việc như vậy, thấy người khác
hơn mình nhiều mà cho là ít, cho nên trở thành đi mạn. Nếu phù hợp với
mức độ thì không gọi là mạn.
Lại nữa, mạn có bảy loại:
1. Mạn.
2. Quá mạn.
3. Mạn quá mạn.
4. Ngã mạn.
5. Tăng thượng mạn.
6. Ti mạn.
7. Tà mạn.
Mạn là đối với thua kém nà c ho mình là hơn hẳn, hoặc đối với
ngang bằng mà cho mình là ngang bằng, vì vậy khởi lên mạn, đã mạn
và đang mạn, tâm nổi lên ỷ lại, tâm tự nhiên giữ lấy. Quá mạn là đối
với ngang bằng mà cho mình là hơn hẳn, hoặc đối với hơn hẳn mà cho
mình là ngang bằng. Vì vậy khởi lên  mạn, nói rộng ra như trước. Mạn
quá mạn là đối vởi hơn hẳn, vì vậy khởi lên mạn, nói rộng ra như trước.
Ngã mạn là đối với năm thủ uẩn cho là Ngã và Ngã sở, vì vậy khởi
lên mạn, nói rộng ra như trước Tăng thượng mạn là đối với công đức
thù thắng chưa đạt được mà nói là đạt được, chưa có được mà nói là
có được, chưa tiếp xúc mà nói là tiếp xúc, chưa chứng được mà nói   là
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 43 791  
www.daitangkinh.org  
chứng được, vì vậy khởi lên mạn, nói rộng ra như trước. Ti mạn là đối
với người khác hơn mình nhiều mà nói là mình thua chút ít, vì vậy khởi
lên mạn, nói rộng ra như trước. Tà mạn là thật sự chính mình không có
đức mà nói là mình có đức, vì vậy khởi lên mạn, nói rộng ra như trước.
Hỏi: Tăng thượng mạn và tà mạn đều dựa vào nơi chưa đạt được
mà dấy khởi, sai biệt thế nào?
Đáp: Tăng thượng mạn chung cho cả  nơi có không có mà dấy
khởi; tà mạn chỉ ở nơi không có mà dấy khởi. Lại nữa, tăng thượng mạn
chung cho cả nơi đã đạt được và chưa đạt được mà dấy khởi; tà mạn chỉ
ở nơi chưa đạt được mà dấy khởi. Lại nữa, tăng thượng mạn đối với nơi
có công đức bằng nhau hoặc ở nơi công đức hơn hẳn mà dấy khởi. Tà
mạn đều ở nơi không có công đức thật sự mà dấy khởi, tà mạn chỉ dấy
khởi đối với ngoại đạo. Lại nữa, tăn g thượng mạn thì dị sinh và Thánh
giả đều dấy khởi, tà mạn thì chỉ có dị  sinh dấy khởi. Đó gọi là sai biệt
giữa tăng thượng mạn và tà mạn.
Hỏi: Bảy loại mạn như vậy, mấy loại do kiến mà đoạn, mấy loại
do tu mà đoạn?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Nên loại chỉ do kiến mà đoạn,
đó là Ngã mạn; nên loại chỉ do tu mà đoạn, đó là Ti mạn; năm loại còn
lại gồm cả do kiến - tu mà đoạn. Có Sư khác nói: Hai loại chỉ do kiến
mà đoạn, đó là Ngã mạn và Tà mạn; nên loại chỉ do tu mà đoạn, đó là
Ti mạn; bốn loại còn lại gồm cả do kiến - tu mà đoạn.
Lời bình: Nên nói như vậy: Bảy loại mạn đều gồm cả do kiến và
tu mà đoạn.
Hỏi: Ngã mạn và Tà mạn vì sao đều do tu mà đoạn?
Đáp: Hữu thân kiến và tà kiến đối với năm bộ pháp, chấp Ngã
- Ngã sở và bác bỏ là không c ó, từ đó về sau hoặc quyên với pháp do
kiến khổ mà đoạn, khởi lên Ngã mạn và Tà mạn; hoặc cho đến duyên
với pháp do tu mà đoạn, khởi lên Ngã mạn và Tà mạn; cho nên hai mạn
này đều do tu mà đoạn.
Hỏi: Vì sao Ti mạn do kiến mà đoạn?
Đáp: Như người Ngã kiến cùng nhau  về tướng của Ngã kiến rồi,
có người đã biết Ngã kiến của mình hơn hẳn người khác rồi, mà đối với
sự hơn hẳn rất ngiều lại cho là mình thua kém phần ít, liền khởi nên Ti
mạn, những Ti mạn này là do kiến mà đoạn.
Hỏi: Bảy loại mạn như vậy, mấy loại hệ thuộc cõi nào?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này : Cõi Dục có đủ bảy loại, hai
cõi trên chỉ có sáu loại, trừ ra Ti mạn, bởi vì ở đó không có sự so  sánh
792 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
về chủng tánh...
Lời bình: Cõi sắc và cõi vô sắc cũng có đủ bảy loại mạn.
Hỏi: Hai cõi đó không có nghĩa so sánh về chủng tánh... thì lẽ nào
có Ti mạn?
Đáp: Hai cõi đó tuy không có s ự so sánh về chủng tánh... mà có
sự so sánh về công đức của mình... La ïi nữa, trước ở cõi Dục hướng về
người khác mà dấy khởi, do sức mạnh huân tập thường xuyên mà sau
sinh đến cõi trên thì dẫn dắt phát khởi mạn ấy. Có người đưa ra cách nói
này: Tuy sinh đến cõi trên không khởi l ên Ti mạn, mà ở cõi Dục khởi
lên Ti mạn kia, như hai người chứng được Định của cõi trên, lần lượt
xoay quanh hỏi - đáp về hướng định đã đạt được, dựa vào sự so sánh này
có có khởi lên Ti mạn.
Lời bình: Nên nói như vậy: Không phải là Ti mạn đều cần phải so
sánh sự hơn - kém đối với người khác mà dấy khởi, bởi vì từ vô thỉ đến
nay do sức mạnh huân tập thường xuyên, cho nên tuy sinh đến cõi trên
mà cũng có hiện hành. Vì vậy, ba cõi đều có đủ bảy loại mạn.


„