A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 44

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 44 793  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 44

LUẬN VỀ TƯ (Phần 3)

Như trong kinh nói : “Nếu khởi Ta àm dục - Tầm sân - Tầm hại;
hoặc tự hại mình, hoặc làm hại người, hoặc làm hại cả hai...”
Hỏi : Vì sao soạn ra phần luận này ?
Đáp : Vì phân biệt rộng về nghĩ a trong kinh. Nghĩa là trong kinh
nói “Đức Phật bảo với Tỳ kheo: Lúc ta chưa chứng đắc Tam Bồ đề hoặc
khởi lên Tầm dục - Tầm hại, hoặc khởi lên Tầm xuất ly - Tầm vô  sân
- Tầm vô hại. Tuy khởi lên Tầm dục - Tầm sân - Tầm hại mà không
phóng dật, liền dấy lên ý niệm như vậy. Nếu khởi lên Tầm dục - Tầm
sân - Tầm hại, thì hoặc tự hại mình, hoặc làm hại người, hoặc làm hại cả
hai”. Trong kinh tuy nói như vậy ma ø không phân biệt về nghĩa ấy, kinh
là nơi y cứ căn bản của bản lua än này, điều trong kinh không giải thích
thì nay cần phải giải thích, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là Tầm dục tự hại mình:
Đáp: Như có nên loại người bởi vì  khởi lên tham ràng buộc, cho
nên thân tâm đều nhọc nhằn, thân tâm bị nung đốt, thân tâm đều nóng
bức, thân tâm bị khô cằn. Lại vì du yên này mà sẽ nhận lấy các quả dị
thục không yêu thích, không vui vẻ - không mừng - không thích... Trong
dòng sinh tử, như vậy là tự hại mình. Trong này, nói thân tâm đều nhọc
nhằn... là hiển bày về quả Đẳng lưu Tầm dục, bởi vì tham - sân - si ...
có thể sai khiến; làm cho thân tâm đều nhọc nhằn như lửa hừng hực; có
thể nung đốt thân tâm khiến cho nóng bức - khiến cho cháy khô sẽ nhận
lấy... trong dòng sinh tử, là hiển bày về quả Dị thục của Tầm dục, bởi
vì phải nhận lấy quả không yêu thích của nẽo ác.
Hỏi: Thế nào là Tần dục làm hại người?
Đáp: Như có nên loại, bởi vì khởi lên tham rằng buộc, cho nên
nhìn ngắm vợ người khác, chồng của người ấy trông thấy rồi tâm  sinh
794 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
sân giận, kết thành hận thù sầu não, như vậy làm hại người.
Hỏi: Nhìn vợ người khác cũng dẫn đến quả khổ thì phải nói là làm
hại cả hai, vì sao nói loại này chỉ là làm hại người khác?
Đáp: Nhìn ngắm là lỗi nhẹ, chồng của người ấy chưa có thể bộc
lộ sự lăng nhục làm hại cho nên không nói đến.
Hỏi: Thế nào là sự Tầm dục làm hại cả hai?
Đáp: Như có nên loại ngưởi bởi vì  khởi lên tham ràng buộc, cho
nên chiếm đoạt làm ô nhục vợ người khác, chồng của người ấy biết rồi
liền bắt trói đánh đập - giết chết vợ của mình và người làm ô nhục vợ
mình, hoặc là chiếm đoạt tài sản châu báu, như vậy là làm hại cả hai.
Hỏi: Chồng của người ấy làm hại người khác cũng lấy quả khô thì
phải nói là làm hại ba người, vì sao nói là làm hại cả hai?
Đáp Người ấy đời hiện tại không bị phạt tội mà còn được ca ngợi,
cho nên không nói đến. Lại nữa, người chồng cũng là người khác, cho
nên gọi là làm hại cả hai.
Hỏi: Thế nào Tầm sân tự hại mình?
Đáp: Như có nên loại người, bởi vì khởi lên sân ràng buộc cho nên
thân tâm đều nhọc nhằn, thân tâm bị nung đốt, thân tâm đều nóng bức,
thân tâm bị khô cằn. Lại vì duyên này mà sẽ lấy các quả dị thục trong
dòng sinh tử không yêu thích - không vui vẻ - không ngừng, như vậy là
tự hại mình. Trong này, nói về quả như trước, nên biết.
Hỏi: Thế nào là Tầm sân làm ha ïi người? Đáp: Như có nên loại
người, khởi lên sân ràng buộc, cho nên làm hại mạng sống của người
khác, như vậy là làm hại người khác.
Hỏi: Làm hại mạng sống của ngươ øi khác thì cũng chuốc lấy quả
khô, phải nói là làm hại cả hai, vì sao nói loại này chỉ là làm hại người
khác?
Đáp: Giết hại mạng sống của giặc cướp thì hiện tại không bị trách
phạt mà còn được ca ngợi cho nên không nói đến.
Hỏi: Thế nào là Tầm sân làm hại cả hai:
Đáp: Như có loại người, khởi lên sân ràng buộc mà làm hại mạng
sống của người khác, cũng lại bị người khác làm mạng sống của mình,
như vậy là làm hại cả hai.
Hỏi: Giết hại người khác làm điều  có hại thì cũng chuốc lấy quả
khổ, phải nói là làm hại ba người, vì sao nói là làm hại cả hai?
Đáp: Giết hại giặc cướp thì người đời cùng ca ngợi, hiện tại không
có tội khổ, cho nên không nói đến. La ïi nữa, người ấy cũng là người
khác, cho nên nói là làm hại cả hai.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 44 795  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Thế nào là Tầm hại tự hại mình?
Đáp: Như có nên loại người, bởi vì khởi lên Hại ràng buộc, cho
nên thân tâm đều nhọc nhằn, thân tâm bị nung đốt, thân tâm đều nóng
bức, thân tâm đều khô cằn. Lại vì duyên này mà số phận  lấy các quả
dị thực trong dòng sinh tử khôn yêu thích, không vui vẻ, không mừng,
không thích, như vậy là tự hại mình. Trong này, nói về hai quả như trước
nên biết.
Hỏi: Thế nào là tầm hại làm hãi người ?
Đáp: Như có nên loại người, khởi l ên hại ràng buộc, cho nên cột
trói, đánh đập đối với người khác, như vậy là làm hại người.
Hỏi: Cột trói - đánh đập người khác cũng chuốc lấy của khổ, thì
phải nói là làm hại cả hai, vì sao nói loại này chỉ là làm hại người?
Đáp: Cột trói - đánh đập người á c thì thế gian cùng ca ngợi hiện
tại không chuốc lấy đau khổ, cho nên không nói đến.
Hỏi: Thế nào là tầm hại làm hại cả hai ?
Đáp: Như có nên loại người, khởi l ên hại ràng buộc, cho nên cột
trói - đánh đập đối với người khác, cũng lại bị người khác cột trói - đánh
đập, như vậy là làm hại cả hai. Trong này, hỏi-đáp như trước, nên biết.
Hỏi: Ba tầm ác này lấy gì làm tự đánh?
Đáp: Tầm dục lấy sáu thức tha ân của năm bộ thuộc cối dục cùng
tham tương ưng với tầm để làm tự đánh. Tầm sân cũng lấy sáu thức
thân của năm bộ cũng sân tương ưng tầm để làm tự đánh, tầm hại thì có
người nói: chính là nên phần của sa ân tương ứng với tầm làm tự đánh,
bởi vì hại tức là sân.
Hỏi: Nếu như vậy thì tầm sân và tầm hại có gì sai biệt?
Đáp: Sân có hai loại, nên la ø muốn đoạn mạng sống của chúng
sinh, hai là muốn cột trói đánh đập  chúng sinh, loại trước gọi là sân,
loại sau gọi là hại. Lại nữa, sân có hai loại, nên là đối với nơi đáng sân
mà dấy khởi, hai là đối với nơi không đáng sân mà dấy khởi, loại trước
gọi là sân, loại sau gọi là hại. Hai loại ấy tương ứng với tầm, gọi là tầm
sân-tầm hại, cho nên có sai biệt. Có người nói tầm hại lấy nên phần vô
minh tương ưng với tầm để làm tự tánh, bởi  vì hại tức là vô minh. Như
luận thi thiết nói: “Vì sao mà si tăng thêm? Đó là đối với giới hại, tưởng
hại và tầm hại, hoặc tập, hoặc nhiều việc làm, nó tương ưng với tầm thì
gọi là tầm hại”.
Lời bình: Nên nói như vậy: Có tâm si riêng biệt mà nói là hại,
không phải là sân, không phải là vô minh, không phải là tùy miên, tự
tánh là do sân mà dẫn dắt, là Đẳng lưu của sân đi theo sau sân mà dấy
796 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
khởi, gọi là phiền não cấu uế, chỉ do tu mà đoạn, tương ưng với ý thức,
tầm tương ưng này là tự tánh của tầm ha ïi, ba loại này là bất thiện cho
nên gọi là tầm ác. Lại nữa, có ba tầm thiện:
1. Tầm xuất ly.
2. Tầm vô sân.
3. Tầm vô hại.
Hỏi: Ba Tầm thiện này lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Ba Tầm thiện này đều lấy tất cả các tâm thiện tương ứng
với tầm để làm tự đánh, nghĩa là ba tầm ác thì mỗi nên tầm dấy khởi
riêng biệt với tự tánh khác nhau, k hông phải là đồng thời cùng với tất
cả các tâm bất thiện, ba tầm thi ện này không có tự tánh riêng biệt mà
đều tương ưng với tất cả các tâm thiện.
Hỏi: Nếu như vậy thì ba Tầm này có gì sai biệt?
Đáp: Tự tánh thì không có gì khác biệt mà nghĩa thì có khác nhau,
bởi vì là đối trị gần của  ba tầm ác, nghĩa là các tầm thiện trái với tầm
dục cho nên gọi là tầm xuất ly, trái với tầm sân cho nên gọi là tầm vô
sân, trái với tầm hại cho nên gọi là tầm vô hại. Như trong kinh nói: “Lúc
ta chưa chứng đắc Tam bồ đề, tuy khởi lên Tầm dục-Tầm sân-Tầm hại
mà không phóng dật”.
Hỏi: Lúc bấy giờ Bồ-tát nếu không phóng dật thì làm sao còn khởi
lên ba tầm ác này?
Đáp: Tôn giả Thế hữu đưa ra cách  nói như vậy: “Bồ-tát tuy khởi
lên ba tầm ác này mà thường xuyên tu  thiện, cho nên gọi là không
phóng dật. Lại nữa, tuy khởi lên tầm ác mà nhanh chóng có thể hiểu
biết là bất thiện, cho nên gọi là không phóng dật. Lại nữa, tuy khởi lên
lập tức có thể chán ngán loại bỏ, cho nên gọi là không phóng dật. Lại
nữa tạm thời khởi lên liền có thể tu pháp đối trị với chúng, cho nên gọi
là không phóng dật. Lại nữa, khởi lên rồi  liền có thể đoạn trừ sự thiếu
sót của nhân, dựa vào sự hiểu biết rõ ràng về sai lầm của cảnh, cho nên
gọi là không phóng dật. Lại nữa, vì ba nhân duyên mà phiền não hiện
rõ trước mắt:
1. Do lực của nhân.
2. Do lực của cảnh giới.
3. Do lực của gia hạnh. Bồ-tát khởi  lên ba tầm bất thiện này, chỉ
do lực của nhân mà có thể điều phục  hai loại còn lại, cho nên gọi là
không phóng dật. Đại đức giải thích rằng: “Bồ-tát tuy khởi lên mà nhanh
chóng có thể loại trừ, như nên giọt nước rơi trên sắt nóng, cho nên gọi
là không phóng dật”. Hiếp tôn giả nói: “Khởi lên rồi nhanh chóng loại
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 44 797  
www.daitangkinh.org  
bỏ, như cứu lửa cháy đầu, cho nên gọi là không phóng dật”.
Hỏi: Bồ-tát ở nơi nào khởi lên ba tầm ác?
Đáp: Hiếp tôn giả nói : “Do lực của nhân cho nên tùy nơi mà khởi
lên, chứ không cần phải hỏi nhất định nơi nào. Như người mù lòa, điên
loạn, ngu ngốc mê muội, tùy theo nơi đấy đều đúng chứ đâu nhất định
là xứ sở nào?”
Có người nói như vậy: Bồ-tát rời bỏ ngôi vị chuyển luân vương,
vượt thành xuất gia cầu đạo giác ngộ vô thượng, tìm hỏi thầy-bạn đi đến
kinh thành Vương-xá, vào lúc sáng s ớm đi vào thành khất thực, trăm
ngàn chúng sinh vây quanh để chiêm ngưỡng, lễ bái ca ngợi mà tâm
không thỏa mãn, Bồ-tát vào lúc ấy bắt đầu khởi lên tầm dục, vì mọi
người vây quanh làm trở ngại mà bỏ khất thực, bị cơn đói làm cho phiền
muộn lại khởi lên tầm sân, tâm sân lắng xuống dần thì tầm hại lại khởi
lên, trong chốc lát quán sát biết rõ mà sinh lòng hổ thẹn vô cùng.
Có sư khác nói : Bồ-tát rời  bỏ kinh thành Kiếp-tỳ-la đến nương
vào khu rừng trống vắng để cầu đạo giác ngộ vô thượng. Phụ vương
liền phái năm người dòng họ thích đi theo để chăm sóc bảo vệ. Trong
số đó, có người chấp là tu hạnh vui sướng đạt được thanh tịnh, lúc mới
thấy Bồ-tát tu hạnh khổ sở thì lập tức bỏ đi. Trong đó lại có người chấp
là tu hạnh khổ sở đạt được thanh tịnh, về sau thấy Bồ-tát bỏ hạnh khổ
sở thì cũng lại từ giã ra đi. Lúc ấy có hai nữ Phạm chí là Nan-đà và Ban
-đà-bạt-la, nhân dịp đem dâng chá o sữa thấy không có người hầu hạ
liền dừng lại cung cấp giúp đỡ. Bàn tay của người nữ mềm mại chạm
vào Bồ-tát, Bồ-tát vào lúc ấy liền khởi lên tầm dục, lập tức phát sinh ý
niệm: năm người hầu cận, trước đây không rời bỏ ta, thì lẽ nào có người
nữ nào có thể gần gũi với ta ? Liền đối với những người hậu cận lại khởi
lên tầm sân, tâm sân hơi lắng xuống thì tầm hại lại khởi lên, lập tức tự
mình giác ngộ mà sinh lòng hỗ thẹn vô cùng.
Hoặc có người nói: Lúc Bồ-tát  chưa xuất gia, Phụ vương Tịnh
Phạn cưới cho năm trăm Ngọc nữ để làm chị em với cung phi, vui đùa
với Bồ-tát không để cho xuất gia. Bồ-tát rời bỏ họ mà xuất gia rồi, vua
các nước sai sứ đến xin đưa những c ông chúa trở về nước. Vua Tịnh
Phạn nói: Con trai ta xuất gia, lòng  ta rất buồn phiền, lúc thấy chị em
cung phi của họ thì có thể an ủi được lòng dạ, nay chưa có thề để cho họ
trở về nước. Vua các nước nghe tin rồi đều sinh lòng giận dữ, cùng nhau
phát binh kéo đến chinh phạt. Phụ vương lo sợ sai người đến nói cho Bồ
-tát biết: Nay ta vì em mà chuốc lấy sự oán thù này.
Có người nói: Thiên thần đến nói cho Bồ-tát biết, Bồ-tát nghe tin
798 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
rồi trước tiên phát sinh tầm dục đối với Phụ vương mình, tiếp đến khởi
lên tầm sân đối với năm trăm vị vua, lại khởi lên tầm hại đối với quân
lính của họ. Nên lúc sau quán sát biết rõ mà sinh lòng hỗ thẹn hết sức.
Lại có người nói: Lúc Bồ-tát xuất gia tu khổ hạnh, nhớ lại xưa kia
đã hưởng thụ năm thứ dục lạc mà khởi lên tầm dục, sau đó nghe Thiên
thụ gây rối loạn trong cug thất của  mình lại khởi lên tầm sân, đối với
âm mưu càn rỡ của họ lại khởi lên tầm hại. Trong chốc lát giác ngộ mà
sinh lòng hỗ thẹn vô cùng.
Hoặc lại có người nói: Thời gian Bồ-tát tu khổ hạnh sáu năm,
ác ma đi theo muốn làm cho trở ngại,  có lúc hiện bày rõ ràng hình sắc
đáng yêu, Bồ-tát đối với chúng mà phát khởi tầm dục, có lúc hiện bày
rõ ràng hình sắc đáng sợ, Bồ-tát đối với chúng mà phát khởi tầm sân, có
lúc hiện bày rõ ràng hình sắc khinh nhì n đìa cợt, Bồ-tát đối với chúng
mà phát khởi tầm hại. Nên lúc sau cảm thấy hối tiếc mà khởi lòng hỗ
thẹn sâu sắc.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: Bồ-tát trước tiên dùng
hai tuệ do Văn Tư mà phát sinh thuộc  cõi dục để điều phục các phiền
não, bởi vì yêu quý tuệ này cho nên phát khởi tầm dục, trong chốc lát
giác ngộ đây là phiền não mà tăng thêm chán ghét tuệ này, cho nên
phát khởi tầm sân, dần dần lại lắng xuống mà phát khởi tầm hại, ngay
sau đó nhận biết mà sinh lòng hỗ thẹn vô cùng.
Đại đức giải thích rằng: Bồ-tát xưa ở dưới tán cây Bồ-đề, đầu đêm
ma nữ đến hiện tướng quyến rũ để quấy nhiễu, lúc bấy giờ Bồ-tát tạm
thời khởi lên Tầm dục, nữa đêm qua ân ma cùng kéo đến bức bách não
loạn Bồ-tát, vào lúc ấy Bồ-tát tạm thời khởi lên tầm sân, dần dần sau
đó lắng xuống lại khởi lên tầm hại, trong chốc lát quán sát biết rõ liền
nhập định từ làm cho quân lính của ma thất bại mà tản mất.
Như vậy trong kinh nói: “Bồ-tát khởi lên ba tầm ác này rồi, liền
tự mình biết rõ ràng tầm này có thể tự hại mình-làm hại người và làm
hại cả hai”.
Hỏi: Vì sao Bồ-tát đã khởi lên Tầm dục-tầm sân-tầm hại có thể
là ba điều hại?
Đáp: Tuy không có tác dụng của  hại nhưng dựa vào tướng mà
nói, thì tầm ác chắc chắn có tướng của ba hại. Lại nữa, lúc tầm ác khởi
lên thì xa cách sự việc tự lợi mình, cho nên gọi là tự hại mình, xa cách
với sự việc làm lợi cho người khác , cho nên gọi là làm hại người, xa
cách với sự việc cả hai cùng có lợi, cho nên gọi là làm hại cả hai. Lại
nữa, lúc tầm ác khởi lên thì hủy hoại sự việc làm lợi mình, cho nên gọi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 44 799  
www.daitangkinh.org  
là tự hại mình, hủy hoại sự việc la øm lợi cho người, cho nên gọi là làm
hại người, hủy hoại sự việc cả hai cùng có lợi, cho nên gọi là làm hại
cả hai. Lại nữa, lúc tầm ác khởi lên thì tâm tự lợi mình dừng lại, cho
nên gọi là tự hại mình, tâm làm l ợi cho người dừng lại, cho nên gọi là
làm hại người, tâm làm lợi cho cả hai dừng lại, cho nên gọi là làm hại
người; tâm làm lợi cho cả hai dừng lại, cho nên gọi là làm hại cả hai.
Lại nữa, lúc Tâm ác khởi lên th ì thủ quả và dữ quả đối với sự đương
tục của mình, cho nên gọi là tự hại  mình; khiến cho các thí chủ tuy bố
thí bốn sự mà không có quả to lớn, cho nên gọi là làm hại người; chính
hai loại này tổng quát lại, thì gọi là làm hại cả hai. Lại nữa, lúc Tâm ác
khởi lên thì phát sinh ngu muội về tự tánh và ngu muội về sở duyên đối
với sự tương tục của mình, cho nên gọi là tự hại mình, khiến cho thí chủ
khác bố thí mà không có quả to lớn, cho nên gọi là làm hại người; chính
hai loại này tổng quát lại, thì gọi là la øm hại cả hai. Lại nữa, lúc Tâm
ác khởi lên thì nhiễm với sự tương tục  của mình, cho nên gọi là tự hại
mình, nhiễm với sự tương tục của người, cho nên gọi là làm hại người;
chính hai loại này tổng quát lại, thì gọi  là làm hại cả ha i. Lại nữa, lúc
Tâm ác khởi lên khiến cho sự tương tục  của mình rời xa niềm vui của
Hiền Thánh, cho nên gọi là tự hại mình, cũng khiến cho người khác rời
xa, cho nên gọi là làm hại người, chí nh hai loại này tổng quát lại, thì
gọi là làm hại cả hai.
Tôn giả Thế hữu nói rằng: “Lúc Tâm ác khởi lên khiến cho sự
tương tục của mình cách xa quả ly hệ, cho nên gọi là tự hại mình, khiến
cho người đã được hóa độ cách xa qua û ly hệ, cho nên gọi là làm hại
người; chính hai loại này tổng quát lại, thì gọi là làm hại  cả hai. “Tôn
giả Diệu Âm nói rằng: “L úc Tâm ác khởi lên làm cho sự tương tục cũa
mình cách xa công đức thù thắng, cho nên gọi là tự hại mình, khiến cho
người đã được hóa độ cách xa công đức thù thắng, cho nên gọi là làm
hại người; chính hai loại này tổng quát lại, thì gọi là làm hại cả hai”.
Đại đức nói rằng: “Lúc Tâm ác khởi l ên khiến cho Nhất thiết trí - Nhất
thiết chủng trí không có thể mau c hóng chứng được, cho nên gọi là tự
hại mình; khiến cho người đã được hóa độ không nhanh chóng có được
lợi ích, cho nên gọi là làm hại người; chính hai loại này tổng quát lại,
thì gọi là làm hại cả hai”. Hiếp T ôn giả nói rằng: “Lúc Tâm ác khởi
lên thì thân tâm nóng bức phiền muộn, cho nên gọi là tự hại mình, mất
đi lợi ích được hóa độ, cho nên gọi là làm hại người; chính hai loại này
tổng quát lại, thì gọi là làm hại cả  hai”. Tôn giả Giác Thiên nói rằng:
“Lúc Tâm ác khởi lên thì thân tâm không điều hòa, cho nên gọi là   tự
800 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
hại mình; Thiên thần quỷ trách , cho nên gọi là làm hai người; chính hai
loại này tổng quát lại thì gọi là làm hại cả hai”.
Như trong kinh nói : “Đức Phật bảo với Tỳ kheo: Lúc ta mới thành
Phật, phần lớn khởi lên hai Tầm, đó là Tầm an ổn và Tầm lìa xa”.
Hỏi: Hai Tầm này lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Tầm an ổn lấy Tầm lìa xa làm tự tánh, Tầm lìa xa lấy Tầm
vô sân, vô hại làm tự tánh, có người nói đảo lại vị trí này. Lại nữa, Tầm
an ổn đối trị với Tầm dục, Tầm lìa xa  đối trị với Tầm sân - Tầm hại;
có người nói đảo lại vị trí này. Lại nữa, Tầm an ổn tương ưng với căn
thiện vô tham, Tầm lìa xa tương ưng với sân si, có người nói đảo lại vị
trí này. Lại nữa, tầm an ổn tương ưng với Từ bi, tầm lìa xa tương ưng với
hỷ xả, có người nói đảo lại vị trí này. Lại nữa, tầm an ổn tương ung với
Từ-bi, tầm lìa xa tương ưng với hỷ xả, có người nói đảo lại vị trí này lại
nữa, tầm an ổn tương ưng khổ tập trí, tầm lìa xa tương ưng với diệt đạo
trí, có người đảo lại vị trí này lại  nữa, tầm an ổn đi cùng với không và
Tam-ma-địa vô nguyện Khổ-Tập, tầm lìa xa đi cùng với vô tướng và
Tam-ma-địa vô nguyện đạo, có người nói đảo lại vị trí này.
Tôn giả Diệu Âm nói rằng: “Ta àm tương ưng với cái thấy về sai
lầm của lưu chuyển thì gọi là tầm an ổn, tầm tương ưng với cái thấy về
công đức của hoàn diệt thì gọi là ta àm lìa xa”. Tôn giả Giác thiên nói
rằng: “Tầm tương ưng với cái thấy về công đức của hoa øn diệt thì gọi
là tầm an ổn, tầm tương ưng với cái thấy về công đức của hoàn diệt thì
gọi là tầm an ổn, tầm tương ưng với cái thấy về sai lầm của lưu chuyển
thì gọi là tầm lìa xa”. Đại đức nói rằng: “Tầm tương ưng với ý lợi ích
vô biên thì gọi là tầm an ổn, tầm tương ưng với ý an lạc vô biên thì gọi
là tầm lìa xa”. Hiếp Tôn giả nói ra èng: “Tầm tương ưng với ý an lạc vô
biên thì gọi là tầm an ổn, tầm tương ưng với ý lợi ích vô biên thì gọi là
tầm lìa xa”. Tôn giả Thế Hữu nói  rằng: “Xót thương vô biên do ý vui
thích mà dấy khởi, gọi là tầm an ổn, điều hòa căn thiện vô biên do ý vui
thích mà dấy khởi, gọi là tầm lìa xa”.
Hỏi: Vì sao lúc mới thành Ph ật đã phần nhiều khởi lên hai tầm
này?
Đáp: Bởi vì hai tầm này là người đi trước và đạo thanh tịnh đối
với quả vị vô thượng chánh đẳng chánh giác. Lại nữa, bởi vì đối trị với
xưa kia lúc còn tại gia hưởng thụ dục lạc, cho nên lúc mới thành Phật đã
phần nhiều khởi lên tầm lìa xa, bởi vị đối trị với lúc tu khổ hạnh, không
có lợi ích mà chỉ có khổ sớm, cho nên lúc mới thành Phật đã khởi lên
tầm an ổn. Lại nữa, lúc mới thành Phật đã mừng vì công đức của mình
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 44 801  
www.daitangkinh.org  
cho nên phần nhiều khởi lên tầm an ổn, muốn hóa độ người khác cho
nên phần nhiều khởi lên tầm lìa xa.
Trí nhiều hay là cảnh nhiều? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày chánh
nghĩa. Nghĩa là hoặc có người chấ p: Có duyên mà không có trí. Như
phái thí dụ, họ đưa ra cách nói này: Nếu duyên vói sự việc huyễn ảo
như thành của Kiền-đạt-phược và vòng lửa xoay tròn mà nai yêu thích…
thì trí đều duyên với cảnh không có. Vì ngăn chặn cái cấp ấy mà hiển
bày tất cả trí đều duyên với cảnh có thậ t. Hoặc lại có người chấp: Có
trí không duyên với cảnh, có cảnh không phải là duyên của trí, vì ngăn
chặn cái chấp ấy mà hiển bày tất cả trí đều có thể duyên với cảnh, hiển
bày tất cả cảnh đều là sở duyên của trí. Lại nữa, bởi vì hiển bày ngoại
đạo có điên đảo cho nên cảnh và trí trái ngược lẫn nhau, và hiển bày nội
đạo không có điên đảo cho nên cảnh và trí thuận với nhau. Lại nữa, có
người nói: Trí nhiều chứ không phải là cảnh, bởi vì trên nên cảnh vốn
có nhiều trí, nay muốn biểu hiện rõ ràng cảnh nhiều chứ không phải là
trí. Bởi vì nhân duyên này cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Trí nhiều hay là cảnh nhiều?
Đáp: Cảnh nhiều chứ không phải là trí. Nguyên cớ thế nào? Bởi
vì trí cũng là cảnh, nghĩa là trí chỉ thâu nhiếp nên giới nên xứ và phần ít
của nên uẩn, cảnh thâu nhiếp mười tám Giới-mười hai xứ-năm uẩn. Có
người đưa ra cách nói này: “Trí nhiều chứ không phải là cảnh. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì như nên sát-na Thọ thuộc phẩm Hạ hạ của Phi tưởng
phi phi tưởng xứ, là mười trí nhận biết  của cõi dục. Nghĩa là phẩm Trí
tương ưng với tùy miên biến hành thuộc chín c õi bất đồng phần, và
thế tục trí thuộc thiện nhận biết, la ø mười trí nhận biết thuộc cõi dục.
Cho đến vô sở hữu xứ cũng như vậy, là mười sáu trí nhận biết của Phi
tưởng phi phi tưởng xứ, nghĩa là pha åm Trí tương ưng với mười nên tùy
miên biến hành, và trí tương ưng với tham-mạn-vô minh do tu mà đoạn,
cùng với thế tục trí thuộc thi ện-vô phú vô ký. Như vậy tổng cộng có
chín mươi sáu trí cộng với trí vô lậu là chín mươi bảy trí nhận biết nên
thọ kia. Thọ còn lại, pháp còn lại như lý nên biết, vì vậy nên biết là trí
nhiều chứ không phải là cảnh”.
Cách nói ấy phi lý. Nguyên cớ thế  nào? Bởi vì trí kia tương ưng
với các pháp cùng có và tự tánh của trí đều là cảnh, giả sử trí không
phải là cảnh thì cảnh ấy hãy c òn nhiều, huống hồ trí cũng là cảnh mà
cảnh không phải là nhiều hay sao?
802 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Hỏi: Nếu trí cũng là cảnh, thì trí và cảnh có gì khác biệt?
Đáp: Tự nhiên nhận biết là trí, cái được nhận biết là cảnh. Lại
nữa, trí chỉ là phi sắc, vô kiến, vô đối tương ứng với hữu vi, có sở y, có
sở duyên, có hành tướng, cảnh gồm cả sắc, phi sắc, hữu kiến, vô kiến,
hữu đối - vô đối, hữu vi - vô vi, tương ưng - bất tương ưng, có sở y -
không có sở y, có sở duyên - không có sở duyên, có hành tướng - không
có hành tướng. Lại nữa, trí chỉ do ba đời, ba đế thâu nhiếp, cảnh gồm cả
ba đời, không phải là đời và bốn đế thâu nhiếp. Như vậy gọi là sự khác
biệt giữa cảnh và trí.
Trí nhiều hay là thức nhiều? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của  người khác để hiển bày chánh
nghĩa. Nghĩa là hoặc có người chấp: Hai pháp là thức và trí lần lượt
chuyển đổi tương ưng với nhau, bởi vì nhẫn tức là trí. Vì ngăn chặn cái
chấp ấy để hiển bày tất cả trí tương ưng với thức, chứ không phải là tất
cả thức tương ưng với trí, bởi vì các nhẫn vô lậu không phải là tánh của
trí. Hoặc lại có người chấp. Trí chỉ là vô lậu, thức chỉ là hữu lậu, không
tương ưng với nhau. Vì ngăn chặn cái chấp ấy để hiển bày thức và trí
đều gồm cả hai loại, đều có nghĩa tương ứng. Bởi vì nhân duyên này cho
nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Trí nhiều hay là thức nhiều?
Đáp: Thức nhiều chứ không phải là trí. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
các trí đều tương ưng với thức, không phải là các thức đều tương ưng với
trí, Vì Nhẫn tương ưng với thức chứ không phải là tương ưng với trí .
Hỏi: Các Nhẫn vô lậu tại sao không phải là trí?
Đáp: Bởi vì đối với cảnh đã thấy chưa quán sát trở lại, nghĩa là từ
vô thỉ đến nay đối với bốn Thánh để chưa dùng tuệ vô lậu chân thật để
thấy, nay tuy lần đầu nhìn thấy mà chưa quán sát trở lại cho nên không
gọi là trí. Bởi vì cần phải là tuệ đồng loại, đối với cảnh quán sát trở lại
thì mới thành trí. Không có nên hữu tình nào, từ vô thỉ đến nay không
dùng tuệ hữu lậu để thường xuyên quán sát đối với tất cả các pháp, cho
nên tuệ hữu lậu đều do trí thâu nhiếp. Lại nữa, Nhẫn đối với Thánh đế
suy xét tìm tòi để thích hợp với Nhẫn, nhưng chưa cứu cánh cho nên
không phải là do trí thâu nhiếp lại nữa, Nhẫn và nghi đã đoạn có thể
đi cùng cho nên không phải là do trí th âu nhiếp, giả sử không đi cùng
với nhau mà là tương tự với nghi, thì đạo vô gián hữu lậu không phải là
pháp đối trị thật sự, cho nên tuy nghi có thể đi cùng mà cũng là trí, bởi
vì Nhẫn vô lậu không do trí thâu nhiếp, cho nên nói là thức nhiều.  Lại
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 44 803  
www.daitangkinh.org  
nữa, thức thâu nhiếp bảy Giới - nên xứ - nên uẩn, trí chỉ thâu nhiếp nên
Giới - nên xứ và phần ít của nên uẩn, cho nên trí ít hơn.
Hành hữu lậu nhiều hay là hành vô lậu nhiều? Cho đến nói  rộng
ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày chánh
lý. Nghĩa là hoặc có người chấp: Sinh thân của Phật là vô lậu. Như Đại
chúng bộ, họ đưa ra cách nói này : Kinh nói Như Lai sinh ra ở thế gian,
lớn lên ở thế gian, hoặc đi - hoặc đứng không bị pháp thế gian làm cho
nhiễm ô. Vì vậy, cho nên biết sinh thân của Như Lai cũng là vô lậu. Vì
ngăn chặn cái chấp ấy để hiển bày sinh thân của Phật chắc chắn là hữu
lậu. Nếu sinh thân của Phật là vô lậu, thì đối với thân Phật, người nữ
vô tỉ không nên dấy khởi tâm ái, chỉ man không nên dấy khởi tâm sân,
ngạo sĩ không nên dấy khởi tâm mạn, Ô-lô-tần-loa không nên dấy khởi
tâm si. Đã duyên vào mà dấy khởi tâm ái và sân-mạn-si, cho nên sinh
thân của Phật chắc chắn không phải là vô lậu.
Hỏi: Nếu như vậy thì kinh mà Đại chúng bộ đã dẫn chứng phải
giải thích thế nào?
Đáp: Đại chúng bộ dựa vào Pháp thân mà đưa ra cách nói như
vậy, kinh nói : “Như Lai sinh ra ở t hế gian, lớn lên ở thế gian”, là dựa
vào sinh thân mà nói; “Hoặc đi - hoặc đứng không bị pháp thế gian làm
cho nhiễm ô”, là dựa vào Pháp thân mà nói, cho nên không trái ngược
nhau. Lại nữa, dựa vào không tùy thuận cho nên nói là không nhiễm,
nghĩa là tám pháp thế gian tùy thuận với thế gian, các loại hữu tình cũng
tùy thuận với pháp ấy, cho nên nói la ø nhiễm ô, tám pháp thế gian tùy
thuận với Như Lai, nhưng Phật không thuận theo những pháp ấy, cho
nên nói là không nhiễm. Lại nữa, sinh thân của Như Lai tuy là hữu lậu
mà vượt lên trên tám pháp, cho nên nói là không nhiễm.
Hỏi: Tám pháp như lợi… thì Như La i cũng có, tại sao nói là vượt
lên trên? Lợi nghĩa là vì thương xót Trưởng giả dũng mãnh, cho nên
nên ngày tiếp nhận ba ức vật dụng - y phục của người ấy. Suy nghĩa
là đi vào thôn Đại Bà La Môn ki a khất thực không được, đành ôm bát
không mà trở về. Hủy nghĩa là Bà La Môn nữ Chiến-già và Tôn-đà-lợi
phỉ báng Phật, tiếng đồn khắp mười sáu nước lớn. Dự nghĩa là Như Lai
vào lúc sinh ra thì danh tiếng thấu đến cõi trời Tha hóa tự tại, lúc thành
Phật thì danh tiếng đến tận cõi trời sắc cứu cánh, lúc chuyển pháp luân
thì danh tiếng đến tận cõi Phạm T hế. Xưng nghĩa là Phạm Chí Bạt-la-
đọa-xà dùng năm trăm bài tụng ca ngợi trước mặt Đức Phật, ngoại đạo
804 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
luận lực và các Đại Luận Sư như Ô-ba-li… dùng trăm ngàn bài tụng mà
chiêm ngưỡng ca ngợi Đức Phật, cụ Thọ A-nan chắp tay ca ngợi các
pháp hy hữu của Đức Phật, Tôn giả  Xá Lợi Tử cung kính ca ngợi các
pháp vô thượng của Đức Phật, tất cả đều như vậy. Có nghĩa là Phạm
Chí Bạt La Đọa Xà trước đây dùng năm trăm bài tụng mắng nhiếc ngay
trước mặt Đức Phật. Khổ nghĩa là N hư Lai có lúc đau lưng, đá sỏi-gai
độc làm thương tổn ngón chân… Lạc nghĩa là Như Lai có niềm vui khinh
an, và cảm nhận niềm vui tối thắng trong sinh tử. Đức Thế Tôn vượt lên
trên tám pháp thế gian như thế nào?
Đáp: Như Lai tuy gặp được bốn pháp như lợi… mà không sinh tâm
yêu thích - hoan hỷ ở trên cao, Như Lai tuy gặp phải bốn pháp như suy…
mà không sinh tâm hờn giận - buồn lo ở dưới thấp. Vì vậy gọi là vượt
lên trên cho nên nói là không nhiễm, chứ không nói là vô lậu mà lập
ra tên gọi không nhiễm. Như núi Diệu cao vững chắc trên tầng Kim
Luân, gió mạnh từ tám phía thổi đến không thể nào lay động được, chư
Phật cũng như vậy, trúc trong Thi - la thanh tịnh, tám pháp của thế gian
không thể nào khuynh động được. Vì vậy để ngăn chặn cái chấp kỳ dị
của các tông phái khác, biểu hi ện rõ ràng chánh lý, cho nên soạn ra
phần luận này.
Hỏi: Hành hữu lậu nhiều, hay là hành vô lậu nhiều?
Đáp: Hành hữu lậu nhiều chứ không phải là hành vô lậu. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì hành hữu lậu thâu nhiếp mười xứ và phần ít của hai
xứ, hành vô lậu chỉ thâu nhiếp phần ít của hai xứ. Có người đưa ra cách
nói này: Hành vô lậu nhiều chứ không phải là hành hữu lậu. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì nhu phẩm hạ hạ hệ t huộc cối dục thâu nhiếp sắc định
trong nên sát-na là duyên với bốn loại tuệ vô lậu:
1. Khổ pháp trí nhẫn.
2. Khổ pháp trí.
3. Tập pháp trí nhẫn.
4. Tập pháp trí. Sắc còn lại - pháp còn lại như lý nên biết.
Lại có người nói: Như vậy còn lại các pháp vô lậu, cho nên hành
vô lậu quyết định là nhiều, có sự khác nói: Hành hữu lậu nhiều. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì như nên hành vô lậu làm duyên cho bốn hữu lậu:
1. Tà kiến.
2. Nghi.
3. Vô minh.
4. Thế tục trí thiện. Còn lại hành vô lậu, như lý nên biết. Có người
nói : Như vậy còn lại các pha ùp hữu lậu, cho nên hành hữu lậu quyết
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 44 805  
www.daitangkinh.org  
định là nhiều.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói như vậy; Hành hữu lậu - vô lậu tuy
đều là vô biên, nhưng Luận Sư của bản luận này tạm thời dựa theo xứ
thâu nhiếp mà nói hành hữu lậu nhiều chứ không phải là hành vô lậu.
Lại nữa, Luận sư của bản lua än này tuy không hỏi - đáp về các
pháp hữu vi - vô vi nhiều hay ít, mà nghĩa cần phải có.
Hỏi: Pháp hữu vi nhiều, hay là pháp vô vi nhiều?
Đáp: Pháp hữu vi nhiều chứ không phải là pháp vô vi. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì pháp hữu vi thâu nhiếp mười nên xứ và phần ít của nên
xứ, pháp vô vi chỉ thâu nhiếp phần ít của nên xứ.
Lời bình : Nên đưa ra cách nói như vậy: Pháp vô vi nhiều chứ
không phải là pháp hữu vi. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì tùy theo pháp
hữu lậu có thể như vậy, thì trạch diệt vô vi có số lượng cũng như vậy;
tùy theo đạo vô lậu có thể như vậy, thì phi trạch diệt vô vi có số lượng
cũng như vậy.
Lại có người nói: Như vậy còn la ïi tùy theo thể của pháp hữu lậu
có số lượng nhiều hay ít, thì các phi trạch diệt vô vi và hư không vô vi
cũng như thế, cho nên pháp vô vi nhi ều chứ không phải là pháp hữu
vi. Nhưng theo đúng phần trước và dựa vào xứ mà nói, cho nên nói số
lượng của vô vi là ít.
Thế nào là hành viên mãn? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn phân biệt về nghĩa trong kinh. Nghĩa là trong kinh
nói: “Chúng đệ tử của Phật, Thi- la viên mãn, đẳng trì viên mãn, Bát
- nhã viên mãn, hành viên mãn, hộ viên mãn”. Trong kinh tuy nói như
vậy, nhưng không phân biệt về nghĩa ấy, không giải thích thế nào là
hành - hộ viên mãn? Kinh là nơi y cứ căn bản của luận này, điều trong
kinh không giải thích thì nay cần phải giải thích, cho nên soạn ra phần
luận này.
Hỏi: Thế nào là hành viên mãn?
Đáp: Thân luật nghi ngữ luật nghi vô học và mạng thanh tịnh.
Hỏi: Học và phi học phi vô học cũng có luật nghi, vì sao trong này
chỉ nói đến vô học?
Đáp: Bởi vì dựa vào hơn hằn ma ø nói, nghĩa là hoặc pháp - hoặc
Bổ-đặc-già-la, đều lấy vô học làm hơn hẳn, cho nên chỉ nói đến vô học.
Lại nữa, nếu có luật nghi chứ khô ng phải là không luật nghi mà tổn
hoại thì trong này nói đến, học… thì không như vậy. Thân nghiệp vô
học gọi là thân luật nghi, nữ nghiệ p vô học gọi là ngữ luật nghi, thân
806 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
- ngữ nghiệp vô học gọi chung là mạng thanh tịnh, tức là chánh nghiệp
- chánh ngữ - chánh mạng.
Trong kinh nói Giới, hoặc gọi là Th i-la, hoặc gọi là hạnh, hoặc
gọi là bàn chân, hoặc gọi là chiếc hòm. Nói Thi-la có nghĩa là mát mẻ,
nghĩa là pháp ác có thể làm cho thân tâm nóng bức phiền muộn, giới
có thể làm cho yên ổn dễ chịu cho nên gọi là mát mẻ. Lại nữa, pháp ác
có thể chuốc lấy sự nóng bức phiền muộn của nẻo ác, Giới đưa đến nẻo
thiện cho nên gọi là mát mẻ. Lại nữa, thi-la có nghĩa là ngủ yên lành,
nghĩa là người trì giới có được gi ấc ngủ yên ổn, t hường có được giấc
mộng tốt lành, cho nên gọi là Thi-la. Lại nữa, Thi-la có nghĩa là thường
xuyên luyện tập, thường xuyên luyện tập pháp thiện, cho nên gọi là thi-
la. Lại nữa, Thi-la có nghĩa là đạt được Định, nghĩa là người trì giới thì
tâm dễ đạt được Định, cho nên gọi là thi-la. Lại nữa, Thi-la có nghĩa là
chỗ nước sâu trong veo, như trai kệ nói :
Pháp Phật là hồ nước trong xanh, Thi-la là chỗ sâu trong mát
Bậc Thánh tắm không ướt thân thể, đạt được công đức đến bờ
kia.
Lại nữa, Thi-la có nghĩa là đồ vật trang nghiêm, có đồ vật   trang
nghiêm làm đẹp cho tuổi ấu thơ chứ không phải là tuổi tráng niên chứ
không phải là tuổi ấu thơ và già  lão, có đồ vật trang nghiêm làm đẹp
cho tuổi già lão chứ không phải là tuổi ấu thơ và tráng niên, Thi-la trang
nghiêm thân luôn luôn đẹp trong ba thời kỳ, như bài kệ nói :
Thi-la là vật trang nghiêm thân, tuổi thơ-trẻ-già đều thích hợp
Trú trong tín - tuệ là châu báu, phước không ai có thể trộm mất.
Lại nữa, Thi-la có nghĩa la ø gương sáng, như gương sáng sạch sẽ
thì hình ảnh hiện ra rõ ràng trong g ương, trú trong Thi-la thanh tịnh thì
hình ảnh vô ngã hiện rõ ra. Lại nữa, Thi-la có nghĩa là bậc thang, như
Tôn giả vô diệt nói: Tôi đặt châ n trên bậc thềm Thi-la bước lên cung
điện của tuệ Vô thượng. Lại nữa, Th i-la có nghĩa là tăng thượng, Đức
Phật là bậc có uy thế đối với ba ngàn Đại thiên thế giới cũng là do sức
mạnh của Thi-la.
Xưa kia trong nước Ca-thấp-di-la này có nên con rồng độc, tên
gọi vô khiếp cụ, bẩm tính tàn bạo hung ác gây ra nhiều tồn tại. Cách
nơi ấy không xa có nên ngôi chùa nhiều lần bị con rồng độc quấy nhiễu
gây náo loạn, trong chùa có năm tr ăm Đại A-la-hán, cùng nhau bàn
luận để nhập định, muốn đuổi con rồng độc kia, dồn hết thần lực của
mình mà không thể nào đuổi đi được. Có vị A-la-hán từ nơi khác đi đến,
các vị Tăng ở lâu nơi này nói sự việc trên cho A-la-hán biết. Lúc ấy vị
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 44 807  
www.daitangkinh.org  
A- la-hán từ nơi khác đến đi vào nơi  ở của con rồng độc, bật ngón tay
nói rằng: Này Hiền diện hãy tránh xa đi ! Con rồng độc nghe tiếng vị
ấy lập tức tránh xa. Các A-la-ha ùn ngạc nhiên mà hỏi rằng: Ông đuổi
được con rồng này là do định lực nào? Vị ấy trả lời mọi người rằng: Tôi
không nhập định cũng không dấy khởi thần thông, chỉ vì giữ gìn Thi-la
cho nên có sức mạnh này, tôi giữ gìn lỗi nhẹ như phòng ngừa giới cấm
quan trọng, cho nên khiến rồng ác kinh sợ mà bỏ di. Vì vậy, Thi-la có
nghĩa là tảng thượng.
Lại nữa, Thi-la có nghĩa là cái đầu, như có cái đầu thì có năng lực
thấy sắc-nghe tiếng-ngửi mùi-nếm vị -cảm giác xúc chạm và biết các
pháp; người có thi-la thì có năng lư ïc thấy sắc của bốn Thánh đế, nghe
tiếng chưa từng có của danh thân… ngửi  mùi hoa của ba mươi bảy giác
phần, nếm vị vắng lặng của xuất gi a-viễn ly- chứng được Tam bồ đề,
cảm giác xúc chạm với tĩnh lực-giải thoát-Đẳng trí-Đẳng chí, biết pháp
là tự tướng-cọng tướng thuộc uẩn-xứ-giới, cho nên Thi-la có nghĩa là
cái đầu.
Trong kinh nói: “Giới gọi là Hạnh”. Bởi vì các thế gian nói Giới
gọi là Hạnh, những người thế gian thấy người trì giới thì nói người ấy
có hạnh, thấy người phá giới thì nói người ấy không có hạnh. Vả lại, trì
giới thanh tịnh là gốc rễ của các hạnh có năng lực đạt đến nơi Niết-bàn,
cho nên gọi là hạnh.
Trong kinh nói: “Giới gọi là bàn chân”. Bởi vì có năng lực hướng
về nẽo thiện, đi đến Niết-bàn. Như người  có bàn chân thì có thể tránh
nơi hiểm ác-đến nơi yên ổn, người có giới thanh tịnh thì có thể vượt qua
nẻo ác-sinh trong nẽo người-trời, hoặc  vượt lên trên sinh tử-đến được
bờ Niết-bàn, cho nên gọi là bàn chân.
Trong kinh nói: “Giới là chiếc hò m”. Bởi vì duy trì giữ gìn tất
cả các pháp công đức, nghĩa là người trì giới thì duy trì giữ gìn công
đức không làm cho giảm sút tản mác, như chiếc hòm giữ gìn vật báu.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: “Giới gọi là không hư hoại.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì như bàn chân nguyên vạn thì có thể tự tại đi
đến nơi yên ổn, người đầy đủ giới thanh tịnh cũng lại như vậy, bởi vì có
năng lực đến chốn Niết-bàn, cho nên trong này nói giới thanh tịnh của
thân-ngữ vô học gọi là hạnh viên mãn nhất trong các Hạnh”.
Hỏi: Thế nào là hộ viên mãn?
Đáp: Căn luật nghi vô học. Nên biết trong này căn là vật được giữ
gìn, nhờ vào lực của niệm-tuệ giữ gìn các căn như mắt… không làm cho
dấy khởi những sai lầm đối với cảnh, như móc sắt chế ngự với không để
808 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
cho tùy ý bỏ chạy, cho nên chánh niệm-chánh tri vô học gọi là hộ viên
mãn. Như bài kệ nói: Những dòng thác mạnh của thế gian, chánh niệm
có năng lực phòng hộ.
Nếu khiến cho đoạn trừ tất cả, công ấy chỉ nhờ vào chánh tri.
Hỏi: Căn luật nghi và căn không luật nghi, mỗi nên căn lấy gì làm
tự tánh?
Đáp: Căn luật nghi lấy chánh ni ệm - chánh tri làm tự tánh, căn
không luật nghi lấy thất niệm - bất chánh tri làm tự tánh. Tại sao biết
như vậy? Bởi vì lấy kinh để suy xét. Như trong kinh nói: “Vị trời nói với
Tỳ kheo: Nay ông không nên tự mình bày ra vết lở hôi thối ! Tỳ kheo
đáp rằng : Tôi sẽ che kín vết lở. Vì trời lại nói rằng: vết lở rỉ mủ không
phải là nhỏ, lấy gì có thể chi kín được? Tỳ kheo đáp rằng: Tôi sẽ che
kín bằng chánh niệm - chánh tri. Vị trời nói : Khéo thay! Đây là sự che
kín chân thật”. Vì vậy biết hai pháp này là căn luật nghi che kín giữ gìn
luật nghi, bởi vì nghĩa tương tự cho nên căn không luật nghi trái ngược
với trước mà thiết lập, vốn là thất niệm và bất chánh tri.
Hỏi: Nếu chánh niệm - chánh tri la ø căn luật nghi, thì trong kinh
đã nói phải thông hiểu thế nào? Như nói: “Niệm-tuệ viên mãn cho nên
căn luật nghi viên mãn”. Lẽ nào nói là tự tánh viên mãn cho nên tự tánh
viên mãn chăng?
Đáp: Niệm tuệ có hai loại:
1. Tánh của nhân
2. Tánh của quả. Tánh của nhân thì gọi là niệm-tuệ, tánh của quả
thì gọi là căn luật nghi. Lại nữa, niệm-tuệ có hai loại:
1. Sinh đắc thiện.
2. Gia hạnh thiện, sinh đắc thiện thì gọi là niệm -tuệ, gia hạnh
thiện thì gọi là căn luật nghi. Lại nữa, niệm-tuệ có hai loại:
1. Bất định thiện.
2. Định thiện. Bất định thiện thì gọi là niệm-tuệ, định thiện thì gọi
là căn luật nghi. Lại nữa, niệm-tuệ có hai loại:
1. Chủng tánh của độn căn.
2. Chủng tánh của lợi căn. Chủng ta ùnh của độn căn gọi là niệm-
tuệ, chủng tánh của lợi căn gọi là căn luật nghi. Vì vậy, so với trong
kinh không trái ngược lẫn nhau.
Có người đưa ra cách nói này: Căn luật nghi lấy không phóng dật
làm tự tánh, căn không luật nghi lấy phóng dật làm tự tánh. Có sự khác
nói: Căn luật nghi lấy sáu pháp hằng trú làm tự tánh, căn không luật
nghi lấy các nghiệp phiền não do sáu pháp này đối trị làm tự tánh. Hoặc
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 44 809  
www.daitangkinh.org  
có người nói: Căn luật nghi lấy tán h không thành tựu pháp đối với sáu
căn đã đoạn - đã biết tất cả và tánh thành tựu đạo đối trị với nó làm tự
tánh, căn chưa đoạn- chưa biết tất cả và tánh không thành tựu đạo đối
trị của nó làm tự tánh. Lại có người nói: Căn luật nghi lấy hết thảy diệu
hạnh-thiện căn sinh trưởng rộng lớn vào lúc sáu căn đã đoạn - đã biết
tất cả làm tự tánh, căn bất luật nghi lấy hết thảy ác hạnh - bất thiện căn
sinh trưởng rộng lớn vào lúc sáu căn chưa đoạn - chưa biết tất cả để làm
tự tánh. Có người đưa ra cách nói như vậy: Căn luật nghi lấy tất cả pháp
thiện làm tự tánh, căn bất luật nghi lấy tất cả pháp nhiễm ô làm tự tánh.
Lại có người nói : Căn luật nghi lấy tất cả pháp thiện và pháp thuận với
thiện - vô phú vô ký làm tự tánh, căn bất luật nghi lấy tất cả pháp nhiễm
ô và pháp thuận với nhiễm - vô phú vô ký làm tự tánh.
Xưa kia trong nước Ca-thấp-di-la na øy có ngôi chùa tên gọi Cát
Tường Dận, hai vị A-la-hán đã từng ở trong đó, đều chứng ba Minh,
đầy đủ tám giải thoát, đa ït được vô ngại giải, là Pháp sư thuyết  pháp,
là anh em ruột thịt, người cha t ên gọi Nan-đề thuộc dòng Bà-la-môn,
cùng đưa ra cách nói như vậy: Căn lu ật nghi và căn bất luật nghi, đều
lấy luật nghi - bất luật nghi trong hành uẩn bất tương ưng vô phú vô ký
làm tự tánh.
Hỏi: Nếu hai luật nghi này đều là hành uẩn bất tương ưng-tâm vô
phú vô ký thâu nhiếp, thì tự tánh của hai loại này có gì sai biệt?
Đáp: Tùy thuận nhiễm ô thì gọi là bất luận nghi, tùy thuận thanh
tịnh thì gọi là luật nghi, đó gọi là sai biệt.
Lời bình: Trong những cách nói này thì cách nói đầu tiên là hợp
lý, bởi vì kinh nói niệm-tuệ có năng lực giữ gìn căn.
Lại nữa, ngay niệm-tuệ này có phần vị cũng được gọi là Đoạn
lật nghi, tùy theo phần vị sai biệt mà kiến lập nhiều loại. Tạm thời nói
về Đoạn luật nghi hữu lậu, nghĩa là pháp do kiến-tu mà đoạn thuộc cõi
Dục, lấy địa vị chí có thể lìa hữu la äu của cõi dục, hai pháp niệm-tuệ
trong chín đạo vô gián làm Đoạn luật nghi; cho đến pháp do kiến-tu mà
đoạn thuộc vô sở hữu xứ, lấy địa cận phần của Phi tưởng, phi phi tưởng
xứ có thể lìa vô sở hữu xứ, thì hai pháp niệm-tuệ trong chín đạo vô gián
làm Đoạn luật nghi. Nếu nói về Đoạn luật nghi vô lậu, nghĩa là pháp
do kiến-tu mà đoạn thuộc cõi Dục, lấy địa vị chí có thể lìa, cõi dục, thì
hai pháp niệm-tuệ vô lậu trong các đa ïo vô gián làm Đoạn luật nghi;
nếu pháp do kiến-tu mà đoạn thuộc cõi Dục, lấy địa vị chí có thể lìa cõi
Dục, thì hai pháp niệm-tuệ vô lậu trong các đạo vô gián làm Đoạn luật
nghi, nếu pháp do kiến - tu mà đoạn thuộc Tĩnh lực thứ nhất, bởi vì dựa
810 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
vào vị trí - Tĩnh lự trung gian và Tĩnh lự thứ nhất có thể lìa Tĩnh lự thứ
nhất, thì hai pháp niệm-tuệ trong các đạo vô gián của ba địa vô lậu làm
Đoạn luật nghi; Pháp do kiến - tu mà đoạn thuộc Tĩnh lự thứ hai, lấy ba
địa trước và Tĩnh lự thứ hai có thể lìa Tĩnh lự thứ hai, thì hai pháp niệm
-tuệ trong các đạo vô gián của bốn địa vô lậu làm Đoạn luật nghi; pháp
do kiến - tu mà đoạn thuộc Tĩnh lự thứ ba, lấy bốn địa trước và Tĩnh lự
thứ ba có thể lìa Tĩnh lự thứ ba, thì hai pháp niệm tuệ trong các đạo vô
gián của năm địa vô lậu làm Đoạn luật nghi; pháp do kiến - tu mà đoạn
thuộc Tĩnh lự thứ tư và pháp do kiến mà đoạn thuộc cõi vô sắc, lấy năm
địa trước và Tĩnh lự thứ tư có thể lìa Tĩnh lự thứ tư…, thì hai pháp niệm-
tuệ trong các đạo vô gián của sáu địa trước và không vô biên xứ có thể
lìa không vô biên xứ, thì hai pháp niệm-tuệ trong chín đạo vô gián của
bảy địa vô lậu làm Đoạn luật nghi; pháp do tu mà đoạn thuộc thức vô
biên xứ, lấy bảy địa trước và thức vô biên xứ, thì hai pháp niệm-tuệ
trong chín đạo vô gián của tám địa vô lậu làm Đoạn luật nghi, pháp do
tu mà đoạn thuộc vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ, lấy tám
địa trước và vô sở hữu xứ có thể lìa hai địa, thì hai pháp niệm-tuệ trong
chín đạo vô gián của chín địa vô lậu làm đoạn luật nghi.


„