A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 47

Việt dịch

QUYỂN 47

LUẬN VỀ BẤT THIỆN (Phần 2)

Có ba căn bất thiện, đó là căn ba át thiện tham, căn bất thiện sân,
căn bất thiện si.
Hỏi: Ba căn bất thiện này lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Lấy mười lăm sự việc để làm tự tánh, nghĩa là căn bất thiện
tham, sân đều lấy năm bộ của cõi dục  là mười sự việc, căn bất thiện
si lấy bốn bộ của cõi dục và nên ph ần do kiến khổ mà đoạn là năm sự
việc, đó là si hệ thuộc cõi dục do kiến Tập-Diệt-Đạo và tu mà đoạn
hoàn toàn là bất thiện lập thành tham-sân-si cùng với bất cọng vô minh
để làm thành thứ mười: Trong đó tám loại là bất thiện cho nên lập thành
căn bất thiện, thân kiến và bi ên kiến tương ưng với vô minh là vô ký
cho nên không phải là căn bất thiện.
Hỏi: Căn là bản của nhân, Thân kiến và Biên kiến tương ứng với
vô minh đã là nhân của tất cả các pháp bất thiện, tại sao không lập làm
căn bất thiện, thân kiến và biên kiến tương ưng với vô minh tuy là nhân
của tất cả các pháp bất thi ện, mà thể là vô ký cho nên không phải là
căn bất thiện. Vì vậy, ba căn bất thiện lấy mười lăm sự việc để làm tự
tánh. Đã nói về tự tánh, nguyên cớ nay sẽ nói đến.
Hỏi: Vì sao gọi là căn bất thiện, căn bất thiện là nghĩa gì?
Đáp: Đối với các pháp bất thi ện, có thể sinh ra, có thể nuôi lớn,
có thể tăng lên, có thể thêm nhiều, có thể thâu nhiếp, có thể duy trì,
có thể phát sinh, nghĩa như vậy là nghĩa c ủa căn bất thiệt. Tôi giả thể
hữu đưa ra cách nói như vậy: “Đối với các pháp bất thiện, có nghĩa làm
nhân cho mình, là chủng tử, là chuyển, là tùy chuyển, là cùng dấy khởi,
là thâu nhiếp thêm nhiều, đó là nghĩa c ủa căn bất thiện”. Đại đức nói
rằng: “Đối với các pháp bất thiện, c ó nghĩa làm gốc rễ, là có thể gieo
trồng, là chuyển, là tùy chuyển, có thể thâu nhiếp thêm nhiều, đó là
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 47 847  
www.daitangkinh.org  
nghĩa của căn bất thiện.”
Hỏi: Nếu nghĩa của nhân bất biện là nghĩa của căn bất thiện, thì
năm uẩn bất thiện của đời trước làm nhân cho năm uẩn bất thiện chưa
sinh của đời sau, mười nghiệp đạo bất thiện của đời trước làm nhân cho
mười đạo nghiệp đạo bất thiện chưa sanh của đời sau, ba mươi bốn tùy
miên bất thiện của đời trước la øm nhân cho ba mươi bốn tùy miên bất
thiện chưa sinh của đời sau, những pháp bất thiện như vậy đều phải lập
làm căn bất thiện, tại sao chỉ nói ba căn bất thiện?
Đáp: Tôn giả Thế hữu đưa ra cách nói như vậy: “Đây là Đức Thế
tôn quán sát chúng sinh đã giáo hóa nên nghe pháp mà có cách nói tóm
lược khác”. Hiếp tôn giả nói: “Đ ức Phật biết rõ thế dụng-tánh tướng
của các pháp, người khác không thể nào biết được. Nếu pháp cần phải
lập làm căn bất thiện thì sẽ lập ra, cho nên không cần phải vặn hỏi”.
Tôn Giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: “Đại Sư biết ba loại tham-
sân-si này làm nhân cho các pháp bất thiện với thế dụng nặng về nên
phía, gần về nên phía, cho nên lập làm căn”.
Lại nữa, trong các pháp bất thiện,  ba loại này là mạnh nhất, có
danh nghĩa hơn hẳn, cho nên cố ý lập làm . Lại nữa, trong các pháp bất
thiện, ba loại này khó đoạn trừ, khó phá bỏ, khó vượt qua, cho nên cố ý
lập các làm căn. Lại nữa, trong các pháp bất thiện ba loại này quá nặng,
quá nhiều, quá mạnh, cho nên cố ý lập làm căn. Lại  nữa, ba loại này
làm chướng ngại gần cho ba loại căn thiện, là oán địch tăng thượng của
ba căn thiện, cho nên cố ý lập làm căn bất thiện. Lại nữa, lúc lìa nhiễm
dục thì ba loại này làm khó dễ-gây chướng ngại hết sức, giống như ngục
tốt canh giữ, cho nên cố ý lập làm căn bất thiện. Lại nữa, trong các pháp
bất thiện thì ba loại này là đứng đầu, giống như vị tướng dũng mãnh đi
ở trước đoàn quân, nhờ vào thế lực này mà các pháp bất thiện khác đều
được sinh trưởng, cho nên cố ý lập làm căn. Lại nữa, trong các pháp bất
thiện ba loại này là nhân, là gốc rễ, là dẫn đường, là tích tập, là duyên,
là cùng lấy khởi, là chủ động gây  ra, là người chủ, là nguồn gốc, cho
nên lập làm căn. Nhân là bởi vì gi ống như hạt giống, gốc rễ là bởi vì
vững chắc, dẫn đường là bởi vì có năng lực dẫn dắt, tích tập là bởi vì có
năng lực phát sinh, duyên là bởi vì có năng lực giúp đỡ, cùng dấy khởi
là bởi vì có năng lực phát triển, c hủ động gây ra là bởi vì có năng lực
nuôi lớn, người chủ là bởi vì có na êng lực thâu nhiếp tiếp nhận, nguồn
gốc, nguồn gốc là bởi vì có năng lực làm nơi nương tựa.
Lại nữa, Bởi vì ba pháp này có đủ năm nghĩa, cho nên lập thành
căn bất thiện, pháp khác thì không như vậy. Nghĩa là bà pháp này gồm
848 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
chung năm bộ, có khắp sáu thức là tánh của tùy miên, có thể phát khởi
thân nghiệp-ngữ nghiệp thô ác, lúc đoạn căn thiện thì chúng là gia hạnh
mạnh nhất. Gồm chung năm bộ, nghĩa là gồm chung do kiến khổ mà
đoạn cho đến do tu mà đoạn, đây là chọn lấy năm kiến và nghi. Có khắp
sáu thức, nghĩa là tương ưng với nhãn thức cho đến ý thức, đây là chọn
lấy mạn. Là tánh của tùy miên, nghĩa là căn bất thiện tham là tánh của
tùy miên dục tham, căn bất thiện ân là tánh của tùy miên sân nhuế, căn
bất thiện si là tánh của tùy miên vô minh, đây là chọn lấy những cấu uế
phiền não ràng buộc... Có thể phát khởi thân nghiệp-ngữ nghiệp thô ác,
như trong kinh nói: “Tham-sân-si sinh ra  tất cả thân-ngữ-ý nghiệp thô
ác. Lúc đoạn căn thiện thì chúng là gia hạnh mạnh nhất, như luận Thi
thiết nói: “Đoạn các căn thiện, vì  sao mà đoạn, dùng hành tướng nào
để đoạn? Nghĩa là như có nên loại là tham-sân-si mạnh mẽ nhanh nhạy
hết sức, cho đến nói rộng ra”. Hai ca ên này đều giải thích về nghĩa của
căn bất thiện.
Hỏi: Tà kiến tăng thượng có thể đoạn mất căn thiện, tại sao không
lập làm căn bất thiện?
Đáp: Đoạn gia hạnh thiện và lúc  đang đoạn thì ba loại này đều
hơn hẳn, cho nên lập làm căn, tà kiến chỉ hơn hẳn đối với lúc đoạn thiện
chứng không phải là ở phần vị gi a hạnh, cho nên không lập làm căn.
Nghĩa là những việc làm nhiễm-tịnh-trong-ngoài, lúc gia hạnh thì khó,
lúc cứu cánh thì dễ. Như các Bồ-tát thấy lão bệnh tử bức bách làm khổ
não cho thế gian, vì cứu giúp cho nên mới phát tâm vô thượng chánh
đẳng chánh giác, nhờ vào tâm này mà trải qua ba vô số kiếp, tu tập trăm
ngàn khổ hạnh khó thực hành, không có gì làm cho trở ngại, luôn luôn
không thối chuyển. Tâm Bồ-đề ban đâàu thật là khó có được, chứ không
phải là về sau vào lúc đạt được tận trí-Vô sinh trí, mà tu pháp thiện
của ba cõi trong vị lai. Vì vậy, ta ø kiến không phải là căn bất thiện. Lại
nữa lúc đoạn căn thiện thì ba lo ại này là chuyển cũng là tùy chuyển,
cho nên không lập làm căn, có ngườ đưa ra cách nói này: Lúc đoạn căn
thiện thì tham-sân-si chỉ là chuyển, si cũng là tùy chuyển, cho nên lập
làm căn, tà kiến chỉ là tùy chuyển chứ không phải là chuyển, lúc cứu
cánh thì dễ cho nên không lập làm căn. Lại nữa, sở dĩ tà kiến có thể
đoạn căn thiện, nên biết đều là do sức  mạnh của tham-sân-si, cho nên
chỉ lập tham-sân-si làm căn. Nghĩa la ø căn bất thiện phá hoại áp chế
pháp thiện, làm cho pháp thiện không có thế lực mà yếu kém suy sụp,
sau đó tà kiến mới có thể đoạn mất căn thiện.
Lại nữa, trước đây nói có đủ năm nghĩa thì lập làm căn bất thiện,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 47 849  
www.daitangkinh.org  
tà kiến thì không như vậy. Nghĩa là chỉ tương ứng với ý thức của bốn bộ,
tuy là tánh của tùy miên, mà không thể nào phát khởi thân nghiệp, ngữ
nghiệp thô ác, tâm do kiến mà đoạn đối với thân nghiệp-ngữ nghiệp,
không phải là nhân gần cùng dấy  khởi, sát-na cùng dấy khởi, không
phải là gia hạnh mạnh nhất lúc đoạn thiện, cho nên tà kiến không phải
là căn bất thiện. Bởi vì năm nghĩ a trước mà tổng quát chọn lấy năm
uẩn bất thiện khác, nghĩa là sắc uẩn bất thiện thì năm nghĩa đều không
có, thọ-tưởng-thức uẩn bất thiện và hành uẩn tương ứng với triền cấu
không phải là tùy miên, tuy gồm c hung năm bộ, có khắp sáu thức, có
thể phát khởi thân nghiệp, ngữ nghiệp thô ác, mà thiếu đi hai nghĩa còn
lại; hành uẩn bất tương ưng bất thiện tuy gồm chung năm bộ mà thiếu
đi bốn nghĩa sau. Trong các tùy miên thì năm kiến và nghi, tuy là tánh
của tùy miên mà thiếu đi bốn nghĩa còn lại, nay tôi gồm chung năm bộ,
là tánh của tùy miên, có thể phát  khởi thân nghiệp-ngữ nghiệp thô ác,
mà thiếu đi hai nghĩa còn lại. Trong  mười triền thì hôn trần, tùy miên,
vô tàm, vô quý, tuy gồm chung năm bộ, có khắp sáu thức, có thể phát
khởi thân nghiệp, ngữ nghiệp thô ác, mà thiếu đi hai nghĩa còn lại, thụy
miên tuy gồm chung năm bộ mà thiếu đi bốn nghĩa còn lại; phần phúc
ác tác tật-xan, tuy cũng có thể phát khởi thân nghiệp - ngữ nghiệp thô
ác, mà thiếu đi bốn nghĩa còn la ïi, siểm, cuống, kiêu, hại, hận, não, là
đẳng lưu phiền não cho nên gọi là phiền não cấu, tuy cũng có thể phát
khởi thân nghiệp - ngữ nghiệp thô ác, mà thiếu đi bốn nghĩa còn lại, cho
nên đều không lập làm căn bất thiện.
Lại nữa, ba loại tham-sân-si, la ø tập hợp căn bản tăng thượng của
nghiệp, cho nên lập làm căn bất thiện. Như trong kinh nói : “Này Ca-la-
ma! nên biết rằng ba loại tham-sân-si là tập hợp căn bản của nghiệp”.
Nên biết rằng kinh này dựa vào tăng thượng mà nói, những loại khác
không phải là tăng thượng, cho nên không lập làm căn. Lại nữa, ba loại
tham-sân-si lần lượt chuyển đổi dẫn dắt nhau, lần lượt chuyển đổi giúp
đỡ nhau, cho nên lập làm căn. Như tr ong kinh nói :“Tham có thể dấy
khởi sân, sân có thể dấy khởi tham, vô minh giúp đỡ cả hai, nên biết
là cũng thuận theo tham-sân dấy khởi”. Lại nữa, ba loại này tùy tăng
nhiều đối với ba thọ, cho nên lập la øm căn bất thiện; những pháp khác
thì không như vậy. Như nói tham tùy tăng đối với Lạc thị, sân tùy tăng
đối với khổ thọ, si tùy tăng đối với bất khổ-bất lạc thọ.
Hỏi: Tất cả tùy tăng đối với mỗi nên thọ, tại sao trong này đưa ra
cách nói như vậy?
Đáp: Bởi vì thuận theo phần nhiều cho nên đưa ra cách nói    như
850 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
vậy. Nghĩa là đối với lạc thọ thì tham nhiều tùy tăng, đối với khổ thọ
thì sân nhiều tùy tăng, đối với bất khổ - bất lạc thọ làm căn bản, tạo
ra nhiều ác hành dẫn đến nhiều quả khổ; sân dựa vào khổ thọ và dấy
khởi, lấy khổ thọ làm căn bản, tạo ra nhiều ác hành dẫn đến nhiều quả
khổ; si dựa vào bất khổ - bất lạc thọ mà dấy khởi. Lấy bất khổ - bất lạc
thọ làm căn bản, tạo ta nhiều ác hành dẫn đến nhiều quả khổ, cho nên
đưa ra cách nói này. Lại nữa, ba loại này Đức Phật nói là trái - thuận
cho nên lập làm căn bất thiện, những pháp khác th ì không như vậy.
Nghĩa là trong kinh mói: “Các loài hữu tình bởi vì lực trái - thuận mà
nổi lên nhiều điều tranh chấp, như chúng Chư Thiên và A-tố-lạc bởi vì
lực trái thuận mà thường xuyên dấy khởi chiến tranh, cũng như La-ma-
ha -phạt-noa... vì dòng sông Tư Đà mà cùng dấy khởi, những trận đánh
ác liệt, vì vậy mà sát hại vô l ượng hữu tình”. Nên biết điều do lực trái
thuận, trái thì nghĩa là sân, tham thì gọi là thuận.
Hỏi: Trong này tại sao không nói đến si?
Đáp: Si tức là thâu nhiếp ở trong hai phần này, đã nói đến trái
thuận thì đã nói đến si. Nếu các hữu tình không ngu si, thì vì cảnh tuyệt
vời của cõi trời lại không tạo điều ác, huống là vì cảnh của nhân gian
và cảnh của uế ác, mà nổi lên đấu tranh tạo ra những nghiệp ác, vì vậy
mà lưu chuyển nhận lấy khổ đau vô cùng tận hay sao?
Lại nữa, bởi vì sơ lược nêu rõ về cửa ngõ và tầng bật của phiền
não, cho nên nói căn bất thiện có có ba loại, nghĩa là các phiền não do
ba phẩm thâu nhiếp-phẩm tham-phẩm sân-phẩm si là ba phẩm. Như
trong kinh nói : “Đức Phật bảo với  Phạm Chí: Nếu các hữu tình để cho
tâm nhiễm hai mươi mốt loại phiền não, thì tuy tự mình chấp là có pháp
thanh tịnh chân thật, đạt được th anh tịnh cứu cánh, mà rơi vào nẽo ác
nhận lấy thân thấp hèn”. Đại đức Ph áp cứu từ trong ki nh ấy, thâu lấy
các phiền não đều đưa ra vào ba phẩm, nghĩa là tham-sân-si có ba phẩm
sai biệt, mà nói nên thì nói đến tất  cả các phẩm ấy. Như nói về phẩm
tham-phẩm sân-phẩm không ân oán, phẩm vừa ý, phẩm không vừa ý,
phẩm không phải là hai loại, nên biết cũng như thế.
Lại nữa, do ba căn bất thiện khởi lên mười nghiệp ác rơi vào mười
chỗ ác, cho nên chỉ nói đến căn bất thiện. Thế nào là ba căn bất thiện,
khởi lên mười nghiệp đạo ác? Như trong kinh nói: “Sát sinh có ba loại,
đó là tham-sân-si sinh khởi, cho đ ến tà kiến nên biết cũng như vậy”.
Luận thi thiết cũng nói : “Ba căn bất  thiện là gốc của nhân sinh trưởng
mười nghiệp đạo ác”. Thế nào là do mười nghiệp đạo ác rơi vào mười
chỗ ác? Như trongkinh nói: Nghiệp đạo sát sinh, nếu thói quen, nếu làm
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 47 851  
www.daitangkinh.org  
theo, nếu đã làm nhiều, thì có năng lực làm cho chúng sinh phải rơi vào
chốn địa ngục, bàng sinh, ngạ quỹ nói rộng ra cho đến tà kiến cũng như
vậy”. Luận thi thiết cũng nói: “nghiệp đạo sát sinh, nếu thói quen, nếu
đã làm nhiều, thì phẩm cao nhất sẽ đọa vào địa ngục vô gián, tiếp đến
kém hơn thì đọa vào địa ngục Đại Hào khiếu, tiếp đến kém hơn thì đọa
vào địa ngục Hào khiếu, tiếp đến kém hơn thì đọa vào địa ngục Chúng
Hợp, tiếp đến kém hơn thì đọa vào địa ngục Hắc Thằng, tiếp đến kém
hơn thì đọa vào địa ngục Đẳng Hoạt, tiếp đến kém hơn thì đọa vào địa
ngục Bàng sinh, thấp kém nhất thì đọa  vào cõi Ngạ Quỷ, nói rộng ra
cho đến tà kiến cũng như vậy”.
Lại nữa, như Đức Thế Tôn nói vì cấu uế bên trong là lập làm căn
bất thiện nhưng pháp khác thì không như vậy. Như trong kinh nói : Cấu
uế bên trong có ba, đó là tham-sân-si” như nói về cấu uế bên trong; oán
thù bên trong, hiềm khích bên trong, giặc cướp bên trong cũng vậy.
Lại nữa, như Đức Thế Tôn nói c ó tăng-giảm thì lập làm căn bất
thiện, những pháp khác thì không như vậy. Như trong kinh nói: “Thế
nào là tham tăng, sân tăng, si tăng ? T hế nào là tham giảm, sân giảm,
si giảm? “Đối với những phiền não khác không nói đến tăng-giảm, cho
nên không lập làm căn bất thiện.
Lại nữa, như nói tăng thượng là nhân duyên lui sụt thì lập làm căn
bất thiện, những pháp khác thì không như vậy. Như nói: “Các tỳ  kheo
-Tỳ kheo ni, nếu tự mình quan sát thấy tham-sân-si tăng lên, thì phải tự
mình biết rõ ràng các pháp thiện đang lui sụt”.
Lại nữa, như Đức Phật nói vì phiền não làm chướng ngại thì lập
làm căn bất thiện, những pháp kha ùc thì không như vậy. Như nói: “Thế
nào gọi là phiền não chướng? Nghĩa là có nên loại người cả ba thứ tham
-sân-si, thường xuyên hiện hành, tăng thượng mạnh mẽ hết sức”.
Lại nữa, như Đức Thế Tôn nói c húng là trần thì lập làm căn bất
thiện, những pháp khác thì không như vậy. Như trong kinh nói: “Trần
có ba loại, đó là tham-sân-si”. N hư nói là trần, căn trượt ngã-cấu uế-
nhiệt não-đơn độc-lửa cháy-dao đâm-nhọt độc-bệnh tật cũng như vậy.
Vì vậy, lập là ba căn bất thiện.
Hỏi: Ba căn bất thiện hiện khởi như thế nào ?
Đáp: Nếu tâm khởi tham thì sân không khởi, nếu tâm khởi sân
thì tham không khởi, hai tâm này khởi thì quyết định có si . Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì hành tướng của tham -sân-si lại trái ngược lẫn nhau, si
thì không sợ như vậy. Hành tướng của  tham là vui mừng, hành tướng
của sân là lo buồn, hành tướng của vô minh đều không trái ngược nhau.
852 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Lại nữa, lúc tham hiện khởi làm c ho thân tăng thêm bởi vì thâu nhiếp
duy trì cho thân, lúc sân hiện khởi làm cho thân giảm bớt bởi vì hủy hại
làm hỏng đến thân, si đối với hai loại này đều không trái ngược nhau.
Lại nữa, tham hiện khởi làm cho thân mềm mại vừa ý, vui sướng với
sở duyên, nếu yêu thích cảnh trước mắt thì ngày đêm nhìn ngắm không
biết chán đủ, sân hiện khởi làm cho thân thô nha ùm cứng cỏi, ghét bỏ
đối với sở duyên, nếu chán ghét cảnh trước mắt thì thậm chí không
muốn đưa mắt nhìn đến, si đối với hai sự việc này đều không trái ngược
nhau.
Ba căn bất thiện đều gồm chung căn bộ cũng có khắp sáu thức.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu căn bất thiện chỉ do kiến mà đoạn, thì
pháp bất thiện do tu mà đoạn sẽ không có căn mà sinh ra. Nếu căn bất
thiện chỉ do tu mà đoạn, thì pháp bất thiện do kiến mà đoạn sẽ không
có căn mà sinh ra. Vì vậy, căn bất thiện chắc chắn gồm chung năm bộ.
Nếu căn bất thiện chỉ thuộc về ý địa, thì pháp bất thiện trong năm thức
sẽ không có căn mà sinh ra. Nếu căn bất thiện chỉ thuộc về năm thức thì
pháp bất thiện trong ý địa sẽ không có căn mà sinh ra. Vì vậy, căn bất
thiện chắc chắn có khắp sáu thức. Nếu tham cùng hiện khởi thì các tâm
bất thiện do hai căn cho nên nói là có căn, đó là tham và vô minh tương
ưng với nó. Nếu sân cùng hiện khởi thì các tâm bất thiện do hai căn cho
nên nói là có căn, đó là sân và vô minh tương ưng với nó. Những hoặc
khác cùng hiện khởi thì các tâm bất thiện do nên căn cho nên nói là có
căn, đó là chỉ có vô minh.
Hỏi: Nhiều nơi nói về căn, đó là có nơi nói hữu thân kiến là căn,
hoặc có nơi nói Đức Thế Tôn là căn, hoặc có nơi nói dục là căn, hoặc có
nơi nói bất phóng dật là căn, hoặc có nơi nói tự tánh là căn. Danh nghĩa
của các căn này sai biết thế nào?
Đáp: Nói hữu thân kiến là căn, là dựa vào những kiến chấp, nghĩa
là chấp ngã-ngã sở cho nên sinh tr ưởng sáu mươi hai kiến chấp. Nói
Đức Thế Tôn là căn, là dựa vào pháp mà Đức Phật đã thuyết ra, nghĩa
là chỉ riêng Đức Phật có năng lực  thuyết ra các pháp môn vi diệu như
tạp nhiễm-thanh tịnh-ràng buộc-giải thoát-lưu chuyển-hoàn diệt...
Nói dục là căn, là dựa vào s ự tích tập pháp thiện, nghĩa là cần
phải có mong muốn thì mới có thể tích tập những điều thiện. Nói bất
phóng dật là căn, là dựa vào s ự giữ gìn pháp thiện, nghĩa là không
buông thả cho nên có năng lực giữ gìn những điều thiện, những người
buông thả tuy có pháp thiện mà vẫn lui sụt hủy hoại. Nói sự tánh là căn,
là dựa vào tự thể không rời bỏ, nghĩa là tất cả cá pháp lấy sự tánh làm
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 47 853  
www.daitangkinh.org  
căn, không mất đi tự thể.
Hỏi: Nếu như vậy thì pháp vô vi  cũng phải nói là có căn?
Đáp: Nếu dựa vào nghĩa này mà nói các pháp vô vi gọi là có căn,
thì cũng không có sai lầm gì. Có người nói, có nơi nói tự tánh là căn là
dựa vào nhân đồng loại, làm nhân đồng loại cho pháp tương tự với tự
tánh chưa sinh của đời sau.
Hỏi: Khổ pháp trí nhẫn và pha ùp cùng dấy khởi nên gọi là không
có căn?
Đáp: Trí này tuy không có nhân đồng loại mà làm nhân đồng loại
cho pháp khác, các pháp vô vi th ì không như vậy. Có người đưa ra các
nói này: khổ pháp trí nhẫn và pháp  cùng dấy khởi tuy không có nhân
đồng loại, mà có nhân tương ứng- câu hữu, cho nên không gọi là pháp
không có căn.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Trong này tự thể nói là tự tánh,
bởi vì không có nơi nào nói đến nhân là tự tánh cả.
Có ba lậu, đó là dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu.
Hỏi: Ba lậu này lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Lấy nên trăm lẻ tám sự làm tự tánh, nghĩa là dục lậu lấy
bốn mươi sự của cõi dục làm tự tánh, là tham có năm sân có năm mạn
có năm kiến có mười hai, nghi có bốn, triền có mười, hữu lậu lấy năm
mươi hai sự của cõi sắc, vô sắc làm  tự tánh, tức là tham có mười, mạn
có mười, kiến có hai mươi bốn, nghi có tám, vô minh lậu lấy mười lăm
sự của ba cõi làm tự tánh, tức là cõi dục, sắc và vô sắc đều có năm bộ
vô minh. Bởi vì ba lậu này lấy nên trăm lẻ tám sự làm tự tánh, trong
luận phẩm loại túc nói: “Thế nào là dục  lậu? Nghĩa là ở cõi dục trừ ra
vô minh, còn lại các kiết ràng buộc, tùy miên, tùy phiền não, triền, đó
gọi là dục lậu. Thế nào là hữu lậu? Nghĩa là ở cõi sắc, vô sắc trừ ra vô
minh, còn lại các kiết ràng buộc, tùy miên, tùy phiền ão, triền, đó gọi
là hữu lậu. Thế nào là vô minh lậu? Nghĩa là không biết gì về ba cõi, đó
gọi là vô minh lậu”. Luận ấy nói hợp lý, nếu đưa ra cách nói như vậy:
“Duyên với không biết gì về ba cõi, đó gọi là vô minh lậu”, thì đúng ra
không thâu nhiếp vô lậu duyên với vô minh.
Hỏi: Ác hành của thân-ngữ la ø tùy phiền não, hay không phải là
tùy phiền não? Giả sử như vậy thỉ có gì sai? Nếu là tùy phiền não tại
sao trong này không nói? Nếu không phải là tùy phiền não thì luận thức
thân chứ không phải là kiết, không pha ûi là phược, không phải là tùy
miên, mà là tùy phiền não chứ không phải là triền, phải loại trừ, phải
xa bỏ, phải đoạn dứt, phải biết tất cả, luôn luôn sinh ra dị thục khổ đau
854 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
của đời sau.
Đáp: Có người đưa ra cách nói này , ác hành của thân, ngữ là tùy
phiền não.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao trong này không nói?
Đáp: Cần phải nói mà không nói đến thì nên biết là nghĩa này có
khác. Lại nữa, nếu pháp là tùy phiền não mà cũng là triền, thì trong này
nói đến nó, ác hành của thân, ngữ tuy là tùy phiền não mà không phải
là triền, cho nên trong này không nói. Lại có người nói: Ác hành của
thân, ngữ không phải là tùy phiền não.
Hỏi: Luận thức thân túc nói phải thông hiểu thế nào?
Đáp: Luận thức thân túc nên đưa  ra cách nói như vậy: Ác hành
của thân-ngữ là bất thiện chứ không phải là kiết, không phải là phược,
không phải là tùy miên, không phải la ø tùy phiền não, không phải là
triền, cho đến nói rộng ra. Nhưng mà luận ấy nói là tùy miên, phiền
não, bởi vì các hành của thân, ngữ bị  tùy phiền não làm cho rối loạn,
cho nên cũng gọi là tùy phiền não.
Hỏi: Nếu như vậy thì ác hành của thân, ngữ cũng bị kiết làm cho
ràng buộc, cho đến bị triền làm cho vướng mắc, cũng phải gọi là kiết
cho đến gọi là triền chứ?
Đáp: Theo lý thì cũng phải như vậy, mà không nói thì nên biết
vấn đề ấy có cách nói khác. Lại nữa, luận ấy làm rõ về cách nghe khác
nhau, cách nói khác nhau, bởi vì cách nói khác nhau cho nên nghĩa sẽ
dễ dàng hiểu được. Lại nữa, luận ấy làm rõ về hai môn, hai phương
cách, hai bậc thềm, hai nấc thang, hai ngọn đuốc, hai ánh sáng, hai nét
vẽ, hai hình ảnh, nhờ vào những môn... này mà hai nghĩa đều thông
suốt. Như dự tánh ấy không phải là kiết... cũng không phải là tự tánh
của tùy phiền não, cho nên thuận theo gọi là không phải tùy phiền não.
Như ác hành của thân ngữ bị tùy phiền não làm cho rối loạn cho nên
gọi là tùy phiền não, cũng bị kiết làm cho ràng buộc, cho đến bị triền
làm cho vướng mắc, cho nên thuận theo gọi là kiết cho đến gọi là triền,
luận ấy chỉ làm rõ về hai môn... tất cả làm sáng tỏ về nên cách nói có
hai nghĩa cùng thông suốt. Vì vậy, ba lậu lấy nên trăm lẻ tám sự làm tự
tánh của nó. Đã nói về tự tánh, nguyên cớ nay sẽ nói đến.
Hỏi: Vì sao gọi là lậu, lậu có nghĩa là gì?
Đáp: Nghĩa giữ lại, nghĩa dừng la âu, nghĩa dòng cha ûy, nghĩa giữ
chặt, nghĩa mê hoặc, nghĩa say sưa, đều là nghĩa của lậu. Nghĩa giữ lại
là nghĩa của lậu, là chỉ làm cho hữu tình ở lại mãi trong cõi dục-sắc và
vô sắc, đó là các lậu.  Nghĩa dừng lâu là nghĩa của lậu, như hạt giống
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 47 855  
www.daitangkinh.org  
ngâm lâu trong chậu ẩm ướt thì có thể nảy mầm, như vậy hữu tình dừng
lâu trong chậu phiền não thì chung tử của nghiệp có thể sinh ra quả báo
của đời sau. Nghĩa dòng chảy là nghĩ a của lậu, như suối chảy ra nước,
bầu vú chảy ra sữa, như vậy dòng chảy các lậu tuôn ra từ cửa ngõ sáu xứ
của hữu tình. Nghĩa giữ chặt là nghĩa của lậu, như người bị người khác
giữ chặt cho nên không thể nào tùy ý dạo chơi khắp nơi. Như vậy hữu
tình bị các phiền não giữ chặt cho nên vòng đi vòng lại trong các cõi các
nẻo, các đời, không được tự do hướng về cảnh giới Niết-bàn. Nghĩa mê
hoặc là nghĩa của lậu, như người bị quỷ làm cho mê hoặc, điều không
nên nói mà lại nói, việc không nên làm mà cứ làm, đều không nên suy
nghĩ mà cứ suy nghĩ, như vậy hữu tì nh bị các phiền não làm cho mê
hoặc mà khởi lên ba loại ác hành của thân, ngữ và ý. Nghĩa say xưa mê
loạn, không biết rõ việc nên làm, không nên làm, không có gì hổ thẹn
mà buông thả điên đảo, như vậy hữu tình uống rượu phiền não, không
biết rõ việc nên làm, không nên làm, không có gì hổ thẹn mà buông
thả điên đảo.
Phái Thanh Luận nói: A-tát-lạp-phược thì Tát-lạp-phược là nghĩa
của dòng chảy, A là nghĩa của phạm vi giới hạn. Như nói Trời tuôn mưa
A-ba-tra-lê, hoặc bố thí tiền bạc lương thực cho A-chiên-trà-la, chữ A
biểu hiện về nghĩa từ nơi này đến nơi kia. Như vậy phiền não cuốn trôi
đưa đẩy hữu tình cho đến Hữu Đảnh, cho nên gọi là lậu.
Hỏi: Nếu nghĩa giữ lại là nghĩa của lậu, thì các nghiệp cũng có
công năng giữ lại, trong kinh nó i: “Hai nhân, hai duyên giữ các hữu
tình ở mãi trong sinh tử, đó là phiền não và nghiệp. Bởi vì phiền não và
nghiệp làm chủng tử, cho nên sinh tử khó đoạn, khó phá, khó diệt”. Có
người lúc tám tuổi hoặc là lúc mười tuổi, đoạn trừ hết phiền não, chứng
được A-la-hán, chỉ bởi vì nghiệp lực mà vẫn ở trong sinh tử, hoặc chín
mươi tuổi, có người đến trăm tuổi, tại sao chỉ nói phiền não là lậu chứ
không nói đến nghiệp?
Đáp: Cần phải nói mà không nói đến thì nên biết nghĩa này có
khác. Lại nữa, bởi vì nghiệp không nhất định, nghĩa là hoặc có nghiệp
giữ các hữu tình ở mãi trong sinh tử, hoặc lại có nghiệp làm cho các hữu
tình đối trị với sinh tử; phiền não thì không như vậy, cho nên chỉ riêng
nó gọi là lậu. Lại nữa, nghiệp do thế lực của phiền não dẫn dắt, cho nên
chỉ nói phiền não là lậu chứ không phải là nghiệp. Có người hết phiền
não mà còn sống lâu, thì cũng là do thế lực còn lại của phiền não; như
lấy nắm bùn ném vào tường, tuy bùn khô mà không rơi xuống, nên biết
đây là lực còn lại của lúc còn ướt. Lại nữa, bởi vì hết phiền não mà nhập
856 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Niết-bàn, chứ không phải là do hết nghiệp, cho nên nghiệp không phải
là lậu; nghiệp của các A-la-hán tích tụ như núi, bởi vì uẩn sau không nối
tiếp, cho nên nhập Niết-bàn.
Hỏi: Vì sao các phiền não của cõi dục đều trừ ra vô minh mà lập
thành dục lậu, các phiền não của cõi sắc-vô sắc trừ ra vô minh mà lập
thành hữu lậu, vô minh của ba cõi lại lập thành vô minh lậu?
Đáp: Trước đây đưa ra cách nói như vậy: Nghĩa giữ lại là nghĩa
của lậu. Hữu tình cõi dục sở dĩ trong cõi dục là bởi vì tâm của họ mong
mỏi đối với dục, đau buồn, vui thú đối với dục, khâm phục ao ước đối
với dục, hy vọng đối với dục, suy nghĩ theo đuổi đối với dục, tìm kiếm
hỏi han đối với dục, say mê tham đắm đối với dục, cho nên các phiền
não của cõi dục đều trừ ra vô minh và lập thành dục lậu. Hữu tình cõi
sắc, vô sắc sở dĩ ở trong cõi sắc, vô sắc là bởi vì tâm của họ mong mỏi
đối với hữu, đau buồn, vui thú đối với  hữu, ao ước kính trọng đối với
hữu, hy vọng đối với hữu, suy nghĩ theo đuổi đối với hữu, tìm kiếm hỏi
han đối với hữu, say mê tham đắm đối với hữu, cho nên các phiền não
của cõi sắc, vô sắc trừ ra vô minh mà thành lập hữu lậu. Hữu tình ba
cõi sỡ dĩ tâm mong mỏi dục - hữu, cho đến say mê tham đắm dục - hữu
mà ở trong ba cõi, đều là do sức mạnh của không hiểu biết, cho nên vô
minh của cõi lập thành vô minh lậu.
Lại nữa, hữu tình ở cõi dục tuy cũng mong cầu về hữu, mà phần
nhiều là mong cầu về dục, cho nên các phiền não của cõi dục đều loại
trừ vô minh mà lập thành dục lậu, hữu tình cõi sắc, vô sắc hoàn toàn
không mong cầu về dục mà chỉ mong cầu đối với hữu. Có người đưa ra
cách nói này: Tuy cũng mong cầu về dục mà phần nhiều là mong cầu
về hữu, cho nên các phiền não của cõi sắc - vô sắc loại trừ vô minh mà
lập thành hữu lậu. Hữu tình ba cõi sở dĩ phần nhiều mong cầu về dục và
hữu là do sức mạnh là do của không hiểu biết, cho nên vô minh của ba
cõi lập thành vô minh lậu.
Lại nữa, nếu cõi có thành-có hoại thì do cõi mà sinh ra phiền não
đều loại trừ vô minh lập thành dục lậu, nếu cõi có thành, không có hoại
thì do cõi mà sinh ra phiền não, loại trừ vô minh lập thành hữu lậu. Địa
của tĩnh lự tuy cũng có thành, có hoạ i mà tĩnh lự thứ tư và cõi vô sắc
có thành, không có hoại, cho nên thuận theo số nhiều mà nói. Nếu cõi
có thành, có hoại và cõi có thành, không có hoại thì hữu tình ở đó là do
sức mạnh của không hiểu biết, cho nên vô minh của ba cõi lập thành
vô minh lậu.
Có nơi khác chỉ giải thích về nguyên nhân lập thành hữu lậu nghĩa
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 47 857  
www.daitangkinh.org  
là trú vào hữu nơi này mong cầu về hữu nơi kia hoặc trú vào nơi kia
mà không mong cầu về hữu nơi này, cho nên phiền não ở đó loại trừ
vô minh lập thành hữu lậu. Luận sư phái Thí dụ chỉ lập ra hai lậu, đó là
vô minh lậu và hữu ái lậu, bởi vì căn bản của hai phạm vi duyên khởi,
nghĩa là vô minh là căn bản duyên khởi của phạm vi trước, hữu ái là căn
bản duyên khởi của phạm vi sau.
Hỏi: Phái ấy giải thích ba lậu trong kinh thế nào?
Đáp: Phái ấy nói hữu ái có hai loại, đó là có loại bất thiện, có loại
vô lý, có loại có dị thục, có loại không có dị thục, có loại cảm hai quả,
có loại cảm nên quả, có loại tương ứng với vô tàm vô quý, có loại không
tương ứng với vô tàm vô quý. Các pháp ba át thiện có dị thục, cảm hai
quả tương ứng với vô tàm vô quý, thì la äp thành dục lậu. Bởi vì ái này
cho nên những phiền não khác của c õi dục đều loại trừ vô minh cũng
gọi là dục lậu. Các pháp vô ký không có dị thục, cảm nên quả không
tương ứng với vô tàm vô quý, thì lập thành hữu lậu. Bởi vì ái này cho
nên những phiền não khác của cõi sắc-vô sắc loại trừ vô minh cũng gọi
là hữu lậu.
Hỏi: Vì sao do ái mà những phiền não khác đều loại trừ vô minh,
gọi là dục lậu và hữu lậu?
Đáp: Bởi vì ái này khó đoạn-khó phá-khó vượt qua và quá nặng,
quá nhiều, quá mạnh, có thể làm cho gi ới sai khác-địa sai khác-bộ sai
khác; bởi vì thế lực của ái sinh  ra các phiền não, cho đến nói rộng về
tai họa của ái, cho nên do ái mà những phiền não khác đều có được tên
gọi của hai lậu.
Hỏi :Vì sao vô minh của ba cõi  tách biệt để lập thành vô minh
lậu?
Đáp: Hiếp Tôn Giả nói: “Đức Phật biết rõ về thế dụng, tách hướng
của các pháp không có gì sai lầm, nếu pháp có thể tùy ý nên mình lập
thành lậu thì cứ nên mình lập tha ønh lật, nếu không có thể tùy ý nên
mình lập thành lậu thì phải cùng nhau lập thành lậu, cho nên không cần
phải vặn hỏi.”
Lại nữa, trước đã nói lậu là nghĩa giữ lại, không có phiền não nào
khác giữ các hữu tình ở mãi tr ong sinh tử như vô minh, cho nên nên
mình nó lập thành lậu. Tôn giả Diệu Aâm đưa ra cách nói như vậy: “Đức
Phật biết rõ vô minh giữa các hữu tình ở mãi trong sinh tử, thế lực nhanh
chóng và rất sâu nặng, thân cận vượt quá những phiền não khác, cho
nên nên mình nó lập thành lậu.”
Lại nữa, bởi vì vô minh mà đối với cảnh đã biết nảy sinh yêu thích
858 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
-giận dữ và ngu si, cho nên nên mình nó lập thành lậu. Lại nữa, bởi vì
vô minh mà làm cho các hữu tình không biết thời gian trước -không
biết thời gian sau-không biết thời  gian trước sau, không biết trong-
không biết ngoài-không biết tr ong ngoài, không biết nghiệp-không
biết nghiệp quả, không biết thi ện hạnh, không biết ác hạnh, không
biết nhân, không biết từ nhân sinh ra pháp, không biết có tội, không
có tội, không biết nên tu, không  nên ty, không bi ết hơn kém, không
biết trắng, đen. Đối với các pha ùp duyên sinh có duyên khởi chung,
riêng và sáu xúc xứ, không có trí kiến cha ân thật mà có ngu si hắc ám,
cho nên nên mình nó lập vô minh làm lậu.
Lại nữa, vô minh khó rời xa mà có nhiều tai họa, cho nên nên
mình nó lập thành lậu, tham tuy khó rời ra mà có nhiều tai họa, cho nên
nên mình nó lập thành lập, tham tuy khó rời xa mà không có tai họa to
lớn, sân tuy có tai họa to lớn mà không phải là khó rời xa, mạn… không
có cả hai loại cho nên cùng nhau lập thành lậu. Lại nữa, trong kinh nói:
“Vô minh là đứng đầu các pháp ác, cho nên nên mình nó lập thành lậu”
Như nói: “Vô minh là đứng đầu, là t ướng trước hết, sinh ra vô lượng
chủng loại pháp ác bất thiện, lại ở trong đó không hề có tàm quý”. Lại
nữa, tự thể của vô minh rất na ëng, gây ra nghiệp rất nặng, cho nên nên
mình nó lập thành lậu. Tự thể rất nặng, nghĩa là tương ứng với tất cả
phiền não, cũng có bất cọng, gây ra nghiệp rất nặng, nghĩa là cùng với
tất cả phiền não gây ra nghiệp, cũng nên mình gây ra nghiệp, những
phiền não khác thì không như vậy. Lại nữa, trong kinh nói: “Vô minh
là nguồn gốc của nẻo ác, cho nên nên mình nó lập thành lậu) như nói:
“Những người ở đời này, đời khác, đi ên đảo rơi vào trong nẻo ác, đều
do vô minh làm nguồn gốc cũng do tham dục làm nhân tố”.
Lại nữa, trong kinh nói “vô minh gọi là làn sóng lớn cho nên nên
mình nó lập thành lậu). Như tron g kinh nói: “Tỳ kheo nên biết chân
thật, làn sóng lớn chính là vô min h. Nghĩa là có con sâu độc, tên gọi
là lãng rì (làn sóng lớn), tự thân nó đã mù, sinh con ra cũng mù, nếu
nó cắn người khác thì cũng làm cho người khác mù theo, vô minh cũng
như vậy, tự mình đã mù lòa tăm tối lại làm cho pháp tương ưng cũng trở
thành mù lòa tối tăm, nếu khởi lên ở trong sự tương tục của hữu tình thì
cũng làm cho mù lòa tối tăm,”. Lại nữa, vô minh ở ba cõi duyên với nên
cõi sinh ra, ngu si, nghĩa là bốn uẩn c ủa cõi vô sắc, ở chính địa duyên,
với nên địa sinh ra ngu si, nghĩa là bốn uẩn của phi tưởng, phi phi tưởng
xứ, có chín phẩm duyên với nên phẩm sinh ra ngu si, nghĩa làm bốn uẩn
thuộc phẩm hạ hạ của phi tưởng phi phi tưởng xứ, cho nên nên mình nó
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 47 859  
www.daitangkinh.org  
lập thành lậu.
Hỏi: Tùy miên biến hành của cõi khác, địa khác còn lại, phải như
vô minh, đều nên mình lập thành lậu chăng?
Đáp: Vô minh vẫn cứ nhiều, cho nên nên mình nó lập thành lậu,
nghĩa là có chín loại vô minh biến hành duyên với địa khác, cõi khác,
tức là tương ứng với bảy loại tà kiến và hai pháp bất cọng, tà kiến - kiến
thủ - nghi chỉ có hai, giới cấm thủ chỉ có nên, cho nên không cần phải
chất vấn. Lại nữa, vô minh là đứng đầu các phiền não, nó hiện hành
khắp tất cả mọi nơi, cho nên nên mì nh nó lập thành lậu. Đứng đầu,
nghĩa là vì vô minh che phủ cho nên không vui thích, không chấp nhận
mà hôn mê không hiểu biết đối với bốn Thánh đế, như người đói bụng
trước đó gặp được thức ăn sơ sài đa õ ăn no rồi, về sau tuy có được các
loại thức ăn ngon lành mà không muốn ăn nữa. Như vậy, trong tâm hữu
tình từ lâu đã tích chứa thức ăn sơ sài của vô minh, về sau tuy gặp được
thức ăn ngon lành của bốn đế ma ø không muốn ăn nữa. Bởi vì không
thích cho nên liền sinh ra phân va ân, cho rằng đây là khổ hay là chẳng
phải khổ, cho đến đây đạo hay là chẳng phải đa ïo? Như vậy, vô minh
dẫn dắt sinh ra phân vân. Tất ca û phân vân có thể dẫn đến quyết định,
nếu gặp được chánh thuyết thì có thể quyết định đúng đắn, sẽ biết có
khổ cho đến có đạo; nếu gặp phải tà thuyết thì mắc phải quyết định sai
lạc, liền cho rằng không có khổ cho đến không có đạo. Như vậy, phân
vân dẫn dắt sinh ra tà kiến. Lúc ấy dấy lên ý niệm như vậy: Nếu không
có bốn đế thì quyết định là có Ngã và có ngả sử. Như vậy, tà kiến dẫn
dắt sinh ra thân kiến. Lại dấy lên ý niệm như vậy: ngã và ngã sở này là
đoạn hay là thường? Nếu thấy các chấp biến hoại không nối tiếp thì cho
rằng là đoạn, tức là đoạn kiến. Như vậy, thân kiến dẫn dắt sinh ra biên
kiến. Lúc ấy đối với ba kiến thuận theo chấp lấy nên loại cho rằng có
thể đạt được thanh tịnh, giải thoát va ø xuất ly, tức là giới cấm thủ. Như
vậy, biên kiến dẫn dắt sinh ra giới cấm thủ. Lại dấy lên ý niệm như
vậy: Ba kiến như vậy đã đạt được thanh tịnh, giải thoát và xuất ly thì trở
thành tốt đẹp nhất. Tức là kiến thủ, như vậy giới cấm thủ dẫn dắt sinh ra
Kiến thủ. Lúc ấy yêu quý cái thấy của mình, ghét bỏ cái thấy của người
khác, đối với cái tâm ý của mình và người có sự so sánh mà khởi mạn.
Như vậy, vô minh thật là đứng đầu đối với sự dẫn dắt tùy miên, bởi vì
tùy miên mà dẫn dắt phát khởi mười triền. Nghĩa là tr iền phẫn, tật là
đẳng lưu của sân; triền phú thì có người nói là đẳng lưu của tham. Có Sư
khác nói: Là đẳng lưu của Si. Nên đưa ra cách nói này: Là đẳng lưu của
tham, si, bởi vì hoặc là tham danh lợi mà che dấu tội lỗi của mình, hoặc
860 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
là do không hiểu biết mà che dấu tội lội. Triền hôn trầm, thụy miên và
vô quý là đẳng lưu của si, triền đạo cử, xan và vô tàm là đẳng lưu của
tham, triền ác tác là đẳng lưu của nghi. Tùy miên cũng dẫn đến cấu uế
của sáu phiền não, nghĩa là cấu uế do hại, hận là đẳng lưu của sân, cấu
uế do não là đẳng lưu của kiến t hủ, cấu uế do cuồng, kiêu là đẳng lưu
của tham, cấu uế do siểm là đẳng lưu của năm kiến. Như vậy, vô minh
lại là đứng đầu dẫn dắt sinh ra triền, cấu. Khấp tất cả mọi nơi là từ ngục
vô gián cho đến Hữu Đảnh đều có thể gặp phải nó.Vả lại, phần vị sinh
phần vị kiến đạo, phần vị tu đạo đều thành tựu, và đều được khởi lên
mê lầm đối với tự tướng, cọng tướng của các pháp.
Biến hành, không phải là vì vô minh dấy khởi trong nên sát-na,
có thể duyên với năm bộ, làm nhân của  năm bộ, tùy tăng của năm bộ
mà nói là biến hành; chỉ bởi vì vô minh có khắp tất cả mọi nơi, dấy khởi
cùng chủng loại, cho nên nói là biến hành. Nghĩa là cùng dấy khởi với
tùy miên biến hành thì gọi là biến hành, cùng dấy khởi với tùy miên
không biến hành thì gọi là không biến hành. Cõi mình, cõi khác, địa
mình, địa khác, duyên hữu lậu-vô lậu, duyên hữu vi-vô vi cũng nói như
vậy. Cùng dấy khởi hòa hợp với các phiền não, như mở trong cục mở,
như dầu trong hạt vừng, cho nêngọi là biến hành.
Bởi vì vô minh này có đủ ba nghĩa trên, cho nên nên mình nó lập
thành lậu. Như trong kinh nói: “Vô minh da áy khởi bởi vì tác ý phi lý,
dục lậu-hữu lâïu và vô minh lậu, chưa sinh ra thì sinh ra, đã sinh ra thì
lại rộng lên gấp bội.”
Hỏi: Có bao nhiêu phiền não sinh ra, cũng bấy nhiêu phiền não
diệt đi, bởi vì sau nên sát-na chắc chắn không dừng lại, tại sao lại nói
ba lậu sinh ra rồi thì rộng thêm gấp bội?
Đáp: Bởi vì dựa vào Hạ-Trung-Thượng dần dần tăng lên mà nói,
nghĩa là phẩm Hạ sinh ra rồi làm duyên cho phẩm Thượng, cho nên đưa
ra cách nói như vậy. Lại nữa, dựa vào Đẳng vô gián duyên mà nói lại
rộng thêm gấp bội; nghĩa là phiền não phẩm Hạ sinh ra rồi; làm Đẳng
vô gián duyên cho phẩm Trung; phiền não phẩm Trung sinh ra rồi,
làm Đẳng vô gián duyên cho phẩm Thượng, cho nên đưa ra cách nói
như vậy. Lại nữa, dựa vào nhân đồng lo ại, biến hành mà nói lại rộng
thêm gấp bội, nghĩa là phiền não phẩm Hạ sinh ra rồi làm hai nhân cho
phẩm Trung, phiền não phẩm Trung sinh ra rồi làm hai nhân cho phẩm
Thượng, cho nên đưa ra cách nói như vậy. Lại nữa, dựa vào Thủ quả và
Dữ quả mà nói lại rộng thêm gáp bội, nghĩa là phiền não phẩm Hạ sinh
ra rồi có thể Thủ quả, có thể Dữ quả của phẩm Trung, phiền não phẩm
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 47 861  
www.daitangkinh.org  
Trung sinh ra rồi có thể Thủ quả, có thể Dữ quả của phẩm Thượng, cho
nên đưa ra cách nói như vậy.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Không phải là phiền
não nhiều mà nói rộng thêm gấp bội, mà dựa vào phiền não sinh ra rồi
không còn trở lại rơi vào trong phần vị chưa sinh, cho nên nói như vậy.
Lại nữa, dựa vào phiền não sinh ra rồi không còn trở lại rơi vào trong
đời vị lai, cho nên nói như vậy. Lại nữa, dựa vào thường xuyên sinh ra,
cho nên nói như vậy, nghĩa là nên phiền não sinh ra rồi lại dấy khởi tà
ý phi lý, không dựa vào pháp đối trị liền sinh ra loại thứ hai, lại sinh ra
loại thứ ba cho đến trăm ngàn ch o nên nói như vậy. Lại nữa, dựa vào
dần dần mạnh mẽ nhanh nhạy, cho nên nói như vậy, nghĩa là phiền não
phẩm Hạ sinh ra rồi lại dấy khởi ta ùc ý phi lý, không dựa vào pháp đối
trị liền sinh ra phẩm Trung, lại sinh ra phẩm Thượng, lần lượt chuyển
tiếp thêm mạnh hơn, cho nên nói như vậy.  Lại nữa, dựa vào tùy cảnh
mà chuyển, cho nên nói như vậy, nghĩ a là thuận theo duyên với cảnh
giới của nên Sắc… mà phiền não sinh ra rồi, bởi vì phiền não dấy khởi
tác ý phi lý, không dựa vào pháp đối trị lại duyên với Thanh… mà sinh
ra các phiền não cho nên nói như vậy”.
Đại đức nói rằng: Dựa vào triền trong nên Hữu có nhiều hành, cho
nên nói rộng thêm gấp bội, nghĩa là có đủ ràng buộc thì từ ngực vô gián
cho đến Hữu Đảnh, phiền não đều bằng phiền não của địa mình không
có thêm bớt gì; nhưng mà có hiện hành và không hiện hành, nếu dấy
khởi tác ý phi lý, không dựa vào pháp đối trụ thì luôn luôn hiện hành;
nếu dấy khởi tác ý phi lý, không dựa vào pháp đối trị thì luôn luôn hiện
hành; nếu dấy khởi tác ý như lý, dựa  vào pháp đối trị thì không hiện
hành, cho nên nói như vậy.
Như trong kinh nói: “Lậu có bảy loạ i là hại, nhiệt não, nghĩa là
hoặc có lậu là do kiến mà đoạn, cho đến nói rộng ra”.
Hỏi: Nghĩa hơn hẳn về lậu có ba loại, đó là dục lậu, hữu lậu và vô
minh lậu, tại sao ở đây nói là bảy lậu?
Đáp: Trong này dụng cụ rò rĩ kia, như trước đã nói rộng ra. Hiếp
Tôn giả nói: “Đức Phật thuyết pháp xong, có người đọc giáo hóa đến
sau đi vào trong pháp hội. Như lai thương xót dùng câu văn khác giảng
giải lại bảy lậu làm cho người ấy được hiểu rõ.” Lại nữa, Đức Phật
giảng giải về ba lậu, người căn tá nh nhanh nhạy đã hiểu rõ, vì người
canh tánh chậm chạp mà giải thích là bảy lậu. Như căn tánh nhanh nhạy
- chậm chạp, nhân lực-duyên lực, nội lực-ngoại lực, lực tư duy bên trong
lực nghe pháp bên ngòai, mở mang trí, nói về trí, nên biết cũng như vậy.
862 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Tôn giả vọng Mãn đưa ra cách nói như vậy: “Trong này Đức Phật nói
hai lậu với nghĩa hơn hẳn, đó là do Kiến mà đoạn và do tu mà đoạn.
Lậu do kiến mà đoạn thì dùng tên gọi cũa chính nó mà nói, lậu do tu mà
đoạn thì dựa vào đối trị mà nói. Pháp đối trị ấy có hai loại, đó là đối trị
bằng điều phục và đối trị bằng đoa ïn trừ. Trong đó, năm lậu trước dựa
vào đối trị bằng điều phục, nên loại cuối cùng dựa vào đối trị bằng đoạn
trừ cho nên nói là bảy lậu.”
Như trong kinh nói: “Chánh chi kiến lúc ấy đắc quả A-la-hán, tâm
được giải thoát từ dục, hữu, vô minh lậu.”
Hỏi: Lúc lìa nhiễm của cõi Dục thì tâm được giải thoát từ dục lậu,
lúc lìa nhiễm của Hữu Đảnh thì tâm được giải thoát từ hữu lậu và vô
minh lậu, tại sao Đức Phật nói chánh chi tiếng lúc ấy đắc quả A-la-hán
thì tâm được giải thoát từ ba lậu…?
Đáp: Trong này đối với đã giải thoát cũng nói theo âm là đang
giải thoát, đây chính là đối với gần dùng âm xa mà nói, như nói: hiện
nay đến từ nơi nào? Lại như nơi khá c đã đoạn trừ nói là đoạn trừ, đã
tiến vào nói là tiến vào, đã tiềp nha än nói là tiếp nhận, ở đây cũng như
vậy. Lại nữa, dựa vào dục lậu, hữu lậu đều diệt hoàn toàn, cho nên nói
như vậy. Lại nữa, dựa vào Tập lậu đoạn trừ, cho nên nói như vậy. Lại
nữa, dựa vào Diệt tác chứng, cho nên nói như vây; như nói lúc đắc quả
A-la-hán, Diệt tác chứng chín mươi tám tùy miên. Lại nữa, dựa vào đạt
được pháp trí vô học đối trị với ba lậu, cho nên nói như vậy. Lại nữa,
dựa vào đạt được tánh hệ thuộc vô học lìa bỏ ba la äu, cho nên nói như
vậy. Lại nữa, dựa vào đoạn trừ nố i tiếp nhau, cho nên nói như vậy;
nghĩa là từ vô thỉ đến nay thường xuyên đoa ïn trừ dục lậu, hai lậu nối
tiếp dấy khởi, nay đoạn trừ hai lậu không còn nối tiếp nhau nữa. Lại
nữa, dựa vào đaọn trừ duyên với ba lậu, cho nên nói như vậy; nghĩa là
từ vô thỉ đến nay hai lậu cùng với duyên kia làm thành ba loại duyên,
nay đoạn trừ hai lậu thì duyên kia vĩnh viễn đoạn trừ. Lại nữa, dựa vào
pháp đối trị chán ngán, cho nên nói như vậy; nghĩa là lúc ấy chứng được
quả thứ tư, chán ngán toàn bộ ba lậu, từ vô thỉ đến nay mình bị nó lừa
dối mê hoặc, làm cho tâm không gỉai thoát, nay được giải thoát thì sinh
tâm chán ngán lìa xa sâu sắc.
Hỏi: Lúc bấy giờ năm uẩn đều được giải thoát, tại sao chỉ nói là
tâm giải thoát?
Đáp: Vì tâm là thù thắng nhất đối với năm uẩn, cho nên chỉ nói
đến tâm. Nghĩa là nếu nói đến pháp hơn hẳn thì cũng đã nói đến pháp
khác, như vua được thoát nạn thì quyến thuộc cũng như vậy. Lại nữa, vì
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 47 863  
www.daitangkinh.org  
tâm là đứng đầu, cho nên nói chung cả năm uẩn đều được giải thoát. Lại
nữa, vì dựa vào tâm cho nên gọi là ta âm sở pháp, vì tâm to lớn cho nên
gọi lập pháp Đại địa vì vậy chỉ nói đến tâm. Lại nữa, lúc ti đạo vô gián
thuộc tha tâm trí, chỉ duyên với tâm cho nên đưa ra cách  nói như vậy,
những sự việc thù thắng của tâm, như nơi khác nói rộng hơn…


„
864 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA