A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 61

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 61 173  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 61

LUẬN VỀ NHẤT HÀNH (Phần 6)

Hỏi: Vì phiền não hiện ở trước mắt cho nên lui sụt, hay là lui sụt
rồi phiền não hiện ở trước mắt? Giả sử như vậy thì có gì sai? Cả hai đều
có sai lầm. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu phiền não ở trước mắt cho
nên lui sụt, thì Luận Phẩm Loại Túc nói phải thông hiểu thế nào? Như
nói: “ Vì ba duyên cho nên dấy khởi tùy miên Dục tham:
1. Tùy miên Dục tham chưa đoạn-chưa biết khắp.
2. Pháp thuận theo triền Dục tham hiện ở trước mắt.
3. Đối với pháp ấy có tác ý phi lý.
Nói rộng ra cho đến dấy khởi t ùy miên nghi, nên biết cũng như
vậy”. Trong kinh đã nói lại thông hiểu thế nào? Như nói: “Bởi vì năm
nhân duyên khiến cho A-la-hán thời giải thoát lui sụt, đó là quản lý
nhiều sự nghiệp, cho đến thân l uôn luôn nhiều bệnh”. Trong chương
Định Uẩn đã nói lại thông hiểu thế nào? Như nói: “Do tâm phi học phi
vô học lui sụt mà dấy khởi đạt được pháp học” vì sao vị ấy là A-la-hán
mà dấy khởi phiền não hiện ở trước mắt? Vả lại, những tâm nào không
ngừng dấy khởi phiền não hiển ở trước ma ét? Nếu lui sụt rồi phiền não
hiện ở trước mắt, thì luận Thi Thiết nói nên thông hiểu thế nào? như
nói: “Nếu lúc tâm cách xa-tâm cang cường thì dấy khởi ba Triền của cõi
Vô sắc hiện ở trước mắt, đó là Tham-Mạn và Vô minh, mà phần nhiều
dấy khởi về Mạn. Trong ba Triền ấy thuận theo một Triền hiện rõ trước
mắt, nên nói lúc ấy lui sụt không còn vô sắc tham, trú trong tất cả sắc
tham”. Luận Thức Thân nói lại thông hiểu thế nào? Như nói: “Một loại
Bổ-đặc-già-la tâm nhiễm ô vô sắc hiện ở trước mắt, rời bỏ căn thiện vô
học-căn thiện Học nối tiếp nhau, lui s ụt tâm vô học trú vào tâm Học”.
Luận Phẩm Loại Túc nói lại thông hiểu thế nào? Như nói: “Thế nào là
pháp thuận theo lui sụt? Đó là bất thiện và hữu pháp vô ký”. Trú   vào
174 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
những tâm nào sau khi phiền não hiện ở trước mắt?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Phiền não hiện ở trước mắt cho
nên lui sụt.
Hỏi: Điều này đã dễ dàng thông suốt các vấn nạn sai trái phía sau,
các vấn nạn sai trái phía trước phải thông hiểu thế nào?
Đáp: Đều không phải là vấn nạn sai trái. Nguyên cớ thế nào? Bởi
vì luận Phẩm Loại Túc nói do ba duyên cho nên dấy khởi thùy miên, là
dựa vào người chưa đoạn hết phiền não mà nói, nghĩa là dấy khởi phiền
não hiện ở trước mắt, thì hoặc có người đã đoạn hết phiền não của địa
mình, hoặc có người chưa đoạn hết phiền não của địa mình; luận ấy dựa
vào người chưa đoạn hết phiền não  của địa mình mà dấy khởi phiền
não hiện ở trước mắt để nói. Lại dấy khởi phiền não hiện ở trước mặt,
thì hoặc là lui sụt-hoặc không lui sụt; luận ấy dựa vào không không lui
sụt mà dấy khởi phiền não hiện ở trước mắt để nói. Lại dấy khởi phiền
não hiện ở trước mắt, thì hoặc la ø tâm nhiễm ô không gián đoạn, hoặc
là tâm không nhiễm ô không gián đoạn; luận ấy dựa vào tâm nhiễm
không gián đoạn mà dấy khởi phiền não hiện ở trước mắt để nói. Lại
dấy khởi phiền não hiện ở trước mắt, thì có lúc đầy đủ nhân duyên, có
lúc không đầy đủ nhân duyên; luận ấy dựa vào đầy đủ nhân duyên mà
dấy khởi phiền não hiện ở trước mắt để nói, nghĩa là các hữu tình vì ba
nhân duyên mà dấy khởi các phiền não gọi là đầy đủ nhân duyên:
1. Do lực của nhân.
2. Do lực của cảnh giới.
3. Do lực của gia hạnh. Tùy miên Dục tham chưa đoạn-chưa biết
khắp là nói đến lực của nhân, pháp thuận theo triền Dục tham hiện ở
trước mắt là nói đến lực của cảnh giới, đối với pháp ấy có tác ý phi lý
là nói đến lực của gia hạnh.
Lại nữa, vì ngăn chặn ý nghĩa của ngoại đạo đã nói cho nên đưa ra
cách nói này: Bởi vì nhân duyên cho nên dấy khởi các tùy miên. Nghĩa
là ngoại đạo nói chỉ bởi vì cảnh giới mà dấy khởi các phiền não, nếu
có cảnh giới thì phiền não liền sinh ra, nếu cảnh giới hủy hoại thì phiền
não không khởi lên. Vì ngăn chặn ý đó, cho nên nói các Triền dấy khởi
cũng bởi vì chưa đoạn tùy miên th uộc chủng loại của mình, cũng do
pháp ấy có tác ý phi lý. Trong kinh nói: “Do năm loại nhân duyên khiến
cho A-la-hán thời giải thoát lui sụt ”; kinh ấy đối với lui sụt đầy đủ mà
nói đến nhân duyên lui sụt. Như kinh kha ùc nói: “Vốn có lui sụt thì gọi
là lui sụt”. Trong chương Định Uẩn đa õ nói: “Do tâm Phi học vô học lui
sụt mà dấy khởi đạt được pháp Học”, đó là nói về căn lui sụt, chứ không
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 61 175  
www.daitangkinh.org  
nói đến quả lui sụt. Lại nữa, phiền não tương ưng với tâm cũng gọi là
phi học phi vô học, cho nên nói quả lui sụt cũng không trái với lý.
Vì sao vị ấy là A-la-hán mà dấy khởi phiền não hiện ở trước mắt,
bởi vì trước là A-la-hán mà sau dấy khởi phiền não hiện ở trước mắt,
nếu dấy khởi phiền não hiện ở trước ma ét thì không phải là A-la-hán .
Như trước là dị sinh sau đó tiến vào Thánh đạo, tiến vào Thánh đạo rồi
thì không phải là dị sinh. Như trước là người Học về sau dấy khởi pháp
Vô học, dấy khởi pháp vô học rồi thì không phải là người Học. Ở đây
cũng như vậy, đối với lý đâu trái ngược gì?
Những tâm nào không ngừng dấy khởi phiền não hiện ở trước
mắt? Nếu hoàn toàn lìa nhiễm của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, thì dấy
khởi Triền của địa ấy hiện ở trước mắt , lui sụt thì chính là tâm thiện
của địa ấy không ngừng dấy khởi phi ền não hiện ở trước mắt. Nếu
chưa honàn toàn lìa nhiễm của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, thì dấy khởi
Triền của địa ấy hiện ở trước mắt, lui sụt thì chính là địa ấy hoặc tâm
thiện-hoặc tâm nhiễm ô không ngừng dấy khởi phiền não hiện ở trước
mắt; cho đến Tĩnh lự thứ nhất nên biết cũng như vậy. Nếu hoàn toàn lìa
nhiễm của cõi Dục mà dấy khởi Triền của cõi dục, lui sụt thì chính là
cõi Dục hoặc tâm thiện-hoặc tâm vô phú vô ký không ngừng dấy khởi
phiền não hiện ở trước mắt. Nếu chưa hoàn toàn lìa nhiễm của cõi Dục
mà dấy khởi Triền của cõi Dục, thì lu i sụt chính là cõi Dục hoặc tâm
thiện-hoặc tâm nhiễm ô-hoặc tâm vô phú vô ký không ngừng dấy khởi
phiền não hiện ở trước mắt. Trong na øy, nếu chưa đạt được thiện căn
bản-Tĩnh lự-định vô sắc hiện ở trước mắt, thì lúc ấy không thể nào dấy
khởi Triền của cõi Sắc-Vô sắc hiện ở trước mắt mà lui sụt, chỉ có thể
dấy khởi Triền của cõi dục hiện ở tr ước mắt mà lui sụt. Nếu đạt được
thiện căn bản-Tĩnh lự hiện ở trước ma ét chứ không phải là định vô sắc,
thì lúc ấy không thể nào dấy khởi Triền của cõi Vô sắc hiện ở trước mắt
mà lui sụt, chỉ có thể dấy khởi triền của cõi dục-sắc hiện ở trước mắt mà
lui sụt. Nếu đạt được thiện căn bản-tĩnh lự-định vô sắc hiện ở trước mắt,
thì lúc ấy có thể dấy khởi Triền của ba cõi hiện ở trước mắt mà lui sụt.
Có Sư khác nói: Lui sụt rồi phiền não hiện ở trước mắt.
Hỏi: Điều này đã dễ dàng thông suốt các vấn nạn sai trái ở trước,
các vấn nạn sai trái ở sau nên thông hiểu thế nào?
Đáp: Đều không phải là vấn nạn sai trái. Nguyên cớ thế nào? Bởi
vì hai luận Thi Thiết-Thức Thân đa õ nói, là dựa vào phần vị hiểu biết
(Giác tri) chứ không nói đến lúc lui sụt, nghĩa là trước tuy lui sụt mà chưa
hiểu biết, phiền não hiện ở trước mắt mới hiểu biết nguyên do. Như có
176 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
người trước học thuộc Tứ A-kiệp-ma (Tứ A Hàm), vì chuyện khác làm
cho vướng bận mà đã quên mất, cho đến chưa học thuộc hãy còn không
hiểu biết, về sau nếu lúc học thuộc mới biết là quên mất, người ấy tuy
trước quên mà nay mới hiểu ra, ở đây cũng như vậy, trước lui sụt về sau
mới biết, dựa vào lúc biết mà nói cho nên không trái với lý.
Luận Phẩm Loại Túc nói: “Bấ t thiện và hữu phú vô ký gọi là
pháp thuận theo lui sụt”, là dựa vào phẩm thiện giảm sút thì càng xa
phẩm thiện, cho nên đưa ra cách nói ấy. Như lúc phiền não hiện ở trước
mắt, phẩm thiện giảm sút và cách  xa như vậy-như vậy, cho nên nói là
thuận theo lui sụt, chứ không nói là lúc phiền não hiện ở trước mắt mới
lui sụt, bởi vì pháp thiện trước đó đã lui sụt rồi. Trú vào những tâm nào
sau khi phiền não hiện ở trước mắt? Trú vào tâm vô phú vô ký của cõi
dục sau khi phiền não hiện ở trước ma ét, nghĩa là Oai nghi lộ và Công
xảo xứ chứ không phải là dị thục sinh, bởi vì tánh yếu kém.
Hỏi: Lẽ nào không phải yếu kém thì càng thuận với lui sụt hay
sao?
Đáp: Nếu đối với phẩm tĩnh thì tánh ấy tuy yếu kém, mà đối  với
phẩm nhiễm thì lực mạnh mẽ hơn hẳn, c ho nên trú vào đó liền lui sụt,
lui sụt rồi phiền não lập tức hiện ở trước mắt, tâm do dị thục sinh đối với
phẩm định-nhiễm thì tánh đều yếu kém, cho nên lúc trú vào tâm ấy thì
không phải là tiến lên-không phải là lui sụt.
Có người nói ba loại tâm vô ký c ủa cõi Dục t huận theo trú vào
một loại đều có nghĩa lui sụt, tâm này không gián đoạn phiền não hiện
rõ trước mắt. Nhưng tâm vô phú vô ký cu ûa cõi dục này, có loại trái
ngược nhau với Triền của ba cõi, lúc trú vò tâm này thì chắc không lui
sụt mà dấy khởi phiền não của ba cõi; có loại trái ngược nhau với Triền
của cõi Dục-Sắc chứ không trái ngược nhau với Triền của cõi Vô sắc,
lúc trú vào tâm này thì tuy không lui sụt mà dây khởi phiền não của cõi
Dục-Sắc, nhưng có thể lui sụt mà dấy khởi phiền não của cõi Vô sắc, có
loại trái ngược nhau với Triền của cõi Dục chứ không trái ngưyợc nhau
với Triền của cõi Sắc-Vô sắc, lúc trú vào tâm này thì tuy không lui sụt
mà dấy khởi phiền não của cõi Dục, nhưng có thể lui sụt mà dấy khởi
phiền não của cõi Sắc-Vô sắc; có loại cùng với Triền của ba cõi đều
không trái ngược nhau, lúc trú vào tâm này thì đều có thể lui sụt mà dấy
khởi phiền não của ba cõi.
Lời bình: Trong hai cách nói này thì cách nói trước là thích hợp.
Bởi vì phải là lúc dấy khởi phiền não hiện ở trước mắt thì mới trở thành
lui sụt mất đi công đức thù thắng, cho nên ở đây nói về về phần vị   lui
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 61 177  
www.daitangkinh.org  
sụt. Nếu tánh lui sụt thì không cầ n phải dấy khởi phiền não hiện rõ
trước mắt, bởi vì không lui sụt phần vị Vô học mà có tánh lui sụt.
Hỏi: Lúc lui sụt là trú vào ý địa, hay là trú vào năm thức thân?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này:  Lui sụt trú vào ý địa chứ không
phải là năm thức thân.
Hỏi: Nếu như vậy thì làm sao thông hiểu sự việc của Ô-đà-diễn-
na? “Xưa có vị vua tên gọi Ô-đà -diễn-na, đem các cung thất đến núi
Thủy Tích, loại bỏ người nam chỉ cùng với người nữ trỗi lên năm loại kỹ
nhạc, vui đùa thỏa ý, tiếng nhạc vang lừng tuyệt vời, hương thơm ngào
ngạt khắp nơi, truyền lệnh cho những người nữ lõa hình mà nhảy múa.
Lúc ấy có năm trăm người Tiên ly dục nhờ vào Thần cảnh thông đi qua
phía trên chỗ này, có người thấy sắc tuyệt diệu, có người nghe Thanh
tuyệt diệu, có người ngửi hương tuyệt diệu, đều lui sụt thần thông, rơi
xuống trên núi này như chim bị ga õy cánh không còn có thể bay được.
Nhà vua trông thấy hỏi rằng: Các ông là ai? Những người Tiên Đáp
rằng: Chúng tôi là người Tiên. Nhà vua lại hỏi rằng: Các ông đạt được
Định căn bản của Phi tưởng phi phi tưởng xứ hay không? Những người
Tiên Đáp rằng: Chúng tôi chưa đạt được. Nhà vua cho đến hỏi: Các ông
là người đạt được Tĩnh lự thứ nhất hay không? Những người Tiên cho
đến Đáp: Chúng tôi từng đạt được mà nay đã lui sụt. Lúc ấy nhà vua
tức giận nói lời như vậy: Người không lìa dục làm sao nhìn cung phi-thể
nữ của ta, thật sai trái vô cùng! Liền rút gươm sắc chặt đứt tay chân của
năm trăm người tiên”. Những người Tiên ấy, có người trú trong nhãn
thức mà lui sụt, có người trú trong nhĩ thức mà lui sụt, có người trú trong
tỷ thức mà lui sụt, làm sao nói là trú trong ý địa mà lui sụt?
Sự việc của Mãnh Hi Tử lại thông hiểu thế nào? “Xưa có người
Tiên tên gọi Mãnh Hi Tử, đến giờ ăn thường được nhà vua Thắng Quân
mời thỉnh, mỗi khi đến giờ ăn nhờ va øo sức thần thông như chim Nhạn
chúa bay đến trước cung điện nhà vua , nhà vua tự mì nh đón tiếp, ôm
lấy đặt vào giường vàng, đốt hương-rải hoa cung kính lễ lạy, đem đồ ăn
thức uống tuyệt diệu mà cúng dường vị ấy. Người Tiên ăn xong trao đồ
dùng rửa tay súc miệng, chú nguyện cho nhà vua rồi bay giữa hư không
mà đi. Nhà vua vào thời gian sa u vì việc nước cho nên phải đến nơi
khác, dấy lên suy nghĩ như vậy: Mình ra đi rồi sau này ai sẽ tiếp tục hầu
hạ người Tiên như mình, nếu như không đúng phép tắc thì tánh người
Tiên nóng nảy, hoặc là nguyền rủa mình làm cho mất ngôi vua, hoặc là
đoạn mất mạng sống của mình, hoặc  là làm hại cho người trong nước?
Liền hỏi cô gái trẻ: Sau khi ta đi rồi, cô có thể hầu hạ người Tiên  như
178 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
ta chăng? Cô gái Đáp rằng: Có thể!  Nhà vua liền ân cần giao sắc chỉ
cho cô gái trẻ, khiến như phép tắc thường ngày cúng dường người Tiên,
sau đó mới ra đi tìm cách sắp xếp việc nước. Ngày hôm sau, người Tiên
gần đến giờ ăn bay giữa hư không mà đi đến nơi cung điện nhà vua, cô
gái thay nhà vua đón tiếp ôm vào  đặt trên giường vàng. Năng lực lìa
dục của người Tiên yếu ớt, cho nê n chạm vào làn da mịn màng mềm
mại của cô gái thì lúc tiếp xúc đã lui sụt mất đi thần thông. Như thường
ngày tiếp nhận cúng dường ăn uống xong, rửa tay súc miệng và chú
nguyện rồi, muốn cưỡi hư không đi về mà không thể nào bay đi được.
Đi vào trong vườn cảnh của nhà vua, muốn tu đạo đã từng tu trước đây,
nghe các loại âm thanh ồn náo của voi-ngựa kêu rống, tuy hết sức tác
ý mà không thể nào đạt được. Lúc ấy, người Tiên kia biết mọi người
trong thành Thất-la-phiệt luôn luôn da áy lên ý niệm này: Nếu bậc Đại
Tiên bước đi trên mặt đất thì c húng ta sẽ được đón tiếp cúng dường
đầy đủ! Người Tiên kia lúc bấy giờ liền dấy khởi nhờ vào tuệ, nói với
cô gái thay nhà vua rằng: Cô nói cho người trong thành biết, hôm nay
người Tiên đi trên đất mà xuất hi ện, những gì cần làm đều phải làm
xong! Thế là cô gái thay nhà vua lập tức nghe theo lời dạy nói cho mọi
người biết. Mọi người nghe rồi đều ra sức dọn dẹp đất đá gạch ngói-rác
rưởi dơ bẩn trong thành, vẩy nước quét dọn sạch sẽ, cờ phướn giăng ra
nghiêm trang, đốt hương-rải hoa-trỗi lên các loại âm nhạc, trang hoàng
vô cùng đẹp đẽ, giống như khu thành của cõi trời! Lúc này người Tiên
đi bộ mà ra ngoài, cách thành không xa đi vào trong rừng cây, muốn tu
đạo xưa đã từng tu, nghe tiếng các loài chim thì tâm kinh động tán loạn
mà không thể nào đạt được. Liền bỏ nơi  này đi đến ở bên bờ sông, lại
nghe rồng-cá nhảy nhót ở trong nước, tâm đã ồn ào náo loạn mà không
thẻ nào tu được. Lập tức cho leo lên núi, dấy lên ý niệm như vậy: Ta lui
sụt phẩm thiện đều do hữu tình, giả sử giới cấm-khổ hạnh mà ta đã từng
tu sẽ cảm lấy thân hình của loài chồn có cánh, thì các loài sống ở dưới
nước-trên mặt đất-giữa không trung sẽ không có loài nào thoát khỏi tay
ta. Phát ra ác nguyện rồi tâm hiểm độc hơi ngừng lại, trong chốc lát lại
có thể lìa nhiễm của tám địa, sau đó sinh đến Phi tưởng phi phi tưởng
xứ, dừng lại trong ruộng cam lồ môn vắng lặng của Hữu Đảnh, thọ nhận
niềm vui thanh thản yên tĩnh trong tám vạn kiếp. Nghiệp và thọ mạng
hết rồi trở lại sinh trong rừng khổ Pháp ở nơi này, làm thân loài thú chồn
bay với hai cánh đều rộng tới năm mươi Du-thiện-na. dùng thân  hình
to lớn này làm hại các loài hữu tình, mọi loài sống giữa không trung-
ở dưới nước-trên mặt đất không có loài nào tránh được. Từ đây   mạng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 61 179  
www.daitangkinh.org  
chung rơi vào địa ngục Vô gián, nhận chịu những khổ đau dữ dội khó
có kỳ hạn ra khỏi”. Như vậy, người Tiên trú trong thân thức mà lui sụt,
làm sao nói là trú trong ý địa mà lui sụt?
Lại làm sao thông hiểu sự việc của  Thiên Đế? Đó là: “Lúc Đức
Phật Thích Ca chưa xuất thế, có một người Tiên tên gọi là Châu Dận,
Thiên Đế Thích thường xuyên đến hỏi han về nghĩa Thọ pháp. Sau đó
vào một lúc Thiên Đế Thích đi xe muốn đến chỗ người Tiên, Phu Nhân
Thiết Chi là con gái của A-tố-la ïc âm thầm dấy lên ý nghĩa như vậy:
Nay Thiên Đế Thích sắp rời bỏ không cần đến mình nữa mà muốn đi
đến nơi của các người đẹp khác! Liền bước lên xe trước tự ẩn thân hình
khiến cho Thiên Đế Thích không hay biết mà cùng đi. gần đến chỗ
người Tiên thì quay đầu lại trông thấy, vì vậy liền bảo rằng: Cô đi đâu
vậy, người Tiên này không muốn gặp những người nữ, nên mau chóng
trở về cung chứ không nên ở đa ây. Thiết Chi tìm cách thoái thác không
muốn trở về cung, Thiên Đế Thích đã tức giận dùng cành hoa đánh phu
nhân, Phu nhân liền dùng âm thanh nịnh hót mà xin lỗi. Người Tiên
nghe âm thanh đó liền khởi dục ái mà lui sụt định thù thắng, cho nên
búi tóc liền rơi xuống”. Đây chính là người Tiên trú trong nhĩ thức mà
lui sụt, làm sao nói là trú trong ý địa mà lui sụt?
Đáp: Nên biết rằng những người này đều trú trong ý địa mà lui
sụt, bởi vì các thức như nhãn… dẫn dắt làm cho dấy khởi, cho nên đưa ra
cách nói như vậy đối với lý không có gì trái ngược . Tôn giả Tăng-già-
phiệt-đô nói rằng: “Trú trong năm thức mà lui sụt, đối với lý nào trái
ngược gì, bởi vì lúc năm thức chọn lấy cảnh cũng sinh khởi phiền não,
nghĩa là lực đối trị rất yếu kém thì mắt thấy sắc… cũng có thể lui sụt”.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: tr ú trong ý địa mà lui sụt cứ
không phải là năm thức thân, bởi vì đối với cảnh nghịch-thuận cần phải
có phân biệt mà dấy khởi phiền não. Vì vậy cho nên nói nếu trú trong ý
địa thì có sáu sự việc hơn hẳn không giống như năm thức:
1. Lui sụt.
2. Lìa nhiễm.
3. Tử.
4. Sinh.
5. Đoạn mất thiện căn.
6. Nối tiếp thiện căn.
Lui sụt có ba loại:
1. Đã được mà lui sụt.
2. Chưa được mà lui sụt.
180 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
3. Thọ dụng mà lui sụt.
Đã được mà lui sụt, nghĩa là trước  đã được các công đức tốt đẹp,
gặp phải duyên xấu mà lui sụt. Chưa được mà lui sụt, như bài tụng nói:
“Ta quán sát thế gian trời-người, lui sụt tuệ nhãn của bậc Thánh
Bởi  vì  đam  mê  theo  danh-sắc,  không  thấy  được  bốn  Đế chân
thật”.
Ý bài tụng này nói: hết thảy hữu tình, nếu chịu khó phương tiện tu
tập thì đều thích hợp đạt được tuệ nhãn như các bậc Thánh, nhưng bởi
vì đam mê theo danh và sắc cho nên không thể nào tinh tiến chịu khó tu
tập phương tiện đúng đắn, đối với bốn Đế chân thật chưa đạt được hiện
quán, đối với tuệ nhãn của bârc Thánh tuy có nhưng chưa đạt được mà
đã lui sụt. Lại như bài tụng nói:
“Người ngu mà mọi người cung kính, vậy thì làm cho thêm suy
tổn,
Từ Đảnh mà lui sụt rơi rụng, đoạn trừ diệt mất các thiện căn”.
Bài tụng này Đức Phật dựa vào Thiện Thụ mà nói, nghĩa là người
ấy đã phát khởi căn thiện của Noãn, không bao lâu sẽ phát khởi căn
thiện của Đảnh, trong thời gian ấy vì tham đắm danh lợi hơn hẳn cho
nên đối với căn thiện của Đảnh tuy có nhưng chưa đạt được mà đã lui
sụt, từ đó lần lượt chuyển đổi đoạn trừ diệt mất các căn thiện. Những
loại như vậy gọi là chưa được mà lui sụt. Thọ dụng mà lui sụt, nghĩa là
đối với công đức của các công đức tốt đẹp đã đạt được mà không hiện
ở trước mắt, như Phật đối với công đức  của chư Phật đã đạt được mà
không hiện ở trước mắt, Độc giác đối  với công đức của Độc giác đã
đạt được mà không hiện ở trước mắt , Thanh văn đối với công đức của
Thanh văn đã đạt được mà không hiện ở trước mắt, còn lại cũng thuận
theo như vậy.
Hỏi: Ba loại lui sụt như vậy thì Ph ật-Độc giác-thanh văn đều có
mấy loại?
Đáp: Phật có một loại, đó là thọ dụng mà lui sụt, bởi vì các công
đức đã đạt được tuy có mà không hiện ra trước mắt; không có chưa được
mà lui sụt, bởi vì trú trong căn tối  thắng của các hữu tình; không có đã
được mà lui sụt, bởi vì pháp của chư Phật đều là pháp không lui sụt. Độc
giác có hai loại, đó là chưa được mà lui sụt và thọ dụng mà lui sụt; chưa
được mà lui sụt là bởi vì chưa đạt được căn tối thắng của chư Phật; thọ
dụng mà lui sụt là bởi vì có c ông đức đã không mà không hiện ở trước
mắt; không có đã được mà lui sụt, bởi vì pháp của Độ giác đều là pháp
không lui sụt.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 61 181  
www.daitangkinh.org  
Trong Thanh Văn thừa, Bất thời giải thoát có hai loại, đó là chưa
được mà lui sụt và thọ dụng mà lui sụ t; chưa được mà lui sụt là bởi vì
chưa đạt được căn của chư Phật và Độc giác; thọ dụng mà lui sụt là bởi
vì có công đức đã đa ït được mà không hiện ở trước mắt; không có đã
được mà lui sụt, bởi vì pháp của Bất thời giải thoát không phải là pháp
lui sụt. Thời giải thoát có đủ ba loại, đã được mà lui sụt, bởi vì công đức
đã đạt được có lúc có thể lui sụt; c hưa được mà lui sụt, bởi vì chưa đạt
được căn không lui sụt của ba thời; thọ dụng mà lui sụt, bởi vì có công
đức đã đạt được mà không hiện ở trước mắt.
Có người đưa ra cách nói này: Phật hoàn toàn không có lui sụt.
Không có đã được mà lui sụt là bởi vì pháp của chư Phật đều là pháp
không lui sụt; không có chưa được mà lui sụt là bởi vì trú trong căn tối
thắng của các hữu tình; không có thọ dụng mà lui sụt là bởi vì Đức Phật
ở trong ba vô số kiếp quá khứ, tu tập vô lượng khổ hạnh khó thực hành
đều vì lợi lạc cho tất cả hữu tình, được thành Phật rồi ngày đêm sáu thời
quán xét trong cõi hữu tình không có loài nào đáng hóa độ mà không
lợi ích thêm, cho nên chư Phật không có thọ mạng mà lui sụt; tuy có
công đức mà không hiện ở trước mắt  chứ không phải là vốn có những
mong cấu, cho nên không gọi là lui sụt Độc  giác chỉ có một loại là thọ
dụng mà lui sụt, bởi vì có công đức đã đạt được mà không hiện rõ trước
mắt; không có chưa được mà lui sụt là bởi vì đối với Độc giác Thừa, thì
căn tánh đã xác định mà không cầu thêm căn tánh thù thắng của Phật;
không có đã được mà lui sụt là bởi vì  pháp của Độc giác đều là pháp
không lui sụt. Trong Thanh văn Thừa thì Bất thời giải thoát cũng chỉ có
thọ dụng mà lui sụt, bởi vì có công  đức đã đạt được mà không hiện ở
trước mắt; không có chưa được mà lui sụt, bởi vì đối với Thanh văn thì
căn tánh đã xác định, không cầu gì thêm Phật và Độc giác Thừa; không
có đã được mà lui sụt, bởi vì pháp của bất thời giải thoát là pháp không
lui sụt. Thời giải thoát có hai loại, một là đã được mà lui sụt, bởi vì công
đức đã đạt được có lúc có thể lui sụt, hai là thọ dụng mà lui sụt, bởi vì
có công đức đã đạt được mà không hện ở trước mắt, không có chưa được
mà lui sụt, bởi vì đối với Thời giải thoát thì căn tánh đã xác định, không
cầu thêm căn tánh thù thắng của ba Thừa.
Lời bình: Trong hai cách nói này thì cách nói thứ nhất là thích
hợp, bởi vì chư Phật chắc chắn có thọ dụng mà lui sụt, bởi vì Độc giác-
Thanh văn có sự khâm phục và ao ước đối với căn tánh thù thắng; Thời
giải thoát thì có lúc có thể chuyển la øm Bất thời giải thoát, làm sao nói
là Thời giải thoát không có chưa được mà lui sụt?
182 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Hỏi: Vì sao biết Phật có thọ mạng mà lui sụt?
Đáp: Bởi vì trong kinh nói. Như trong kinh nói: “Đức Phật bảo với
A-nan: Như Lai đã đạt được bốn ta âm tăng thượng-hiện pháp lạc trú, ta
nói vào lúc ấy lần lượt chuyển đối có lui sụt; như lúc cùng với đệ tử tập
trung gặp gỡ, nếu tâm bất động giải thoát-thân tác chứng cụ túc trú, thì
Ta nói vào lúc ấy hoàn toàn không có lui sụt”. Vì vậy biết Phật có thọ
dụng mà lui sụt.
Hỏi: Kinh này là nói về có đã được mà lui sụt, hay là đang nói về
có thọ dụng mà lui sụt? Giả sử như vậy thì có gì sai? Cả hai đều có sai
lầm. Nguyên cớ thế nào? bởi vì nếu kinh này nói đã được mà lui sụt, thì
bốn tâm tăng thượng-hiện pháp lạc trú cũng không thuận theo lui sụt,
bởi vì pháp của chư Phật đều là pháp không lui sụt. Nếu kinh này nói
thọ dụng mà lui sụt, thì tâm bất động giải thoát cũng phải có lui sụt, bởi
vì không phải là tất cả mọi lúc đều hiện ở trước mắt.
Đáp: Trong này nói Phật có thọ dụng mà lui sụt.
Hỏi: Điều này đã dễ dàng thông suốt những vấn nạn giả thiết ở
trước, nhựng vấn nạn giả thiết ở sau nên thông hiểu thế nào? nghĩa là
tâm bất động giải thoát cũng phải có lui sụt, bởi vì không phải là tất cả
mọi lúc đều hiện ở trước mắt.
Đáp: tâm bất động giải thoát la áy thành tựu làm hơn hẳn, bởi vì
nếu đạt được pháp ấy thì càng không c ó gì thực hệin nữa, cho nên tuy
không hiện rõ trước mắt mà không nói là lui sụt. Bốn tâm tăng thượng-
hiện pháp lạc trú lấy hiện hành la øm hơn hẳn, không hiện rõ trước mắt
thì nói là lui sụt.
Có người đưa ra cách nói này: Trong kinh này nói vị chí định gọi
là tâm bất động giải thoát, nói Tĩnh lự căn bản gọi là tâm tăng thượng-
hiện pháp lạc trú. Đức Thế Tôn pha àn nhiều dấy khởi Vi chí định  hiện
ở trước mắt, chứ không phải là Tĩnh lự căn bản. Nghĩa là trước khi ăn-
sau khi ăn-lúc sắp thuyết pháp, và thuyết pháp xong-thuyết pháp rồi-
lúc đi vào tịnh thất, Đức Phật t uy đối với các Định có năng lực nhanh
chóng tiến vào, mà đối với Định ga àn nhất thì thường xuyên tiến vào,
chứ không phải là Định nào khác, có nên Đức Phật thường xuyên tiến
vào Vị chí định. Như người khỏe mạnh tuy đối với mọi nơi đều có thể
qua lại nhanh chóng, mà đối với nơi gần gũi thường xuyên đi lại tùy ý,
chứ không phải là đối với nơi xa xôi, cho nên đưa ra cách nói này.
Có Sư khác nói: Trong kinh này nói việc làm lợi ích cho người gọi
là tâm bất động giải thoát, nói việc làm lợi ích cho mình gọi là tâm tăng
thượng-hiện pháp lạc trú. Đức Thế Tôn phần nhiều dấy khởi việc  làm
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 61 183  
www.daitangkinh.org  
lợi ích cho người hiện ở trước mắt, chứ không phải là việc làm lợi ích
cho mình, cho nên đưa ra cách nói này.
Hoặc có người nói: Trong kinh này nói Từ Bi gọi là tâm bất động
giải thoát, nói Hỷ xả gọi là tâm tăng thượng-hiện pháp lạc trú. Đức Thế
Tôn phần nhiều dấy khởi Từ Bi hiện ở trước mắt, rất ít dấy khởi Hỷ Xả,
cho nên đưa ra cách nói này.
Lại có người nói: Trong kinh này nói  Đại Bi gọi là tâm bất động
giải thoát, nói Đại Xả gọi là ta âm tăng thượng-hiện pháp lạc trú. Đức
Thế Tôn phần nhiều dấy khởi Đại Bi hiện ở trước mắt, rất ít dấy khởi
Đại Xả, cho nên đưa ra cách nói này.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: Trong Kinh này nói
tất cả các kiết vĩnh viễn đoạn trừ và biết khắp gọi là tâm bất động giải
thoát, nói tất cả các loại công đức hữu vi gọi là tâm tăng thượng-hiện
pháp lạc trú. Đức Phật đối với tất cả công đức vô vi luôn luôn thành tựu,
cho nên nói là không lui sụt; Đức Phật đối với tất cả công đức hữu vi có
lúc không dấy khởi, cho nên nói là có lui sụt, bởi vì công đức hữu vi lấy
dấy khởi hiện rõ trước mắt làm sự việc thù thắng.
Tôn giả Giác Thiên đưa ra cách nói như vậy: trong kinh này nói
đạt được Năng đắc gọi là tâm bất động giải thoát, nói đạt được Sở đắc
gọi là tâm tăng thượng-hiện pháp lạc trú. Đức Phật đối với tất cả công
đưc sở đắc có lúc không hiện ở trước mắt, cho nên nói là có lui sụt, các
công đức Năng đắc luôn luôn hiện ở trước mắt, cho nên nói là không
lui sụt.
Hỏi: Nếu Đức Phật cũng có thọ dụng mà lui sụt, thì thọ dụng mà
lui sụt này ở bậc nào nhiều nhất, la ø Phật-là Độc giác hay là Thanh
Văn?
Đáp: Thọ dụng mà lui sụt này ở Phật nhiều nhất, chứ không phải
là Độc giác-thanh văn, bởi vì công đức của hàng Nhị thừa ít hơn. Nghĩa
là công đức của Phật trong khoảng một sát-na không hiện ở trước mắt
mà có thọ dụng lui sụt, nhiều hơn tất cả chúng đồng phần của Nhị thừa
đối với các công đức có thọ dụng mà lui sụt. Nguyên cớ thế nào? Bởi
vì công đức của Như Lai vô lượng vô số-vi diệu xí thạnh-thanh tịnh tối
thắng, vượt quá số lượng vi trần của các thế giới, mỗi một công đức đều
thuận theo hiện rõ trước mắt, nếu không hiện rõ trước mắt thì có thọ
dụng mà lui sụt, cho nên thọ dụng mà lui sụt ở Phật là nhiều nhất. Như
Chuyển luân vương thống lãnh bốn châu thế giới, nếu một ngày đêm rời
bỏ quốc độ của mình thì có thọ dụng mà lui sụt, nhiều hơn tất cả chúng
đồng phần của Tiểu Vương khác rời bỏ quốc độ của mình có thọ  dụng
184 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
mà lui sụt.
Từ trước đến nay chỉ nói đến phần vị Vô học của ba Thừa đối với
ba loại lui sụt có đủ và không đủ, phần vị Học và dị sinh tùy theo sự
thích ứng của mỗi phần vị nên dựa theo đómà nói.
Như trong chương Định Uẩn nói: Bởi vì những nguyên cớ nào mà
ba quả trên có lui sụt chứ không phải là quả Dự Lưu? Tạm thời văn ấy
nói về phiền não do kiến mà đoạn, đối  với sự việc không có mà dấy
khởi, cho nên đoạn rồi không lui sụt. Vì sao nói phiền não ấy đối với sự
việc không có mà dấy khởi? Đó là bởi vì không có xứ chuyển. Thế nào
là không có xứ chuyển? Đó là bởi vì đối với Ngã mà chuyển, Ngã hoàn
toàn không có đối với Thắng nghĩa Đế, cho nên phiền não ấy đoạn rồi
không lui sụt; phiền não do tu mà đoạn rồi với sự việc có mà dấy khởi,
cho nên đoạn rồi có lui sụt. Vìo sao nói phiền não ấy đối với sự việc có
mà dấy khởi? Đó là bởi vì có xứ chuyển. Thế nào là có xứ chuyển? Đó
là bởi vì đối với phần ít của tướng tịnh mà chuyển. Thế nào gọi là phần
ít của tướng tịnh? Đó là ở trong Sắc biểu hiện ra như tóc-móng-môi-
răng-mặt-mắt-tay-chân… có một c hút tướng tịnh, trong đó cũng có các
tướng bất tịnh. Quán về tướng bất tịnh, do tác ý như ý mà trước tiên lìa
bỏ phiền não; quán về tướng tịnh ấy, do tác ý phi lý đã dấy khởi phiền
não mà lui sụt, chứ không có một pháp nào có Ngã-Ngã sở có thể làm
cho quán phiền não mà lui sụt. Qu án vô ngã, như trong kinh nói: “Tất
cả các pháp không có Ngã, khôn g có hữu tỉnh, không có mạng giả,
không có nuôi dạy, không có Bổ-đặc-g ià-la. Ở trong thân này trống
rỗng, không có sĩ phu, không có người chủ động tạo tác, không có người
sai khiến tạo tác, không có người chủ động nhận lấy, không có người sai
khiến nhận lấy, chỉ là tập hợp của các hành trống rỗng”. Vì vậy, tất cả
các kiết do kiến mà đoạn thì Thá nh tuệ đoạn rồi đều vĩnh viễn không
lui sụt, cho nên quả Dự lưu không có lui sụt. Lại nữa, vĩnh viễn đoạn
trừ kiết do kiến mà đoạn của ba cõi để thiết lập quả Dự lưu không có
lui sụt, bởi vì vĩnh viễn đoạn trừ kiết do kiến mà đoạn của ba cõi không
có lui sụt. Lại nữa, vĩnh viễn đoạn trừ kiết do kiến mà đoạn của Phi
tưởng phi phi tưởng xứ để thiết lập qua û Dự lưu không có lui sụt, bởi vì
vĩnh viễn đoạn trừ kiết do kiến mà đoạn của Phi tưởng phi phi tưởng xứ
không có lui sụt.
Hỏi: Vì sao người vĩnh viễn đoạn trừ kiết ấy không có lui sụt?
Đáp: Bởi vì kiết do kiến mà đoạn của Phi tưởng phi phi tưởng xứ
kia, khó đoạn-khó phá-khó có thể vượt qua, cho nên đoạn rồi không có
thể nối tiếp trở lại. Lại nữa, dũng Nh ẫn đối trị phiền não của sự việc
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 61 185  
www.daitangkinh.org  
không có để thiết lập quả Dự lưu, chắc chắn không có lui sụt Nhẫn mà
ấy khởi kiết của sự vi ệc không có, cho nên quả ấy không lui sụt. Lại
nữa, nhờ vào lực của Kiến đạo mà đạt được quả Dự lưu, cho nên nhất
định không có lui sụt mất đi Kiến đạo ấy.
Hỏi: Dựa vào luận mà phát sinh luận, tại sao nhất định không có
lui sụt kiến đạo ấy?
Đáp: Bởi vì Kiến đạo là đạo hết sức nhanh chóng, đạo không dấy
khởi tâm chờ đợi, cho nên không có thể lui sụt mất đi đạo như vậy. Lại
nữa, các Sư Du-già tiến vào Kiến đạo rồi, gọi là rơi vào dòng sông của
pháp, rơi vào dòng chảy của Đại pha ùp, rơi vào làn sóng của pháp, rơi
vào dòng nước xoáy của pháp, hãy còn không có thời gian rỗi có thể
dấy khởi tâm hữu lậu thiện-vô phú vô ký, huống hồ có thời gian có thể
dấy khởi tâm nhiễm ô lui sụt hay sao?  Như người rơi vào thác nước ở
hang núi, chìm nổi bập bềnh theo sóng nước, hãy còn không thể nào
bám vào hai bờ bên này-bên kia, huống hồ có thể ra khỏi được hay sao?
Lại nữa, Kiến đạo có năng lực đối trị hết thảy kiết do kiến mà đoạn của
ba cõi, cho nên không có đạo đối trị kiết do kiến mà đoạn của ba cõi lại
lui sụt. Lại nữa, kiến đạo có năng lực  đối trị hết thảy kiết do kiến mà
đoạn của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, cho nên đạo đối trị kiết do kiến mà
đoạn của phi tưởng phi phi tưởng xứ không có lui sụt. Lại nữa, kiến đạo
có năng lực đối trị phiền não của sự việc không có do Nhẫn mà đối trị,
cho nên đạo đối trị ấy không có lui sụt. Lại nữa, kiến đạo mở đầu cho
kiến giải về lý của bốn Thánh đế hoàn toàn rõ ràng chính xác, không có
sự trở lại mê lầm đối với lý này, cho nên chắc chắn không lui sụt.
Hỏi: Như đến phần vị vô học có lúc lui sụt trú vào Tu đạo, lẽ nào
không có đến phần vị Tu đạo lui sụt trú vào kiến đạo chăn?
Đáp: trong phần vị Tu đạo có nghĩa dấy khởi phiền não hiện ở
trước mắt, trong phần vị kiến đạo không có nghĩa dấy khởi phiền não
hiện ở trước mắt, cho nên hai bên không thể làm vì dụ. Lại nữa, trong
phần vị Tu đạo có thể có lui sụt cho nên đến phần vị Vô học có lúc lui
sụt trú vào Tu đạo, trong phần vị kiến đạo không có lui sụt cho nên đến
phần vị Tu đạo không có lui sụt trú vào kiến đạo.
Hỏi: Lúc lui sụt quả A-la-hán trú vào quả Dự lưu, gọi là lui sụt quả
Bất hoàn-Nhất lai hay không?
Đáp: Cũng gọi là lui sụt hai quả ấy. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì trú
vào quả bên dưới, như người từ tầng thứ ba của ngôi nhà kia rơi xuống
đến mặt đất, người ấy cũng nói là rơi qua tầng một-tầng hai, ở đây cũng
như vậy.
186 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Hỏi: Trước đây không thành tựu ha i quả trung gian, nay sao nói
là lui sụt?
Đáp: Đã không thành tựu lại không thành tựu, cho nên cũng gọi
là lui sụt.
Hỏi: Nói hai quả ấy đã không thà nh tựu lại không thành tựu là
như thế nào?
Đáp: Bởi vì hai quả ấy trước đã cách xa, nay lại cách xa hơn. Lại
nữa, trước đã đoạn hết những phiền não nơi ấy cho nên kiến lập hai quả,
nay vẫn còn lui sụt dấy khởi phiền não nơi ấy, cho nên nói là lui sụt hai
quả ấy. Lại nữa, trước đoạn là do sự đối trị của hai quả mà đạt được, nay
trở lại lui sụt mà dấy khởi, cho nên nói  là lui sụt hai quả ấy. Lại nữa,
trước dùng vô gián giải thoát như vậy, đoạn các phiền não đạt được hai
quả ấy, nay trở lại lui sụt mà dấy khởi phiền não đã đoạn, khiến cho hai
đoạn ấy cách xa mà càng cách xa, cho nên nói là lui sụt hai quả ấy. Lại
nữa, quả Bất hoàn-Nhất lai là nhân cu ûa A-la-hán, cho nên lúc lui sụt
quả thì nhân cũng gọi là lui sụt.
Hỏi: Quả Dự lưu cũng là nhân của A-la-hán, lúc lui sụt A-la-hán
thì sự Dự lưu cũng phải lui sụt?
Đáp: Quả Dự lưu này là Phật hần vị Thánh  bên dưới, lúc lui sụt
quả bên trên thì cuối cùng trú vào quả na øy. Nếu lại lui sụt mất đi quả
Dự lưu, thì đúng ra lúc trước đạt được quả-nay lại không đạt được, bởi
vì trong phần vị kiến đạo không có nghĩa trú vào; đúng ra lúc trước thấy
Đế-nay lại không thấy Đế; đúng ra lúc trước Hiện quán-nay không phải
Hiện quán; đúng ra lúc trước là Thánh giả-nay trở thành dị sinh. Muốn
làm cho không có những sai lầm như vậy, cho nên không có nghĩa lui
sụt mất đi quả Dự lưu.
Lại nữa, bởi vì quả Dự lưu là chứng được Kiến đạo, trước đây nói
kiến đạo chắc chắn không có nghĩa lui sụt, cho nên quả Dự lưu không
có lui sụt. Đây là nói về lui sụt  phần vị chứ không nói đến căn tánh;
quả Dự lưu chuyển căn cũng có lui sụt cho nên lui sụt quả Sa-môn căn
bản, nếu chưa trở lại đạt được thì không có nghĩa mạng chung, nếu lui
sụt hướng đến quả ấy thì tuy chưa trở lại đạt được mà có lẽ có thể mạng
chung. Nguyên cớ thế nào? bởi vì quả vị căn bản dễ thấy-dễ thi thiết,
nghĩa là đây là quả Dự lưu cho đến đây là quả A-la-hán , cho nên lui sụt
rồi nếu chưa trở lại đạt được thì chắc chắn không mạng chung; phần vị
Hướng khó thấy-khó thi thiết, cho nên từ phần vị ấy lui sụt rồi tuy chưa
trở lại đạt được mà có nghĩa mạng chung.
Lại nữa, quả vị căn bản thì cá c sư Du-già đối với quả phát khởi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 61 187  
www.daitangkinh.org  
niềm vui mừng tăng thượng; như người làm nghề nông vào giữa tháng
sáu tu sửa chăm sóc đồng á.ng, sau đó thu hoạch thóc lúa đậu mè chất
trong kho, sinh lòng vui mừng vô cùng, ở đây cũng như vậy, cho nên lúc
lui sụt quả thì sinh tâm buồn phiền vô cùng, nếu chưa trở lại đạt được
thì cuối cùng không xả mạng; tr ong phần vị Hướng thì không như vậy,
cho nên lúc lui sụt phần vị quý, tuy chưa trở lại đạt được mà cũng có
nghĩa mạng chung.
Lại nữa, quả vị căn bản có đủ ba nhân duyên:
1. Rời bỏ đạo đã đạt được.
2. Đạt được đạo chưa từng đạt được.
3. CHứng được một vị đoạn kiết.
Vì vậy, lúc lui sụt quả nếu chưa tr ở lại đạt được thì chắc chắn
không mạng chung; phần vị Hướng thì không như vậy, cho nên lui sụt
phần vị ấy tuy chưa trở lại đạt được mà có lẽ có thể mạng chung.
Lại nữa, quả vị căn bản có đủ năm nhân duyên:
1. Rời bỏ đạo đã từng đạt được.
2. Đạt được đạo chưa từng đạt được.
3. CHứng được một vị đoạn kiết.
4. Nhanh chóng đạt được tám trí.
5. Trong một lúc tu mười sáu hành tướng. Vì vậy, lúc lui sụt quả
nếu chưa trở lại đạt được không có lý mạng chung; trong phần vị Hướng
thì không như vậy, cho nên lúc lui sụt phần vị ấy thì tuy chưa trở lại đạt
được mà vẫn có nghĩa mạng chung.
Lại nữa, quả vị căn bản là nơi  dừng nghỉ an ổn tối thắng của các
sư Du-già, cho nên lúc lui sụt quả nếu chưa trở lại đạt được thì không có
nghĩa mạng chung; phần vị Hướng thì không như vậy, cho nên lúc lui sụt
phần vị ấy thì tuy chưa trở lại đạt được mà vẫn có lý mạng chung.
Lại nữa, quả vị căn bản vốn có đoạn kiết là sở tác và sở tác cứu
cánh, vốn có Thánh đạo là công dụng và công dụng cứu cánh, cho nên
lúc lui sụt quả nếu chưa trở lại đạt được thì không có lý mạng chung;
trong phần vị Hướng thì đoạn kiết là sở tác chứ không phải là sở tác cứu
cánh, vốn có Thánh đạo là công dụng chứ không phải là công dụng cứu
cánh, cho nên lúc lui sụt phần vị Hướng tuy chưa trở lại đạt được mà vẫn
có nghĩa mạng chung.
Lại nữa, quả vị căn bản cho phép cacq hành giả tu nhiều về Thánh
đạo, cho nên lúc lui sụt quả nếu chưa  trở lại đạt được thì không có lý
mạng chung; trong phần vị Hướng không cho phép tu nhiều Thánh đạo,
cho nên lui sụt phần vị Hướng rồi tuy chưa trở lại đạt được mà vẫn   có
188 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
nghĩa mạng chung.
Lại nữa, quả vị căn bản thì các sư Du-già có thể dễ dàng biết rõ
về công đức và sai lầm, công đức đó là đạo và quả của đạo, sai lầm
đó là nhân quả của sinh tử, cho nên lúc lui sụt quả nếu chưa trở lại đạt
được thì không có lý mạng chung;  trong phần vị Hướng thì không như
vậy, cho nên lúc lui sụt phần vị ấy tuy chưa trở lại đạt được mà vẫn có
nghĩa mạng chung.
Lại nữa, quả vị căn bản thì các sư Du-già mới có thể dễ dàng chọn
lấy tướng của bốn Thánh đế; trong  phần vị Hướng thì không như vậy,
bởi vì sự việc chưa thành tựu. Như người đi đường đối với tướng của bốn
phương chưa có thể dễ dàng chọn lấy, nếu ngồi lại một chỗ thì mới có
thể dễ dàng chọn lấy. Quả-Hướng cũng như vậy, cho nên lúc lui sụt quả
nếu chưa trở lại đạt được thì không c ó lý mạng chung, nếu lúc lui sụt
Hướng thì tuy chưa trở lại đạt được mà vẫn có nghĩa mạng chung.
Lại nữa, quả vị căn bản nếu lúc lui sụt mất đi thì có người chứng
biết, cho nên chưa trở lại đạt  được thì chắc chắn không mạng chung;
lúc lui sụt mất đi phần vị H ướng không có gì chứng biết, cho nên chưa
trở lại đạt được mà vẫn có nghĩa mạng chung. Như trong thôn ấp nếu bị
cướp đoạt mà có người chứng thực biết rõ thì mau chóng có thể lấy lại
được, giữa hai thôn ấp nếu bị cướp đoạt mà không có người chứng thực
biết rõ thì khó có thể lấy lại được.
Lại nữa, quả vị căn bản thì các sư Du-già trước đó đã mở rộng gia
hạnh sắp xếp đầy đủ kiên cố, vì vậy lúc lui sụt nếu chưa trở lại đạt được
thì cuối cùng không xả mạng; tr ong phần vị Hướng thì không như vậy,
cho nên lúc lui sụt phần vị ấy nếu c hưa trở lại đạt được thì cũng có lý
mạng chung.
Quả Dự lưu trước đó mở rộng gia hạnh, nghĩa là người ấy trước
tiên mong cầu quả giải thoát, cho nên tinh tiến chịu khó tu tập bố thí-
giữ giới thanh tịnh, tu quán Bất tịnh-Trì tức niệm-Niệm trú, do Văn mà
thành tuệ, do Tư mà thành tuệ, do Tu mà thành Tuệ, và Noãn-Đảnh-
Nhẫn-Thế đệ nhất pháp, cùng với mười lăm tâm trước sau trong kiến
đạo; tức là ở đây gọi chung là sắp xếp đầy đủ kiên cố (an túc kiên cố).
Có người đưa ra cách nói này: Từ ban đầu cho đến Thế đệ nhất
pháp gọi là mở rộng gia hạnh, mừơi  lăm tâm kiến đạo gọi là sắp xếp
đầy đủ kiên cố.
Quả Nhất lai trước tiên mở rộng gia hạnh, đó là ngay trước đã nói
và lìa nhiễm cõi Dục; các đạo gia hạnh-sáu đạo vô gián-năm đạo giải
thoát thì ở đây gọi là sắp xếp đầy đủ kiên cố.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 61 189  
www.daitangkinh.org  
Có người đưa ra cách nói này: Quả Dự lưu gọi là sắp xếp đầy đủ
kiên cố.
Quả bất hoàn trước tiên mở rộng  gia hạnh, đó là ngay trước đã
nói và lìa nhiễm cõi Dục, các đạo gia hạnh-ba đạo vô gián-hai đạo giải
thoát thì ở đây gọi là sắp xếp đầy đủ kiên cố.
Có người đưa ra cách nói này: Quả Nhất lai gọi là sắp xếp đầy đủ
kiên cố.
Quả A-la-hán trước tiên mở rộng gia hạnh, đó là ngay trước đã
nói và lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất cho đến lìa nhiễm của Vô sở hữu
xứ, mỗi một địa đều có các đạo gia hạnh-chín đạo vô gián-chín đạo giải
thoát, cùng với lìa nhiễm của Ph i tưởng phi phi tưởng xứ-các đạo gia
hạnh-chín đạo vô gián-tám đạo giải thoát, thì ở đây gọi chung là sắp
xếp đầy đủ kiến cố.
Có người đưa ra cách nói  này: Quả bất hoàn  gọi là sắp xếp đầy
đủ kiên cố.
Lại nữa, quả vị căn bản thì các sư Du-già đoạn tuyệt-dừng lại tất
cả phần sinh, cho nên lúc lui sụt quả nếu chưa trở lại đạt được thì không
có nghĩa mạng chung; trong phần vị Hướng thì không như vậy, cho nên
lúc lui sụt phần vị ấy tuy chưa trở lại đạt được mà vẫn có lý mạng chung.
Nghĩa là quả Dự lưu trừ ra bảy lần sinh ở cõi Dục, và cõi Sắc-Vô sắc
thì mỗi một xứ một lần sinh, còn lại tất cả các lần sinh đều đạt được
phi trạch diệt. Quả Nhất lai trừ ra ha i lần sinh ở cõi D ục, và cõi Sắc-
Vô sắc thì mỗi một xứ một lần sinh, còn lại tất cả các lần sinh đều đạt
được Phi trạch diệt. Quả bất hoàn tr ừ ra cõi Sắc-Vô sa éc ở mỗi một xứ
một lần sinh, còn lại tất cả các ần sinh đều đạt được Phi trạch diệt. Quả
A-la-hán đối với tất cả các lần sinh đều đạt được Phi trách diệt, bởi vì
không còn sinh nữa.
Lại nữa, quả vị căn bản thì các sư Du-già tập hợp toàn bộ phiền
não do kiến-tu mà đoạn của ba cõi đã đoạn được, cho nên lúc lui sụt
quả nếu chưa trở lại đạt được thì cuối cùng không xả mạng; trong phần
vị Hướng thì không như vậy, cho nên lúc lui sụt phần vị ấy tuy chưa trở
lại đạt được mà vẫn có nghĩa mạng chung. Nghĩa là quả vị Dự lưu tập
hợp hoàn bộ phiền não do kiến mà đoạn của ba cõi đã đoạn được; quả
vị Nhất lai tập hợp toàn bộ phiền não do kiến mà đoạn của ba cõi, và
phiền não thuộc sáu phẩm do tu mà đoa ïn của cõi Dục đã đoạn được;
quả vị Bất hoàn tập hợp toàn bộ phiền não do kiến mà đoạn của ba cõi,
và phiền não thuộc chín phẩm do tu mà đoạn của cõi Dục đã đoạn được;
quả vị A-la-hán  tập hợp toàn bộ tất cả phiền não do kiến-tu mà   đoạn
190 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
của ba cõi đã đoạn được.
Lại nữa, quả vị căn bản là nơi mong cầu xưa nay của các sư Du-
già, cho nên lui sụt quả rồi nếu chưa trở lại đạt được thì nhất định không
mạng chung; phần vị Hướng thì không như vậy, cho nên lúc lui sụt phần
vị ấy nếu chưa trở lại đạt được thì vẫn có nghĩa mạng chung.
Nếu lìa nhiễm của cõi Dục, hoặc  lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất,
hoặc tiếp tục cho đến lìa nhiễm của  Vô sở hữu xứ, từ đây về sau được
tiến vào chánh tánh ly sinh, sau đó nếu lui sụt thì quyết định không dấy
khởi Triền của địa dưới mà lui sụt, chỉ cho phép có thể dấy khởi Triền
cả địa trên mà lui sụt. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì phiền não của địa dưới
do hai đạo hữu lậu-vô lậu đối trị mà tàn hại, cho nên không có thế lực
dấy khởi phiền não ấy mà lui sụt.
Lại nữa, sau khi đoạn triền ấy có Kiến đạo sinh khởi trấn á.p bên
trên, cho nên không thể nào dấy khởi Triền của địa dưới mà lui sụt. Ví
như có người từ núi cao rơi xuống, sa u khi rơi lại có núi sụt xuống đè
phía trên, còn không thể nào nhúc nhích nổi huống gì có thể đứng dậy
mà đi sao?
Lại nữa, sau khi đoạn Triền ấy có Nhẫn trí sinh khởi chứ không
có Nhẫn trí lui sụt, cho nên không thể nào dấy khởi Triền của địa dưới
mà lui sụt. Lại nữa, sau khi đoạn triền ấy thì dấy khởi Pháp loại trí chứ
không có Pháp loại trí hoàn toàn lui sụt, cho nên không thểnào dấy
khởi Triền của địa dưới mà lui sụt. La ïi nữa, sau khi đoạn triền ấy thì
dấy khởi Nhẫn tăng thượng-thế đệ nhất pháp, chứ không có Nhẫn tăng
thượng-Thế đế nhất pháp lui sụt, cho nên không thể nào dấy khởi Triền
của địa dưới mà lui sụt.
Lại nữa, lúc dị sinh lìa nhiễm của  cõi dục cho đến lìa nhiễm của
Vô sở hữu xứ, toàn bộ phiền não do kiến-tu mà đoạn của từng địa làm
thành một tập hợp gồm chín phẩm mà đoạn. Sau khi tiến vào kiến đạo
đạt được Thánh quả rồi, giả sử dấy khởi phiền não của địa dưới mà lui
sụt, là chỉ có được kiết do tu mà đo ạn của địa ấy, hay là cũng có được
kiến do kiến mà đoạn của địa ấy? N ếu chỉ có được kiết do tu mà đoạn
của địa ấy, thì làm sao hai kiết cùng chung một đạo mà đoạn, lúc lui sụt
đạo ấy lại chỉ có được một loại? Nếu cũng có được kiết do kiến mà đoạn
của địa ấy, thì làm sa o đạt được Thánh quả mà thành tựu kiết do kiến
mà đoạn? Vì vậy, dị sinh thuận theo lìa nhiễm thuộc phẩm nào của địa
nào, về sau nếu được tiến vào chánh ta ùnh ly sinh, đạt được Thánh quả
rồi thì chắc chắn không có nghĩa trở lại dấy khởi phiền não đã đoạn lúc
trước mà lui sụt.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 61 191  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Như lúc đang trú trong định Kim cang dụ mà đạt được quả A-
la-hán, kiết phẩm hạ Hạ của Phi tưởng phi phi tưởng xứ vẫn còn thành
tựu; nếu lúc lui sụt quả A-la-hán ma ø trở lại dấy khởi kiết phẩm Hạ Hạ
của Phi tưởng phi phi tưởng xứ, thì định Kim cang cũng được thành tựu
hay không?
Đáp: Định Kim cang dụ không thể nào thành tựu. Nguyên cớ thế
nào? Bởi vì định Kim cang dụ dùng nhi ều công lực-gia hạnh-tác ý tu
tập mà đạt được, cho nên lúc lui sụt  chỉ có được kiết ấy chứ không đạt
được Định này. Lại nữa, định kim ca ng dụ đạt được lúc tiến lên mạnh
mẽ, kiết phẩm Hạ hạ kia có được lúc lui sụt rụt rơi rụng, cho nên lúc lui
sụt chỉ có được kiết ấy chứ không đạt được Định này. Lại nữa, lúc định
Kim cang dụ hiện ở trước mắt, thì trá i với hiện hành của kiết ấy chứ
không trái với sự thành tựu của nó, cho nên lúc định Kim cang dụ hiện
ở trước mắt, thì kiết ấy hãy còn thành tựu; lúc kiết phẩm hạ hạ của Phi
tưởng phi phi tưởng xứ hiện ở trước mắt, trái với hiện hành của định kim
cang dụ mà cũng trái với thành tựu, cho nên lúc lui sụt mà dấy khởi kiết
phẩm Hạ hạ ấy thì chắc chắn khô ng thành tựu định kim cang dụ. Lại
nữa, định Kim cang dụ là đạo vô gián, không có ai trú trong đạo vô gián
mà lui sụt, cũng có người không có lui sụt rồi trú trong đạo vô gián; có
người trú trong đạo giải thoát mà lui s ụt, cũng có người lui sụt rồi trú
trong đạo giải thoát.
Có người đưa ra cách nói này:  Cũng có người trú trong đạo tiến
lên mạnh mẽ mà lui sụt, và có người lui sụt rồi trú trong đạo tiến lên
mạnh mẽ, cho nên lúc trú trong định Kim cang dụ thì thành tựu kiết
phẩm Hạ Hạ của Hữu đảnh, lúc lui s ụt dấy khởi kiết phẩm Hạ Hạ của
Hữu Đảnh, chắc chắn không trở lại đạt được định kim cang dụ.


„
192 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA